\Large haTha-yoga-pradIpikA .. हठ- योग- प्रदीपिका .. || १|| प्रथमोपदेशः श्री- आदि- नाथाय नमोऽस्तु तस्मै येनोपदिष्टा हठ- योग- विद्या | विभ्राजते प्रोन्नत- राज- योगम् आरोढुमिच्छोरधिरोहिणीव || १|| प्रणम्य श्री- गुरुं नाथं स्वात्मारामेण योगिना | केवलं राज- योगाय हठ- विद्योपदिश्यते || २|| भ्रान्त्या बहुमत- ध्वान्ते राज- योगमजानताम् | हठ- प्रदीपिकां धत्ते स्वात्मारामः कृपाकरः || ३|| हठ- विद्यां हि मत्स्येन्द्र- गोरक्षाद्या विजानते | स्वात्मारामोऽथवा योगी जानीते तत्- प्रसादतः || ४|| श्री- आदिनाथ- मत्स्येन्द्र- शावरानन्द- भैरवाः | चौरङ्गी- मीन- गोरक्ष- विरूपाक्ष- बिलेशयाः || ५|| मन्थानो भैरवो योगी सिद्धिर्बुद्धश्च कन्थडिः | कोरंटकः सुरानन्दः सिद्धपादश्च चर्पटिः || ६|| कानेरी पूज्यपादश्च नित्य- नाथो निरञ्जनः | कपाली बिन्दुनाथश्च काकचण्डीश्वराह्वयः || ७|| अल्लामः प्रभुदेवश्च घोडा चोली च टिंटिणिः | भानुकी नारदेवश्च खण्डः कापालिकस्तथा || ८|| इत्यादयो महासिद्धा हठ- योग- प्रभावतः | खण्डयित्वा काल- दण्डं ब्रह्माण्डे विचरन्ति ते || ९|| अशेष- ताप- तप्तानां समाश्रय- मठो हठः | अशेष- योग- युक्तानामाधार- कमठो हठः || १०|| हठ- विद्या परं गोप्या योगिना सिद्धिमिच्छता | भवेद्वीर्यवती गुप्ता निर्वीर्या तु प्रकाशिता || ११|| सुराज्ये धार्मिके देशे सुभिक्षे निरुपद्रवे | धनुः प्रमाण- पर्यन्तं शिलाग्नि- जल- वर्जिते | एकान्ते मठिका- मध्ये स्थातव्यं हठ- योगिना || १२|| अल्प- द्वारमरन्ध्र- गर्त- विवरं नात्युच्च- नीचायतं सम्यग्- गोमय- सान्द्र- लिप्तममलं निःशेस- जन्तूज्झितम् | बाह्ये मण्डप- वेदि- कूप- रुचिरं प्राकार- संवेष्टितं प्रोक्तं योग- मठस्य लक्षणमिदं सिद्धैर्हठाभ्यासिभिः || १३|| एवं विधे मठे स्थित्वा सर्व- चिन्ता- विवर्जितः | गुरूपदिष्ट- मार्गेण योगमेव समभ्यसेत् || १४|| अत्याहारः प्रयासश्च प्रजल्पो नियमाग्रहः | जन- सङ्गश्च लौल्यं च षड्भिर्योगो विनश्यति || १५|| उत्साहात्साहसाद्धैर्यात्तत्त्व- ज्ञानाश्च निश्चयात् | जन- सङ्ग- परित्यागात्षड्भिर्योगः प्रसिद्ध्यति || १६|| अथ यम- नियमाः अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं क्षमा धृतिः | दयार्जवं मिताहारः शौचं चैव यमा दश || १७|| तपः सन्तोष आस्तिक्यं दानमीश्वर- पूजनम् | सिद्धान्त- वाक्य- श्रवणं ह्रीमती च तपो हुतम् | नियमा दश सम्प्रोक्ता योग- शास्त्र- विशारदैः || १८|| अथ आसनम् हठस्य प्रथमाङ्गत्वादासनं पूर्वमुच्यते | कुर्यात्तदासनं स्थैर्यमारोग्यं चाङ्ग- लाघवम् || १९|| वशिष्ठाद्यैश्च मुनिभिर्मत्स्येन्द्राद्यैश्च योगिभिः | अङ्गीकृतान्यासनानि कथ्यन्ते कानिचिन्मया || २०|| जानूर्वोरन्तरे सम्यक्कृत्वा पाद- तले उभे | ऋजु- कायः समासीनः स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते || २१|| सव्ये दक्षिण- गुल्कं तु पृष्ठ- पार्श्वे नियोजयेत् | दक्षिणेऽपि तथा सव्यं गोमुखं गोमुखाकृतिः || २२|| एकं पादं तथैकस्मिन्विन्यसेदुरुणि स्थिरम् | इतरस्मिंस्तथा चोरुं वीरासनमितीरितम् || २३|| गुदं निरुध्य गुल्फाभ्यां व्युत्क्रमेण समाहितः | कूर्मासनं भवेदेतदिति योग- विदो विदुः || २४|| पद्मासनं तु संस्थाप्य जानूर्वोरन्तरे करौ | निवेश्य भूमौ संस्थाप्य व्योमस्थं कुक्कुटासनम् || २५|| कुक्कुटासन- बन्ध- स्थो दोर्भ्यां सम्बद्य कन्धराम् | भवेद्कूर्मवदुत्तान एतदुत्तान- कूर्मकम् || २६|| पादाङ्गुष्ठौ तु पाणिभ्यां गृहीत्वा श्रवणावधि | धनुराकर्षणं कुर्याद्धनुर्- आसनमुच्यते || २७|| वामोरु- मूलार्पित- दक्ष- पादं जानोर्बहिर्वेष्टित- वाम- पादम् | प्रगृह्य तिष्ठेत्परिवर्तिताङ्गः श्री- मत्य्सनाथोदितमासनं स्यात् || २८|| मत्स्येन्द्र- पीठं जठर- प्रदीप्तिं प्रचण्ड- रुग्मण्डल- खण्डनास्त्रम् | अभ्यासतः कुण्डलिनी- प्रबोधं चन्द्र- स्थिरत्वं च ददाति पुंसाम् || २९|| प्रसार्य पादौ भुवि दण्ड- रूपौ दोर्भ्यां पदाग्र- द्वितयं गृहीत्वा | जानूपरिन्यस्त- ललाट- देशो वसेदिदं पश्चिमतानमाहुः || ३०|| इति पश्चिमतानमासनाग्र्यं पवनं पश्चिम- वाहिनं करोति | उदयं जठरानलस्य कुर्याद् उदरे कार्श्यमरोगतां च पुंसाम् || ३१|| धरामवष्टभ्य कर- द्वयेन तत्- कूर्पर- स्थापित- नाभि- पार्श्वः | उच्चासनो दण्डवदुत्थितः खे मायूरमेतत्प्रवदन्ति पीठम् || ३२|| हरति सकल- रोगानाशु गुल्मोदरादीन् अभिभवति च दोषानासनं श्री- मयूरम् | बहु कदशन- भुक्तं भस्म कुर्यादशेषं जनयति जठराग्निं जारयेत्काल- कूटम् || ३३|| उत्तानं शबवद्भूमौ शयनं तच्छवासनम् | शवासनं श्रान्ति- हरं चित्त- विश्रान्ति- कारकम् || ३४|| चतुरशीत्यासनानि शिवेन कथितानि च | तेभ्यश्चतुष्कमादाय सारभूतं ब्रवीम्यहम् || ३५|| सिद्धं पद्मं तथा सिंहं भद्रं वेति चतुष्टयम् | श्रेष्ठं तत्रापि च सुखे तिष्ठेत्सिद्धासने सदा || ३६|| अथ सिद्धासनम् योनि- स्थानकमङ्घ्रि- मूल- घटितं कृत्वा दृढं विन्यसेत् मेण्ढ्रे पादमथैकमेव हृदये कृत्वा हनुं सुस्थिरम् | स्थाणुः संयमितेन्द्रियोऽचल- दृशा पश्येद्भ्रुवोरन्तरं ह्येतन्मोक्ष- कपाट- भेद- जनकं सिद्धासनं प्रोच्यते || ३७|| मेण्ढ्रादुपरि विन्यस्य सव्यं गुल्फं तथोपरि | गुल्फान्तरं च निक्षिप्य सिद्धासनमिदं भवेत् || ३८|| एतत्सिद्धासनं प्राहुरन्ये वज्रासनं विदुः | मुक्तासनं वदन्त्येके प्राहुर्गुप्तासनं परे || ३९|| यमेष्विव मिताहारमहिंसा नियमेष्विव | मुख्यं सर्वासनेष्वेकं सिद्धाः सिद्धासनं विदुः || ४०|| चतुरशीति- पीठेषु सिद्धमेव सदाभ्यसेत् | द्वासप्तति- सहस्राणां नाडीनां मल- शोधनम् || ४१|| आत्म- ध्यायी मिताहारी यावद्द्वादश- वत्सरम् | सदा सिद्धासनाभ्यासाद्योगी निष्पत्तिमाप्नुयात् || ४२|| किमन्यैर्बहुभिः पीठैः सिद्धे सिद्धासने सति | प्राणानिले सावधाने बद्धे केवल- कुम्भके | उत्पद्यते निरायासात्स्वयमेवोन्मनी कला || ४३|| तथैकास्मिन्नेव दृढे सिद्धे सिद्धासने सति | बन्ध- त्रयमनायासात्स्वयमेवोपजायते || ४४|| नासनं सिद्ध- सदृशं न कुम्भः केवलोपमः | न खेचरी- समा मुद्रा न नाद- सदृशो लयः || ४५|| अथ पद्मासनम् वामोरूपरि दक्षिणं च चरणं संस्थाप्य वामं तथा दक्षोरूपरि पश्चिमेन विधिना धृत्वा कराभ्यां दृढम् | अङ्गुष्ठौ हृदये निधाय चिबुकं नासाग्रमालोकयेत् एतद्व्याधि- विनाश- कारि यमिनां पद्मासनं प्रोच्यते || ४६|| उत्तानौ चरणौ कृत्वा ऊरु- संस्थौ प्रयत्नतः | ऊरु- मध्ये तथोत्तानौ पाणी कृत्वा ततो दृशौ || ४७|| नासाग्रे विन्यसेद्राजद्- अन्त- मूले तु जिह्वया | उत्तम्भ्य चिबुकं वक्षस्युत्थाप्य् पवनं शनैः || ४८|| इदं पद्मासनं प्रोक्तं सर्व- व्याधि- विनाशनम् | दुर्लभं येन केनापि धीमता लभ्यते भुवि || ४९|| कृत्वा सम्पुटितौ करौ दृढतरं बद्ध्वा तु पद्ममासनं गाढं वक्षसि सन्निधाय चिबुकं ध्यायंश्च तच्चेतसि | वारं वारमपानमूर्ध्वमनिलं प्रोत्सारयन्पूरितं न्यञ्चन्प्राणमुपैति बोधमतुलं शक्ति- प्रभावान्नरः || ५०|| पद्मासने स्थितो योगी नाडी- द्वारेण पूरितम् | मारुतं धारयेद्यस्तु स मुक्तो नात्र संशयः || ५१|| अथ सिंहासनम् गुल्फौ च वृषणस्याधः सीवन्त्याः पार्श्वयोः क्षिपेत् | दक्षिणे सव्य- गुल्फं तु दक्ष- गुल्फं तु सव्यके || ५२|| हस्तौ तु जान्वोः संस्थाप्य स्वाङ्गुलीः सम्प्रसार्य च | व्यात्त- वक्तो निरीक्षेत नासाग्रं सुसमाहितः || ५३|| सिंहासनं भवेदेतत्पूजितं योगि- पुङ्गवैः | बन्ध- त्रितय- सन्धानं कुरुते चासनोत्तमम् || ५४|| अथ भद्रासनम् गुल्फौ च वृषणस्याधः सीवन्त्याः पार्श्वयोः क्षिप्ते | सव्य- गुल्फं तथा सव्ये दक्ष- गुल्फं तु दक्षिणे || ५५|| पार्श्व- पादौ च पाणिभ्यां दृढं बद्ध्वा सुनिश्चलम् | भद्रासनं भवेदेतत्सर्व- व्याधि- विनाशनम् | गोरक्षासनमित्याहुरिदं वै सिद्ध- योगिनः || ५६|| एवमासन- बन्धेषु योगीन्द्रो विगत- श्रमः | अभ्यसेन्नाडिका- शुद्धिं मुद्रादि- पवनी- क्रियाम् || ५७|| आसनं कुम्भकं चित्रं मुद्राख्यं करणं तथा | अथ नादानुसन्धानमभ्यासानुक्रमो हठे || ५८|| ब्रह्मचारी मिताहारी त्यागी योग- परायणः | अब्दादूर्ध्वं भवेद्सिद्धो नात्र कार्या विचारणा || ५९|| सुस्निग्ध- मधुराहारश्चतुर्थांश- विवर्जितः | भुज्यते शिव- सम्प्रीत्यै मिताहारः स उच्यते || ६०|| कट्वाम्ल- तीक्ष्ण- लवणोष्ण- हरीत- शाक- सौवीर- तैल- तिल- सर्षप- मद्य- मत्स्यान् | आजादि- मांस- दधि- तक्र- कुलत्थकोल- पिण्याक- हिङ्गु- लशुनाद्यमपथ्यमाहुः || ६१|| भोजनमहितं विद्यात्पुनरस्योष्णी- कृतं रूक्षम् | अतिलवणमम्ल- युक्तं कदशन- शाकोत्कं वर्ज्यम् || ६२|| वह्नि- स्त्री- पथि- सेवानामादौ वर्जनमाचरेत् || ६३|| तथा हि गोरक्ष- वचनम् वर्जयेद्दुर्जन- प्रान्तं वह्नि- स्त्री- पथि- सेवनम् | प्रातः- स्नानोपवासादि काय- क्लेश- विधिं तथा || ६४|| गोधूम- शालि- यव- षाष्टिक- शोभनान्नं क्षीराज्य- खण्ड- नवनीत- सिद्धा- मधूनि | शुण्ठी- पटोल- कफलादिक- पञ्च- शाकं मुद्गादि- दिव्यमुदकं च यमीन्द्र- पथ्यम् || ६५|| पुष्टं सुमधुरं स्निग्धं गव्यं धातु- प्रपोषणम् | मनोभिलषितं योग्यं योगी भोजनमाचरेत् || ६६|| युवो वृद्धोऽतिवृद्धो वा व्याधितो दुर्बलोऽपि वा | अभ्यासात्सिद्धिमाप्नोति सर्व- योगेष्वतन्द्रितः || ६७|| क्रिया- युक्तस्य सिद्धिः स्यादक्रियस्य कथं भवेत् | न शास्त्र- पाठ- मात्रेण योग- सिद्धिः प्रजायते || ६८|| न वेष- धारणं सिद्धेः कारणं न च तत्- कथा | क्रियैव कारणं सिद्धेः सत्यमेतन्न संशयः || ६९|| पीठानि कुम्भकाश्चित्रा दिव्यानि करणानि च | सर्वाण्यपि हठाभ्यासे राज- योग- फलावधि || ७०|| इति हठ- प्रदीपिकायां प्रथमोपदेशः | <HR> || २|| द्वितीयोपदेशः अथासने दृधे योगी वशी हित- मिताशनः | गुरूपदिष्ट- मार्गेण प्राणायामान्समभ्यसेत् || १|| चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत्|| योगी स्थाणुत्वमाप्नोति ततो वायुं निरोधयेत् || २|| यावद्वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनमुच्यते | मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत् || ३|| मलाकलासु नाडीषु मारुतो नैव मध्यगः | कथं स्यादुन्मनीभावः कार्य- सिद्धिः कथं भवेत् || ४|| शुद्धमेति यदा सर्वं नाडी- चक्रं मलाकुलम् | तदैव जायते योगी प्राण- संग्रहणे क्षमः || ५|| प्राणायामं ततः कुर्यान्नित्यं सात्त्विकया धिया | यथा सुषुम्णा- नाडीस्था मलाः शुद्धिं प्रयान्ति च || ६|| बद्ध- पद्मासनो योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत् | धारयित्वा यथा- शक्ति भूयः सूर्येण रेचयेत् || ७|| प्राणं सूर्येण चाकृष्य पूरयेदुदरं शनैः | विधिवत्कुम्भकं कृत्वा पुनश्चन्द्रेण रेचयेत् || ८|| येन त्यजेत्तेन पीत्वा धारयेदतिरोधतः | रेचयेच्च ततोऽन्येन शनैरेव न वेगतः || ९|| प्राणं चेदिडया पिबेन्नियमितं भूयोऽन्यथा रेचयेत् पीत्वा पिङ्गलया समीरणमथो बद्ध्वा त्यजेद्वामया | सूर्य- चन्द्रमसोरनेन विधिनाभ्यासं सदा तन्वतां शुद्धा नाडि- गणा भवन्ति यमिनां मास- त्रयादूर्ध्वतः || १०|| प्रातर्मध्यन्दिने सायमर्ध- रात्रे च कुम्भकान् | शनैरशीति- पर्यन्तं चतुर्वारं समभ्यसेत् || ११|| कनीयसि भवेद्स्वेद कम्पो भवति मध्यमे | उत्तमे स्थानमाप्नोति ततो वायुं निबन्धयेत् || १२|| जलेन श्रम- जातेन गात्र- मर्दनमाचरेत् | दृढता लघुता चैव तेन गात्रस्य जायते || १३|| अभ्यास- काले प्रथमे शस्तं क्षीराज्य- भोजनम् | ततोऽभ्यासे दृढीभूते न तादृङ्- नियम- ग्रहः || १४|| यथा सिंहो गजो व्याघ्रो भवेद्वश्यः शनैः शनैः | तथैव सेवितो वायुरन्यथा हन्ति साधकम् || १५|| प्राणायामेन युक्तेन सर्व- रोग- क्षयो भवेत् | अयुक्ताभ्यास- योगेन सर्व- रोग- समुद्गमः || १६|| हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरः- कर्णाक्षि- वेदनाः | भवन्ति विविधाः रोगाः पवनस्य प्रकोपतः || १७|| युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तं युक्तं च पूरयेत् | युक्तं युक्तं च बध्नीयादेवं सिद्धिमवाप्नुयात् || १८|| यदा तु नाडी- शुद्धिः स्यात्तथा चिह्नानि बाह्यतः | कायस्य कृशता कान्तिस्तदा जायते निश्चितम् || १९|| यथेष्टं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम् | नादाभिव्यक्तिरारोग्यं जायते नाडि- शोधनात् || २०|| मेद- श्लेष्माधिकः पूर्वं षट्- कर्माणि समाचरेत् | अन्यस्तु नाचरेत्तानि दोषाणां समभावतः || २१|| धौतिर्बस्तिस्तथा नेतिस्त्राटकं नौलिकं तथा | कपाल- भातिश्चैतानि षट्- कर्माणि प्रचक्षते || २२|| कर्म षट्कमिदं गोप्यं घट- शोधन- कारकम् | विचित्र- गुण- सन्धाय पूज्यते योगि- पुङ्गवैः || २३|| तत्र धौतिः चतुर्- अङ्गुल- विस्तारं हस्त- पञ्च- दशायतम् | गुरूपदिष्ट- मार्गेण सिक्तं वस्त्रं शनैर्ग्रसेत् | पुनः प्रत्याहरेच्चैतदुदितं धौति- कर्म तत् || २४|| कास- श्वास- प्लीह- कुष्ठं कफरोगाश्च विंशतिः | धौति- कर्म- प्रभावेण प्रयान्त्येव न संशयः || २५|| अथ बस्तिः नाभि- दघ्न- जले पायौ न्यस्त- नालोत्कटासनः | आधाराकुञ्चनं कुर्यात्क्षालनं बस्ति- कर्म तत् || २६|| गुल्म- प्लीहोदरं चापि वात- पित्त- कफोद्भवाः | बस्ति- कर्म- प्रभावेण क्षीयन्ते सकलामयाः || २७|| धान्त्वद्रियान्तः- करण- प्रसादं दधाच्च कान्तिं दहन- प्रदीप्तम् | अशेष- दोषोपचयं निहन्याद् अभ्यस्यमानं जल- बस्ति- कर्म || २८|| अथ नेतिः सूत्रं वितस्ति- सुस्निग्धं नासानाले प्रवेशयेत् | मुखान्निर्गमयेच्चैषा नेतिः सिद्धैर्निगद्यते || २९|| कपाल- शोधिनी चैव दिव्य- दृष्टि- प्रदायिनी | जत्रूर्ध्व- जात- रोगौघं नेतिराशु निहन्ति च || ३०|| अथ त्राटकम् निरीक्षेन्निश्चल- दृशा सूक्ष्म- लक्ष्यं समाहितः | अश्रु- सम्पात- पर्यन्तमाचार्यैस्त्राटकं स्मृतम् || ३१|| मोचनं नेत्र- रोगाणां तन्दाद्रीणां कपाटकम् | यत्नतस्त्राटकं गोप्यं यथा हाटक- पेटकम् || ३२|| अथ नौलिः अमन्दावर्त- वेगेन तुन्दं सव्यापसव्यतः | नतांसो भ्रामयेदेषा नौलिः सिद्धैः प्रशस्यते || ३३|| मन्दाग्नि- सन्दीपन- पाचनादि- सन्धापिकानन्द- करी सदैव | अशेष- दोष- मय- शोषणी च हठ- क्रिया मौलिरियं च नौलिः || ३४|| अथ कपालभातिः भस्त्रावल्लोह- कारस्य रेच- पूरौ ससम्भ्रमौ | कपालभातिर्विख्याता कफ- दोष- विशोषणी || ३५|| षट्- कर्म- निर्गत- स्थौल्य- कफ- दोष- मलादिकः | प्राणायामं ततः कुर्यादनायासेन सिद्ध्यति || ३६|| प्राणायामैरेव सर्वे प्रशुष्यन्ति मला इति | आचार्याणां तु केषांचिदन्यत्कर्म न संमतम् || ३७|| अथ गज- करणी उदर- गत- पदार्थमुद्वमन्ति पवनमपानमुदीर्य कण्ठ- नाले | क्रम- परिचय- वश्य- नाडि- चक्रा गज- करणीति निगद्यते हठज्ञैः || ३८|| ब्रह्मादयोऽपि त्रिदशाः पवनाभ्यास- तत्पराः | अभूवन्नन्तक- भ्यात्तस्मात्पवनमभ्यसेत् || ३९|| यावद्बद्धो मरुद्- देशे यावच्चित्तं निराकुलम् | यावद्दृष्टिर्भ्रुवोर्मध्ये तावत्काल- भयं कुतः || ४०|| विधिवत्प्राण- संयामैर्नाडी- चक्रे विशोधिते | सुषुम्णा- वदनं भित्त्वा सुखाद्विशति मारुतः || ४१|| अथ मनोन्मनी मारुते मध्य- संचारे मनः- स्थैर्यं प्रजायते | यो मनः- सुस्थिरी- भावः सैवावस्था मनोन्मनी || ४२|| तत्- सिद्धये विधानज्ञाश्चित्रान्कुर्वन्ति कुम्भकान् | विचित्र कुम्भकाभ्यासाद्विचित्रां सिद्धिमाप्नुयात् || ४३|| अथ कुम्भक- भेदाः सूर्य- भेदनमुज्जायी सीत्कारी शीतली तथा | भस्त्रिका भ्रामरी मूर्च्छा प्लाविनीत्यष्ट- कुम्भकाः || ४४|| पूरकान्ते तु कर्तव्यो बन्धो जालन्धराभिधः | कुम्भकान्ते रेचकादौ कर्तव्यस्तूड्डियानकः || ४५|| अधस्तात्कुञ्चनेनाशु कण्ठ- सङ्कोचने कृते | मध्ये पश्चिम- तानेन स्यात्प्राणो ब्रह्म- नाडिगः || ४६|| आपानमूर्ध्वमुत्थाप्य प्राणं कण्ठादधो नयेत् | योगी जरा- विमुक्तः सन्षोडशाब्द- वया भवेत् || ४७|| अथ सूर्य- भेदनम् आसने सुखदे योगी बद्ध्वा चैवासनं ततः | दक्ष- नाड्या समाकृष्य बहिःस्थं पवनं शनैः || ४८|| आकेशादानखाग्राच्च निरोधावधि कुम्भयेत् | ततः शनैः सव्य- नाड्या रेचयेत्पवनं शनैः || ४९|| कपाल- शोधनं वात- दोष- घ्नं कृमि- दोष- हृत् | पुनः पुनरिदं कार्यं सूर्य- भेदनमुत्तमम् || ५०|| अथ उज्जायी मुखं संयम्य नाडीभ्यामाकृष्य पवनं शनैः | यथा लगति कण्ठात्तु हृदयावधि स- स्वनम् || ५१|| पूर्ववत्कुम्भयेत्प्राणं रेचयेदिडया तथा | श्लेष्म- दोष- हरं कण्ठे देहानल- विवर्धनम् || ५२|| नाडी- जलोदराधातु- गत- दोष- विनाशनम् | गच्छता तिष्ठता कार्यमुज्जाय्याख्यं तु कुम्भकम् || ५३|| अथ सीत्कारी सीत्कां कुर्यात्तथा वक्त्रे घ्राणेनैव विजृम्भिकाम् | एवमभ्यास- योगेन काम- देवो द्वितीयकः || ५४|| योगिनी चक्र- संमान्यः सृष्टि- संहार- कारकः | न क्षुधा न तृषा निद्रा नैवालस्यं प्रजायते || ५५|| भवेत्सत्त्वं च देहस्य सर्वोपद्रव- वर्जितः | अनेन विधिना सत्यं योगीन्द्रो भूमि- मण्डले || ५६|| अथ शीतली जिह्वया वायुमाकृष्य पूर्ववत्कुम्भ- साधनम् | शनकैर्घ्राण- रन्ध्राभ्यां रेचयेत्पवनं सुधीः || ५७|| गुल्म- प्लीहादिकान्रोगान्ज्वरं पित्तं क्षुधां तृषाम् | विषाणि शीतली नाम कुम्भिकेयं निहन्ति हि || ५८|| अथ भस्त्रिका ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य शुभे पाद- तले उभे | पद्मासनं भवेदेतत्सर्व- पाप- प्रणाशनम् || ५९|| सम्यक्पद्मासनं बद्ध्वा सम- ग्रीवोदरः सुधीः | मुखं संयम्य यत्नेन प्राणं घ्राणेन रेचयेत् || ६०|| यथा लगति हृत्- कण्ठे कपालावधि स- स्वनम् | वेगेन पूरयेच्चापि हृत्- पद्मावधि मारुतम् || ६१|| पुनर्विरेचयेत्तद्वत्पूरयेच्च पुनः पुनः | यथैव लोहकारेण भस्त्रा वेगेन चाल्यते || ६२|| तथैव स्व- शरीर- स्थं चालयेत्पवनं धिया | यदा श्रमो भवेद्देहे तदा सूर्येण पूरयेत् || ६३|| यथोदरं भवेत्पूर्णमनिलेन तथा लघु | धारयेन्नासिकां मध्या- तर्जनीभ्यां विना दृढम् || ६४|| विधिवत्कुम्भकं कृत्वा रेचयेदिडयानिलम् | वात- पित्त- श्लेष्म- हरं शरीराग्नि- विवर्धनम् || ६५|| कुण्डली बोधकं क्षिप्रं पवनं सुखदं हितम् | ब्रह्म- नाडी- मुखे संस्थ- कफाद्य्- अर्गल- नाशनम् || ६६|| सम्यग्गात्र- समुद्भूत- ग्रन्थि- त्रय- विभेदकम् | विशेषेणैव कर्तव्यं भस्त्राख्यं कुम्भकं त्विदम् || ६७|| अथ भ्रामरी वेगाद्घोषं पूरकं भृङ्ग- नादं भृङ्गी- नादं रेचकं मन्द- मन्दम् | योगीन्द्राणमेवमभ्यास- योगाच् चित्ते जाता काचिदानन्द- लीला || ६८|| अथ मूर्च्छा पूरकान्ते गाढतरं बद्ध्वा जालन्धरं शनैः | रेचयेन्मूर्च्छाख्येयं मनो- मूर्च्छा सुख- प्रदा || ६९|| अथ प्लाविनी अन्तः प्रवर्तितोदार- मारुतापूरितोदरः | पयस्यगाधेऽपि सुखात्प्लवते पद्म- पत्रवत् || ७०|| प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तो रेच- पूरक- कुम्भकैः | सहितः केवलश्चेति कुम्भको द्विविधो मतः || ७१|| यावत्केवल- सिद्धिः स्यात्सहितं तावदभ्यसेत् | रेचकं पूरकं मुक्त्वा सुखं यद्वायु- धारणम् || ७२|| प्राणायामोऽयमित्युक्तः स वै केवल- कुम्भकः | कुम्भके केवले सिद्धे रेच- पूरक- वर्जिते || ७३|| न तस्य दुर्लभं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते | शक्तः केवल- कुम्भेन यथेष्टं वायु- धारणात् || ७४|| राज- योग- पदं चापि लभते नात्र संशयः | कुम्भकात्कुण्डली- बोधः कुण्डली- बोधतो भवेत् | अनर्गला सुषुम्णा च हठ- सिद्धिश्च जायते || ७५|| हठं विना राजयोगो राज- योगं विना हठः | न सिध्यति ततो युग्ममानिष्पत्तेः समभ्यसेत् || ७६|| कुम्भक- प्राण- रोधान्ते कुर्याच्चित्तं निराश्रयम् | एवमभ्यास- योगेन राज- योग- पदं व्रजेत् || ७७|| वपुः कृशत्वं वदने प्रसन्नता नाद- स्फुटत्वं नयने सुनिर्मले | अरोगता बिन्दु- जयोऽग्नि- दीपनं नाडी- विशुद्धिर्हठ- सिद्धि- लक्षणम् || ७८|| इति हठ- प्रदीपिकायां द्वितीयोपदेशः | <HR> || ३|| तृतीयोपदेशः स- शैल- वन- धात्रीणां यथाधारोऽहि- नायकः | सर्वेषां योग- तन्त्राणां तथाधारो हि कुण्डली || १|| सुप्ता गुरु- प्रसादेन यदा जागर्ति कुण्डली | तदा सर्वाणि पद्मानि भिद्यन्ते ग्रन्थयोऽपि च || २|| प्राणस्य शून्य- पदवी तदा राजपथायते | तदा चित्तं निरालम्बं तदा कालस्य वञ्चनम् || ३|| सुषुम्णा शून्य- पदवी ब्रह्म- रन्ध्रः महापथः | श्मशानं शाम्भवी मध्य- मार्गश्चेत्येक- वाचकाः || ४|| तस्मात्सर्व- प्रयत्नेन प्रबोधयितुमीश्वरीम् | ब्रह्म- द्वार- मुखे सुप्तां मुद्राभ्यासं समाचरेत् || ५|| महामुद्रा महाबन्धो महावेधश्च खेचरी | उड्डीयानं मूलबन्धश्च बन्धो जालन्धराभिधः || ६|| करणी विपरीताख्या वज्रोली शक्ति- चालनम् | इदं हि मुद्रा- दशकं जरा- मरण- नाशनम् || ७|| आदिनाथोदितं दिव्यमष्टैश्वर्य- प्रदायकम् | वल्लभं सर्व- सिद्धानां दुर्लभं मरुतामपि || ८|| गोपनीयं प्रयत्नेन यथा रत्न- करण्डकम् | कस्यचिन्नैव वक्तव्यं कुल- स्त्री- सुरतं यथा || ९|| अथ महा- मुद्रा पाद- मूलेन वामेन योनिं सम्पीड्य दक्षिणाम् | प्रसारितं पदं कृत्वा कराभ्यां धारयेद्दृढम् || १०|| कण्ठे बन्धं समारोप्य धारयेद्वायुमूर्ध्वतः | यथा दण्ड- हतः सर्पो दण्डाकारः प्रजायते || ११|| ऋज्वीभूता तथा शक्तिः कुण्डली सहसा भवेत् | तदा सा मरणावस्था जायते द्विपुटाश्रया || १२|| ततः शनैः शनैरेव रेचयेन्नैव वेगतः | महा- मुद्रां च तेनैव वदन्ति विबुधोत्तमाः || १३|| इयं खलु महामुद्रा महा- सिद्धैः प्रदर्शिता | महा- क्लेशादयो दोषाः क्षीयन्ते मरणादयः | महा- मुद्रां च तेनैव वदन्ति विबुधोत्तमाः || १४|| चन्द्राङ्गे तु समभ्यस्य सूर्याङ्गे पुनरभ्यसेत् | यावत्- तुल्या भवेत्सङ्ख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत् || १५|| न हि पथ्यमपथ्यं वा रसाः सर्वेऽपि नीरसाः | अपि भुक्तं विषं घोरं पीयूषमपि जीर्यति || १६|| क्षय- कुष्ठ- गुदावर्त- गुल्माजीर्ण- पुरोगमाः | तस्य दोषाः क्षयं यान्ति महामुद्रां तु योऽभ्यसेत् || १७|| कथितेयं महामुद्रा महा- सिद्धि- करा नॄणाम् | गोपनीया प्रयत्नेन न देया यस्य कस्यचित् || १८|| अथ महा- बन्धः पार्ष्णिं वामस्य पादस्य योनि- स्थाने नियोजयेत् | वामोरूपरि संस्थाप्य दक्षिणं चरणं तथा || १९|| पूरयित्वा ततो वायुं हृदये चुबुकं दृढम् | निष्पीड्यं वायुमाकुञ्च्य मनो- मध्ये नियोजयेत् || २०|| धारयित्वा यथा- शक्ति रेचयेदनिलं शनैः | सव्याङ्गे तु समभ्यस्य दक्षाङ्गे पुनरभ्यसेत् || २१|| मतमत्र तु केषांचित्कण्ठ- बन्धं विवर्जयेत् | राज- दन्त- स्थ- जिह्वाया बन्धः शस्तो भवेदिति || २२|| अयं तु सर्व- नाडीनामूर्ध्वं गति- निरोधकः | अयं खलु महा- बन्धो महा- सिद्धि- प्रदायकः || २३|| काल- पाश- महा- बन्ध- विमोचन- विचक्षणः | त्रिवेणी- सङ्गमं धत्ते केदारं प्रापयेन्मनः || २४|| रूप- लावण्य- सम्पन्ना यथा स्त्री पुरुषं विना | महा- मुद्रा- महा- बन्धौ निष्फलौ वेध- वर्जितौ || २५|| अथ महा- वेधः महा- बन्ध- स्थितो योगी कृत्वा पूरकमेक- धीः | वायूनां गतिमावृत्य निभृतं कण्ठ- मुद्रया || २६|| सम- हस्त- युगो भूमौ स्फिचौ सनाडयेच्छनैः | पुट- द्वयमतिक्रम्य वायुः स्फुरति मध्यगः || २७|| सोम- सूर्याग्नि- सम्बन्धो जायते चामृताय वै | मृतावस्था समुत्पन्ना ततो वायुं विरेचयेत् || २८|| महा- वेधोऽयमभ्यासान्महा- सिद्धि- प्रदायकः | वली- पलित- वेप- घ्नः सेव्यते साधकोत्तमैः || २९|| एतत्त्रयं महा- गुह्यं जरा- मृत्यु- विनाशनम् | वह्नि- वृद्धि- करं चैव ह्यणिमादि- गुण- प्रदम् || ३०|| अष्टधा क्रियते चैव यामे यामे दिने दिने | पुण्य- संभार- सन्धाय पापौघ- भिदुरं सदा | सम्यक्- शिक्षावतामेवं स्वल्पं प्रथम- साधनम् || ३१|| अथ खेचरी कपाल- कुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा | भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी || ३२|| छेदन- चालन- दोहैः कलां क्रमेणाथ वर्धयेत्तावत् | सा यावद्भ्रू- मध्यं स्पृशति तदा खेचरी- सिद्धिः || ३३|| स्नुही- पत्र- निभं शस्त्रं सुतीक्ष्णं स्निग्ध- निर्मलम् | समादाय ततस्तेन रोम- मात्रं समुच्छिनेत् || ३४|| ततः सैन्धव- पथ्याभ्यां चूर्णिताभ्यां प्रघर्षयेत् | पुनः सप्त- दिने प्राप्ते रोम- मात्रं समुच्छिनेत् || ३५|| एवं क्रमेण षण्- मासं नित्यं युक्तः समाचरेत् | षण्मासाद्रसना- मूल- शिरा- बन्धः प्रणश्यति || ३६|| कलां पराङ्मुखीं कृत्वा त्रिपथे परियोजयेत् | सा भवेत्खेचरी मुद्रा व्योम- चक्रं तदुच्यते || ३७|| रसनामूर्ध्वगां कृत्वा क्षणार्धमपि तिष्ठति | विषैर्विमुच्यते योगी व्याधि- मृत्यु- जरादिभिः || ३८|| न रोगो मरणं तन्द्रा न निद्रा न क्षुधा तृषा | न च मूर्च्छा भवेत्तस्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् || ३९|| पीड्यते न स रोगेण लिप्यते न च कर्मणा | बाध्यते न स कालेन यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् || ४०|| चित्तं चरति खे यस्माज्जिह्वा चरति खे गता | तेनैषा खेचरी नाम मुद्रा सिद्धैर्निरूपिता || ४१|| खेचर्या मुद्रितं येन विवरं लम्बिकोर्ध्वतः | न तस्य क्षरते बिन्दुः कामिन्याः श्लेषितस्य च || ४२|| चलितोऽपि यदा बिन्दुः सम्प्राप्तो योनि- मण्डलम् | व्रजत्यूर्ध्वं हृतः शक्त्या निबद्धो योनि- मुद्रया || ४३|| ऊर्ध्व- जिह्वः स्थिरो भूत्वा सोमपानं करोति यः | मासार्धेन न सन्देहो मृत्युं जयति योगवित् || ४४|| नित्यं सोम- कला- पूर्णं शरीरं यस्य योगिनः | तक्षकेणापि दष्टस्य विषं तस्य न सर्पति || ४५|| इन्धनानि यथा वह्निस्तैल- वर्ति च दीपकः | तथा सोम- कला- पूर्णं देही देहं न मुञ्चति || ४६|| गोमांसं भक्षयेन्नित्यं पिबेदमर- वारुणीम् | कुलीनं तमहं मन्ये चेतरे कुल- घातकाः || ४७|| गो- शब्देनोदिता जिह्वा तत्प्रवेशो हि तालुनि | गो- मांस- भक्षणं तत्तु महा- पातक- नाशनम् || ४८|| जिह्वा- प्रवेश- सम्भूत- वह्निनोत्पादितः खलु | चन्द्रात्स्रवति यः सारः सा स्यादमर- वारुणी || ४९|| चुम्बन्ती यदि लम्बिकाग्रमनिशं जिह्वा- रस- स्यन्दिनी स- क्षारा कटुकाम्ल- दुग्ध- सदृशी मध्वाज्य- तुल्या तथा | व्याधीनां हरणं जरान्त- करणं शस्त्रागमोदीरणं तस्य स्यादमरत्वमष्ट- गुणितं सिद्धाङ्गनाकर्षणम् || ५०|| मूर्ध्नः षोडश- पत्र- पद्म- गलितं प्राणादवाप्तं हठाद् ऊर्द्व्हास्यो रसनां नियम्य विवरे शक्तिं परां चिन्तयन् | उत्कल्लोल- कला- जलं च विमलं धारामयं यः पिबेन् निर्व्याधिः स मृणाल- कोमल- वपुर्योगी चिरं जीवति || ५१|| यत्प्रालेयं प्रहित- सुषिरं मेरु- मूर्धान्तर- स्थं तस्मिंस्तत्त्वं प्रवदति सुधीस्तन्- मुखं निम्नगानाम् | चन्द्रात्सारः स्रवति वपुषस्तेन मृत्युर्नराणां तद्बध्नीयात्सुकरणमधो नान्यथा काय- सिद्धिः || ५२|| सुषिरं ज्ञान- जनकं पञ्च- स्रोतः- समन्वितम् | तिष्ठते खेचरी मुद्रा तस्मिन्शून्ये निरञ्जने || ५३|| एकं सृष्टिमयं बीजमेका मुद्रा च खेचरी | एको देवो निरालम्ब एकावस्था मनोन्मनी || ५४|| अथ उड्डीयान- बन्धः बद्धो येन सुषुम्णायां प्राणस्तूड्डीयते यतः | तस्मादुड्डीयनाख्योऽयं योगिभिः समुदाहृतः || ५५|| उड्डीनं कुरुते यस्मादविश्रान्तं महा- खगः | उड्डीयानं तदेव स्यात्तव बन्धोऽभिधीयते || ५६|| उदरे पश्चिमं तानं नाभेरूर्ध्वं च कारयेत् | उड्डीयानो ह्यसौ बन्धो मृत्यु- मातङ्ग- केसरी || ५७|| उड्डीयानं तु सहजं गुरुणा कथितं सदा | अभ्यसेत्सततं यस्तु वृद्धोऽपि तरुणायते || ५८|| नाभेरूर्ध्वमधश्चापि तानं कुर्यात्प्रयत्नतः | षण्मासमभ्यसेन्मृत्युं जयत्येव न संशयः || ५९|| सर्वेषामेव बन्धानां उत्तमो ह्युड्डीयानकः | उड्डियाने दृढे बन्धे मुक्तिः स्वाभाविकी भवेत् || ६०|| अथ मूल- बन्धः पार्ष्णि- भागेन सम्पीड्य योनिमाकुञ्चयेद्गुदम् | अपानमूर्ध्वमाकृष्य मूल- बन्धोऽभिधीयते || ६१|| अधो- गतिमपानं वा ऊर्ध्वगं कुरुते बलात् | आकुञ्चनेन तं प्राहुर्मूल- बन्धं हि योगिनः || ६२|| गुदं पार्ष्ण्या तु सम्पीड्य वायुमाकुञ्चयेद्बलात् | वारं वारं यथा चोर्ध्वं समायाति समीरणः || ६३|| प्राणापानौ नाद- बिन्दू मूल- बन्धेन चैकताम् | गत्वा योगस्य संसिद्धिं यच्छतो नात्र संशयः || ६४|| अपान- प्राणयोरैक्यं क्षयो मूत्र- पुरीषयोः | युवा भवति वृद्धोऽपि सततं मूल- बन्धनात् || ६५|| अपान ऊर्ध्वगे जाते प्रयाते वह्नि- मण्डलम् | तदानल- शिखा दीर्घा जायते वायुनाहता || ६६|| ततो यातो वह्न्य्- अपानौ प्राणमुष्ण- स्वरूपकम् | तेनात्यन्त- प्रदीप्तस्तु ज्वलनो देहजस्तथा || ६७|| तेन कुण्डलिनी सुप्ता सन्तप्ता सम्प्रबुध्यते | दण्डाहता भुजङ्गीव निश्वस्य ऋजुतां व्रजेत् || ६८|| बिलं प्रविष्टेव ततो ब्रह्म- नाड्यं तरं व्रजेत् | तस्मान्नित्यं मूल- बन्धः कर्तव्यो योगिभिः सदा || ६९|| अथ जलन्धर- बन्धः कण्ठमाकुञ्च्य हृदये स्थापयेच्चिबुकं दृढम् | बन्धो जालन्धराख्योऽयं जरा- मृत्यु- विनाशकः || ७०|| बध्नाति हि सिराजालमधो- गामि नभो- जलम् | ततो जालन्धरो बन्धः कण्ठ- दुःखौघ- नाशनः || ७१|| जालन्धरे कृते बन्धे कण्ठ- संकोच- लक्षणे | न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रकुप्यति || ७२|| कण्ठ- संकोचनेनैव द्वे नाड्यौ स्तम्भयेद्दृढम् | मध्य- चक्रमिदं ज्ञेयं षोडशाधार- बन्धनम् || ७३|| मूल- स्थानं समाकुञ्च्य उड्डियानं तु कारयेत् | इडां च पिङ्गलां बद्ध्वा वाहयेत्पश्चिमे पथि || ७४|| अनेनैव विधानेन प्रयाति पवनो लयम् | ततो न जायते मृत्युर्जरा- रोगादिकं तथा || ७५|| बन्ध- त्रयमिदं श्रेष्ठं महा- सिद्धैश्च सेवितम् | सर्वेषां हठ- तन्त्राणां साधनं योगिनो विदुः || ७६|| यत्किंचित्स्रवते चन्द्रादमृतं दिव्य- रूपिणः | तत्सर्वं ग्रसते सूर्यस्तेन पिण्डो जरायुतः || ७७|| अथ विपरीत- करणी मुद्रा तत्रास्ति करणं दिव्यं सूर्यस्य मुख- वञ्चनम् | गुरूपदेशतो ज्ञेयं न तु शास्त्रार्थ- कोटिभिः || ७८|| ऊर्ध्व- नाभेरधस्तालोरूर्ध्वं भानुरधः शशी | करणी विपरीताखा गुरु- वाक्येन लभ्यते || ७९|| नित्यमभ्यास- युक्तस्य जठराग्नि- विवर्धनी | आहारो बहुलस्तस्य सम्पाद्यः साधकस्य च || ८०|| अल्पाहारो यदि भवेदग्निर्दहति तत्- क्षणात् | अधः- शिराश्चोर्ध्व- पादः क्षणं स्यात्प्रथमे दिने || ८१|| क्षणाच्च किंचिदधिकमभ्यसेच्च दिने दिने | वलितं पलितं चैव षण्मासोर्ध्वं न दृश्यते | याम- मात्रं तु यो नित्यमभ्यसेत्स तु कालजित् || ८२|| अथ वज्रोली स्वेच्छया वर्तमानोऽपि योगोक्तैर्नियमैर्विना | वज्रोलीं यो विजानाति स योगी सिद्धि- भाजनम् || ८३|| तत्र वस्तु- द्वयं वक्ष्ये दुर्लभं यस्य कस्यचित् | क्षीरं चैकं द्वितीयं तु नारी च वश- वर्तिनी || ८४|| मेहनेन शनैः सम्यगूर्ध्वाकुञ्चनमभ्यसेत् | पुरुषोऽप्यथवा नारी वज्रोली- सिद्धिमाप्नुयात् || ८५|| यत्नतः शस्त- नालेन फूत्कारं वज्र- कन्दरे | शनैः शनैः प्रकुर्वीत वायु- संचार- कारणात् || ८६|| नारी- भगे पदद्- बिन्दुमभ्यासेनोर्ध्वमाहरेत् | चलितं च निजं बिन्दुमूर्ध्वमाकृष्य रक्षयेत् || ८७|| एवं संरक्षयेद्बिन्दुं जयति योगवित् | मरणं बिन्दु- पातेन जीवनं बिन्दु- धारणात् || ८८|| सुगन्धो योगिनो देहे जायते बिन्दु- धारणात् | यावद्बिन्दुः स्थिरो देहे तावत्काल- भयं कुतः || ८९|| चित्तायत्तं नॄणां शुक्रं शुक्रायत्तं च जीवितम् | तस्माच्छुक्रं मनश्चैव रक्षणीयं प्रयत्नतः || ९०|| ऋतुमत्या रजोऽप्येवं निजं बिन्दुं च रक्षयेत् | मेढ्रेणाकर्षयेदूर्ध्वं सम्यगभ्यास- योग- वित् || ९१|| अथ सहजोलिः सहजोलिश्चामरोलिर्वज्रोल्या भेद एकतः | जले सुभस्म निक्षिप्य दग्ध- गोमय- सम्भवम् || ९२|| वज्रोली- मैथुनादूर्ध्वं स्त्री- पुंसोः स्वाङ्ग- लेपनम् | आसीनयोः सुखेनैव मुक्त- व्यापारयोः क्षणात् || ९३|| सहजोलिरियं प्रोक्ता श्रद्धेया योगिभिः सदा | अयं शुभकरो योगो भोग- युक्तोऽपि मुक्तिदः || ९४|| अयं योगः पुण्यवतां धीराणां तत्त्व- दर्शिनाम् | निर्मत्सराणां वै सिध्येन्न तु मत्सर- शालिनाम् || ९५|| अथ अमरोली पित्तोल्बणत्वात्प्रथमाम्बु- धारां विहाय निःसारतयान्त्यधाराम् | निषेव्यते शीतल- मध्य- धारा कापालिके खण्डमतेऽमरोली || ९६|| अमरीं यः पिबेन्नित्यं नस्यं कुर्वन्दिने दिने | वज्रोलीमभ्यसेत्सम्यक्सामरोलीति कथ्यते || ९७|| अभ्यासान्निःसृतां चान्द्रीं विभूत्या सह मिश्रयेत् | धारयेदुत्तमाङ्गेषु दिव्य- दृष्टिः प्रजायते || ९८|| पुंसो बिन्दुं समाकुञ्च्य सम्यगभ्यास- पाटवात् | यदि नारी रजो रक्षेद्वज्रोल्या सापि योगिनी || ९९|| तस्याः किंचिद्रजो नाशं न गच्छति न संशयः | तस्याः शरीरे नादश्च बिन्दुतामेव गच्छति || १००|| स बिन्दुस्तद्रजश्चैव एकीभूय स्वदेहगौ | वज्रोल्य्- अभ्यास- योगेन सर्व- सिद्धिं प्रयच्छतः || १०१|| रक्षेदाकुञ्चनादूर्ध्वं या रजः सा हि योगिनी | अतीतानागतं वेत्ति खेचरी च भवेद्ध्रुवम् || १०२|| देह- सिद्धिं च लभते वज्रोल्य्- अभ्यास- योगतः | अयं पुण्य- करो योगो भोगे भुक्तेऽपि मुक्तिदः || १०३|| अथ शक्ति- चालनम् कुटिलाङ्गी कुण्डलिनी भुजङ्गी शक्तिरीश्वरी | कुण्डल्यरुन्धती चैते शब्दाः पर्याय- वाचकाः || १०४|| उद्घाटयेत्कपाटं तु यथा कुंचिकया हठात् | कुण्डलिन्या तथा योगी मोक्षद्वारं विभेदयेत् || १०५|| येन मार्गेण गन्तव्यं ब्रह्म- स्थानं निरामयम् | मुखेनाच्छाद्य तद्वारं प्रसुप्ता परमेश्वरी || १०६|| कन्दोर्ध्वे कुण्डली शक्तिः सुप्ता मोक्षाय योगिनाम् | बन्धनाय च मूढानां यस्तां वेत्ति स योगवित् || १०७|| कुण्डली कुटिलाकारा सर्पवत्परिकीर्तिता | सा शक्तिश्चालिता येन स मुक्तो नात्र संशयः || १०८|| गङ्गा- यमुनयोर्मध्ये बाल- रण्डां तपस्विनीम् | बलात्कारेण गृह्णीयात्तद्विष्णोः परमं पदम् || १०९|| इडा भगवती गङ्गा पिङ्गला यमुना नदी | इडा- पिङ्गलयोर्मध्ये बालरण्डा च कुण्डली || ११०|| पुच्छे प्रगृह्य भुजङ्गीं सुप्तामुद्बोधयेच्च ताम् | निद्रां विहाय सा शक्तिरूर्ध्वमुत्तिष्ठते हठात् || १११|| अवस्थिता चैव फणावती सा प्रातश्च सायं प्रहरार्ध- मात्रम् | प्रपूर्य सूर्यात्परिधान- युक्त्या प्रगृह्य नित्यं परिचालनीया || ११२|| ऊर्ध्वं वितस्ति- मात्रं तु विस्तारं चतुरङ्गुलम् | मृदुलं धवलं प्रोक्तं वेष्टिताम्बर- लक्षणम् || ११३|| सति वज्रासने पादौ कराभ्यां धारयेद्दृढम् | गुल्फ- देश- समीपे च कन्दं तत्र प्रपीडयेत् || ११४|| वज्रासने स्थितो योगी चालयित्वा च कुण्डलीम् | कुर्यादनन्तरं भस्त्रां कुण्डलीमाशु बोधयेत् || ११५|| भानोराकुञ्चनं कुर्यात्कुण्डलीं चालयेत्ततः | मृत्यु- वक्त्र- गतस्यापि तस्य मृत्यु- भयं कुतः || ११६|| मुहूर्त- द्वय- पर्यन्तं निर्भयं चालनादसौ | ऊर्ध्वमाकृष्यते किंचित्सुषुम्णायां समुद्गता || ११७|| तेन कुण्डलिनी तस्याः सुषुम्णाया मुखं ध्रुवम् | जहाति तस्मात्प्राणोऽयं सुषुम्णां व्रजति स्वतः || ११८|| तस्मात्संचालयेन्नित्यं सुख- सुप्तामरुन्धतीम् | तस्याः संचालनेनैव योगी रोगैः प्रमुच्यते || ११९|| येन संचालिता शक्तिः स योगी सिद्धि- भाजनम् | किमत्र बहुनोक्तेन कालं जयति लीलया || १२०|| ब्रह्मचर्य- रतस्यैव नित्यं हित- मिताशिनः | मण्डलाद्दृश्यते सिद्धिः कुण्डल्य्- अभ्यास- योगिनः || १२१|| कुण्डलीं चालयित्वा तु भस्त्रां कुर्याद्विशेषतः | एवमभ्यस्यतो नित्यं यमिनो यम- भीः कुतः || १२२|| द्वा- सप्तति- सहस्राणां नाडीनां मल- शोधने | कुतः प्रक्षालनोपायः कुण्डल्य्- अभ्यसनादृते || १२३|| इयं तु मध्यमा नाडी दृढाभ्यासेन योगिनाम् | आसन- प्राण- संयाम- मुद्राभिः सरला भवेत् || १२४|| अभ्यासे तु विनिद्राणां मनो धृत्वा समाधिना | रुद्राणी वा परा मुद्रा भद्रां सिद्धिं प्रयच्छति || १२५|| राज- योगं विना पृथ्वी राज- योगं विना निशा | राज- योगं विना मुद्रा विचित्रापि न शोभते || १२६|| मारुतस्य विधिं सर्वं मनो- युक्तं समभ्यसेत् | इतरत्र न कर्तव्या मनो- वृत्तिर्मनीषिणा || १२७|| इति मुद्रा दश प्रोक्ता आदिनाथेन शम्भुना | एकैका तासु यमिनां महा- सिद्धि- प्रदायिनी || १२८|| उपदेशं हि मुद्राणां यो दत्ते साम्प्रदायिकम् | स एव श्री- गुरुः स्वामी साक्षादीश्वर एव सः || १२९|| तस्य वाक्य- परो भूत्वा मुद्राभ्यासे समाहितः | अणिमादि- गुणैः सार्धं लभते काल- वञ्चनम् || १३०|| इति हठ- प्रदीपिकायां तृतीयोपदेशः | <HR> || ४|| चतुर्थोपदेशः नमः शिवाय गुरवे नाद- बिन्दु- कलात्मने | निरञ्जन- पदं याति नित्यं तत्र परायणः || १|| अथेदानीं प्रवक्ष्यामि समाधिक्रममुत्तमम् | मृत्युघ्नं च सुखोपायं ब्रह्मानन्द- करं परम् || २|| राज- योगः समाधिश्च उन्मनी च मनोन्मनी | अमरत्वं लयस्तत्त्वं शून्याशून्यं परं पदम् || ३|| अमनस्कं तथाद्वैतं निरालम्बं निरञ्जनम् | जीवन्मुक्तिश्च सहजा तुर्या चेत्येक- वाचकाः || ४|| सलिले सैन्धवं यद्वत्साम्यं भजति योगतः | तथात्म- मनसोरैक्यं समाधिरभिधीयते || ५|| यदा संक्षीयते प्राणो मानसं च प्रलीयते | तदा समरसत्वं च समाधिरभिधीयते || ६|| तत्- समं च द्वयोरैक्यं जीवात्म- परमात्मनोः | प्रनष्ट- सर्व- सङ्कल्पः समाधिः सोऽभिधीयते || ७|| राज- योगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः | ज्ञानं मुक्तिः स्थितिः सिद्धिर्गुरु- वाक्येन लभ्यते || ८|| दुर्लभो विषय- त्यागो दुर्लभं तत्त्व- दर्शनम् | दुर्लभा सहजावस्था सद्- गुरोः करुणां विना || ९|| विविधैरासनैः कुभैर्विचित्रैः करणैरपि | प्रबुद्धायां महा- शक्तौ प्राणः शून्ये प्रलीयते || १०|| उत्पन्न- शक्ति- बोधस्य त्यक्त- निःशेष- कर्मणः | योगिनः सहजावस्था स्वयमेव प्रजायते || ११|| सुषुम्णा- वाहिनि प्राणे शून्ये विशति मानसे | तदा सर्वाणि कर्माणि निर्मूलयति योगवित् || १२|| अमराय नमस्तुभ्यं सोऽपि कालस्त्वया जितः | पतितं वदने यस्य जगदेतच्चराचरम् || १३|| चित्ते समत्वमापन्ने वायौ व्रजति मध्यमे | तदामरोली वज्रोली सहजोली प्रजायते || १४|| ज्ञानं कुतो मनसि सम्भवतीह तावत् प्राणोऽपि जीवति मनो म्रियते न यावत् | प्राणो मनो द्वयमिदं विलयं नयेद्यो मोक्षं स गच्छति नरो न कथंचिदन्यः || १५|| ज्ञात्वा सुषुम्णासद्- भेदं कृत्वा वायुं च मध्यगम् | स्थित्वा सदैव सुस्थाने ब्रह्म- रन्ध्रे निरोधयेत् || १६|| सूर्य- चन्द्रमसौ धत्तः कालं रात्रिन्दिवात्मकम् | भोक्त्री सुषुम्ना कालस्य गुह्यमेतदुदाहृतम् || १७|| द्वा- सप्तति- सहस्राणि नाडी- द्वाराणि पञ्जरे | सुषुम्णा शाम्भवी शक्तिः शेषास्त्वेव निरर्थकाः || १८|| वायुः परिचितो यस्मादग्निना सह कुण्डलीम् | बोधयित्वा सुषुम्णायां प्रविशेदनिरोधतः || १९|| सुषुम्णा- वाहिनि प्राणे सिद्ध्यत्येव मनोन्मनी | अन्यथा त्वितराभ्यासाः प्रयासायैव योगिनाम् || २०|| पवनो बध्यते येन मनस्तेनैव बध्यते | मनश्च बध्यते येन पवनस्तेन बध्यते || २१|| हेतु- द्वयं तु चित्तस्य वासना च समीरणः | तयोर्विनष्ट एकस्मिन्तौ द्वावपि विनश्यतः || २२|| मनो यत्र विलीयेत पवनस्तत्र लीयते | पवनो लीयते यत्र मनस्तत्र विलीयते || २३|| दुग्धाम्बुवत्संमिलितावुभौ तौ तुल्य- क्रियौ मानस- मारुतौ हि | यतो मरुत्तत्र मनः- प्रवृत्तिर् यतो मनस्तत्र मरुत्- प्रवृत्तिः || २४|| तत्रैक- नाशादपरस्य नाश एक- प्रवृत्तेरपर- प्रवृत्तिः | अध्वस्तयोश्चेन्द्रिय- वर्ग- वृत्तिः प्रध्वस्तयोर्मोक्ष- पदस्य सिद्धिः || २५|| रसस्य मनसश्चैव चञ्चलत्वं स्वभावतः | रसो बद्धो मनो बद्धं किं न सिद्ध्यति भूतले || २६|| मूर्च्छितो हरते व्याधीन्मृतो जीवयति स्वयम् | बद्धः खेचरतां धत्ते रसो वायुश्च पार्वति || २७|| मनः स्थैर्यं स्थिरो वायुस्ततो बिन्दुः स्थिरो भवेत् | बिन्दु- स्थैर्यात्सदा सत्त्वं पिण्ड- स्थैर्यं प्रजायते || २८|| इन्द्रियाणां मनो नाथो मनोनाथस्तु मारुतः | मारुतस्य लयो नाथः स लयो नादमाश्रितः || २९|| सोऽयमेवास्तु मोक्षाख्यो मास्तु वापि मतान्तरे | मनः- प्राण- लये कश्चिदानन्दः सम्प्रवर्तते || ३०|| प्रनष्ट- श्वास- निश्वासः प्रध्वस्त- विषय- ग्रहः | निश्चेष्टो निर्विकारश्च लयो जयति योगिनाम् || ३१|| उच्छिन्न- सर्व- सङ्कल्पो निःशेषाशेष- चेष्टितः | स्वावगम्यो लयः कोऽपि जायते वाग्- अगोचरः || ३२|| यत्र दृष्टिर्लयस्तत्र भूतेन्द्रिय- सनातनी | सा शक्तिर्जीव- भूतानां द्वे अलक्ष्ये लयं गते || ३३|| लयो लय इति प्राहुः कीदृशं लय- लक्षणम् | अपुनर्- वासनोत्थानाल्लयो विषय- विस्मृतिः || ३४|| वेद- शास्त्र- पुराणानि सामान्य- गणिका इव | एकैव शाम्भवी मुद्रा गुप्ता कुल- वधूरिव || ३५|| अथ शाम्भवी अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेष- वर्जिता | एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेद- शास्त्रेषु गोपिता || ३६|| अन्तर्लक्ष्य- विलीन- चित्त- पवनो योगी यदा वर्तते दृष्ट्या निश्चल- तारया बहिरधः पश्यन्नपश्यन्नपि | मुद्रेयं खलु शाम्भवी भवति सा लब्धा प्रसादाद्गुरोः शून्याशून्य- विलक्षणं स्फुरति तत्तत्त्वं पदं शाम्भवम् || ३७|| श्री- शाम्भव्याश्च खेचर्या अवस्था- धाम- भेदतः | भवेच्चित्त- लयानन्दः शून्ये चित्- सुख- रूपिणि || ३८|| तारे ज्योतिषि संयोज्य किंचिदुन्नमयेद्भ्रुवौ | पूर्व- योगं मनो युञ्जन्नुन्मनी- कारकः क्षणात् || ३९|| केचिदागम- जालेन केचिन्निगम- सङ्कुलैः | केचित्तर्केण मुह्यन्ति नैव जानन्ति तारकम् || ४०|| अर्धोन्मीलित- लोचनः स्थिर- मना नासाग्र- दत्तेक्षणश् चन्द्रार्कावपि लीनतामुपनयन्निस्पन्द- भावेन यः | ज्योती- रूपमशेष- बीजमखिलं देदीप्यमानं परं तत्त्वं तत्- पदमेति वस्तु परमं वाच्यं किमत्राधिकम् || ४१|| दिवा न पूजयेल्लिङ्गं रात्रौ चैव न पूजयेत् | सर्वदा पूजयेल्लिङ्गं दिवारात्रि- निरोधतः || ४२|| अथ खेचरी सव्य- दक्षिण- नाडी- स्थो मध्ये चरति मारुतः | तिष्ठते खेचरी मुद्रा तस्मिन्स्थाने न संशयः || ४३|| इडा- पिङ्गलयोर्मध्ये शून्यं चैवानिलं ग्रसेत् | तिष्ठते खेचरी मुद्रा तत्र सत्यं पुनः पुनः || ४४|| सूर्च्याचन्द्रमसोर्मध्ये निरालम्बान्तरे पुनः | संस्थिता व्योम- चक्रे या सा मुद्रा नाम खेचरी || ४५|| सोमाद्यत्रोदिता धारा साक्षात्सा शिव- वल्लभा | पूरयेदतुलां दिव्यां सुषुम्णां पश्चिमे मुखे || ४६|| पुरस्ताच्चैव पूर्येत निश्चिता खेचरी भवेत् | अभ्यस्ता खेचरी मुद्राप्युन्मनी सम्प्रजायते || ४७|| भ्रुवोर्मध्ये शिव- स्थानं मनस्तत्र विलीयते | ज्ञातव्यं तत्- पदं तुर्यं तत्र कालो न विद्यते || ४८|| अभ्यसेत्खेचरीं तावद्यावत्स्याद्योग- निद्रितः | सम्प्राप्त- योग- निद्रस्य कालो नास्ति कदाचन || ४९|| निरालम्बं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् | स- बाह्याभ्यन्तरं व्योम्नि घटवत्तिष्ठति ध्रुवम् || ५०|| बाह्य- वायुर्यथा लीनस्तथा मध्यो न संशयः | स्व- स्थाने स्थिरतामेति पवनो मनसा सह || ५१|| एवमभ्यस्यतस्तस्य वायु- मार्गे दिवानिशम् | अभ्यासाज्जीर्यते वायुर्मनस्तत्रैव लीयते || ५२|| अमृतैः प्लावयेद्देहमापाद- तल- मस्तकम् | सिद्ध्यत्येव महा- कायो महा- बल- पराक्रमः || ५३|| शक्ति- मध्ये मनः कृत्वा शक्तिं मानस- मध्यगाम् | मनसा मन आलोक्य धारयेत्परमं पदम् || ५४|| ख- मध्ये कुरु चात्मानमात्म- मध्ये च खं कुरु | सर्वं च ख- मयं कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् || ५५|| अन्तः शून्यो बहिः शून्यः शून्यः कुम्भ इवाम्बरे | अन्तः पूर्णो बहिः पूर्णः पूर्णः कुम्भ इवार्णवे || ५६|| बाह्य- चिन्ता न कर्तव्या तथैवान्तर- चिन्तनम् | सर्व- चिन्तां परित्यज्य न किंचिदपि चिन्तयेत् || ५७|| सङ्कल्प- मात्र- कलनैव जगत्समग्रं सङ्कल्प- मात्र- कलनैव मनो- विलासः | सङ्कल्प- मात्र- मतिमुत्सृज निर्विकल्पम् आश्रित्य निश्चयमवाप्नुहि राम शान्तिम् || ५८|| कर्पूरमनले यद्वत्सैन्धवं सलिले यथा | तथा सन्धीयमानं च मनस्तत्त्वे विलीयते || ५९|| ज्ञेयं सर्वं प्रतीतं च ज्ञानं च मन उच्यते | ज्ञानं ज्ञेयं समं नष्टं नान्यः पन्था द्वितीयकः || ६०|| मनो- दृश्यमिदं सर्वं यत्किंचित्स- चराचरम् | मनसो ह्युन्मनी- भावाद्द्वैतं नैवोलभ्यते || ६१|| ज्ञेय- वस्तु- परित्यागाद्विलयं याति मानसम् | मनसो विलये जाते कैवल्यमवशिष्यते || ६२|| एवं नाना- विधोपायाः सम्यक्स्वानुभवान्विताः | समाधि- मार्गाः कथिताः पूर्वाचार्यैर्महात्मभिः || ६३|| सुषुम्णायै कुण्डलिन्यै सुधायै चन्द्र- जन्मने | मनोन्मन्यै नमस्तुभ्यं महा- शक्त्यै चिद्- आत्मने || ६४|| अशक्य- तत्त्व- बोधानां मूढानामपि संमतम् | प्रोक्तं गोरक्ष- नाथेन नादोपासनमुच्यते || ६५|| श्री- आदिनाथेन स- पाद- कोटि- लय- प्रकाराः कथिता जयन्ति | नादानुसन्धानकमेकमेव मन्यामहे मुख्यतमं लयानाम् || ६६|| मुक्तासने स्थितो योगी मुद्रां सन्धाय शाम्भवीम् | शृणुयाद्दक्षिणे कर्णे नादमन्तास्थमेकधीः || ६७|| श्रवण- पुट- नयन- युगल घ्राण- मुखानां निरोधनं कार्यम् | शुद्ध- सुषुम्णा- सरणौ स्फुटममलः श्रूयते नादः || ६८|| आरम्भश्च घटश्चैव तथा परिचयोऽपि च | निष्पत्तिः सर्व- योगेषु स्यादवस्था- चतुष्टयम् || ६९|| अथ आरम्भावस्था ब्रह्म- ग्रन्थेर्भवेद्भेदो ह्यानन्दः शून्य- सम्भवः | विचित्रः क्वणको देहेऽनाहतः श्रूयते ध्वनिः || ७०|| दिव्य- देहश्च तेजस्वी दिव्य- गन्धस्त्वरोगवान् | सम्पूर्ण- हृदयः शून्य आरम्भे योगवान्भवेत् || ७१|| अथ घटावस्था द्वितीयायां घटीकृत्य वायुर्भवति मध्यगः | दृढासनो भवेद्योगी ज्ञानी देव- समस्तदा || ७२|| विष्णु- ग्रन्थेस्ततो भेदात्परमानन्द- सूचकः | अतिशून्ये विमर्दश्च भेरी- शब्दस्तदा भवेत् || ७३|| अथ परिचयावस्था तृतीयायां तु विज्ञेयो विहायो मर्दल- ध्वनिः | महा- शून्यं तदा याति सर्व- सिद्धि- समाश्रयम् || ७४|| चित्तानन्दं तदा जित्वा सहजानन्द- सम्भवः | दोष- दुःख- जरा- व्याधि- क्षुधा- निद्रा- विवर्जितः || ७५|| अथ निष्पत्त्य्- अवस्था रुद्र- ग्रन्थिं यदा भित्त्वा शर्व- पीठ- गतोऽनिलः | निष्पत्तौ वैणवः शब्दः क्वणद्- वीणा- क्वणो भवेत् || ७६|| एकीभूतं तदा चित्तं राज- योगाभिधानकम् | सृष्टि- संहार- कर्तासौ योगीश्वर- समो भवेत् || ७७|| अस्तु वा मास्तु वा मुक्तिरत्रैवाखण्डितं सुखम् | लयोद्भवमिदं सौख्यं राज- योगादवाप्यते || ७८|| राज- योगमजानन्तः केवलं हठ- कर्मिणः | एतानभ्यासिनो मन्ये प्रयास- फल- वर्जितान् || ७९|| उन्मन्य्- अवाप्तये शीघ्रं भ्रू- ध्यानं मम संमतम् | राज- योग- पदं प्राप्तुं सुखोपायोऽल्प- चेतसाम् | सद्यः प्रत्यय- सन्धायी जायते नादजो लयः || ८०|| नादानुसन्धान- समाधि- भाजां योगीश्वराणां हृदि वर्धमानम् | आनन्दमेकं वचसामगम्यं जानाति तं श्री- गुरुनाथ एकः || ८१|| कर्णौ पिधाय हस्ताभ्यां यः शृणोति ध्वनिं मुनिः | तत्र चित्तं स्थिरीकुर्याद्यावत्स्थिर- पदं व्रजेत् || ८२|| अभ्यस्यमानो नादोऽयं बाह्यमावृणुते ध्वनिम् | पक्षाद्विक्षेपमखिलं जित्वा योगी सुखी भवेत् || ८३|| श्रूयते प्रथमाभ्यासे नादो नाना- विधो महान् | ततोऽभ्यासे वर्धमाने श्रूयते सूक्ष्म- सूक्ष्मकः || ८४|| आदौ जलधि- जीमूत- भेरी- झर्झर- सम्भवाः | मध्ये मर्दल- शङ्खोत्था घण्टा- काहलजास्तथा || ८५|| अन्ते तु किङ्किणी- वंश- वीणा- भ्रमर- निःस्वनाः | इति नानाविधा नादाः श्रूयन्ते देह- मध्यगाः || ८६|| महति श्रूयमाणेऽपि मेघ- भेर्य्- आदिके ध्वनौ | तत्र सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नादमेव परामृशेत् || ८७|| घनमुत्सृज्य वा सूक्ष्मे सूक्ष्ममुत्सृज्य वा घने | रममाणमपि क्षिप्तं मनो नान्यत्र चालयेत् || ८८|| यत्र कुत्रापि वा नादे लगति प्रथमं मनः | तत्रैव सुस्थिरीभूय तेन सार्धं विलीयते || ८९|| मकरन्दं पिबन्भृङ्गी गन्धं नापेक्षते यथा | नादासक्तं तथा चित्तं विषयान्नहि काङ्क्षते || ९०|| मनो- मत्त- गजेन्द्रस्य विषयोद्यान- चारिणः | समर्थोऽयं नियमने निनाद- निशिताङ्कुशः || ९१|| बद्धं तु नाद- बन्धेन मनः सन्त्यक्त- चापलम् | प्रयाति सुतरां स्थैर्यं छिन्न- पक्षः खगो यथा || ९२|| सर्व- चिन्तां परित्यज्य सावधानेन चेतसा | नाद एवानुसन्धेयो योग- साम्राज्यमिच्छता || ९३|| नादोऽन्तरङ्ग- सारङ्ग- बन्धने वागुरायते | अन्तरङ्ग- कुरङ्गस्य वधे व्याधायतेऽपि च || ९४|| अन्तरङ्गस्य यमिनो वाजिनः परिघायते | नादोपास्ति- रतो नित्यमवधार्या हि योगिना || ९५|| बद्धं विमुक्त- चाञ्चल्यं नाद- गन्धक- जारणात् | मनः- पारदमाप्नोति निरालम्बाख्य- खेऽटनम् || ९६|| नाद- श्रवणतः क्षिप्रमन्तरङ्ग- भुजङ्गमम् | विस्मृतय सर्वमेकाग्रः कुत्रचिन्नहि धावति || ९७|| काष्ठे प्रवर्तितो वह्निः काष्ठेन सह शाम्यति | नादे प्रवर्तितं चित्तं नादेन सह लीयते || ९८|| घण्टादिनाद- सक्त- स्तब्धान्तः- करण- हरिणस्य | प्रहरणमपि सुकरं स्याच्छर- सन्धान- प्रवीणश्चेत् || ९९|| अनाहतस्य शब्दस्य ध्वनिर्य उपलभ्यते | ध्वनेरन्तर्गतं ज्ञेयं ज्ञेयस्यान्तर्गतं मनः | मनस्तत्र लयं याति तद्विष्णोः परमं पदम् || १००|| तावदाकाश- सङ्कल्पो यावच्छब्दः प्रवर्तते | निःशब्दं तत्- परं ब्रह्म परमातेति गीयते || १०१|| यत्किंचिन्नाद- रूपेण श्रूयते शक्तिरेव सा | यस्तत्त्वान्तो निराकारः स एव परमेश्वरः || १०२|| इति नादानुसन्धानम् सर्वे हठ- लयोपाया राजयोगस्य सिद्धये | राज- योग- समारूढः पुरुषः काल- वञ्चकः || १०३|| तत्त्वं बीजं हठः क्षेत्रमौदासीन्यं जलं त्रिभिः | उन्मनी कल्प- लतिका सद्य एव प्रवर्तते || १०४|| सदा नादानुसन्धानात्क्षीयन्ते पाप- संचयाः | निरञ्जने विलीयेते निश्चितं चित्त- मारुतौ || १०५|| शङ्ख- दुन्धुभि- नादं च न शृणोति कदाचन | काष्ठवज्जायते देह उन्मन्यावस्थया ध्रुवम् || १०६|| सर्वावस्था- विनिर्मुक्तः सर्व- चिन्ता- विवर्जितः | मृतवत्तिष्ठते योगी स मुक्तो नात्र संशयः || १०७|| खाद्यते न च कालेन बाध्यते न च कर्मणा | साध्यते न स केनापि योगी युक्तः समाधिना || १०८|| न गन्धं न रसं रूपं न च स्पर्शं न निःस्वनम् | नात्मानं न परं वेत्ति योगी युक्तः समाधिना || १०९|| चित्तं न सुप्तं नोजाग्रत्स्मृति- विस्मृति- वर्जितम् | न चास्तमेति नोदेति यस्यासौ मुक्त एव सः || ११०|| न विजानाति शीतोष्णं न दुःखं न सुखं तथा | न मानं नोपमानं च योगी युक्तः समाधिना || १११|| स्वस्थो जाग्रदवस्थायां सुप्तवद्योऽवतिष्ठते | निःश्वासोच्छ्वास- हीनश्च निश्चितं मुक्त एव सः || ११२|| अवध्यः सर्व- शस्त्राणामशक्यः सर्व- देहिनाम् | अग्राह्यो मन्त्र- यन्त्राणां योगी युक्तः समाधिना || ११३|| यावन्नैव प्रविशति चरन्मारुतो मध्य- मार्गे यावद्विदुर्न भवति दृढः प्राण- वात- प्रबन्धात् | यावद्ध्याने सहज- सदृशं जायते नैव तत्त्वं तावज्ज्ञानं वदति तदिदं दम्भ- मिथ्या- प्रलापः || ११४|| इति हठ- योग- प्रदीपिकायां समाधि- लक्षणं नाम चतुर्थोपदेशः | Input by Jan Brzezinski in Balaram encoding Converted to itx encoding by Ulrich Stiehl  </PRE></FONT><HR><P> This page uses Unicode utf-8 encoding for devanagari. Please set the fonts and languages setting in your web browser to display the correct Unicode font. Questions, comments:<A href="mailto:sanskrit@cheerful.com">sanskrit@cheerful.com</A> </BODY> </HTML>