%@@1 % File name : gitaabhaashhya.itx %-------------------------------------------- % Text title : giitaabhaashhya % Author : Traditional % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/religion % Description/comments : ????Source % Transliterated by : Kapila Shankaran utsaaha@accglobal.net % Proofread by : Kapila Shankaran utsaaha@accglobal.net % Latest update : August 23, 2000 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % ftp://jaguar.cs.utah.edu/sanskrit/sanskrit.html %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto engtitle are % needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Gita commentary by Adi Shankaracharya Chapters 2, 12..}## \itxtitle{.. giitaa shaa.nkarabhaashhya adhyaaya 2 12..}##\endtitles ## ## %filename=##''##Introduction.txt##''## Encoded by Kapila Shankaran utsaaha\@accglobal.net \medskip \centerline{Introduction} ## shriimachChaN^karaachaaryavirachitaM shriimadbhagavadgiitaabhaaShyam.h . OM namo bhagavate vaasudevaaya | upaddhaataH naaraayaNaH paro.avyaktaat.h aNDamavyaktasambhavam.h . aNDasyaantastvime lokaaH saptadviipaa cha medinii .. 1\. sa bhagavaan.h sR^iShTvedaM jagat.h tasya cha sthiti chikiirShuH mariichyaadiin.h agre sR^iShTvaa prajaapatiin.h pravR^ittilaxaNaM dharmaM graahayaamaasa vedoktam.h . tataH anyaan.h cha sanakasanandanaadiin.h utpaadya nivR^ittilaxaNaM dharmaM GYaanavairaagyalaxaNaM graahayaamaasa . dvividho hi vedokto dharmaH \- pravR^ittilaxaNaH nivR^ittilaxaNashcha jagataH sthitikaaraNam.h . praaNinaaM saaxAt.h abhyudayaniHshreyasahetuH yH sa dharmaH braahmaNaadyaiH varNibhiH aashramibhiH shreyorthibhiH anuShThiiyamaanaH . diirgheNa kaalena anuShThaatR^INaaM kaamodbhavaat.h hiiyamaanavivekaviGYAnahetukena adharmeNa abhibhUyamAne dharme pravadharmaane cha adharme jagataH sthiti paripipAlayiShuH saH aadikartA nArAyaNAkhyaH viShNuH bhaumasya brahmaNaH braahmaNatvasya raxaNArtha devakyAM vasudevAt.h a.nshena kR^iShNaH kila sambabhuuva . braahmaNatvasya hi raxaNe raxitaH syaat.h vaidiko dharmaH tadadhiinatvaat.h varNAshramabhedAnAm.h .. 2\. sa cha bhagavaan.h GYAnaishvaryashaktibalavIryatejobhiH sadA sampannaH triguNaatmikaaM vaiShNaviiM svaaM mAyAM mUlaprakR^itiM vashIkR^itya ajaH avyayaH bhuutAnAM IshvaraH nityashuddhabuddhamuktasvabhAvo.api san.h svamAyayA dehavaan.h iva jaataH iva cha lokaanugrahaM kurvan.h laxyate . svaprayojanAbhAve.api bhuutaanujighR^ixayA vaidikaM dharmadvyaM arjunAya shokamohamahodadhau nimagnAya upadidesha guNAdhikaiH hi gR^ihItaH anuShThIyamAnashcha dharmaH prachayaM gamiShyatIti . taM dharmaM bhagavatA yathopadiShTaM vedavyAsaH sarvaGYaH bhagavAn.h gItAkyaiH saptabhiH shlokashataiH upanibabandha .. 3\. tat.h idam.h gItAshAstraM samastavedArthasArasaN^grahabhUtaM durviGYeyArthaM tadarthAviShkaraNAya anekaiH vivR^itapadapadArthavAkyArthanyAyam.h api atyantaviruddhAnekArthatvena lokikaiH gR^ihyamANaM upalabhya ahaM vivekataH arthanirdhAraNArthaM sa.nxepataH vivaraNaM kariShyAmi .. 4\. tasya asya gItAshAstrasya sa.nxepataH prayojanaM paraM niHshreyasaM sahetukasya sa.nsaarasya atyantoparamalaxaNam.h . tachcha sarvakarmasa.nyAsapUrvakAt.h AtmaGYAnaniShThArUpAt.h dharmAt.h bhavati . tathA imaM eva gItArthaM dharmaM uddishya bhagtavatA eva uktam.h \- sa hi dharmaH suparyApto brahmaNaH padavedane . ##[##ma\. bhaa\. ashva\. 16\. 12\.##]## iti anugItAsu . tatraiva cha uktam.h \- naiva dharmI na chAdharmI na chaiva hi shubhAshubhI . ##[##ma\. bhA\. ashva\. 19 \.7\.##]## yaH syAdekAsena lInaH tUShNIM kiJNchidachintayan.h . ##[##ma\. bhA\. ashva\. 19 \. 1\.##]## GYAnaM sanyAsalaxaNam.h ##[##ma\. bhA\. ashva\. 43 \. 25\.##]## iti cha . ihApi cha ante uktaM arjunAya \- sarvadharmAn.h pariytajya mAmekaM sharaNaM vraja . ##[##18\. 66\.##]## iti . 5\. abhudayaartho.api yaH pravR^ittilaxaNaH dharmaH varNaan.h Ashramaa.nshcha uddishya vihitaH sa devAdisthAnaprAptihetuH api san.h IshvarArpaNabuddhyA anuShThiiyamAnaH satvashuddhaye bhavati phalAbhisandhivarjitaH . shuddhasatvasya cha GYaananiShThaayogyatAprAptidvAreNa GYAnotpattihetutvena cha niHshreyasahetutvam.h api pratipadyate . tathA chemam.h eva artham.h abhisa.ndhAya vaxyati \- brahmaNyAdhAya karmANi ##[##5\. 10\.##]## yoginaH karma kurvanti saN^gaM tyaktvAtmashuddhaye ##[##5\. 11\.##]## 6\. imaM dviprakAraM dharmaM niHshreyasaprayojanaM paramArthatatvaM cha vAsudevAkhyaM parabrahmAbhidheyabhUtaM visheShataH abhivyaJNjayat.h vishiShTaprayojanasambandhaabhidheyavat.h gItAshAstram.h . yataH tadarthaviGYAne smastapuruShArthasiddhiH ataH tadvivaraNe yatnaH kriyate mayaa .. atra cha dhR^itaraaShTra uvaacha \- dharmaxetre ityaadi . ## \medskip \hrule ## atha dvitiiyo.adhyaayaH | 11\.0 a atra dR^iShTvaa tu pANDavAnIkam.h ##[##1\. 2\.##]## iti aarabhya yaavat.h na yotsya iti govindamuktvAtUShNIM babhuuva ha . ##[##1\.9\.##]## ityetadantaH prANinaM shokamohAdisa.nsArabIjabhUtadoShodbhavakAraNapradarshanArthatvena vyAkhyeyaH granthaH . tathA hi \- arjuneta rAjyaguruputramitrasuhR^itsvajanasa.nbandhibaandhaveShu ahaM eShAM mama ete ityevaM bhrAntipratyayanimitasnehavichChedAdinimitau AtmanaH shokamohau pradarshitau kathaM bhIShmamahaM sa.nkhye ##[##2\. 4\.##]## ityAdinA . shokamohAbhyAM hi abhibhUtavivekaviGYAnaH svataH eva xatradharme yuddhe pravR^ito.api tasmAt.h yuddhAt.h upararAma paradharmaM cha bhixAjIvanAdikaM kartuM pravavR^ite . tathA cha sarvaprANinAM shokamohAdidoShAviShTachetasAM svabhAvataH eva svadharmaparityAgaH pratiShiddhasevA cha syAt.h . svadharme pravR^itAnAm.h api teShAM vAN^manaH kAyAdInAM pravR^itiH phalAbhisandhipUrvikA eva sAhaN^kArA cha bhavati . tatra evaM sati dharmAdharmopachayAt.h iShTAniShTajanmasukhaduHkhaprAptilaxaNaH sa.nsAraH anuparataH bhavati . ityataH sa.nsArabIjabhUtau shokamohau . tayoshcha sarvakarmasa.nyAsapUrvakAt.h AtmaGYAnAt.h NAnyataH nivR^itiH iti tat.h upadidixuH sarvalokAnugrahArthaM arjunaM nimitIkR^itya Aha bhagavAn.h vAsudevaH \- ashochyAn.h ##[##2\. 11\.##]## itvAdi .. 11\.0 A\. atra kechit.h AhuH \- sarvakarmasa.nyAsapUrvakAt.h AtmaGYAnaniShThAmAtrAt.h eva kevalAt.h kaivalyaM na prApyate eva . kiM tarhi . agnihotrAdishrautasmartakarmasahitAt.h GYanAt.h kaivalyaprAptiH iti karvAsu gItAsu nishchitaH arthaH iti . GYApakaM cha AhuH aysa arthasya \- atha chetvamimaM dharmyaM sa.ngrAmaM na kariShyasi ##[##2 \. 33\. ##]## karmaNyevAdikAraste ##[##2 \. 47\.##]## kuru karvmaiva tasmAtvam.h ##[##4\. 15\.##]## ityAdi . hi.nsAdiyuktatvAt.h vaidika karma adharmAya iti iyam.h api AshaN^kA na kAryA . katham.h . xAtraM karma yuddhalaxaNaM gurubhrAtR^iputrAdihi.nsAlaxaNaM atyantakrUram.h api svadharmaH iti kR^itvA na adharmAya tadakaraNe cha \- tataH svadharmaM kItiM cha hitvApApamavApsyasi . ##[##2 \. 33\.##]## iti bruvatA yAvajjIvAdishrutichoditAnAM pashvAdihisAlaxaNAnAM cha karmaNAM prAgave na adharmatvamiti sunishchitaM uktaM bhavati \- iti . 11\.0 i\. tat.h asat.h GYAnakarmaniShThayoH vibhAgavachanAt.h buddhidvayAshrayayoH . ashocyAn.h ##[##\ 2\. 11\.##]## ityAdinA bhagavatA yAvat.h svadharmamapi chAvexya ##[##2 \. 31\.##]## ityetadantena granthena yatparamrthAtmatatvanirUpaNaM kR^itam.h tat.h sA.nkhyam.h . tadviShayA buddhiH AtmanaH janmAdiShaDvikriyAbhAvAt.h akartA AtmA iti prakaraNArthanirUpaNAt.h yA jAyate sA sA.nkhyabuddhiH . sAyeShAM GYAninAM uchitA bhavati te sA.nkhyAH . etasyAH buddheH janmanaH prAk.h AtmanaH dehAdivyatiriktatvakartR^itvabhoktR^itvAdyapexaH dharmAdharma vivekapUrvakaH moxasAdhanAnuShThAnalaxNaH yogaH . tadviShayA buddhih yogabuddhiH . sAyeShAM karmiNA uchitAbhavti te yoginaH . tathA cha bhagavatA vibhakte dve buddhI nirdiShTe eShA eShA te.abhihitA sA.nkhye buddhiryoge tvimAM shR^iNu . ##[##2\. 39\.##]## iti . tayoshcha sAN^khyabuddhyAshrayAM GYAnayogena niShThAM sAN^khyAnAM vibhaktAM vaxyati purA vedAtmanA mayA proktA ##[##3 \. 3\.##]## iti . tathA cha yogabuddhyAshrayAM karmayogena niShThAM vibhaktAM vaxyati \- karmayogena yoginAm.h ##[##3\. 3\.##]## iti . evaM sAN^khyabuddhiM yogabuddhiM cha Ashritya dve niShThe vibhakte bhagavtA eva ukte GYAnakarmaNoH kartR^itvAkartR^itvikatvAne katvabuddhyAshrayayoH yugapat.h ekapuruShAshrayatvAsa.nbhavaM pashyatA . 11\.0 I\. tathA etat.h vibhAgavachanaM tathaiva darshitaM shAtapathIye brAhmaNe \- etameva pravrAjino lokamichChaanto brAhmaNAH pravrajanti iti sarvakarmasa.nyAsM vidhAya tachCheSheNa kiM prajayA kariShyAmo yeShAM no.ayamAtmA.ayaM lokaH ##[##bR^i \. u\. 4\. 4\. 22\.##]## iti . tatraiva ch prAk.h dAraparigrahAt.h puruShaH AtmA prAkR^itaH dharmajiGYAsotarakAlaM lokatrayasAdhanaM \- putraM dviprakAraM cha vitaM \- mAnuShaM daivaM cha \; tatra mAnuShaM karmarUpaM pitR^ilokaprAptisAdhanaM vidyAM cha daivaM vitaM devalokaprAptisAdhanaM so.akAmayata iti avidyAkAmavataH eva sarvANi karmANi shrautAdIni darshitAni . tebhyaH \##(## vyutthAya pravrajanti iti \##)## vyutthAnaM AtmanaM eva lokaM ichChataH akAmasya vihitam.h . tadetat.h vibhAgavachanaM anupapannaM syAt.h yadi shrautakarmaGYAnayoH samuchchayaH abhipreta syAt.h bhagavataH .. 11\.0 u\. na cha rjunasya prashnaH upapannaH bhavati jyAyasI chetkarmaNaste ##[##3\. 1\.##]## ityAdiH . ekapuruShAnuShTheyatvAsa.nbhavaM buddhikarmaNoH bhagavatA pUrvaM anuktaM kathaM arjunaH ashrutaM buddheshcha karmaNaH jyAyastvaM bhagavati adhyAropayet.h mR^iShaiva jyAyasI chetkarmaNaste matAbuddhiH ##[##3\. 1\.##]## iti .. 11\.0 U\. kiJNcha \- yadi buddhikarmaNoH sarveShAM smuchchayaH uktaH syAt.h arjunasyApi saH uktaH eva iti yachChreya etayorekaM tanme brUhi sunishcitam.h ##[##5 \. 1 \.##]## iti kathamubhayoH upadeshe sati anyataraviShayaH eva prashnaH syAt.h . na hi pitaprashamanArthinaH vaidyena madhuraM shItaM cha bhoktavyamiti upadiShTe tayoranyataratpitaprashamanakAraNaM brUhi iti prashnaH sa.nbhavati . atha arjunasya bhagavaduktavachanArthavivekAnavadhAraNanimitaH prashnaH kalpyate tathA.api bhagavatA prashnAnurUpaM prativachanaM deyaM mayA buddhikarmaNoH samuchchayaH uktaH kimartham.h itthaM tvaM bhrAnto.asi iti . na tu punaH prativachanamananurUpaM pR^iShTAt.h anyat.h eva dve niShThe mayA purA prokte ##[##3\. 3\.##]## iti vaktuM yuktam.h . 11\.0 R^i\. nApi smArtenaiva karmaNA buddheH samuchchaye.abhiprete vibhAgavachanAdi sarvam.h upapannaM ki.ncha xatriyasya yuddhaM smArtaM karma svadharma iti jAnataH tatkiM karmaNi ghore mAM niyojayasi ##[##3\. 1\.##]## iti upAlambhaH anupapannaH . 11\.0 R^I\. tasmAdgItAshAstre IShanmAtreNApi shrautena smArtena vA karmaNA.a.atmaGYAnasya samuchchayaH na kenachiddarshayituM shakyaH . 11\. L^i\. yasya tu aGYAnAdrAgAdidoShato vAkarmaNi pravR^itasya yaGYena dAnena tapasA vA vishuddhasatvasya GYAnamutpannaM paramArthatatvaviShayaM ekamevedaM sarvaM brahma akartR^i cha iti tasya karmaNi karmaprayojane cha nivR^ite.api lokasa.ngrahArthaM yatnapUrvaM yathA pravR^itiH tathaiva karmaNi pravR^itasya yatpravR^itirUpaM dR^ishyate na tatkarma yena buddheH samuchchayaH syAt.h . yathA bhagavataH vAsudevasya xAtradharmacheShTitaM na GYAnena samuchchIyate puruShArthasiddhayeH tadvatatphalAbhisa.ndhyaha.nkArAbhAvasya tulyatvAt.h viduShaH . tatvavitu na ahaM karomi iti manyate na cha tatphalam.h abhisa.ndhate . yathA cha svargAdikrAmArthinaH agnihotrAdikAmasAdhanAnuShThAnAya AhitAgneH kAmye eva agnihotrAdau pravR^itasya sAmikR^ite vinaShTe.api kAme tadeva agnihotrAdi anutiShThato.api na tatkAmyam.h agnihotrAdi bhavati . tathA cha darshayati bhagavAn.h kurvannapi na lipyate ##[##5\. 7\.##]## na kaaroti na lipyate ##[##13 \. 31\.##]## iti tatra tatra . yachcha pUrvaiH pUrvataraM kR^itam.h ##[##4 \. 15\.##]## karmaNaiva hi sa.nsiddhimAsthitA janakAdayaH ##[##3\. 20\.##]## iti tatu pravibhajya viGYeyam.h . tatkatham.h . yadi tAvatpUrve janakAdayaH tatvavidaH api pravR^ittakarmANaH syuH te lokasa.ngrahArthaM guNA guNeShu vartante ##[##3\. 28\.##]## iti GYAnenaiva sa.nsiddhim.h AsthitAH na karmasa.nyAsaM kR^itavantaH ityarthaH . atha na te tatvavidaH \- Ishvarasamarpitena karmaNA sAdhanabhUtena sa.nsiddhiM satvashuddhiM GYAnotpatilaxaNAM vA sa.nsiddhimAsthitAH janakAdayaH iti vyAkhyeyam.h . etameva arthaM vaxyati bhagavAn.h satvashuddhaye karma kurvanti ##[##5\. 11\. ##]## iti . svakarmaNA tamabhyarchya siddhiM vindati mAnavaH ##[##18\. 46\.##]## ityuktvA siddhiM prAptasya cha punaH GYAnaniShThAM vaxyati siddhiM prApto yathA brahma ##[##15\. 50\.##]## ityAdinA . tasmAt.h gItAshAstre kevalAt.h eva tatvaGYAnAt.h moxaprAptiH na karmasamuchchitAt.h iti nishchitaH arthaH . yathA cha ayaM arthaH tathA prakaraNashaH vibhajya tatra tatra darshayiShyAmaH .. 11\.0 L^I\. tatra evaM dharmasambbUdhachetasaH mithyAGYAnavataH mahati shokasAgare nimagnaysya arjunasya anyatra AtmaGYAnAt.h uddharaNaM apashyan.h bhagavAn.h vAsudevaH tataH kR^ipayA arjunaM uddidhArayiShuH AtmaGYAnAya avatArayan.h Aha \- 11\.1 ashocyAn.h ityAdi .. na shochyAh ashochyAH bhIShmadorNAdayaH sadvR^itatvAt.h paramArthasvarUpeNa cha nityatvAt.h . tAn.h ashochyAn.h anvashochaH anushochitavaan.h asi te mriyante mannimitaM ahaM taiH vinAbhUtaH kiM kariShyAmi rAjyasukhAdinA iti . tvaM praGYAvAdAn.h praGYAvatAM buddhimataM vAdAn.h cha vachanAni cha bhAShase . tadetat.h mauDhyaM pANDityaM cha viruddhaM Atmani darshayasi unmataH iva iti abhiprAyaH yasmAt.h gatAsUn.h gataprANAt.h mR^itAn.h agatAsUn.h agataprANAn.h jIvataH cha na anushochanti paNDitAH AtmaGYAH . paNDA AtmaviShayA buddhiH yeShAM te hi paNDitAH pANDItyaM nirvedya ##[##bR^i\. u\. 3\. 5\. 1\.##]## iti shruteH . paramArthatastu tAn.h nityAn.h ashochyAn.h anushochasi ataH mUDhaH asi iti abhiprAyaH .. 12\.0 kutaH te ashocyA . yatazH nityAH . katham.h . 12\.1 na tu iti .. na tu eva jAtu kadAchit.h ahaM na Asa.m kintu Asam.h eva .. atIteShu dehotpativinAsheShu ghaTAdiShu viyad.h iva nityaH eva ahaM AsaM iti abhiprAyaH . tathA \- na tvaM na AsIH kiM tu AsIH eva . tathaa \- na ime janAdhipAH na Asan.h kiM tu Asan.h eva . tathA na cha eva na bhaviShyAmaH kiM tu bhaviShyAmaH eva sarve vayaM ataH asmAt.h dehavinAshAt.h paraM utarakAle.api . triShvapi kAleShu nityAH AtmasvarUpeNa ityarthaH . dehabhedAnuvR^ityA bahuvachanam.h na AtmabhedAbhiprAyeNa . 13\.0 tatra kathamiva nityaH AtmA iti . dR^iShTAntaM Aha \- 13\.1 dehinaH iti .. dehaH asya asti iti dehI tasya dehinaH dehavataH AtmanaH asmin.h vartamAne dehe yathA yena prakAreNa kaumAraM kumArabhAvaH bAlyAvasthA yauvanaM yUnaH bhAvaH madhyamAvasthA jarA vayohAniH jIrNAvasthA iti etaH tisraH avasthAH anyonyavilaxaNAH . tAsAM prathamAvasthAnAshe na nAshaH dvitIyAvasthopajanane na upajananaM AtmanaH . kiM tarhi . avikriyasya eva ekasya dvitIyatR^itIyAvasthAprAptiH AtmanaH dR^iShTA . tathA tadvat.h eva dehAt.h anyaH dehaH dehAntaraM tasya prAptiH dehAntaraprAptiH avikR^iyasya eva AtmanaH ityarthaH . dhIrAH dhImAn.h tatra evaM sati na muhyati na mohaM Apadyate .. 14\.0 yadyapi AtmavinAshanimitaH mohaH na sa.nbhavati nityaH AtmA iti vijAnataH tathApi shItoShNasukhaduHkhaprAptinimitaH mohaH laukikaH dR^ishyate sukhaviyoganimito mohaH duHkhasa.nyoganimitashcha shokaH . ityetat.h arjunasya vachanaM AshaN^kya bhagavAn.h Aha \- 14\.1 mAtrAsparshAH iti .. mAtrAH AbhiH mIyante shabdAdayaH iti shrotrAdIni indriyANi . mAtrANAM sparshAH shabdAdibhiH sa.nyogAH . te shItoShNasukhaduHkhadAH shItaM uShNaM sukhaM duHkhaM cha prayachChantIti . athavA \- spR^ishyante iti sparShAH viShayAH shabdAdayaH mAtrAshcha sparshAshcha shItoShNasukhaduHkhadAH \- shItaM kadAchit.h sukhaM kadAchit.h duHkham.h . tathA uShNam.h api aniyatasvarUpam.h . sukhaduHkhe punaH niyatarUpatAM na vyabhicharataH . ataH tAbhyAM pR^ithak.h shItoShNayoH grahaNam.h . yasmAt.h te mAtrAsparshAdayaH AgamApAyinaH AgamApAyashIlAH tasmAt.h anityAH . ataH tAn.h shItoShNAdIn.h titixasva prasahasva . teShu harShaM viShAdaM vA mA kArShIH ityarthaH .. 15\.0 shItoShNAdIn.h sahataH kiM syAt.h iti . shR^iNu \- 15\.1 yaM hi iti .. yaM hi puruShaM samaduHkhasukhaM same duHkhasukhe yasya taM samaduHkhasukhaM sukhaduHkhaprAptau harshaviShAdarahitaM dhIraM dhImantaM na vyathayanti na chAlayanti nityAtmadarshanAt.h ete yathoktAH shItoShNAdayaH saH nityAtmasvarUpadarshananiShThaH dvandvasahiShNuH amR^itatvAya amR^itabhAvAya moxAya kalpate samarthaH bhavati .. 16\.0 itashcha shokamohau akR^itvAshItoShNAdisahanaM yuktaM yasmAt.h \- 16\.1 nAsataH iti .. na asataH avidyamAnasya shItoShNAdeH sakAraNasya na vidyate nAsti bhAvo bhavanaM astitA .. na hi shItoShNAdi sakAraNaM pramANaiH nirUpyamANaM vastu sat.h bhavati . vikAro hi saH vikArashcha vyabhicharati . yathA ghaTAdisa.nsthAnaM chaxuShAnirUpyamANaM mR^idvyatirekeNa anupalabdheH asat.h tathA sarvo vikAraH kAraNavyatirekeNa anupalabdheH asan.h . janmapradhva.nsAbhyAM prAk.h UrdhvaM cha anupalabdheH kAryasya ghaTAdeH mR^idAdikAraNasya cha tatkAraNavyatirekeNa anupalabdheH asatvam.h .. tadastve sarvAbhAvaprasaN^gaH iti chet.h \- na sarvatra buddhidvayopalabdheH sadbuddhiH asadbuddhiH iti . yadviShayA buddhiH na vyabhicharati tat.h sat.h yadviShayA vyabhicharati tat.h asat.h iti sadasadvibhAge buddhitantre sthite sarvatra dve buddhI sarvaiH upalabhyete samAnAdhikaraNe na nIlotpalavat.h san.h ghaTaH san.h paTaH san.h hastI iti . evaM sarvatra . tayoH buddhyoH ghaTAdibuddhiH vyabhicharati . tathA cha darshitam.h . na tu sadbuddhiH . tasmAd.h ghaTAdibuddhiviShayaH asan.h vyabhichArAt.h na tu sadbuddhiviShayaH avyabhichArAt.h .. 16\.2 ghaTe vinaShTe ghaTabuddhau vyabhicharantyAM sadbuddhiH api vyabhicharati iti chet.h \- na paTAdau api sadbuddhidarshanAt.h . visheShaNaviShayA eva sA sadbuddhiH .. sadbuddhivat.h ghaTabuddhiH api ghaTAntare dR^ishyate iti chet.h \- na paTAdau adarshanAt.h .. visheShaNaviShayA eva sA sadbuddhiH .. sadbuddhivat.h ghTabuddhiH api ghaTAntare dR^ishyate iti chet.h na paTAdau adarshanAt.h .. sadbuddhiH api naShTe ghaTe na dR^ishyate iti chet.h na visheShyAbhAvAt.h . sadbuddhiH visheShaNaviShayA satI visheShyAbhAve visheShaNAnupapatau ki.nviShayA syAt.h . na tu punaH sadbuddheH viShayAbhAvAt.h . 16\.3 ekAdhikaraNatvaM ghaTAdivisheShyAbhAve na yuktamiti chet.h \- na idaM udakam.h iti marIchyAdau anyatarAbhAve.api sAmAnAdhikaraNyadarshanAt.h . tasmAt.h dehAdeH dvandvasya cha skAraNasya asataH na vidyate bhAvaH iti . tathA satH cha AtmanaH abhAvaH avidyamAnatA na vidyate sarvatra avyabhichArAt.h iti avochAma . evaM AtmAnAtmanoH sadasatoH ubhayoH api dR^iShTaH upalabdhaH antaH nirNayaH sat.h sadeva asat.h asadeva iti tu anayoH yathoktayoH tatvadarshibhiH . 16\.4 tat.h iti sarvanAmaH sarvaM cha brahma . tasya nAma tat.h iti tadbhAvaH tatvaM brahmaNaH yAthAtmyam.h . tat.h draShTiM shIlaM yeShAM te tatvadarshinaH tauH tatvadarshibhiH . tvamapi tatvadarshinAM dR^iShTiM Ashritya shokaM mohaM cha hitvA shItoShNAdIni niyatAni yatarUpANi dvandvAni vikAro.ayamasan.h eva marIchijalavat.h mithyA avbhAsate \- iti manasi nishchitya titixasva iti abhiprAyaH .. 17\.0 kiM punaH tat.h yat.h sat.h eva sarvadA iti . uchyate \- 17\.1 avinAshi iti .. avinAshi na vinaShTuM shIlaM asya iti . tu shabdaH asataH visheShaNArthaH . tat.h viddhi vijAnIhi . kim.h . yena sarvaM idaM jagat.h tat.h vyAptaM sadAkhyena brahmaNA sAkAshaM AkAshena eva ghaTAdayaH . vinAshaM adarshanaM abhAvam.h . avyayasya na vyeti upachayApachayau na yAti iti avyayaM tasya avyayasya . 17\.2 na etat.h sadAkhyaM brahma svena rUpeNa vyeti vyabhicharati niravayavatvAt.h dehAdivat.h . nApi AtmIyena AtmIyAbhAvAt.h . yathA devadattaH dhanahAnyA vyeti ta tu evaM brahma vyeti . ataH avyayasya asya brahmaNaH vinAshaM na kashcit.h artuM arhati na kashchit.h AtmAnaM vinAshayituM shaknoti Ishvaro.api . AtmA hi brahmaH svAtmani cha kriyAvirodhAt.h .. 18\.0 kiM punaH tat.h asat.h yat.h svAtmasatAM vyabhicharati iti . uchyate \- 18\.1 antavantaH iti .. antaH vinAshaH vidyate yeShAM te antavantaH . yathA mR^igatR^iShNikAdau sadbuddhiH anuvR^ittA pramANavirUpaNAnte vichChidyate sa tasya antaH tathA ime dehAH svapnamAyAdehAdivachcha antavantaH nityasya sharIriNaH sharIravataH anAshinaH aprameyasya AtmanaH antavanta iti uktAH vivekibhiH ityarthaH . nityasya anAshinaH iti na punaruktam.h . nityatvasya dvividhatvAt.h loke nAshasya cha . yathA dehaH bhasmIbhUtaH adarshanaM gataH naShTaH uchyate . tatra nityasya anAshinaH iti dvividhenApi nAshena asa.nbaddhasya ityarthaH . anyathA pR^ithivyAdivat.h api nityatvaM syAt.h AtmanaH tat.h mA bhUt.h iti nityasya anAshinaH ityAha . 18\.2 aprameyasya na prameyasya pratyaxAdipramANaiH aparichChedyasya ityarthaH . nanu Agamena AtmA parichChidyate pratyaxAdinA cha pUrvam.h . na AtmanaH svataHsiddhatvAt.h . siddhe hi Atmani pramAtari pramitsoH pramANAnveShaNA bhavati . na hi pUrvaM itthaM ahaM iti AtmAnaM apramAya pashchAt.h prameyaparichChedAya pravartate . na hi AtmA nAma kasyachit.h aprasiddhaH bhavati . shAstraM tu antyaM pramANaM ataddharmAdhyAropaNamAtra nivartakatvena prAmANyaM AtmanaH pratipadyate na tu aGYAtArthaGYApakatvena . tathA cha shrutiH \- yat.h sAxAdaparoxAd.h brahma ya AtmA sarvAntaraH ##[##bR^i\. u\. 3\. 4\. 1\.##]## iti .. 18\.3 yasmAt.h evaM nityaH avikriyashcha AtmA tasmAt.h yudhyasva yuddhAt.h uparamaM mA kArShIH ityarthaH .. na hi atra yuddhakartavyatA vidhIyate yuddhe pravR^itaH eva hi asau shokamohapratibaddhaH tUShNIM Aste . ataH tasya kartavyapratibandhApanayanamAtraM bhagavatA kriyate . tasmAt.h yudhyasva iti anuvAdamAtraM na vidhiH .. 19\.0 shokamohAdisa.nsArakAraNanivR^ityarthaM gItAshAstraM na pravartakaM iti etasya arthasya sAxibhUte R^Ichau ##[##kaTha\. u\. 2\. 18\. 19\.##]## AninAya bhagavAn.h .. yatu manyase yuddhe bhIShmAdayaH mayA hanyante aham.h eva teShAM hantA iti eShA buddhiH mR^iShaiva te . katham.h \- 19\.1 ya enaM iti .. yaH enaM prakR^itaM dehinaM vetiH vijAnAti hantAraM hananakriyAyAH kartAraM yaH cha enaM anyaH manyate hataM dehahananena hataH aham.h iti hananakriyAyAH karmabhUtaM tau ubhau na vijAnItaH na GYAtavantau avivekena AtmAnam.h . hantA ahaM hataH asmi aham.h iti dehahananena AtmAnaM aha.npratyayaviShayaM yau vijAnItaH tau AtmasvarUpAnabhiGYau ityarthaH. yasmAt.h na ayaM AtmA hanti na hananakriyAyAH kartA bhavati na hanyate na cha karma bhavatItyarthaH avikriyatvAt.h .. 20\.0 kathaM avikriyaH AtmA iti dvitIyaH mantraH \- 20\.1 na jAyate iti . na jAyate na utpadyate janilaxaNA vastuvikriyA na AtmanaH vidyate ityarthaH . tathA na mriyate vA . vAshabdaH chArthe . na mriyate cha iti antyA vinAshalaxaNA vikriyA pratiShiddhyate . kadAchit.h shabdaH sarvavikriyApratiShedhauH sa.nbaddhyate \- na kadAchit.h jAyate na kadAchit.h mriyate ityevam.h . yasmAt.h ayaM AtmAbhUtvA bhavanakriyAM anubhUya pashchAt.h abhivitA abhAvaM gantA na bhUyaH punaH tasmAt.h na mriyate . yo hi bhUtvA na bhavitA sa mriyate iti uchyate loke . vAshabdAt.h nashabdAchcha ayaM AtmA abhUtvA vA bhavitA dehavat.h na bhUyaH punaH . tasmAt.h na jAyate . yo hi abhUtvA bhavitA sa jAyate iti uchyate . naivaM AtmA . atH na jAyate . yasmAt.h evaM tasmAt.h ajaH . yasmAt.h na mriyate tasmAt.h nityaH cha . 20\.2 yadyapi AdyantayoH vikriyayoH pratiShedhe sarvAH vikriyAH pratiShiddhAH bhavanti tathApi madhyabhAvinInAM vikriyANAM svashabdaiH eva tadaarthaiH pratiShedhaH kartavyaH iti anuktAnAM api yauvanAdisamastavikriyANAM pratiShedhaH yathA syAt.h ityAha \- shAshvataH ityAdinA . shAshvataH iti apaxayalaxaNA vikriyA pratiShiddhyate . shashvadbhavaH shAshvataH . na apaxIyate svarUpeNa niravayavatvAt.h . nirguNatvAt.h cha nApi guNaxayeNa apaxayaH . apaxayaviparItA api vR^iddhilaxaNA vikriyA pratiShiddhyate purANaH iti . yo hi avayavAgamena upachIyate sa vardhate abhinavaH iti cha uchyate . ayaM tu AtmA niravayavatvAt.h purA api navaH eva iti purANaH na vardhate ityarthaH . tathA na hanyate . hantiH atra vipariNAmArtho draShTavyaH apunaruktatayai . na vipariNamyate ityarthaH . hanyamAne vipariNamyamAne.api sharIre . asmin.h mantre ShaD.h bhAvavikArAH laukikavastuvikriyAH Atmani pratiShiddhyante . sarvaprakAravikriyArahitaH AtmA iti vAkyArthaH . yasmAt.h evaM tasmAt.h ubhau tau na vijAnItaH ##[##2 \. 19\.##]## iti pUrveNa mantreNa asya sa.nbandhaH .. 21\.0 ya enaM veti hantAram.h ##[##2\. 19\.##]## ityanena mantreNa hananakriyAyAH kartA karma cha na bhavati iti pratiGYAya na jAyate ityanena avikriyatve hetuM uktvA pratiGYAtArthaM upasa.nharati \- 21\.1 vedAvinAshinaM iti . veda vijAnAti avinAshinaM antyabhAvavikArarahitaM nityaM vipariNAmarahitaM yaH veda iti sambandhaH . enaM pUrveNa mantreNa uktalaxaNaM ajaM janmarahitaM avyayaM apaxayarahitaM kathaM kena prakAreNa saH vidvAn.h puruShaH adhikR^itaH hanti hananakriyAM karoti . kathaM vA ghAtayati hantAraM prayojayati . na katha.nchit.h ka.nchit.h hanti na katha.nchit.h ki.nchit.h ghAtayati iti ubhayatra AxepaH eva arthaH prashnArthA sa.nbhavAt.h . hetvarthasya cha avikriyatvasya tulyatvAt.h viduShaH sarvakarmapratiShedhaH eva prakaraNArthaH abhipretaH bhagavataH . hanteH tu AxepaH udAharaNArthatvena kathitaH .. 21\.2 viduShaH kaM karmAsa.nbhave hetuvisheShaM pasyan.h karmANi Axipati bhagavAn.h kathaM sa puruShaH iti . nanu uktaH eva AtmanaH avikriyatvaM sarvakarmAsa.nbhavakAraNavisheShaH . satyaM uktaH . na tu saH kAraNavisheShaH anyatvAt.h viduShaH avikriyAt.h AtmanaH iti . na hi avikriyaM sthANuM viditavataH karma na sambhavati iti chet.h \- na viduShaH AtmatvAt.h . na dehAdisa.nghAtasya didvattA . ataH pArisheShyAt.h asa.nhataH AtmAvidvAn.h avikriyaH iti tasya viduShaH karmAsa.mbhavAt.h AxepaH yuktaH kathaM sa puruShaH iti . 21\.3 yathA buddhyAdyAhR^itasya shabdAdyarthasya avikriyaH eva san.h buddhivR^ityavivekaviGYAnena avidyayA upalabdhA AtmA kalpyate evaM eva AtmAnAtmavivekaGYAnena buddhivR^ItyA vidyayA \- asatyarUpayA eva paramArthataH avikriyaH eva AtmA vidvAn.h uchyate . viduShaH karmAsa.nbhavavachanAt.h yAni karmANi shAstreNa vidhIyante tAni aviduShaH vihitAni iti bhagavataH nishchayo.avagamyate .. 21\.4 nanu vidyApi aviduShaH eva vidhIyate viditvidyasya piShTapeShaNavat.h vidyAvidhAnAnarthakyAt.h . tatra aviduShaH karmANi vidhIyante na viduShaH iti visheShaH na upapadyate iti chet.h \- na . anuShTheyasya bhAvAbhAvavisheShopapateH . agnihotrAdi vidhyarthaGYAnotarakAlaM agnihotrAdikarma anekasAdhanopasa.nhArapUrvakaM anuShTheyaM kartA ahaM mama kartavyam.h ityeva.nprakArakaviGYAnavataH aviduShaH yathA anuShTheyaM bhavati na tu tathA na jAyate ityAdyAtmasvarUpavidhyarthaGYAnotarakAlabhAvi kiJNchit.h anuShTheyaM bhavati kintu nAhaM kartA nAhaM bhoktA ityAdyatmaikatvAkartR^itvAdiviShayaGYAnAt.h anyat.h na utpadyate iti eShaH visheShaH upapadyate . yaH punaH kartA ahaM iti veti AtmAnaM tasy mama idaM kartavyam.h iti avashya.nbhAvinI buddhiH syAt.h tadapexayA saH adhikriyate iti taM prati karmANi sa.nbhavanti . sa cha avidvAn.h ubhau tau na vijAnItaH ##[##2\. 19\.##]## iti vachanAt.h visheShitasya cha viduShaH karmAxepavachanAt.h cha kathaM sa puruShaH iti . tasmAt.h visheShitasya avikriyAtmadarshinH viduShaH mumuxoshcha sarvakarmasa.nyAse eva adhikAraH . ataH eva bhagavAn.h nArAyaNaH sA.ndhyAn.h viduShaH aviduShashcha karmiNaH pravibhajya dve niShThe grAhayati \- GYAnayogena sA.nkhyAnAM karmayogena yoginAm.h ##[##3\. 3\.##]## iti . tathA cha putrAya Aha bhagavAn.h vyAsaH \- dvAvimAvatha panthAnau ##[##ma\. bhA\. shA.nti 240\. 6\.##]## ityAdi . tathAcha kriyApathashcaiva purastAt.h pashchAt.h sa.nyAsasashcha ##[##tau\. A\. 10\. 62\. tAtparyAnuvAdaH . tulaya \- I\. u\. 2\. bhAShyaM tathA ke\. u\. 1\. bhAshyam.h##]## iti . etameva vibhAgaM punaH punaH darshayiShyati bhagavAn.h \=3D atatvavit.h aha.nkAravimUdhAtmA kartAhamiti manyate tatvavit.h tu na ahaM karomi ##[##3\. 27 \- 28##]## iti . tathA cha sarvakarmANi manasA sa.nyasyAste ##[##5\. 13\.##]## ityAdi .. 21\.5 tatra kechit.h paNDitamanyAH vadanti \- janmAdiShaDbhAvavikriyArahitaH avikriyaH akartA ekaH ahaM AtmA iti na kasyachit.h GYAnaM utpadyate yasmin.h sati sarvakarmasa.nyAsaH upadishyate iti . tat.h na; na jAyate ityAdishAstropadeshAnarthakyaprasaN^gAt.h . yathA cha shAstropadeshasAmarthyAt.h dharmAdharmAstitvaviGYAnaM kartushcha dehAntarasa.nbandhaviGYAnaM utpadyate tathA shAstrAt.h tasya eva AtmanaH avikriyatvAkartR^itvaikatvAdiviGYAnaM kasmAt.h na utpadyate iti praShTavyAH te . karaNAgocharatvAt.h iti chet.h \- na manasaivAnukraShTavyam.h ##[## bR^i\. u\. 4\. 4\. 19\.##]## iti shruteH . shAstrAchAryopadeshshamadamAdi sa.nskR^itaM manaH Atmadarshane karaNam.h . tathA cha tadadhigamAya anumAne Agame cha sati GYAnaM na utpadyate iti sAhasamAtraM etat.h .. 21\.6 GYAnaM cha utpadyamAnaM tadviparItaM aGYAnaM avashyaM bAdhate iti abhyupagantayvam.h . tat.h cha aGYAnaM darshitaM hantA ahaM hataH asmi iti ubhau tau na vijAnItaH ##[##2\. 19\.##]## iti . atra cha AtmanaH hananakriyAyAH kartR^itvaM karmatvaM hetukartR^itvaM cha aGYAnakR^itaM darshitam.h . tat.h cha sarvakriyAsu api samAnaM kartR^itvAdeH avidyAkR^itatvaM avikriyatvAt.h AtmanaH . vikriyAvAn.h hi kartA AtmanaH karmabhUtaM anyaM prayojayati kuru iti \- tat.h etat.h avisheSheNa viduShaH sarvakriyAsu kartR^itvaM hetukartR^itvaM cha pratiShedhati bhagavAn.h vAsudevaH viduShaH karmAdhikArAbhAvaprdarshanArtha vedAvinAshinaM kathaM sa puruShaH ityAdinA . 21\.7 kva punaH viduShaH adhikAraH iti . etat.h uktaM pUrvameva GYAnayogena sA.nkhyAnAm.h ##[##3\. 3\.##]## iti . tathA cha sarvakarmasa.nyAsaM vaxyati sarvakarmANi manasA ##[##5\. 13\.##]## ityAdinA . nanu manasA iti vachanAt.h na vAchikAnAM kAyikAnAM cha sa.nyAsaH iti chet.h \- na sarvakarmANi iti visheShitatvAt.h . mAnasAnAM eva sarvakarmaNAM iti chet.h \- na manovyApArapUrvakatvAt.h vAkkAyavyApArANAM manovyApArAbhAve tadanupapateH . shAstrIyANAM vAkkAyakarmaNaM kAraNani mAnasAni karmANi varjayitvAanyAni sarvakarmANi manasAsa.nyAsya iti chet.h \- na naiva kurvanna kArayan.h ##[##5\. 13\.##]## iti visheShaNAt.h . sarvakarmasa.nyAsaH ayaM bhagavatA uktaH mariShyataH na jIvataH iti chet.h \- na navadvAre pure dehI \.\.\. Aste ##[##5\. 13\.##]## iti visheShaNAnupapateH . na hi sarvakarmasa.nyAsena mR^itasya taddehe AsanaM sa.nbhavati . akurvataH akArayatashcha dehe sa.nyasya iti sa.nbandhaH na dehe Aste iti chet.h \- na sarvatra AtmanaH avikriyatvAvadhAraNAt.h AsanakriyAyAH cha adhikaraNApexatvAt.h tadanapexatvAt.h cha sa.nyAsasya . saMpUrvastu nyAsashabdaH atra tyAgArthaH na nixepArthaH . tasmAt.h gItAshAstre AtmaGYAnavtaH sa.nyAsa eva adhikAraH na karmaNi iti tatra tatra upariShTAt.h AtmaGYAnaprakaraNe darshayiShyAmaH .. 22\.0 prakR^itaM tu vaxyAmaH . tatra AtmanaH avinAshitvaM pratiGYAtam.h . tat.h kimiva iti . uchyate \- 22\.1 vAsA.nsi iti . vAsA.nsi vastrANi jIrNAni durbalatAM gatAni yathA loke vihAya parityajya navAni abhinavAni gR^ihNAti upAdate naraH puruShaH aparANi anyAni tathA tadvat.h eva sharIrANi vihAya jIrNAni anyAni sa.nyAti sa.ngachChati navAni dehI AtmA puruShavat.h avikriyaH eva ityarthaH .. 22 .. 23\.0 kasmAt.h avikriya eveti . aaha \- 23\.1 nainaM Chindanti iti .. enaM krakR^itaM dehinaM na Chindanti shastrANi niravayavatvAt.h na avayavavibhAgaM kurvanti . shastrANi asyAdIni . tathA na enaM dahati pAvakaH agniH api na bhasmIkaroti . tathA \- na cha enaM kledayanti ApaH . apAM hi sAvayavasya vastunaH ArdrIbhAvakaraNena avayavavishleShApAdane sAmarthyam.h . tat.h na niravayave Atmani sa.nbhavati . tathA snehavat.h dravyaM snehashoShaNena nAshayati yataH evaM tasmAt.h \- 24\.1 achChedyo.ayaM iti .. yasmAt.h anynyanAshahetUni bhUtAni enaM AtmAnaM nAshayituM na utsahante tasmAt.h nityaH . nityatvAt.h sarvagataH . sarvagatatvAt.h sthANuH iva sthiraH ityetat.h . sthiratvAt.h achalaH ayaM AtmA ataH sanAtanaH chirantanaH na kAraNAt.h kutashcit.h niShpannaH abhinavaH ityarthaH . 24\.2 na eteShaM shlokAnAM paunaruktyaM chodanIyam.h yataH ekena eva shlokena AtmanaH nityatvaM avikriyatvaM choktam.h na jAyate mriyate vA ityAdinA . tatra yadeva AtmaviShayaM kiJNchit.h uchyate tat.h etasmAt.h shlokArthAt.h na atirichyate kiJNchit.h shabdataH punaruktaM kiJNchit.h arthataH iti . durbodhatvAt.h AtmavastunaH punaH punaH prasaN^gaM ApAdya shabdAntareNa tadeva vastu nirUpayati bhagavAn.h vAsudevaH kathaM nu nAma avyaktaM sa.nsAriNAM ##[##asa.nsAritva \-##]## buddhigocharatAM ApannaM sa.nsArnivR^itteya syAt.h iti .. kiJNcha \- 25\.1 avyakto.ayaM tvAt.h na vyajyate iti avyaktaH ayaM AtmA . ataH eva achintyaH ayam.h . yat.h hi indriyagocharaH tat.h chintAviShayatvaM Apadyate . ayaM tu AtmA anindriyagocharatvAt.h achintyaH avikAryaH ayam.h yathA xIraM dadhyAtaJNchanAdinA vikAri na tathA ayaM AtmA . niravayavatvAt.h cha avikriyaH . na hi niravayaM kiJNchit.h vikriyAtmakaM dR^iShTam.h . avikriyatvAt.h avikAryaH ayaM AtmA uchyate . tasmAt.h evaM yathoktaprakAreNa enaM AtmAnaM viditvA tvaM na anushochituM arhasi hantA ahaM eShAM mayA ete hanyante iti .. 26\.0 AtmanaH anityatvaM abhyupagamya idaM uchyate \- 26\.1 atha chainaM iti . atha cha iti abhupagamArthaH . enaM prakR^itaM AtmAnaM nityajAtaM lokaprasiddhyA pratyanekasharIrotpattiM jAto jAtaH iti vA manyase tathA pratitattaadvinAshaM nityaM vA manyase mR^itaM mR^ito mR^itaH iti . tathApi tathAbhAve.api Atmani tvaM mahAbAho na evaM shochituM arhasi janmavataH nAshaH nAshavataH janma cha iti etau avashya.nbhAvinau iti yasmAt.h .. tathA cha sati \- 27\.1 jAtasya iti . jAtasya hi labdhajanmanaH dhruvaH avyabhichArI mR^ityuH maraNaM dhruvaM mR^itasya cha . tasmAt.h aparihAryo.ayaM janmamaraNalaxaNaH arthaH ##[##yasmAt.h \- tasmAt.h aparihArye arthe na tvaM shochituM arhasi . janmavato nAshaH nAshavato janma iti cha svAbhAvikashchet.h aparihAryaH saH arthaH .##]## tasmin.h aparihArye arthe na tvaM shochtiuM arhasi .. 28\.0 kAryakaraNasaN^ghAtAtmakAni api bhUtAni uddishya shokaH na yuktaH kartuM yataH \- 28\.1 avyaktAdIni iti . avyaktAdIni avyaktaM adarshanaM anupalabdhiH AdiH yeShAM bhUtAnAM putramitrAdikAryakaraNasa.nghAtAtmakAnAM tAni avyaktAdIni bhUtAni prAk.h utpatteH . utpannAni cha prAk.h maraNAt.h vyaktamadhyAni . avyaktanidhanAni eva punaH avyaktaM adarshanaM nidhanaM maraNaM yeShAM tAni avyaktanidhanAni . maraNAt.h UrdhvaM avyaktatAm.h eva pratipadyante ityarthaH . tathA choktam.h \- adarshanAdApatitaH punashchAdarshanaM gataH . nAsau tava na tasya tvaM vR^ithA kA paridevanA . ##[##strIparva\. 2\. 13\.##]## iti .. tatra kA paridevanA ko vA pralApaH adR^iShTadR^iShtapranaShTabhrAntibhUteShu bhUteShu ityarthaH .. 29\.0 durveGYeyaH ayaM prakR^itaH AtmA . kiM tvAm.h eva ekaM upAlabhe sAdhAraNe bhrAntinimitte . kathaM durviGYeyaH ayaM AtmA iti . ataH Aha \- 29\.1 Ashcaryavat.h iti .. Ashcharyavat.h AshcharyaM adR^iShTapUrvaM adbhutaM akasmAt.h dR^ishyamAnaM tena tulyaM Ashcharyavat.h Ashcharyamiva enaM AtmAnaM pashyati kashchit.h . Ashcharyavat.h enaM vadati tathaiva cha anyaH Ashcharyavat.h cha enaM anyaH shR^iNoti . shrutvA dR^iShTvA uktvA api enaM AtmAnaM veda na chaiva kashchit.h . 29\.2 athavA \- yaH ayaM AtmAnaM pashyati sa AshcharyatulyaH . yaH vadati yaH cha shR^iNoti saH anekasahasreShu kashchideva bhavati . ataH durbodhaH AtmA ityabhiprAyaH .. 30\.0 atha idAnI prakaraNArthaM upasa.nharati \- 30\.1 dehI iti .. dehI sharIrI nityaM sarvadA sarvAvasthAsu avadhyaH niravayavatvAt.h nityatvAt.h cha tatra avadhyo.ayaM dehe sharIre sarvasya sarvagatatvAt.h sthAvarAdiShu sthito.api . sarvasya prANijAtasya dehe vadhyamAne.api ayaM dehI na vadhyaH yasmAt.h tasmAt.h bhIShmAdIni sarvANi sarvANi bhUtAni uddishya na tvaM shochituM arhasi .. 31\.1 iha ##[##2\. 30\.##]## paramArthatatvApexAyAM shoko vA moho vA na sa.nbhavati ityuktam.h . na kevalaM paramArthatatvApexAyAm.h iva ki.ntu \- 31\.1 svadharmaM iti .. svadharmaM api svaH dharmaH xatriyasya dharmaH yuddhaM tamapi avixyatvaM na vikampituM prachalituM arhasi dharmyAt.h xatriyasya svAbhAvikAt.h dharmAt.h AtmasvAbhAvyAt.h ityabhiprAyaH . tachcha yuddhaM pR^ithivIjayadvAreNa dharmArthaM prajAraxaNArthaM cha iti paramaM dharmyam.h . dharmAt.h anapetaM dharmyam.h . tasmAt.h dharmyAt.h yuddhAt.h shreyaH anyat.h xatriyasya na vidyate hi yasmAt.h .. 32\.0 kutashcha tat.h yuddhaM kartavyaM iti . uchyate \- 32\.1 yadR^ichChayA iti . yudR^ichChayA cha aprArthitayA upapannaM AgataM svargadvAraM apAvR^itaM udghATitaM ye etat.h IdR^ishaM yuddhaM labhante xatriyAH he pArtha . kiM na sukhinaH te .. 33\.0 evaM kartavyatAprAptam.h api \- 33\.1 atha iti .. atha chet.h tvaM imaM dharmyaM dharmAdanapetaM vihitaM sa.ngrAmaM yuddhaM na kariShyasi chet.h tataH tadakaraNAt.h svadharmaM kIrtiM cha mahAdevAdisamAgamanimittAM hitvA kevalaM pApaM avApsyasi .. 34\.0 na kevalaM svadharmakIrtiparityAgaH \- 34\.1 akIrtiM iti .. akIrtiM cha api bhUtAni kathayiShyanti te tava avyayAM dIrghakAlAm.h . dharmAtmA shUraH ityevamAdibhiH guNaiH sa.nbhAvitasya cha akIrtiH maraNAt.h atirichyate sa.nbhAvitasya cha akIrteH varaM maraNaM ityarthaH .. kiJNcha 35\.1 bhayAt.h iti .. bhayAt.h karNAdibhyaH raNAt.h yuddhAt.h uparataM nivR^ittaM ma.nsyante chintayiShyanti na kR^ipayA iti tvAM mahArathAH duryodhanaprabhR^itayaH . ##[##ke ma.nsyante ##?## iti Aha \-##]## yeShAM cha tvaM duryodhanAdInAM bahumataH bahubhiH guNaiH yuktaH ityevaM mataH bahumataH bhUtvApunaH tvaM yAsyasi lAghavaM laghubhAvam.h kiJNcha \- 36\.1 avAchyavAdAn.h iti .. avAchyavAdAn.h avaktavyAn.h vAdAn.h cha bahUn.h anekaprakArAn.h vadiShyanti tava ahitAH shatravaH nindantaH kutsayantaH tava tvadIyaM sAmarthyam.h nivAtakavachAdiyuddhanimittam.h . tataH tasmAt.h nindAprApteH duHkhAt.h duHkhataraM nu kiM ##?## tataH kaShTataraM duHkhaM nAsti ityarthaH .. 37\.0 yuddhe punaH kriyamANe karNAdibhiH \- 37\.1. hato vA iti .. hataH vA prApsyasi svargaM hataH san.h svargaM prApsyasi . jitvA vA karNAdIn.h shUrAn.h bhoxyase mahIm.h . ubhayathApi tava lAbhaH eva ityabhipriyaH . yataH evaM tasmAt.h uttiShTha kaunteya . yuddhAya kR^itanishchayaH jeShyAmi shatrUn.hmariShyAmi vA iti nishchayaM kR^itvA ityarthaH .. 38\.0 tatra yuddhaM svadharmaH ityevaM yudhyamAnasya upadesham.h imaM shR^iNu \- 38\.1 sukhaduHkhe iti .. sukhaduHkhe same tulye kR^itvA rAgadveShau ##[## api##]## akR^itvA ityetat.h . tathA lAbhAlAbhau jayAjayau cha samau kR^itvA tataH yuddhAya yujyasva ghaTasva . na evaM yuddhaM kurvan.h pApaM avApsyasi ##[##iti##]## eShaH upadeshaH prAsaN^gakaH .. 39\.0 shokamohApanaye ##[##nayanAya##]## laukikaH nyAyaH svadharmamapi chAvexya ityAdyaiH shlokaiH uktaH na tu tAtparyeNa . paramARthadarshanaM tu iha prakR^itam.h . tachcha uktaM upsa.nhriyate \- eShA te abhihitvA iti shAstraviShayavibhAgapradarshanAya . iha hi pradarshite punaH shastraviShayavibhAge upariShThAt.h GYAnayogena sA.nkhyAnAM karmayogena yoginAm.h ##[##3\. 3\.##]## iti niShThAdvayaviShayaM shAstraM sukhaM pravartiShyate shrotArashcha viShayavibhAgena sukhaM grahIShyanti iti \- ataH Aha \- 39\.1 eShA te iti .. eShA te tubhyaM abhihitA uktA sA.nkhye paramArthavastuviveka viShaye buddhiH GYAnaM sAxAt.h shokamohAdisa.nsArahetudoShanivR^ittikAraNam.h yoge tu tatprAptyupAye niHsaN^gatayA dvandvaprahANapUrvakaM IshvarArAdhanArthe karmayoge karmAnuShThAne samAdhiyoge cha imAM anantaram.h eva uchyamAnAM buddhiM shR^iNu . tAM cha buddhiM stauti prarochanArtham.h \- buddhyA yayA yogaviShayayA yuktaH he pArtha . karmbandhaM darma eva dharmAdharmAkhyaH bandhaH karmabandhaH taM prahAsyasi IshvaraprasAdanimittaGYAnaprAptyA eva ityabhiprAyaH .. kiJNcha anyat.h \- 40\.1 neha iti .. na iha moxamArge karmayoge abhikramanAshaH abhikramaNaM abhikramaH prArambhaH tasya nAshaH na asti yathA kR^iShyAdeH . yogaviShaye prArambhasya na anaikAntikaphalatvaM ityarthaH . kiM cha \- na api chikitsAvat.h pratyavAyaH vidyate . kiM tu svalpam.h api asya dharmasya yogadharmasya anuShThitaM trAyate raxati mahataH bhayAt.h sa.nsArabhayAt.h janmamaraNAdilaxaNAt.h .. 41\.1 yA iyaM sA.nkhye buddhiH uktA yoge cha vaxyamaNalaxaNA sA \- 41\.1 vyavasAya iti .. vyavasAyAtmikA nishchayasvabhAvA ekA eva buddhiH taraviparItabuddhishAkhAbhedasya bAdhikA samyak.h pramANajanitatvAt.h iha shreyomArge he kurunandana . yAH punaH itarAH viparItabuddhayaH yAsAM shAkhAbhedaprachAravashAt.h anantaH apAraH anuparataH sa.nsAraH nityapratataH nityapratataH vistIRNaH bhavati pramANajanitavivekabuddhinimittavashAchcha uparatAsu anantabhedabuddhiShu sa.nsAro.api uparamate tAH buddhayaH bahushAkhAH bahvyaH shAkhAH yAsAM tAH bahushAkhAH bahubhedAH ityetat.h . pratishAkhAbhedena hi anantAshcha buddhayaH . keShAm.h . avyavasAyinAM pramANajanitavivekabuddhirahitAnAM ityarthaH .. 42\.0 yeShAM vyavasAyAtmikA buddhiH nAsti te \- 42\.1 yAmimAM iti .. yAM imAM vaxymANAM puShpitAM puShpitavR^ixaH iva shobhamAnAM shrUyamANIyAM vAchaM vAkyalaxaNAM pravadanti . ke . avipashchitaH alpamedhasaH avivekinaH ityarthaH . vedavAdaratAH bahvarthavAdaphalasadhanaprakAshakeShu vedavAkyeShu ratAH he pArthaH . na anyat.h svargapashvAdiphalasAdhanebhyaH karmabhyaH asti iti evaM vAdinaH vadanashIlAH .. te cha \- 43\.1 kAmAtmAnaH iti .. kAmAtmAnaH kAmasvabhAvAH kAmaparAH ityarthaH . svargaparAH svargaH paraH puruSharthaH yeShAM te svargaparAH svargapradhAnAH . janmakarmaphalapradAM karmaNaH phalaM karmaphalaM janma eva karmaNaH phalaM janmakarmaphalaM tat.h pradadAti iti janmakarmaphalapradA tAM vAcham.h \- pravadanti iti anuShajyate . kriyAvishehabahulAM kriyANAM visheShAH kriyAvisheShAH te bahulA yasyAM vAchi tAM svargapashuputrAdyarthAH yayA vAchA bAhulyena prakAshyante . bhogaishvaryagatiM prati bhogashcha aisvharyaM cha bhogaishvarye tayoH gatiH prAptiH bhogaishvaryagatiH tAM prati sAdhanabhUtAH ye kriyAvisheShAH tadbahulAM tAM vAchaM pravadantaH mUDhAH sa.nsAre parivartante ityabhiprAyaH .. teShAM cha \- 44\.1 bhoga iti .. bhogaishvaryaprasaktAnAM bhogaH kartavyaM aishvaryaM cha iti bhogaishvaryayoH eva praNavachatAM tadAtmabhUtAnAM . tayA kriyAvisheShabahulayA vAchA apahR^itachetasAM AchChAditavivekapraGYAnAM vyavasAyAtmikA sA.nkhye yoge vA yA buddhiH sA samAdhau samAdhIyate asmin.h puruShopabhogAya sarvaM samAdhiH antaHkaraNaM \- buddhiH tasmin.h samAdhau na vidhIyate na bhavati ityarthaH .. 45\.0 ye evaM vivekabuddhirahitAH teShAM kamAtmanAM yat.h phalaM tat.h Aha \- 45\.1 traiguNya iti .. traiguNyaviShayAH \- traiguNyaM sa.nsAraH viShayaH prakAshayitavyaH yeShAM te vedAH traguNyaviShayAH . tvaM tu nistraiguNyaH bhava arjuna niShkAmaH bhava ityarthaH nirdvandvaH sukhaduHkhahetU satpratipaxau padArthau dvandvashabdavAchyau tataH nirgataH nirdvandvaH bhava . nityasatvasthaH sadA satvaguNAshritaH bhava . tathA niryogaxemaH anupAtasya upAdAnaM yogaH upAtasya raxaNaM xemaH . yogaxemapradhAnasya shreyasi pravR^ittih duShkarA iti ataH niryogaxemaH bhava . AtmavAn.h apramattaH cha bhava . eSha tava upadeshaH svadharmaM anutiShThataH .. 46\.0 sarveShu vedokteShu karmasu yAni uktAni anantAni phalAni tAni na apexyante chet.h kimarthaM tAni IsvharAya iti anuShThIyante iti . uchyate shR^iNu \- 46\.1 yAvAn.h iti .. yathA loke kUpataDAgAdyanekasmin.h udapAne parichChinnodake yAvAn.h yAvatparimANaH snAnapAnAdiH arthaH phalaM prayojanaM saH sarvaH arthaH sarvathaH sa.nplutodake tAvAn.h eva sa.npadyate tatra antarbhavati ityarthaH . evaM tAvAn.h tAvatparimANaH eva sa.npadyate sarveShu vedeShu vekokteShu karmasu yaH arthaH yat.h karmaphalaM saH arthaH brAhmaNasya sa.nyAsinaH aramArthatatvaM vijAnataH yaH arthaH yat.h viGYAnaphalaM sarvataH sa.nplutodakasthAnIyaM tasmin.h tAvAn.h eva sa.npadyate \- tatraiva antarbhavatItyarthaH . sarvaM tat.h abhisameti yat.h kiJNcha prajAH sAdhu kurvanti yastadveda yat.h sa veda ##[## ChA\. u\. 4\. 1\. 4\.##]## iti shruteH . sarvaM karmAkhilam.h ##[##4\. 33\.##]## iti cha vaxyati . tasmAt.h prAk.h GYAnaniShThAdhikAraprApteH karmaNi adhikR^itena kUpataDAgAdyarthasthAnIyaM api karma kartavyam.h .. tava cha \- 47\.1 karmaNi iti .. karmaNi eva adhikAraH na GYAnaniShThAyAM te tava . tatra cha karma kurvataH mA phaleShu adhikAraH astu karmaphalatR^iShNA mA bhUt.h kadAchana kasyA.nchit.h api avasthAyAM ityarthaH . yadA karmaphale tR^iShNA te syAt.h tadA karmaphalaprApteH hetuH syAH evaM mA karmaphalahetuH bhUH . yadA hi karmaphalatR^ihNAprayuktaH karmaphalaM na iShyate kiM karmaNA duHkharUpeNa . iti mA te tava saN^gaH astu akarmaNi akaraNe prItiH mA bhUt.h .. 48\.0 yadi karmaphalaprayuktena na kartavyaM karma kathaM tarhi kartavyaM iti . uchyate \- 48\.1 yogasthaH iti .. yogasthaH san.h kuru karmANi kevalaM IshvarArthaM tatrApi Ishvaro me tuShyatu iti saN^gaM tyaktvA dhanaJNjaya . phalatR^iShNAshUnyena kriyamANe karmaNi satvashuddhijA GYAnaprAptilaxaNA siddhiH tadviparyayajA asiddhiH tayoH siddhyasiddhyoH api samaH tulyaH bhUtvA kuru karmANi . to.asau yogaH yatrasthaH kuru iti uktam.h . idaM eva tat.h \- siddhyasiddhyoH samatvaM yogaH uchyate .. 49\.0 yat.h punaH amatvabuddhiyuktaM IshvarArAdhanArthaM karma ##[##uktaM##]## etasmAt.h karmaNaH \- 49\.1 dUreNa iti .. dUreNa ativiprakarSheNa hi avaraM adhamaM nikR^iShTaM karma phalArthinA kriyamANaM buddhiyogAt.h samatvabuddhiyuktAt.h karmaNaH janmamaraNAdihetutvAt.h . he dhanaJNjaya yataH evaM tataH yogaviShayAyAM buddhau tatparipAkajAyAM vA sA.nkhyabuddhau sharaNaM AshrayaM abhayaprAptikAraNaM anvichCha prArthayasva paramArthaGYAnasharaNaH bhava ityarthaH . yataH avaraM karma kurvANAH kR^ipaNAH dInAH phalahetavaH phalatR^iShNAprayuktAH santaH yo vA etadaxaraM gArgyaviditvA.asmAllokAtpraiti sa kR^ipaNaH ##[##bR^i\. u\. 3\. 8\. 10\.##]## iti shruteH .. 50\.0 samatvabuddhiyuktaH san.h svadharmaM anutiShThan.h yat.h phalaM prApnoti tat.h shR^iNu \- 50\.1 buddhi iti .. buddhiyuktaH samatvaviShayayA buddhyA yuktaH buddhiyuktaH saH jahAti parityajati iha asmin.h loke ubhe sukR^itaduShkR^ite puNyapApe satvashuddhiGYAna prAptivAreNa yataH tasmAt.h samatvabuddhiyogAya yujyasva ghaTasva . yogaH hi karmasu kaushalaM svadharmAkhyeShu karmasu vartamAnasya yA siddhyasiddhyoH samatvabuddhiH IshvarArpi tachetastayA tat.h kaushalaM kushalabhAvaH . taddhi kaushalaM yat.h bandhasvabhAvAni api karmANi samatvabuddhyA svabhAvAt.h nivartante . tasmAt.h samatvabuddhiyuktaH bhava tvam.h .. yasmAt.h \- 51\.1 karmajaM iti .. karmajaM phalaM tyaktvA iti vyavahitena sa.nbandhaH iShTaniShTadehaprAptiH karmajaM phalaM karmabhyaH jAtaM buddhiyuktAH samatvabuddhiyuktAH santaH hi yasmAt.h phalaM tyaktvA parityajya manIShiNaH GYAninaH bhUtvA janmabandhavinirmuktAH janma eva bandhaH janmabandhaH tena vinirmuktAH jIvantaH eva janmabandhAt.h vinirmuktAH santaH padaM paramaM viShNoH moxAkhyaM gachChanti anAmayam.h sarvopadravarahitaM ityarthaH . ## \medskip \hrule \medskip ## atha dvaadasho.adhyaayaH dvitiiyaadhyaayaprabhR^itiShu vibhuutyanteShu adhyaayeShu ##(##10##)## paramaatmanaH brahmaNaH axarasya vidhvastasarvopaadhivisheShasya upaasanaM uktaM; sarvayogaishvaryasarvaGYaanashaktimatsatvopaadheH iishvarasya tava cha upaasanaM tatra tatra uktam.h . vishvaruupaadhyaaye ##(##11##)## tu aishvaraM aadyaM samastajagadaatmaruupaM vishvaruupaM tvadiiyaM darshitaM upaasanaarthameva tvayaa . tachcha darshayitvaa uktavaanasi ##''##matkarmakR^it.h##''## ##(##11\.55##)## ityaadi . ataH ahaM anayoH ubhayoH paxayoH vishiShTatarabubhutsayaa tvaaM pR^ichChaami iti arjuna uvaacha \- arjuna uvaachaH evaM satatayuktaa ye bhaktaastvaaM paryupaasate . ye chaapyaxaramavyaktaM teShaaM ke yogavittamaaH .. 12\.1.. evaM iti .. ##''##evaM##''## iti atiitaanantarashlokena uktaM arthaM paraamR^ishati ##''##matkarmakR^it.h##''## ##(##11\.55##)## ityaadinaa . evaM satatayuktaaH nairantaryeNa bhagavatkarmaadau yathokte arthe samaahitaaH santaH pravR^ittaaH ityarthaH . ye bhaktaaH ananyasharaNaaH santaH tvaaM yathaadarshitaM vishvaruupaM paryupaasate dhyaayanti . ye cha anye api tyktasarvaiShaNaaH sa.nyaastasarvakarmaaNaH yathaavisheShitaM brahma axaraM . nirastasarvopaadhitvaat.h avyaktaM akaraNagocharaM \- yat.h hi loke karaNagocharaM tat.h vyaktaM uchyate . aJNjeH dhaatoH tatkarmakatvaat.h; idaM tu axaM tadvipariitaM \- shiShTaishcha uchyamaanaiH visheShaNaiH nishiShTaM . tat.h ye chaapi paryupaasate \- teShaaM ubhayeShaaM madhye ke yogavittamaaH . ke atishayena yogavidaH ##?## ityarthaH .. 2\.0 ye tu axaropaasakaaH samyagdarshinaH nivR^ittaiShaNaaH . te taavat.h tiShThantu; taan.h prati yat.h vaktavyaM tat.h upariShTaat.h vaxyaamaH ##(##shloke 13 \- 20##)## ye tu itare \- shriibhagavaanuvaachaH mayyaaveshya mano ye maaM nityayuktaa upaasate . shraddhayaa parayopetaaste me yuktatamaa mataaH .. 12\.2.. 2\.1 mayi iti .. mayi vishvaruupe parimeshvare aaveshya samaadhaaya manaH ye bhaktaaH santaH maaM sarvayogeshvaraaNaaM adhiishvaraM sarvaGYaM vimuktaraagaadikleshatimiradR^iShTiM\, nityayuktaaH atiitaanantaraadhyaayaante uktashlokaarthanyaayena satatayuktaaH santaH upaasate shraddhayaa parayaa prakR^iShTayaa upetaaH ye\, te me mama yuktatamaaH mataaH abhipretaaH yuktatamaaH iti . nairantaryeNa hi te machchittatayaa ahoraatraM ativaahayanti ##(##ahoraatraM atimaatrM maaM dhyaayanti##)##\, ataH yuktaM taan.h prati yuktatamaaH iti vaktum.h .. 3\.0 kiM itare yuktatamaaH na bhavanti ##?## na; ki.ntu taan.h prati yat.h vaktavyaM tat.h shR^iNu \- ye tvaxaramanirdeshyamavyaktaM paryupaasate . sarvatragamachintyaM cha kuuTasthamachalaM dhruvam.h .. 12\.3.. 3\.1 ye tu iti .. ye tu axaraM anirdeshyaM avyaktatvaat.h ashabdagocharaM iti na nirdeShTu shakyate\, ataH anirdeshyaM\, avyaktaM na kenaapi pramaaNena vyajyate iti avyaktaM paryupaasate pari samantaat.h upaasate . upaasanaM naama yathaashaastraM upaasyasya arthasya viShayiikaraNena saamiipyaM upagamya tailadhaaravat.h samaanapratyayapravaaheNa diirghakaalaM yat.h aasanaM\, tat.h upaasanaM aachaxate . axarasya visheShaNaM aaha upaasyasya \- sarvatragaM vyomavat.h vyaapi achintyaM cha \- yat.h hi karaNagocharaM tat.h manasaa.api chintyaM\, tadvipariitatvaat.h achintyaM axaraM kuuTasthaM dR^ishyamaanaguNakaM antadoShaM vastu kuuTam.h . ##''##kuuTaruupakaM\,##''## ##''##kuuTasaaxyaM##''## ityaadau kuuTashabdaH prasiddhaH loke . tathaa cha avidyaadyanekasa.nsaarabiijaM antadoShavat.h maayaa.avyaakR^itaadyanekashabdavaachyatayaa ##''##maayaaM tu prakR^itiM vidyaat.h maayinaM tu maheshvaram.h##''## ##(##shve\. u\. 4\.10\.##)##\, ##''##mama maayaa duratyayaa##''## ##(##7\.14##)## ityaadau prasiddhaM yat.h tat.h kuuTaM\, tasmin.h kuuTe sthitaM kuuTasthaM tadadhyaxatayaa . athavaa \-raashiriva sthitaM kuuTastham.h . ata eva achalam.h . yasmaat.h achalaM\, tasmaat.h dhruvaM\, nityaM ityarthaH .. sa.nniyamendriyagraamaM sarvatra samabuddhayaH . te praapnuvanti maameva sarvabhuutahite rataaH .. 12\.4.. 4\.1 sa.nniyamya iti . sa.nniyamya samyak.h niyamya upasa.nhR^itya indriyagraamaM indriyasamudaayaM\, sarvatra sarvasmin.h kaale samabuddhayaH samaa tulyaa buddhiH yeShaaM iShTaaniShTapraaptau te samabuddhayaH . te ye eva.nvidhaaH te praapnuvanti maaM eva sarvabhuutahite rataaH . na tu teShaaM vaktavyaM kiJNchit.h ##''##maaM te praapnuvanti##''## iti\, ##''##GYaani tvaatmaiva me mataM##''## ##(##7\.18##)## iti hi uktam.h . na hi bhagavatsvaruupaaNaaM sataaM yuktatamatvaM\, ayuktatamatvaM vaa vaachyam.h .. kintu \- klesho.adhikatarasteShaamavyaktaasaktachetasaam.h . avyaktaa hi gatirduHkhaM dehavadbhiravaapyate .. 12\.5.. 5\.1 kleshaH iti .. kleshaH adhikataraH \- yadyapi matkarmaadiparaaNaaM adhikaH eva kleshaH\, adhikatarastu axaraatmanaaM paramaatmadarshinaaM dehaabhimaanaparityaaganimittaH \- avyaktaasaktachetasaaM avyakte aasaktaM chetaH yeShaaM te avyaktaasaktachetasaH teShaaM avyaktaasaktachetasaam.h .. avyaktaa hi yasmaat.h ##(##yaa##)## gatiH axaraatmikaa duHkhaM ##(##saa##)## dehavadbhiH dehaabhimaanavadbhiH avaapyate\, ataH kleshaH adhikataraH . 6\.0 axaropaasakaanaaM yat.h vartanaM tat.h upariShTaat.h ##(##shlokeShu 12\. 13 \- 20##)## vaxyaamaH .. ye tu sarvaaNi karmaaNi mayi sa.nnyasya matparaaH . ananyenaiva yogena maaM dhyaayanta upaasate .. 12\.6.. 6\.1 ye tu iti .. ye tu sarvaaNi karmaaNi mayi iishvare sa.nnyasya matparaaH ahaM paraH yeShaaM te matparaaH santaH ananyena eva avidyamaanaM anyat.h aalambanaM vishvaruupaM devaM dhyaayantaH chintayantaH upaasate .. teShaaM kim.h ##?## \- teShaamahaM samuddhartaa mR^ityusa.nsaarasaagaraat.h . bhavaami na chiraatpaartha mayyaaveshitachetasaam.h .. 12\. 7.. 7\.1 teShaaM iti . teShaaM madupaasanaikaparaaNaaM ahaM iishvaraH samuddhartaa \- kutaH iti ##?## aaha \- mR^ityusa.nsaarasaagaraat.h mR^ityuyuktaH sa.nsaaraH mR^ityusa.nsaaraH\, sa eva saagara iva saagaraH\, dustaratvaat.h\, tasmaat.h mR^ityusa.nsaarasaagaraat.h ahaM teShaaM samuddhartaa bhavaami na chiraat.h \. kiM tarhi##?## \- xiprameva he paartha ! mayi aaveshitachetasaaM mayi vishvaruupe aaveshitaM samaahitaM chetaH yeShaaM te mayyaveshitachetasaH teShaam.h .. yataH evaM\, tasmaat.h \- mayyena mana aadhastva mayi buddhiM niveshaya . nivasiShyasi mayyeva ata uurdhvaM na sa.nshayaH .. 12\.8.. 8\.1 mayyeva iti .. mayi eva vishvaruupe iishvare manaH saN^kalpavikalpaatmakaM samaadhatsva sathaapaya . mayi eva adhyavasaayaM kurvatiiM buddhiM cha aadhatsva niveshaya . tataH te kiM bhyaat.h iti ##?## shR^iNu \- nivasiShyasi nivatsyasi nishchayena madaatmanaa mayi vaasaM kariShyasi eva ataH shariirapaataat.h uurdhvam.h . na sa.nshayaH\, sa.nshayaH atra na kartavyaH .. atha chittaM samaadhaatuM na shaknoShi mayi sthiram.h . abhyaasayogena tato maamichChaaptuM dhanaJNjaya .. 12\.9.. 9\.1 atha iti .. atha evaM yathaa avochaM tathaa mayi chittaM samaadhaatuM sthaapayituM sthiraM achalaM na shaknoShi chet.h\, tataH pashchaat.h abhyaasayogena\, chittasya ekasmin.h aalambena sarvataH samaahR^itya punaHpunaH sthaapanaM abhyaasaH\, tatpuurvaka yogaH samaadhaanalaxaNaH tena abhyaasayogena maaM vishvaruupaM ichCha praarthayasva aaptuM he dhanaJNjaya ! .. abhyaase.apyasamartho.asi matkarmaparamo bhava . madarthamapi karmaaNi kurvan.h siddhimavaapsyasi .. 12\.10.. 10\.1 abhyaase iti .. abhyaase api asamarthaH asi ashaktaH asi\, tarhi matkarmaparamaH bhava\, madarthaM karma matkarma\, tatparamaH matkarmaparamaH\, matkarmapradhaanaH ityarthaH . abhyaasena vinaa madarthaM api karmaaNi kevalaM kurvan.h siddhi satvashuddhiyogaGYaanapraaptidvaareNa avaapsyasi .. athaitadapyashakto.asi kartuM madogamaashritaH . sarvakarmaphalatyaagaM tataH kuru yataatmavaan.h .. 12\. 11.. 11\.1 athaitad.h iti .. atha punaH etat.h api yat.h uktaM matkarmaparamatvaM tat.h kartuM ashaktaH asi\, madyogaM aashritaH\, mayi kriyamaaNaani karmaaNi sa.nyasya yat.h karaNaM teShaaM anuShThaanaM saH madyogaH\, taM aashritaH san.h \- sarvakarmaphalatyaagaM sarveShaaM karmaNaaM phalasa.nyaasaM sarvakarmaphalatyaagaM tataH anantaraM kuru yataatmavaan.h sa.nyatachittaH san.h ityarthaH .. 12\.0 idaaniiM sarvakarmaphalatyaagaM stauti \- shreyo hi GYaanamabhyaasaajGYaanaaddhyaanaM vishiShyate . dhyaanaatkarmaphalatyaagastyaagaachChaantiranantaram.h .. 12\. 12.. 12\.1 shreyaH iti .. shreyaH hi prashasyataraM GYaanaM \- kasmaat.h ##?## \- ##(##a##)## vivekapuurvakaath.h abhyaasaat.h tasmaat.h api GYaanaat.h GYaanapuurvakaM dhyaanaM vishiShyate . GYaanavataH dhyaanaat.h api karmaphalatyaagaH\, ##''##vishiShyate##''## iti anuShajyate . evaM karmaphalatyaagaat.h puurvoktavisheShaNavataH ##(##11##)## shaantiH upashamaH sahetukasya sa.nsaarasya anantaraM eva syaat.h\, na tu kaalaantaraM apexate .. 12\.2 aGYasya karmaNi pravR^ittasya puurvopadiShTopaayaanuShThaanashaktau sarvakarmaNaaM phalatyaagaH shreyassaadhanaM iti upadiShTaM\, na prathamameva . atashcha ##''##shreyo hi GYaanaM##''## ityaadyuttarottaravishiShTatvopadeshena sarvakarmaphalatyaagaH stuuyate\, sampannasaadhanaanuShThaanashaktau anuShTheyatvena shrutatvaat.h . kena dharmeNa stutitvaM ##?## ##''##yadaa sarve pramuchyante##''## ##(##kaTha\. u\. 6\.14##)## . kaamaashcha sarve shrautasmaartakarmaNaaM phalaani . tatyaage cha viduShaH dhyaananiShThasya anantaraa eva shaantiH . iti sarvakaamatyaagasaamaanyaM aGYakarmaphalatyaagasya api asti iti tatsaamaanyaat.h sarvakarmaphalatyaagastutiH iyaM prarochanaarthii . yathaa agastyena braahmaNena samudraH piitaH iti idaaniintanaaH api braahmaNaaH braahmaNatvasaamaanyaat.h stuuyante . evaM karmaphalatyaagaat.h karmayogasya sheyassaadhanatvaM abhihitam.h .. 13\.0 atra cha aatmeshvarabhedaM aashritya vishvaruupe iishvare chetaH samaadhaanalaxaNaH yogaH uktaH\, iishvaraarthaM karmaanuShThaanaadi cha . ##''##athaitadapyashakto.asi##''## ##(##12\.11##)## iti aGYaanakaaryasuuchanaat.h na abhedadarshinaH axaropaasakasya karmayogaH upapadyate iti darshayati . tathaa karmayoginaH axaropaasanaanupapattiM darshayati bhagavaan.h ##''##te praapnuvanti maameva##''## ##(##12\.4##)## iti axaropaasakaanaaM kaivalyapraaptau svaatantryaM uktvaa\, itareShaaM paaratantryaat.h iishvaraadhiinataaM darshitavaan.h ##''##teShaamahaM samuddharthaa##''## ##(##12\.7##)## iti . yadi hi iishvarasya aatmabhuutaaH te mataaH abhedadarshitvaat.h axarasvaruupaaH eva te iti samuddharaNa karmaviShayavachanaM taan.h prati apeshalaM syaat.h . yasmaachcha arjunasya atyantam.h eva hitauShii bhagavaan.h tasya samyagdarshanaananvitaM karmayogaM bhedadR^iShTimantam.h eva upadishati . na cha aatmaanaM iishvaraM pramaaNataH buddhvaa kasyachit.h guNabaavaM jigamiShati kashchit.h\, virodhaat.h . tasmaat.h axaropaasakaanaaM samyagdarshananiShThaanaaM sa.nyaasinaaM tyaktasarvaiShaNaanaaM ##''##adveShTaa sarvabhuutaanaaM##''## ityaadidharmapuugaM saaxaat.h amR^itatvakaaraNaM vaxyaami iti pravartate \- adveShTaa sarvabhuutaanaaM maitraH karuNa eva cha . nirmamo nirahaN^kaaraH samaduHkhasukhaH xamii .. 12\. 13.. 13\.1 adveShTaa iti .. adveShTaa sarva bhuutaanaaM sarveShaaM bhuutaanaaM na dveShTaa\, aatmanaH duHkhahetumapi na kiJNchit.h dveShTi\, sarvaaNi bhuutaani aatmatvena pashyati . maitraH \- mitrabhaavaH maitrii\, mitratayaa vartate iti \- maitraH . karuNaH eva cha\, karuNaa kR^ipaa duHkhiteShu dayaa\, tadvaan.h karuNaH\, sarvabhuutaabhayapradaH\, sa.nyaasii ityarthaH . nirmamaH mamapratyayavarjitaH . nirahaN^kaaraH nirgataahapratyayaH . samaduHkhasukhaH\, same duHkhasukhe dveSharaagayoH apravartake yasya saH samaduHkhasukhaH . xamii xamaavaan.h aakruShTaH abhihato vaa avikriyaH eva aaste .. santuShTaH satataM yogii yataatmaa dR^iDhanishchayaH . mayyarpitamanobuddhiryo madbhaktaH sa me priyaH .. 12\.14.. 14\.1 santuShTaH iti .. santuShTaH satataM nityaM\, dehasthitikaaraNasya laabhe alaabhe cha utpannala.npratyayaH . tathaa guNavallaabhe viparyaye cha santuShTaH . satataM yogii samaahitachittaH . yataatmaa sa.nyatasvabhaavaH . dR^iDhanishchayaH\, dR^iDhaH sthiraH nishchayaH adhyavasaayaH yasya aatmatatvaviShaye saH dR^iDhanishchayaH . mayyarpitamanobuddhiH saN^kalpavikalpaatmakaM manaH\, adhyavasaayalaxaNaa buddhiH\, te mayi eva arpite sthaapite yasya sa.nyaasinaH sa mayyarpitamanobuddhiH . yaH iidR^ishaH madbhaktaH saH me priyaH . ##''##priyo hi GYaanino.atyarthamahaM sa cha mama priyaH##''## ##(##7\.17##)## iti saptame adhyaaye suuchitaM tat.h iha prapaJNchyate .. yasmaannodvijate loko lokannodvijate cha yaH . harShaamarShabhayodvegairmukto yaH sa cha me priyaH .. 12\.15.. 15\.1 yasmaat.h iti .. yasmaat.h sa.nyaasinaH na udvijate na udvegaM gachChati na sa.ntapyate\, na sa.nxubhyati lokaH\, tathaa lokaat.h na udvijate cha yaH\, harShaamarShabhayodvegaiH\, harShashcha amarShashcha bhayaM cha udvegashcha taiH harShaamarShabhayodvegaiH muktaH \- harShaH priyalaabhe antaHkaraNasya utkarShaH romaaJNchanaashrupaataadiliN^gaH\, amarShaH asahiShNutaa\, bhayaM traasaH\, udvegaH sdvignataa\, taiH muktaH yaH saH cha me priyaH .. anapexaH shudhirdaxa udaasiino gatavyathaH . sarvaarambhaparityaagii yo madbhaktaH sa me priyaH .. 12\.16.. 16\.1 anapexaH iti .. anapexaH dehendriyaviShayasambandhaadiShu apexaa yasya naasti saH anapexaH niHspR^ihaH . shuchiH\, baahyena aabhyatareNa cha shauchena sampannaH . daxaH\, pratyutpanneShu kaaryeShu sadyaH yathaavat.h pratipattuM samarthaH . udaasiinaH na kasyachit.h mitraadeH paxaM bhajate yaH saH udaasiinaH \- yatiH . gatavyathaH gatabhayaH . sarvaarambhaparirtyaaN^gii\, aarabhyante iti aarambhaaH ihaamutraphalabhogaarthaani kaamahetuuni karmaaNi sarvaarambhaaH\, taan.h parityaktuM shiilaM asya iti sarvaarambhaparityaagii yaH madbhaktaH saH me priyaH .. kiJNch \- yo na hR^iShyati na dveShTi na shochati na kaaN^xati . shubhaashubhaparityaagii bhaktimaan.h yaH sa me priyaH .. 12\.17.. 17\.1 yo na iti .. yaH na hR^iShyati iShTapraaptau\, na dveShTi aniShTapraaptau\, na shochati priyaviyoge\, na cha apraaptaM kaaN^xati\, shubhaashubhe karmaNii parityaktaM shiilaM asya iti shubhaashubhaparityaagii bhaktimaan.h yaH saH me priyaH .. samaH shatrau cha mitre cha tathaa maanaapamaanayoH . shiitoShNasukhaduHkheShu samaH saN^gavivarjitaH .. 12\.8.. 18\.1 samaH iti .. samaH shatrau cha mitre cha\, tathaa maanaapamaanayoH pujaaparibhavayoH\, shiitoShNusukhaduHkheShu samaH sarvatra saN^gavivarjitaH .. kiJNcha \- tulyanindaastunirmaunii santuShTo yena kenachit.h . aniketaH sthiramatirbhaktimaanme priyo naraH .. 12\.19.. 19\.1 tulya iti .. tulyanindaastutiH nindaa cha stutishcha nindaastutii te tulye yasya saH tulyanindaastuitiH . maunii maunavaan.h sa.nyatavaak.h . santuShTaH yena kenachit.h shariirasthitihetumaatreNa; tathaa cha uktam.h \- yena kenachidaachChanno yena kenachidaashitaH . yatra kvachana shaayii syaattaM devaa braahmaNaM viduH .. \- ##(##shaantiparva\. 245\. 12\.##)## iti . kiJNcha \- aniketaH niketaH aashrayaH nivaasaH niyataH na vidyate yasya saH aniketaH\, ##''##naagaare##''## ityaadismR^ityantaraat.h . sthiramatiH sthiraa paaramaarthavastuviShayaa yasya matiH saH sthiramatiH . bhaktimaan.h me priyaH naraH .. 20\.0 ##''##adveShTaa sarvabhuutaanaaM##''## ##(##12\.13\.##)## ityaadinaa axaropaasakaanaaM nivR^ittasarvaiShaNaanaaM sa.nyaasinaaM paramaarthaGYaananiShThaanaaM dharmajaataM prakraantaM upasa.nharati \- ye tu dharmyaamR^itamidaM yathoktaM paryupaasate . shraddadhaanaa matparamaa bhaktaaste.atiiva me priyaaH .. 12\.20 .. iti shriimahaabhaarate shatasaahasryaaM sa.nhitaayaaM vaiyaasikyaaM bhiiShmaparvaNi shriimadbhagavadgiitaasuupaniShatsu brahmavidyaayaaM yogashaastre shriikR^iShNaarjunasa.nvaade bhaktiyoge naama dvaadasho.adhyaayaH .. 20\.1 ye tu iti .. ye tu sa.nyaasinaH dharmyaamR^itaM dharmaadanapetaM dharmyaM cha tat.h amR^itaM cha tat.h\, amR^itatvehetutvaat.h\, idaM yathoktaM ##''##adveShTaa sarvabhuutaanaaM##''## ityaadinaa paryupaasate anutiShThanti shraddadhaanaaH sa.ntaH matparamaaH yathoktaaH ahaM axaraatmaa paramaH niratishayaagatiH yeShaaM te matparamaaH\, madbhaktaaH cha uttamaaM paramaarthaGYaanalaxaNaaM bhaktiM aasthi ##(##shri##)##taaH te atiiva me priyaaH . ##''##priyo hi GYaanino.atyartham.h##''## ##(##7\.17\.##)## iti yat.h suuchitaM tat.h vyaakhyaaya iha upasa.nhR^itaM ##''##bhaktaaste.atiiva me priyaaH##''## iti . yasmaat.h dharmyaamR^itaM idaM yathoktaM anutiShThan.h bhagavataH viShNoH parameshvarasya atiiva priyaH bhavati\, tasmaat.h idaM dharmyaamR^itaM mumuxuNaa yatnataH anuShTheyaM\, viShNoH\, priyaM paraM dhaama jigamiShuNaa \- iti vaakyaarthaH .. \medskip AUM shaa.ntaakaaraM bhujagashayanaM padmanaabhaM suresham.h . vishvaadhaaraM gaganasadR^ishaM meghavarNaM shubhaa.ngam.h . lakshmiikaa.ntaM kamalanayanaM yogiibhirdhyaanagamyam.h . va.nde vishhNuM bhavabhayaharaM sarvalokaikanaatham.h .. ## \medskip \hrule \medskip Encoded by Kapila Shankaran utsaaha@accglobal.net %Sent: Monday, October 25, 1999 6:52 PM \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}