%@@1 % File name : uddhavagiitaa.itx %-------------------------------------------- % Text title : Uddhava Gita from Shrimad Bhagavata % Author : Vyasa % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/religion % Description/comments : % Transliterated by : Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com % Proofread by : Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com % Latest update : September 13, 2002 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % ftp://jaguar.cs.utah.edu/sanskrit/sanskrit.html %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Please ignore the following commands upto #indian and others with % \ mark, % which are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=10pt \let\usedvng=\normaldvng \pagenumbering{itrans} \def\twocol{\begin{multicols}{2}} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\hugedvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\twocol\obeyspaceslines} \newfont{\csroman}{putr8i at 9pt} \newfont{\csromani}{putri8i at 9pt} #romanifm=romancsx.ifm #romanfont=\csroman %% \begin{document} \engtitle{Uddhava Gita}## \itxtitle{.. uddhava\-giitaa ..}##\endtitles## shriiraadhaakR^ishhNaabhyaa.n namaH . shriimadbhaagavatapuraaNam.h . ekaadashaH skandhaH . uddhava giitaa . atha prathamo.adhyaayaH . shriibaadaraayaNiH uvaacha . kR^itvaa daityavadha.n kR^ishhNaH saramaH yadubhiH vR^itaH . bhuvaH avataaravat bhaara.n javishhThan janayan kalim.h .. 1.. ye kopitaaH subahu paaNDusutaaH sapatnaiH durdyuutahelanakachagrahaNa aadibhiH taan.h . kR^itvaa nimittam itara itarataH sametaan hatvaa nR^ipaan niraharat kshitibhaaram iishaH .. 2.. bhuubhaararaajapR^itanaa yadubhiH nirasya guptaiH svabaahubhiH achintayat aprameyaH . manye avaneH nanu gataH api agata.n hi bhaaram yat yaadava.n kulam aho hi avishhahyam aaste .. 3.. na eva anyataH paribhavaH asya bhavet katha.nchit mat sa.nshrayasya vibhava unnahan asya nityam.h . antaHkalim yadukulasya vidhhaaya veNuH tambasya vahnim iva shaantim upaimi dhaama .. 4.. eva.n vyavasitaH raajan satyasa.nkalpaH iishvaraH . shaapavyaajena vipraaNaa.n sa.njahve svakula.n vibhuH .. 5.. svamuurtyaa lokalaavaNyanirmuktyaa lochana.n nR^iNaam.h . giirbhiH taaH smarataa.n chittaM padaiH taan iikshataa.n kriyaa .. 6.. aachchhidya kiirti.n sushlokaa.n vitatya hi a~njasaa nu kau . tamaH anayaa tarishhyanti iti agaat svaM padam iishvaraH .. 7.. raajaa uvaacha . brahmaNyaanaa.n vadaanyaanaa.n nitya.n vR^iddhaupasevinaam.h . viprashaapaH katham abhuut vR^ishhNiinaa.n kR^ishhNachetasaam.h .. 8.. yat nimittaH saH vai shaapaH yaadR^ishaH dvijasattama . katham ekaatmanaaM bhedaH etat sarva.n vadasva me .. 9.. shriishukaH uvaacha . bibhrat vapuH sakalasundarasa.mnivesham karmaacharan bhuvi suma~Ngalam aaptakaamaH . aasthaaya dhaama ramamaaNaH udaarakiirtiH sa.nhartum aichchhata kula.n sthitakR^ityasheshhaH .. 10.. karmaaNi puNyanivahaani suma~Ngalaani gaayat jagat kalimalaapaharaaNi kR^itvaa . kaala aatmanaa nivasataa yadudevagehe piNDaaraka.n samagaman munayaH nisR^ishhTaaH .. 11.. vishvaamitraH asitaH kaNvaH durvaasaaH bhR^iguH a~NgiraaH . kashyapaH vaamadevaH atriH vasishhThaH naarada aadayaH .. 12.. kriiDantaH taan upavrajya kumaaraaH yadunandanaaH . upasa.ngR^ihya paprachchhuH aviniitaa viniitavat.h .. 13.. te veshhayitvaa striiveshhaiH saamba.n jaambavatiisutam.h . eshhaa pR^ichchhati vaH vipraaH antarvat nyasita iikshaNaa .. 14.. prashhTu.n vilajjati saakshaat prabruuta amoghadarshanaaH . prasoshhyanti putrakaamaa ki.nsvit sa.njanayishhyati .. 15.. evaM pralabdhvaa munayaH taan uuchuH kupitaa nR^ipa . janayishhyati vaH mandaaH musala.n kulanaashanam.h .. 16.. tat shR^itvaa te atisantrastaaH vimuchya sahasodaram.h . saambasya dadR^ishuH tasmin musala.n khalu ayasmayam.h .. 17.. ki.n kR^itaM mandabhaagyaiH ki.n vadishhyanti naH janaaH . iti vihvalitaaH gehaan aadaaya musala.n yayuH .. 18.. tat cha upaniiya sadasi parimlaanamukhashriyaH . raaj~naH aavedayaan chakruH sarvayaadavasa.nnidhau .. 19.. shrutvaa amogha.n viprashaapa.n dR^ishhTvaa cha musala.n nR^ipa . vismitaaH bhayasantrastaaH babhuuvuH dvaarakaukasaH .. 20.. tat chuurNayitvaa musala.n yaduraajaH saH aahukaH . samudrasalile praasyat loha.n cha asya avasheshhitam.h .. 21.. kashchit matsyaH agrasiit loha.n chuurNaani taralaiH tataH . uhyamaanaani velaayaa.n lagnaani aasan kila airikaaH .. 22.. matsyaH gR^ihiitaH matsyaghnaiH jaalena anyaiH saha arNave . tasya udaragata.n loha.n saH shalye lubdhakaH akarot.h .. 23.. bhagavaan j~naatasarvaarthaH iishvaraH api tadanyathaa . kartu.n na aichchhat viprashaapa.n kaalaruupii anvamodata .. 24.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe viprashaapo naama prathamo.adhyaayaH .. 1.. atha dvitiiyo.adhyaayaH . shriishukaH uvaacha . govindabhujaguptaayaa.n dvaaravatyaa.n kuruudvaha . avaatsiit naaradaH abhiikshNa.n kR^ishhNaupaasanalaalasaH .. 1.. ko nu raajan indriyavaan mukundacharaNaambujam.h . na bhajet sarvataH mR^ityuH upaasyam amarauttamaiH .. 2.. tam ekadaa devarshhi.n vasudevaH gR^iha aagatam.h . archita.n sukham aasiinam abhivaadya idam abraviit.h .. 3.. vasudevaH uvaacha . bhagavan bhavataH yaatraa svastaye sarvadehinaam.h . kR^ipaNaanaa.n yathaa pitroH uttamashlokavartmanaam.h .. 4.. bhuutaanaa.n devacharita.n duHkhaaya cha sukhaaya cha . sukhaaya eva hi saadhuunaa.n tvaadR^ishaam achyuta aatmanaam.h .. 5.. bhajanti ye yathaa devaan devaaH api tathaa eva taan.h . chhaayaa iva karmasachivaaH saadhavaH diinavatsalaaH .. 6.. brahman tathaa api pR^ichchhaamaH dharmaan bhaagavataan tava . yaan shrutvaa shraddhayaa martyaH muchyate sarvataH bhayaat.h .. 7.. aha.n kila puraa anantaM prajaarthaH bhuvi muktidam.h . apuujaya.n na mokshaaya mohitaH devamaayayaa .. 8.. yayaa vichitravyasanaat bhavadbhiH vishvataH bhayaat.h . muchyema hi a~njasaa eva addhaa tathaa naH shaadhi suvrata .. 9.. shriishukaH uvaacha . raajan eva.n kR^itaprashnaH vasudevena dhiimataa . priitaH tam aaha devarshhiH hareH sa.nsmaaritaH guNaiH .. 10.. naaradaH uvaacha . samyak etat vyavasitaM bhavataa saatvatarshhabha . yat pR^ichchhase bhaagavataan dharmaan tva.n vishvabhaavanaan.h .. 11.. shrutaH anupaThitaH dhyaataH aadR^itaH vaa anumoditaH . sadyaH punaati saddharmaH devavishvadruhaH api .. 12.. tvayaa paramakalyaaNaH puNyashravaNakiirtanaH . smaaritaH bhagavaan adya devaH naaraayaNaH mama .. 13.. atra api udaaharanti imam itihaasaM puraatanam.h . aarshhabhaaNaa.n cha sa.nvaada.n videhasya mahaatmanaH .. 14.. priyavrataH naama sutaH manoH svaayambhuvasya yaH . tasya agniidhraH tataH naabhiH R^ishhabhaH tat sutaH smR^itaH .. 15.. tam aahuH vaasudevaa.nsha.n mokshadharmavivakshayaa . avatiirNa.n sutashata.n tasya aasiit vedapaaragam.h .. 16.. teshhaa.n vai bharataH jyeshhThaH naaraayaNaparaayaNaH . vikhyaata.n varshham etat yat naamnaa bhaaratam adbhutam.h .. 17.. saH bhuktabhogaa.n tyaktvaa imaa.n nirgataH tapasaa harim.h . upaasiinaH tat padavii.n lebhe vai janmabhiH tribhiH .. 18.. teshhaa.n nava navadviipapatayaH asya samantataH . karmatantrapraNetaaraH ekaashiitiH dvijaatayaH .. 19.. nava abhavan mahaabhaagaaH munayaH hi arthasha.nsinaH . shramaNaaH vaataH ashanaaH aatmavidyaavishaaradaaH .. 20.. kaviH hariH antarikshaH prabuddhaH pippalaayanaH . aavirhotraH atha drumilaH chamasaH karabhaajanaH .. 21.. ete vai bhagavadruupa.n vishva.n sadasad aatmakam.h . aatmanaH avyatirekeNa pashyantaH vyacharat mahiim.h .. 22.. avyaahata ishhTagatayaaH surasiddhasiddhasaadhya gandharvayakshanarakinnaranaagalokaan.h . muktaaH charanti munichaaraNabhuutanaatha vidyaadharadvijagavaaM bhuvanaani kaamam.h .. 23.. taH ekadaa nimeH satram upajagmuH yat R^ichchhayaa . vitaayamaanam R^ishhibhiH ajanaabhe mahaatmanaH .. 24.. taan dR^ishhTvaa suuryasa~Nkaashaan mahaabhagavataan nR^ipaH . yajamaanaH agnayaH vipraaH sarvaH eva upatasthire .. 25.. videhaH taan abhipretya naaraayaNaparaayaNaan.h . priitaH saMpuujayaan chakre aasanasthaan yathaa arhataH .. 26.. taan rochamaanaan svaruchaa brahmaputraupamaan nava . paprachchha paramapriitaH prashraya avanataH nR^ipaH .. 27.. videhaH uvaacha . manye bhagavataH saakshaat paarshhadaan vaH madhudvishhaH . vishhNoH bhuutaani lokaanaaM paavanaaya charanti hi .. 28.. durlabhaH maanushhaH dehaH dehinaa.n kshaNabha~NguraH . tatra api durlabhaM manye vaikuNThapriyadarshanam.h .. 29.. ataH aatyantika.n kahemaM pR^ichchhaamaH bhavataH anaghaaH . sa.nsaare asmin kshaNaardhaH api satsa~NgaH shevadhiH nR^iNaam.h .. 30.. dharmaan bhaagavataan bruuta yadi naH shrutaye kshamam.h . yaiH prasannaH prapannaaya daasyati aatmaanam api ajaH .. 31.. shriinaaradaH uvaacha . eva.n te niminaa pR^ishhTaa vasudeva mahattamaaH . pratipuujya abruvan priityaa sasadasi R^itvija.n nR^ipam.h .. 32.. kaviH uvaacha . manye akutashchit bhayam achyutasya paadaambujaupaasanam atra nityam.h . udvignabuddheH asat aatmabhaavaat vishvaAtmanaa yatra nivartate bhiiH .. 33.. ye vai bhagavataa proktaaH upaayaaH hi aatmalabdhaye . a~njaH pu.nsaam avidushhaa.n viddhi bhaagavataan hi taan.h .. 34.. yaan aasthaaya naraH raajan na pramaadyeta karhichit.h . dhaavan nimiilya vaa netre na skhalena patet iha .. 35.. kaayena vaachaa manasaa indriyaiH vaa buddhyaa aatmanaa vaa anusR^itasvabhaavaat.h . karoti yat yat sakalaM parasmai naaraayaNaaya iti samarpayet tat.h .. 36.. bhaya.n dvitiiyaabhiniveshataH syaat iishaat apetasya viparyayaH asmR^itiH . tat maayayaa ataH budhaH aabhajet taM bhaktyaa eka iisha.n gurudevataaAtmaa .. 37. avidyamaanaH api avabhaati hi dvayoH dhyaatuH dhiyaa svapnamanorathau yathaa . tat karmasa~NkalpavikalpakaM manaH budhaH nirundhyaat abhaya.n tataH syaat.h .. 38.. shruNvan subhadraaNi rathaa~NgapaaNeH janmaani karmaaNi cha yaani loke . giitaani naamaani tat arthakaani gaayan vilajjaH vicharet asa~NgaH .. 39.. eva.n vrataH svapriyanaamakiirtyaa jaataanuraagaH drutachittaH uchchaiH . hasati athaH roditi rauti gaayati unmaadavat nR^ityati lokabaahyaH .. 40.. kha.n vaayum agni.n salilaM mahii.n cha jyotii.nshhi sattvaani dishaH drumaAdiin.h . sarit samudraan cha hareH shariira.n yatki~ncha bhuutaM praNamet ananyaH .. 41.. bhaktiH paresha anubhavaH viraktiH anyatra eshha trikaH ekakaalaH . prapadyamaanasya yathaa ashnataH syuH tushhTiH pushhTiH kshut apaayaH anughaasam.h .. 42.. iti achyuta a~NghriM bhajataH anuvR^ittyaa bhaktiH viraktiH bhagavat prabodhaH . bhavanti vai bhaagavatasya raajan tataH paraa.n shaantim upaiti saakshaat.h .. 43.. raajaa uvaacha . atha bhaagavataM bruuta yat dharmaH yaadR^ishaH nR^iNaam.h . yathaa charati yat bruute yaiH li~NgaiH bhagavat priyaH .. 44.. hariH uvaacha . sarvabhuuteshhu yaH pashyet bhagavat bhaava aatmanaH . bhuutaani bhaagavati aatmani eshha bhaagavatauttamaH .. 45.. iishvare tat adhiineshhu baalisheshhu dvishhatsu cha . premamaitriikR^ipaaupekshaa yaH karoti sa madhyamaH .. 46.. archaayaam eva haraye puujaa.n yaH shraddhayaa iihate . na tat bhakteshhu cha anyeshhu saH bhaktaH praakR^itaH smR^itaH .. 47.. gR^ihiitvaa api indriyaiH arthaanyaH na dveshhTi na hR^ishhyati . vishhNoH maayaam idaM pashyan saH vai bhaagavata uttamaH .. 48.. dehaindriyapraaNamanaHdhiyaa.n yaH janmaapiayakshut bhayatarshhakR^ichchhraiH . sa.nsaaradharmaiH avimuhyamaanaH smR^ityaa hareH bhaagavatapradhaanaH .. 49.. na kaamakarmabiijaanaa.n yasya chetasi sambhavaH . vaasudevaekanilayaH saH vai bhaagavata uttamaH .. 50.. na yasya janmakarmabhyaa.n na varNaashramajaatibhiH . sajjate asmin ahambhaavaH dehe vai saH hareH priyaH .. 51.. na yasya svaH paraH iti vitteshhu aatmani vaa bhidaa . sarvabhuutasamaH shaantaH saH vau bhaagavata uttamaH .. 52.. tribhuvanavibhavahetave api akuNThasmR^itiH ajitaAtmasuraAdibhiH vimR^igyaat.h . na chalati bhagavat pada aravindaat lavanimishha ardham api yaH saH vaishhNava agryaH .. 53.. bhagavataH uruvikrama a~Nghrishaakhaa nakhamaNichandrikayaa nirastataape . hR^idi katham upasiidataaM punaH saH prabhavati chandraH iva udite arkataapaH .. 54.. visR^ijati hR^idaya.n na yasya saakshaat hariH avasha abhihitaH api aghaughanaashaH . praNayaH ashanayaa dhR^ita a~NghripadmaH saH bhavati bhaagavatapradhaanaH uktaH .. 55.. iti shriimat bhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaa.n ekaadashaskandhe nimijaayantasa.nvaade dvitiiyaH adhyaayaH .. 2.. atha tR^itiiyo.adhyaayaH . parasya vishhNoH iishasya maayinaama api mohiniim.h . maayaa.n veditum ichchhaamaH bhagavantaH bruvantu naH .. 1.. na anutR^ipye jushhan yushhmat vachaH harikathaa amR^itam.h . sa.nsaarataapaniHtaptaH martyaH tat taapa bheshhajam.h .. 2.. antarikshaH uvaacha . ebhiH bhuutaani bhuutaatmaa mahaabhuutaiH mahaabhuja . sasarjot cha avachaani aadyaH svamaatraprasiddhaye .. 3.. eva.n sR^ishhTaani bhuutaani pravishhTaH pa~nchadhaatubhiH . ekadhaa dashadhaa aatmaana.n vibhajan jushhate guNaan.h .. 4.. guNaiH guNaan.h saH bhu~njaanaH aatmapradyoditaiH prabhuH . manyamaanaH ida.n sR^ishhTam aatmaanam iha sajjate .. 5.. karmaaNi karmabhiH kurvan sanimittaani dehabhR^it.h . tat tat karmaphala.n gR^ihNan bhramati iha sukhaitaram.h .. 6.. ittha.n karmagatiiH gachchhan bahvabhadravahaaH pumaan.h . aabhuutasamplavaat sargapralayau ashnute avashaH .. 7.. dhaatu upaplavaH aasanne vyakta.n dravyaguNaatmakam.h . anaadinidhanaH kaalaH hi avyaktaaya apakarshhati .. 8.. shatavarshhaaH hi anaavR^ishhTiH bhavishhyati ulbaNaa bhuvi . tat kaala upachita ushhNa arkaH lokaan triin pratapishhyati ..9.. paataalatalam aarabhya sa~NkarshhaNamukha analaH . dahan uurdhvashikhaH vishhvak vardhate vaayunaa iiritaH .. 10.. saa.nvartakaH meghagaNaH varshhati sma shata.n samaaH . dhaaraabhiH hastihastaabhiH liiyate salile viraaT.h .. 11.. tataH viraajam utsR^ijya vairaajaH purushhaH nR^ipa . avyakta.n vishate suukshma.n nirindhanaH iva analaH .. 12.. vaayunaa hR^itagandhaa bhuuH salilatvaaya kalpate . salila.n tat dhR^itarasa.n jyotishhTvaaya upakalpate .. 13.. hR^itaruupa.n tu tamasaa vaayau jyotiH praliiyate . hR^itasparshaH avakaashena vaayuH nabhasi liiyate . kaalaatmanaa hR^itaguNa.n navaH aatmani liiyate .. 14.. indriyaaNi manaH buddhiH saha vaikaarikaiH nR^ipa . pravishanti hi aha~Nkaara.n svaguNaiH aham aatmani .. 15.. eshhaa maayaa bhagavataH sargasthiti antakaariNii . trivarNaa varNitaa asmaabhiH kiM bhuuyaH shrotum ichchhasi .. 16.. raajaa uvaacha . yathaa etaam aishvariiM maayaa.n dustaraam akR^itaatmabhiH . taranti a~njaH sthuuladhiyaH maharshhaH idam uchyataam .h .. 17.. prabuddhaH uvaacha . karmaaNi aarabhamaaNaanaa.n duHkhahatyai sukhaaya cha . pashyet paakaviparyaasa.n mithuniichaariNaa.n nR^iNaam.h .. 18.. nityaartidena vittena durlabhena aatmamR^ityunaa . gR^iha apatyaAptapashubhiH kaa priitiH saadhitaiH chalaiH .. 19.. eva.n loka.n para.n vidyaat nashvara.n karmanirmitam.h . satulya atishaya dhva.nsa.n yathaa maNDalavartinaam.h .. 20.. tasmaat guruM prapadyeta jij~naasuH shreyaH uttamam.h . shaabde pare cha nishhNaataM brahmaNi upashamaAshrayam.h .. 21.. tatra bhaagavataan dharmaan shikshet guruAtmadaivataH . amaayayaa anuvR^ityaa yaiH tushhyet aatmaa aatmadaH hariH .. 22.. sarvataH manasaH asa~Ngam aadau sa~Nga.n cha saadhushhu . dayaaM maitriiM prashraya.n cha bhuuteshhu addhaa yathaa uchitam.h .. 23.. shaucha.n tapaH titikshaa.n cha mauna.n svaadhyaayam aarjavam.h . brahmacharya.n ahi.nsaa.n cha samatva.n dvandvasa.nj~nayoH .. 24.. sarvatra aatmeshvara anviikshaa.n kaivalyam aniketataam.h . viviktachiiravasana.n santoshha.n yena kenachit.h .. 25.. shraddhaaM bhaagavate shaastre anindaam anyatra cha api hi . manovaak karmadaNDa.n cha satya.n shamadamau api .. 26.. shravaNa.n kiirtana.n dhyaana.n hareH adbhutakarmaNaH . janmakarmaguNaanaa.n cha tadarthe akhilacheshhTitam.h .. 27.. ishhTa.n datta.n tapaH japta.n vR^itta.n yat cha aatmanaH priyam.h . daaraan sutaan gR^ihaan praaNaan yat parasmai nivedanam.h .. 28.. eva.n kR^ishhNaAtmanaatheshhu manushhyeshhu cha sauhR^idam.h . paricharyaa.n cha ubhayatra mahatsu nR^ishhu saadhushhu .. 29.. paraspara anukathanaM paavanaM bhagavat yashaH . mithaH ratiH mithaH tushhTiH nivR^ittiH mithaH aatmanaH .. 30.. smarantaH smaarayantaH cha mithaH aghaughahara.n harim.h . bhaktyaa sa~njaatayaa bhaktyaa bibhrati utpulakaa.n tanum.h .. 31.. kvachit rudanti achyutachintayaa kvachit.h hasanti nandanti vadanti alaukikaaH . nR^ityanti gaayanti anushiilayanti ajaM bhavanti tuushhNiiM param etya nirvR^itaaH .. 32.. iti bhaagavataan dharmaan shikshan bhaktyaa tadutthayaa . naaraayaNaparaH maayam a~njaH tarati dustaraam.h .. 33.. raajaa uvaacha . naaraayaNa abhidhaanasya brahmaNaH paramaatmanaH . nishhThaam arhatha naH vaktu.n yuuya.n hi brahmavittamaaH .. 34.. pippalaayanaH uvaacha . sthiti udbhavapralayahetuH ahetuH asya yat svapnajaagarasushhuptishhu sat bahiH cha . deha indriyaasuhR^idayaani charanti yena sa~njiivitaani tat avehi para.n narendra .. 35.. na etat manaH vishati vaaguta chakshuH aatmaa praaNendriyaaNi cha yathaa analam archishhaH svaaH . shabdaH api bodhakanishhedhatayaa aatmamuulam artha uktam aaha yadR^ite na nishhedhasiddhiH .. 36.. satvam rajaH tamaH iti trivR^idekam aadau suutraM mahaan aham iti pravadanti jiivam.h . j~naanakriyaa arthaphalaruupatayoH ushakti brahma eva bhaati sat asat cha tayoH para.n yat.h .. 37.. na aatmaa jajaana na marishhyati na edhate asau na kshiiyate savanavit vyabhichaariNaa.n hi . sarvatra shasvadanapaayi upalabdhimaatraM praaNaH yathaa indriyavalena vikalpita.n sat.h .. 38.. aNDeshhu peshishhu tarushhu avinishchiteshhu praaNaH hi jiivam upadhaavati tatra tatra . sanne yat indriyagaNe ahami cha prasupte kuuTasthaH aashayamR^ite tat anusmR^itiH naH .. 39.. yaH hi abja naabha charaNa eshhaNayoH ubhaktyaa chetomalaani vidhamet guNakarmajaani . tasmin vishuddhaH upalabhyataH aatmatattvam saakshaat yathaa amaladR^ishaH savitR^iprakaashaH .. 40.. karmayoga.n vadata naH purushhaH yena sa.nskR^itaH . vidhuuya iha aashu karmaaNi naishhkarmya.n vindate param.h .. 41.. evaM prashnam R^ishhin puurvam apR^ichchhaM pituH antike . na abruvan brahmaNaH putraaH tatra kaaraNam uchyataam.h .. 42.. aavirhotraH uvaacha . karma akarmavikarma iti vedavaadaH na laukikaH . vedasya cha iishvaraAtmatvaat tatra muhyanti suurayaH .. 43.. parokshavaadaH vedaH ayaM baalaanaam anushaasanam.h . karmamokshaaya karmaaNi vidhatte hi agada.n yathaa .. 44.. na aacharet yaH tu veda ukta.n svayam aj~naH ajitendriyaH . vikarmaNaa hi adharmeNa mR^ityoH mR^ityum upaiti saH .. 45.. veda uktam eva kurvaaNaH niHsa~NgaH arpitam iishvare . naishhkarmyaa.n labhate siddhi.n rochanaarthaa phalashrutiH .. 46.. yaH aashu hR^idayagranthi.n nirjihiishhuH paraatmanaH . vidhinaa upacharet deva.n tantra uktena cha keshavam.h .. 47.. labdha anugrahaH aachaaryaat tena sandarshitaAgamaH . mahaapurushham abhyarchet muurtyaa abhimatayaa aatmanaH .. 48.. shuchiH saMmukham aasiinaH praaNasa.nyamanaAdibhiH . piNDa.n vishodhya sa.nnyaasakR^itarakshaH archayet harim.h .. 49.. archaAdau hR^idaye cha api yathaalabdha upachaarakaiH . dravyakshitiAtmali~Ngaani nishhpaadya prokshya cha aasanam.h .. 50.. paadyaAdiin upakalpyaa atha sa.nnidhaapya samaahitaH . hR^it aadibhiH kR^itanyaasaH muulamantreNa cha archayet.h .. 51.. saa~Ngopaa~Ngaa.n sapaarshhadaa.n taa.n taaM muurti.n svamantrataH . paadya arghyaAchamaniiyaAdyaiH snaanavaasaHvibhuushhaNaiH .. 52.. gandhamaalyaakshatasragbhiH dhuupadiipahaarakaiH . saa~Nga.n sampuujya vidhivat stavaiH stutvaa namet harim.h .. 53.. aatmaa.n tanmaya.n dhyaayan muurti.n sampuujayet hareH . sheshhaam aadhaaya shirasi svadhaamni udvaasya satkR^itam.h .. 54.. evam agni arkatoyaAdau atithau hR^idaye cha yaH . yajati iishvaram aatmaanam achiraat muchyate hi saH .. 55.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe nimijaayantasa.nvaade maayaakarmabrahmaniruupaNa.n tR^itiiyo.adhyaayaH .. 3.. atha chaturtho.adhyaayaH . raajaa uvaacha . yaani yaani iha karmaaNi yaiH yaiH svachchhandajanmabhiH . chakre karoti kartaa vaa hariH taani bruvantu naH .. 1.. drumilaH uvaacha . yaH vaa anantasya guNaan anantaan anukramishhyan saH tu baalabuddhiH . rajaa.nsi bhuumeH gaNayet katha~nchit kaalena na eva akhilashaktidhaamnaH .. 2.. bhuutaiH yadaa pa~nchabhiH aatmasR^ishhTaiH pura.n viraaja.n virachayya tasmin.h . svaa.nshena vishhTaH purushhaabhidhaana mavaapa naaraayaNaH aadidevaH .. 3.. yat kaayaH eshhaH bhuvanatrayasa.nniveshaH yasya indriyaiH tanubhR^itaam ubhayaindriyaaNi . j~naana.n svataH shvasanataH balam ojaH iihaa sattvaAdibhiH sthitilayaudbhavaH aadikartaa .. 4.. aadau abhuut shatadhR^itii rajasa asya sarge vishhNu sthitau kratupatiH dvijadharmasetuH . rudraH api ayaaya tamasaa purushhaH saH aadyaH iti udbhavasthitilayaaH satataM prajaasu .. 5.. dharmasya dakshaduhitaryajanishhTaH muurtyaa naaraayaNaH naraH R^ishhipravaraH prashaantaH . naishhkarmyalakshaNam uvaacha chachaara karma yaH adya api cha aasta R^ishhivaryanishhevitaa~NghriH .. 6.. indraH visha~Nkya mama dhaama jighR^ikshati iti kaama.n nyayu~Nkta sagaNa.n saH badariupaakhyam.h . gatvaa apsarogaNavasantasumandavaataiH striiprekshaNa ishhubhiH avidhyatat mahij~naH .. 7.. vij~naaya shakrakR^itam akramam aadidevaH praaha prahasya gatavismayaH ejamaanaan.h . maa bhaishhTa bho madana maaruta devavadhvaH gR^ihNiita naH balim ashuunyam ima.n kurudhvam.h .. 8.. itthaM bruvati abhayade naradeva devaaH savriiDanamrashirasaH saghR^iNam tam uuchuH . na etat vibho tvayi pare avikR^ite vichitram svaaraamadhiiH anikaraanatapaadapadme .. 9.. tvaa.n sevataa.n surakR^itaa bahavaH antaraayaaH svauko vila~Nghya parama.n vrajataa.n pada.n te . na anyasya barhishhi baliin dadataH svabhaagaan dhatte pada.n tvam avitaa yadi vighnamuurdhni .. 10.. kshut tR^iTtrikaalaguNamaarutajaivhyashaishnyaan asmaan apaarajaladhiin atitiirya kechit.h . krodhasya yaanti viphalasya vasha pade goH majjanti dushcharatapaH cha vR^ithaa utsR^ijanti .. 11.. iti pragR^iNataa.n teshhaa.n striyaH ati adbhutadarshanaaH . darshayaamaasa shushruushhaa.n svarchitaaH kurvatiiH vibhuH .. 12.. te deva anucharaaH dR^ishhTvaa striyaH shriiH iva ruupiNiiH . gandhena mumuhuH taasaa.n ruupa audaaryahatashriyaH .. 13.. taan aaha devadeva iishaH praNataan prahasan iva . aasaam ekatamaa.n vR^i~Ngdhva.n savarNaa.n svargabhuushhaNaam.h .. 14.. om iti aadesham aadaaya natvaa ta.n suravandinaH . urvashiim apsaraHshreshhThaaM puraskR^itya diva.n yayuH .. 15.. indraaya aanamya sadasi shruNvataa.n tridivaukasaam.h . uuchuH naaraayaNabala.n shakraH tatra aasa vismitaH .. 16.. ha.nsasvaruupii avadadat achyutaH aatmayogam dattaH kumaara R^ishhabhaH bhagavaan pitaa naH . vishhNuH shivaaya jagataa.n kalayaa avatiirNaH tena aahR^itaaH madhubhidaa shrutayaH hayaasye .. 17.. guptaH api aye manuH ilaa oshhadhayaH cha maatsye krauDe hataH ditijaH uddharataa ambhasaH kshmaam.h . kaurme dhR^itaH adriH amR^ita unmathane svapR^ishhThe graahaat prapannamibharaajam amu~nchat aartam.h .. 18.. sa.nstunvataH abdhipatitaan shramaNaan R^ishhii.n cha shakra.n cha vR^itravadhataH tamasi pravishhTam.h . devastriyaH asuragR^ihe pihitaaH anaathaaH jaghne asurendram abhayaaya sataa.n nR^isi.nhe .. 19.. deva asure yudhi cha daityapatiin suraarthe hatvaa antareshhu bhuvanaani adadhaat kalaabhiH . bhuutvaa atha vaamanaH imaam aharat baleH kshmaam yaa~nchaachchhalena samadaat aditeH sutebhyaH .. 20.. niHkshatriyaam akR^ita gaa.n cha triHsaptakR^itvaH raamaH tu haihayakula api ayabhaargava agniH . saH abdhiM babandha dashavaktram ahan sala~Nkam siitaapatiH jayati lokam alaghnakiirtiH .. 21.. bhuumeH bhara avataraNaaya yadushhi ajanmaa jaataH karishhyati suraiH api dushhkaraaNi . vaadaiH vimohayati yaj~nakR^itaH atadarhaan shuudraa.n kalau kshitibhujaH nyahanishhyadante .. 22.. eva.nvidhaani karmaaNi janmaani cha jagat pateH . bhuuriiNi bhuuriyashasaH varNitaani mahaabhuja .. 23.. iti shriimadbhagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe nimijaayantasa.nvaade chaturtho.adhyaayaH .. 4.. atha pa~nchamo.adhyaayaH . raajaa uvaacha . bhagavanta.n hariM praayaH na bhajanti aatmavittamaaH . teshhaam ashaantakaamaanaa.n kaa nishhThaa avijitaatmanaam.h .. 1.. chamasaH uvaacha . mukhabaahuuruupaAdebhyaH purushhasya aashramaiH saha . chatvaaraH jaj~nire varNaaH guNaiH vipraAdayaH pR^ithak.h .. 2.. yaH eshhaaM purushha.n saakshaat aatmaprabhavam iishvaram.h . na bhajanti avajaananti sthaanaat bhrashhTaaH patanti adhaH .. 3.. duure harikathaaH kechit duure cha achyutakiirrtanaaH . striyaH shuudraAdayaH cha eva te anukampyaa bhavaadR^ishaam.h .. 4.. vipraH raajanyavaishyau cha hareH praaptaaH padaantikam.h . shrautena janmanaa atha api muhyanti aamnaayavaadinaH .. 5.. karmaNi akovidaaH stabdhaaH muurkhaaH paNDitamaaninaH . vadanti chaaTukaat muuDhaaH yayaa maadhvyaa gira utsukaaH .. 6.. rajasaa ghorasa~NkalpaaH kaamukaaH ahimanyavaH . daambhikaaH maaninaH paapaaH vihasanti achyutapriyaan.h .. 7.. vadanti te anyonyam upaasitastriyaH gR^iheshhu maithunyasukheshhu cha aashishhaH . yajanti asR^ishhTaan avidhaan adakshiNam vR^ittyai para.n ghnanti pashuun atadvidaH .. 8.. shriyaa vibhuutyaa abhijanena vidyayaa tyaagena ruupeNa balena karmaNaa sataH avamanyanti haripriyaan khalaaH .. 9.. sarveshhu shashvat tanubhR^it svavasthitam yathaa svam aatmaanam abhiishhTam iishvaram.h . vedopagiita.n cha na shruNvate abudhaaH manorathaanaaM pravadanti vaartayaa .. 10.. loke vyavaaya aamishham adyasevaa nityaaH tu jantoH na hi tatra chodanaa . vyavasthitiH teshhu vivaahayaj~na suraagrahaiH aasu nivR^ittiH ishhTaa .. 11.. dhana.n cha dharmaekaphala.n yataH vai j~naana.n savij~naanam anuprashaanti . gR^iheshhu yu~njanti kalevarasya mR^ityu.n na pashyanti durantaviiryam.h .. 12.. yat ghraaNabhakshaH vihitaH suraayaaH tathaa pashoH aalabhana.n na hi.nsaa . eva.n vyavaayaH prajayaa na ratyaa iama.n vishuddha.n na viduH svadharmam.h .. 13.. ye tu aneva.nvidaH asantaH stabdhaaH sat abhimaaninaH . pashuun druhyanti visrabdhaaH pretya khaadanti te cha taan.h .. 14.. dvishhantaH parakaayeshhu svaatmaana.n harim iishvaram.h . mR^itake saanubandhe asmin baddhasnehaaH patanti adhaH .. 15.. ye kaivalyam asampraaptaaH ye cha atiitaaH cha muuDhataam.h . traivargikaaH hi akshaNikaaH aatmaana.n ghaatayanti te .. 16.. etaH aatmahanaH ashaantaaH aj~naane j~naanamaaninaH . siidanti akR^itakR^ityaaH vai kaaladhvastamanorathaaH .. 17.. hitvaa aatyaaya asarachitaaH gR^iha apatyasuhR^it shriyaH . tamaH vishanti anichchhantaH vaasudevaparaa~NmukhaaH .. 18.. raajaa uvaacha . kasmin kaale saH bhagavaan ki.n varNaH kiidR^ishaH nR^ibhiH . naamnaa vaa kena vidhinaa puujyate tat iha uchyataam.h .. 19.. karabhaajanaH uvaacha . kR^ita.n tretaa dvaapara.n cha kaliH ityeshhu keshavaH . naanaavarNa abhidhaAkaaraH naanaa eva vidhinaa ijyate .. 20.. kR^ite shuklaH chaturbaahuH jaTilaH valkalaambaraH . kR^ishhNaajinaupaviitaakshaan bibhrat daNDakamaNDaluun.h .. 21.. manushhyaaH tu tadaa shaantaaH nirvairaaH suhR^idaH samaaH . yajanti tapasaa deva.n shamena cha damena cha .. 22.. ha.nsaH suparNaH vaikuNThaH dharmaH yogeshvaraH amalaH . iishvaraH purushhaH avyaktaH paramaatmaa iti giiyate .. 23.. tretaayaa.n raktavarNaH asau chaturbaahuH trimekhalaH . hiraNyakeshaH trayii aatmaa sruksruvaAdi upalakshaNaH .. 24.. ta.n tadaa manujaa deva.n sarvadevamaya.n harim.h . yajanti vidyayaa trayyaa dharmishhThaaH brahmavaadinaH .. 25.. vishhNuH yaj~naH pR^ishhNigarbhaH sarvadevaH urukramaH . vR^ishhaakapiH jayantaH cha urugaaya iti iiryate .. 26.. dvaapare bhagavaan shyaamaH piitavaasaa nijaayudhaH . shriivatsaAdibhiH a~NkaiH cha lakshaNaiH upalakshitaH .. 27.. ta.n tadaa purushhaM martyaa mahaaraajaupalakshaNam.h . yajanti vedatantraabhyaaM para.n jij~naasavaH nR^ipa .. 28.. namaH te vaasudevaaya namaH sa~NkarshhaNaaya cha . pradyumnaaya aniruddhaaya tubhyaM bhagavate namaH .. 29.. naaraayaNaaya R^ishhaye purushhaaya mahaatmane . vishveshvaraaya vishvaaya sarvabhuutaAtmane namaH .. 30.. iti dvaaparaH urviisha stuvanti jagadiishvaram.h . naanaatantravidhaanena kalau api yathaa shruNu .. 31.. kR^ishhNavarNa.n tvishhaakR^ishhNa.n saa~Ngaupaa~Ngaastra paarshhadam.h . yaj~naiH sa~NkiirtanapraayaiH yajanti hi sumedhasaH .. 32.. dhyeya.n sadaa paribhavaghnam abhiishhTadoham tiirthaaspada.n shivaviri~nchinuta.n sharaNyam.h . bhR^ityaartihan praNatapaala bhavaabdhipotam vande mahaapurushha te charaNaaravindam.h .. 33.. tyaktvaa sudustyajasuraipsitaraajyalakshmiim dharmishhThaH aaryavachasaa yat agaat araNyam.h . maayaamR^iga.n dayitayaa ipsitam anvadhaavat vande mahaapurushha te charaNaaravindam.h .. 34.. eva.n yugaanuruupaabhyaaM bhagavaan yugavartibhiH . manujaiH ijyate raajan shreyasaam iishvaraH hariH .. 35.. kali.n sabhaajayanti aaryaa guNaj~naaH saarabhaaginaH . yatra sa~Nkiirtanena eva sarvaH svaarthaH abhilabhyate .. 36.. na hi ataH paramaH laabhaH dehinaa.n bhraamyataam iha . yataH vindeta paramaa.n shaanti.n nashyati sa.nsR^itiH .. 37.. kR^itaAdishhu prajaa raajan kalau ichchhanti sambhavam.h . kalau khalu bhavishhyanti naaraayaNaparaayaNaaH .. 38.. kvachit kvachit mahaaraaja draviDeshhu cha bhuurishaH . taamraparNii nadii yatra kR^itamaalaa payasvinii .. 39.. kaaverii cha mahaapuNyaa pratiichii cha mahaanadii . ye pibanti jala.n taasaaM manujaa manujeshvara . praayaH bhaktaaH bhagavati vaasudevaH amala aashayaaH .. 40.. devarshhibhuutaAptanR^iNaa pitR^INaa.m na ki~NkaraH na aya.n R^iNii cha raajan.h . sarvaAtmanaa yaH sharaNa.n sharaNyam gataH mukundaM parihR^itya kartum.h .. 41.. svapaadamuulaM bhajataH priyasya tyaktaanyabhaavasya hariH pareshaH . vikarma yat cha utpatita.n katha.nchit dhunoti sarva.n hR^idi sa.nnivishhTaH .. 42.. naaradaH uvaacha . dharmaan bhaagavataan ittha.n shrutvaa atha mithileshvaraH . jaayanta iyaan muniin priitaH sopaadhyaayaH hi apuujayat.h .. 43.. tataH antaH dadhire siddhaaH sarvalokasya pashyataH . raajaa dharmaan upaatishhThan avaapa paramaa.n gatim.h .. 44.. tvam api etaan mahaabhaaga dharmaan bhaagavataan shrutaan.h . aasthitaH shraddhayaa yuktaH niHsa~NgaH yaasyase param.h .. 45.. yuvayoH khalu dampatyoH yashasaa puurita.n jagat.h . putrataam agamat yat vaa.n bhagavaan iishvaraH hariH .. 46.. darshanaAli~NganaAlaapaiH shayanaAsanabhojanaiH . aatmaa vaaM paavitaH kR^ishhNe putrasneha prakurvatoH .. 47.. vaireNa ya.n nR^ipatayaH shishupaalapauNDra shaalvaAdayaH gativilaasavilokanaAdayaiH . dhyaayantaH aakR^itadhiyaH shayanaAsanaAdau tat saamyam aapuH anuraktadhiyaaM punaH kim.h .. 48.. maa apatyabuddhim akR^ithaaH kR^ishhNe sarvaAtmanaiishvare . maayaamanushhyabhaavena guuDha aishvarye pare avyaye .. 49.. bhuubhaararaajanyahantave guptaye sataam.h . avatiirNasya nirvR^ityai yashaH loke vitanyate .. 50.. shriishukaH uvaacha . etat shrutvaa mahaabhaagaH vasudevaH ativismitaH . devakii cha mahaabhaagaaH jahatuH moham aatmanaH .. 51.. itihaasam imaM puNya.n dhaarayet yaH samaahitaH . saH vidhuuya iha shamalaM brahmabhuuyaaya kalpate .. 52.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe vasudevanaaradasa.nvaade pa~nchamo.adhyaayaH .. 5.. atha shhashhTho.adhyaayaH . shriishukaH uvaacha . atha brahmaa aatmajaiH devaiH prajeshaiH aavR^itaH abhyagaat.h . bhavaH cha bhuutabhavyaiishaH yayau bhuutagaNaiH vR^itaH .. 1.. indraH marudbhiH bhagavaan aadityaaH vasavaH ashvinau . R^ibhavaH a~NgirasaH rudraaH vishve saadhyaaH cha devataaH .. 2.. gandharvaapsarasaH naagaaH siddhachaaraNaguhyakaaH . R^ishhayaH pitaraH cha eva savidyaadharakinnaraaH .. 3.. dvaarakaam upasa~njagmuH sarve kR^ishhNaAdidR^ikshavaH . vapushhaa yena bhagavaan naralokamanoramaH . yashaH vitene lokeshhu sarvalokamalaapaham.h .. 4.. tasyaa.n vibhraajamaanaayaa.n samR^iddhaayaaM mahardhibhiH . vyachakshata avitR^iptaakshaaH kR^ishhNam adbhutadarshanam.h .. 5.. svargaudyaanauapagaiH maalyaiH chhaadayantaH yadu uttamam.h . giirbhiH chitrapadaarthaabhiH tushhTuvuH jagat iishvaram.h ..6.. devaaH uuchuH . nataaH sma te naatha padaaravindaM buddhiindriyapraaNamanovachobhiH . yat chintyate antarhR^idi bhaavayuktaiH mumukshubhiH karmamaya uurupaashaat.h .. 7.. tvaM maayayaa triguNayaa aatmani durvibhaavyaM vyakta.n sR^ijasi avasi lumpasi tat guNasthaH . na etaiH bhavaan ajita karmabhiH ajyate vai yat sve sukhe avyavahite abhirataH anavadyaH .. 8.. shuddhiH nR^iNaa.n na tu tathaa iiDya duraashayaanaaM vidyaashrutaadhyayanadaanatapakriyaabhiH . sattvaAtmanaam R^ishhabha te yashasi pravR^iddha sat shraddhayaa shravaNasambhR^itayaa yathaa syaat.h .. 9.. syaat naH tava a~NghriH ashubhaashayadhuumaketuH kshemaaya yaH munibhiH aardrahR^idauhyamaanaH . yaH saatvataiH samavibhuutayaH aatmavadbhiH vyuuhe architaH savanashaH svaH atikramaaya .. 10.. yaH chintyate prayatapaaNibhiH adhvaraagnau trayyaa niruktavidhinaa iisha haviH gR^ihiitvaa . adhyaatmayogaH uta yogibhiH aatmamaayaaM jij~naasubhiH paramabhaagavataiH pariishhTaH .. 11.. paryushhTayaa tava vibho vanamaalayaa iyaM sa.nspardhinii bhagavatii pratipatnivat shriiH . yaH supraNiitam amuyaarhaNam aadat annaH bhuuyaat sadaa a~NghriH ashubhaAshayadhuumaketuH .. 12.. ketuH trivikramayutaH tripat pataakaH yaH te bhayaabhayakaraH asuradevachamvoH . svargaaya saadhushhu khalu eshhu itaraaya bhuuman.h paadaH punaatu bhagavan bhajataam adha.n naH .. 13.. nasyotagaavaH iva yasya vashe bhavanti brahmaAdayaH anubhR^itaH mithurardyamaanaaH . kaalasya te prakR^itipuurushhayaoH parasya sha.n naH tanotu charaNaH purushhottamasya .. 14.. asya asi hetuH udayasthitisa.nyamaanaaM avyaktajiivamahataam api kaalam aahuH . saH aya.n triNaabhiH akhila apachaye pravR^ittaH kaalaH gabhiirarayaH uttamapuurushhaH tvam.h .. 15.. tvattaH pumaan samadhigamya yayaa svaviirya dhatte mahaantam iva garbham amoghaviiryaH . saH aya.n tayaa anugataH aatmanaH aaNDakoshaM haima.n sasarja bahiH aavaraNaiH upetam.h .. 16.. tattasthushhaH cha jagataH cha bhavaan adhiishaH yat maayayaa utthaguNavikriyayaa upaniitaan.h . arthaan jushhan api hR^ishhiikapate na liptaH ye anye svataH parihR^itaat api bibhyati sma .. 17.. smaayaa avalokalavadarshitabhaavahaari bhruumaNDalaprahitasauratamantrashauNDaiH . patnyaH tu shhoDashasahasram ana~NgabaaNaiH yasya indriya.n vimathitu.n karaNaiH vibhvyaH .. 18.. vibhvyaH tava amR^itakathaa udavahaaH trilokyaaH paadau anejasaritaH shamalaani hantum.h . aanushrava.n shrutibhiH a~Nghrijam a~Ngasa~NgaiH tiirthadvaya.n shuchishhadastaH upaspR^ishanti .. 19.. baadaraayaNiH uvaacha . iti abhishhTuuya vibudhaiH seshaH shatadhR^itiH harim.h . abhyabhaashhata govindaM praNamya ambaram aashritaH .. 20.. brahma uvaacha . bhuumeH bhaara avataaraaya puraa vij~naapitaH prabho . tvam asmaabhiH asheshhaAtman tat tathaa eva upapaaditam.h .. 21.. dharmaH cha sthaapitaH satsu satyasandheshhu vai tvayaa . kiirtiH cha dikshu vikshiptaa sarvalokamalaApahaa .. 22.. avatiirya yadoH va.nshe bibhrat ruupam anuttamam.h . karmaaNi uddaamavR^ittaani hitaaya jagataH akR^ithaaH .. 23.. yaani te charitaani iisha manushhyaaH saadhavaH kalau . shR^iNvantaH kiirtayantaH cha tarishhyanti a~njasaa tamaH .. 24.. yaduva.nshe avatiirNasya bhavataH purushhottama . sharat shata.n vyatiiyaaya pa~nchavi.nsha adhikaM prabhoH .. 25.. na adhunaa te akhila aadhaara devakaarya avasheshhitam.h . kula.n cha viprashaapena nashhTapraayam abhuut idam.h .. 26.. tataH svadhaama parama.n vishasva yadi manyase . salokaan lokapaalaan naH paahi vaikuNThaki~Nkaraan.h .. 27.. shrii bhagavaan uvaacha . avadhaaritam etat me yadaattha vibudheshvara . kR^ita.n vaH kaaryam akhilaM bhuumeH bhaaraH avataaritaH .. 28.. tat ida.n yaadavakula.n viiryashauryashriyoddhatam.h . loka.n jighR^ikshat ruddhaM me velayaa iva mahaarNavaH .. 29.. yadi asa.nhR^itya dR^iptaanaa.n yadunaa.n vipula.n kulam.h . gantaasmi anena lokaH ayam udvelena vina~Nkshyati .. 30.. idaanii.n naashaH aarabdhaH kulasya dvijashaapataH . yaasyaami bhavanaM brahman na etat ante tava aanagha .. 31.. shrii shukaH uvaacha . iti uktaH lokanaathena svayambhuuH praNipatya tam.h . saha devagaNaiH devaH svadhaama samapadyata .. 32.. atha tasyaaM mahotpaataan dvaaravatyaa.n samutthitaan.h . vilokya bhagavaan aaha yaduvR^iddhaan samaagataan.h .. 33.. shrii bhagavaan uvaacha . ete vai sumahotpaataaH vyuttishhThanti iha sarvataH . shaapaH cha naH kulasya aasiit braahmaNebhyaH duratyayaH .. 34.. na vastavyam iha asmaabhiH jijiivishhubhiH aaryakaaH . prabhaasa.n sumahat puNya.n yaasyaamaH adya eva maa chiram.h .. 35.. yatra snaatvaa dakshashaapaat gR^ihiitaH yakshmaNauDuraaT.h . vimuktaH kilbishhaat sadyaH bheje bhuuyaH kalodayam.h .. 36.. vaya.n cha tasmin aaplutya tarpayitvaa pitR^Insuraan.h . bhojayitvaa ushijaH vipraan naanaaguNavataa andhasaa .. 37.. teshhu daanaani paatreshhu shraddhayaa uptvaa mahaanti vai . vR^ijinaani tarishhyaamaH daanaiH naubhiH iva arNavam.h .. 38.. shrii shukaH uvaacha . evaM bhagavataa aadishhTaaH yaadavaaH kulanandana . gantu.n kR^itadhiyaH tiirtha.n syandanaan samayuuyujan.h .. 39.. tat niriikshya uddhavaH raajan shrutvaa bhagavataa uditam.h . dR^ishhTvaa arishhTaani ghoraaNi nitya.n kR^ishhNam anuvrataH .. 40.. viviktaH upasa~Ngamya jagataam iishvareshvaram.h . praNamya shirasaa paadau praa~njaliH tam abhaashhata .. 41.. uddhavaH uvaacha . devadevesha yogesha puNyashravaNakiirtana . sa.nhR^itya etat kula.n nuuna.n loka.n santyakshyate bhavaan.h . viprashaapa.n samarthaH api pratyahan na yadi iishvaraH .. 42.. na aha.n tava a~Nghrikamala.n kshaNaardham api keshava . tyaktu.n samutsahe naatha svadhaama naya maam api .. 43.. tava vikriiDita.n kR^ishhNa nR^iNaaM paramama~Ngalam.h . karNapiiyuushham aasvaadya tyajati anyaspR^ihaa.n janaH .. 44.. shayyaAsanaaTanasthaanasnaanakriiDaashanaAdishhu . katha.n tvaaM priyam aatmaana.n vayaM bhaktaaH tyajemahi .. 45.. tvayaa upabhuktasrakgandhavaasaH ala~NkaaracharchitaaH . uchchhishhTabhojinaH daasaaH tava maayaa.n jayemahi .. 46.. vaataashanaaH yaH R^ishhayaH shramaNaa uurdhvamanthinaH . brahmaAkhya.n dhaama te yaanti shaantaaH sa.nnyaasinaH amalaaH .. 47.. vaya.n tu iha mahaayogin bhramantaH karmavartmasu . tvat vaartayaa tarishhyaamaH taavakaiH dustara.n tamaH .. 48.. smarantaH kiirtayantaH te kR^itaani gaditaani cha . gatiutsmitaiikshaNakshveli yat nR^ilokaviDambanam.h .. 49.. shrii shukaH uvaacha . eva.n vij~naapitaH raajan bhagavaan devakiisutaH . ekaantinaM priyaM bhR^ityam uddhava.n samabhaashhata .. 50.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe devastutyuddhvavij~naapana.n naama shhashhTho.adhyaayaH .. 6.. atha saptamo.adhyaayaH . shrii bhagavaan uvaacha . yat aattha maaM mahaabhaaga tat chikiirshhitam eva me . brahmaa bhavaH lokapaalaaH svarvaasaM me abhikaa~NkshiNaH .. 1.. mayaa nishhpaadita.n hi atra devakaaryam asheshhataH . yadartham avatiirNaH aham a.nshena brahmaNaarthitaH .. 2.. kula.n vai shaapanirdagdha.n na~Nkshyati anyonyavigrahaat.h . samudraH saptame ahnhyetaaM purii.n cha plaavayishhyati .. 3.. yaH hi eva ayaM mayaa tyaktaH lokaH aya.n nashhTama~NgalaH . bhavishhyati achiraat saadho kalinaa.api niraakR^itaH .. 4.. na vastavya.n tvayaa eva iha mayaa tyakte mahiitale . janaH adharmaruchiH bhadraH bhavishhyati kalau yuge .. 5.. tva.n tu sarvaM parityajya sneha.n svajanabandhushhu . mayi aaveshya manaH samyak samadR^ik vicharasva gaam.h .. 6.. yat idaM manasaa vaachaa chakshurbhyaa.n shravaNaAdibhiH . nashvara.n gR^ihyamaaNa.n cha viddhi maayaamanomayam.h .. 7.. pu.nsaH ayuktasya naanaarthaH bhramaH saH guNadoshhabhaak.h . karmaakarmavikarma iti guNadoshhadhiyaH bhidaa .. 8.. tasmaat yuktaindriyagraamaH yuktachittaH ida.n jagat.h . aatmani iikshasva vitatam aatmaanaM mayi adhiishvare .. 9.. j~naanavij~naanasa.nyuktaH aatmabhuutaH shariiriNaam.h . aatmaanubhavatushhTaAtmaa na antaraayaiH vihanyase .. 10.. doshhabuddhyaa ubhayaatiitaH nishhedhaat na nivartate . guNabuddhyaa cha vihita.n na karoti yathaa arbhakaH .. 11.. sarvabhuutasuhR^it shaantaH j~naanavij~naananishchayaH . pashyan madaatmaka.n vishva.n na vipadyeta vai punaH .. 12.. shrii shukaH uvaacha . iti aadishhTaH bhagavataa mahaabhaagavataH nR^ipa . uddhavaH praNipatya aaha tattvajij~naasuH achyutam.h .. 13.. uddhavaH uvaacha . yogesha yogavinnyaasa yogaatma yogasambhava . niHshreyasaaya me proktaH tyaagaH sa.nnyaasalakshaNaH .. 14.. tyaagaH aya.n dushhkaraH bhuuman kaamaanaa.n vishhayaAtmabhiH . sutaraa.n tvayi sarvaAtman na abhaktaiH iti me matiH .. 15.. saH ahaM mama aham iti muuDhamatiH vigaaDhaH tvat maayayaa virachita aatmani saanubandhe . tat tu a~njasaa nigaditaM bhavataa yathaa aham sa.nsaadhayaami bhagavan anushaadhi bhR^ityam.h .. 16.. satyasya te svadR^ishaH aatmanaH aatmanaH anyam vaktaaram iisha vibudheshhu api na anuchakshe . sarve vimohitadhiyaH tava maayayaa ime brahmaAdayaH tanubhR^itaH bahiH arthabhaavaH .. 17.. tasmaat bhavantam anavadyam anantapaaram sarvaj~nam iishvaram akuNThavikuNThadhishhNi ayam.h . nirviNNadhiiH aham u ha vR^ijanaabhitaptaH naaraayaNa.n narasakha.n sharaNaM prapadye .. 18.. shrii bhagavaan uvaacha . praayeNa manujaa loke lokatattvavichakshaNaaH . samuddharanti hi aatmaanam aatmanaa eva ashubhaAshayaat.h .. 19.. aatmanaH guruH aatmaa eva purushhasya visheshhataH . yat pratyaksha anumaanaabhyaa.n shreyaH asau anuvindate .. 20.. purushhatve cha maa.n dhiiraaH saa~NkhyayogavishaaradaaH . aavistaraaM prapashyanti sarvashakti upabR^i.nhitam.h .. 21.. ekadvitrichatushhpaadaH bahupaadaH tathaa apadaH . bahvyaH santi puraH sR^ishhTaaH taasaaM me paurushhii priyaa .. 22.. atra maaM maargayantyaddhaaH yuktaaH hetubhiH iishvaram.h . gR^ihyamaaNaiH guNaiH li~NgaiH agraahyam anumaanataH .. 23.. atra api udaaharanti imam itihaasaM puraatanam.h . avadhuutasya sa.nvaada.n yadoH amitatejasaH .. 24.. avadhuuta.n dvija.n ka~nchit charantam akutobhayam.h . kavi.n niriikshya taruNa.n yaduH paprachchha dharmavit.h .. 25.. yaduH uvaacha . kutaH buddhiH iyaM brahman akartuH suvishaaradaa . yaam aasaadya bhavaan loka.n vidvaan charati baalavat.h .. 26.. praayaH dharmaarthakaameshhu vivitsaayaa.n cha maanavaaH . hetunaa eva samiihante aayushhaH yashasaH shriyaH .. 27.. tva.n tu kalpaH kaviH dakshaH subhagaH amR^itabhaashhaNaH . na kartaa nehase ki~nchit jaDaunmattapishaachavat.h .. 28.. janeshhu dahyamaaneshhu kaamalobhadavaagninaa . na tapyase agninaa muktaH ga~NgaambhasthaH iva dvipaH .. 29.. tva.n hi naH pR^ichchhataaM brahman aatmani aanandakaaraNam.h . bruuhi sparshavihiinasya bhavataH kevala aatmanaH .. 30.. shrii bhagavaan uvaacha . yadunaa evaM mahaabhaagaH brahmaNyena sumedhasaa . pR^ishhTaH sabhaajitaH praaha prashraya avanata.n dvijaH .. 31.. braahmaNaH uvaacha . santi me guravaH raajan bahavaH buddhyaa upaashritaaH . yataH buddhim upaadaaya muktaH aTaami iha taan shruNu .. 32.. pR^ithivii vaayuH aakaasham aapaH agniH chandramaa raviH . kapotaH ajagaraH sindhuH pata~NgaH madhukR^id gajaH .. 33.. madhuhaa hariNaH miinaH pi~Ngalaa kuraraH arbhakaH . kumaarii sharakR^it sarpaH uurNanaabhiH supeshakR^it.h .. 34.. ete me guravaH raajan chaturvi.nshatiH aashritaaH . shikshaa vR^ittibhiH eteshhaam anvashiksham iha aatmanaH .. 35.. yataH yat anushikshaami yathaa vaa naahushhaAtmaja . tat tathaa purushhavyaaghra nibodha kathayaami te .. 36.. bhuutaiH aakramaaNaH api dhiiraH daivavashaanugaiH . tat vidvaan na chalet maargaat anvashiksha.n kshiteH vratam.h .. 37.. shashvat paraarthasarvehaH paraartha ekaantasambhavaH . saadhuH shiksheta bhuubhR^ittaH nagashishhyaH paraatmataam.h .. 38.. praaNavR^ittyaa eva santushhyet muniH na eva indriyapriyaiH . j~naana.n yathaa na nashyeta na avakiiryeta vaa~NmanaH .. 39.. vishhayeshhu aavishan yogii naanaadharmeshhu sarvataH . guNadoshhavyapeta aatmaa na vishhajjeta vaayuvat.h .. 40.. paarthiveshhu iha deheshhu pravishhTaH tat guNaAshrayaH . guNaiH na yujyate yogii gandhaiH vaayuH iva aatmadR^ik.h .. 41.. antaH hitaH cha sthiraja~Ngameshhu brahma aatmabhaavena samanvayena . vyaaptya avachchhedam asa~Ngam aatmanaH muniH nabhaH tva.n vitatasya bhaavayet.h .. 42.. tejaH abannamayaiH bhaavaiH megha aadyaiH vaayunaa iiritaiH . na spR^ishyate nabhaH tadvat kaalasR^ishhTaiH guNaiH pumaan.h .. 43.. svachchhaH prakR^ititaH snigdhaH maadhuryaH tiirthabhuuH nR^iNaam.h . muniH punaati apaaM mitram iiksha upasparshakiirtanaiH .. 44.. tejasvii tapasaa diiptaH durdharshhaudarabhaajanaH . sarvabhakshaH api yukta aatmaa na aadatte malam agnivat.h .. 45.. kvachit shannaH kvachit spashhTaH upaasyaH shreyaH ichchhataam.h . bhu~Nkte sarvatra daatR^INaa.n dahan praak uttara ashubham.h .. 46.. svamaayayaa sR^ishhTam ida.n sat asat lakshaNa.n vibhuH . pravishhTaH iiyate tat tat svaruupaH agniH iva edhasi .. 47.. visargaadyaaH shmashaanaantaaH bhaavaaH dehasya na aatmanaH . kalaanaam iva chandrasya kaalena avyaktavartmanaa .. 48.. kaalena hi oghavegena bhuutaanaaM prabhava api ayau . nityau api na dR^ishyete aatmanaH agneH yathaa archishhaam.h .. 49.. guNaiH guNaan upaadatte yathaakaala.n vimu~nchati . na teshhu yujyate yogii gobhiH gaaH iva gopatiH .. 50.. budhyate svena bhedena vyaktisthaH iva tat gataH . lakshyate sthuulamatibhiH aatmaa cha avasthitaH arkavat.h .. 51.. na atisnehaH prasa~NgaH vaa kartavyaH kva api kenachit.h . kurvan vindeta santaapa.n kapotaH iva diinadhiiH .. 52.. kapotaH kashchana araNye kR^itaniiDaH vanaspatau . kapotyaa bhaaryayaa saardham uvaasa katichit samaaH .. 53.. kapotau snehaguNitahR^idayau gR^ihadharmiNau . dR^ishhTi.n dR^ishhTyaa~Ngam a~Ngena buddhiM buddhyaa babandhatuH .. 54.. shayyaaasanaaTanasthaanavaartaakriiDaashanaAdikam.h . mithuniibhuuya visrabdhau cheratuH vanaraajishhu .. 55.. ya.n ya.n vaa~nchhati saa raajan tarpayanti anukampitaa . ta.n ta.n samanayat kaama.n kR^ichchhreNa api ajitaindriyaH .. 56.. kapotii prathama.n garbha.n gR^ihNati kaalaH aagate . aNDaani sushhuve niiDe svapatyuH sa.nnidhau satii .. 57.. teshhuu kaale vyajaayanta rachitaavayavaa hareH . shaktibhiH durvibhaavyaabhiH komalaa~NgatanuuruhaaH .. 58.. prajaaH pupushhatuH priitau dampatii putravatsalau . shR^iNvantau kuujita.n taasaa.n nirvR^itau kalabhaashhitaiH .. 59.. taasaaM patatraiH susparshaiH kuujitaiH mugdhacheshhTitaiH . pratyudgamaiH adiinaanaaM pitarau mudam aapatuH .. 60.. snehaanubaddhahR^idayau anyonya.n vishhNumaayayaa . vimohitau diinadhiyau shishuun pupushhatuH prajaaH .. 61.. ekadaa jagmatuH taasaam annaartha.n tau kuTumbinau . paritaH kaanane tasmin arthinau cheratuH chiram.h .. 62.. dR^ishhTvaa taan lubdhakaH kashchit yadR^ichchha ataH vanecharaH . jagR^ihe jaalam aatatya charataH svaalayaantike .. 63.. kapotaH cha kapotii cha prajaaposhhe sadaa utsukau . gatau poshhaNam aadaaya svaniiDam upajagmatuH .. 64.. kapotii svaatmajaan viikshya baalakaan jaalasa.nvR^itaan.h . taan abhyadhaavat kroshantii kroshataH bhR^ishaduHkhitaa .. 65.. saa asakR^it snehaguNitaa diinachittaa ajamaayayaa . svaya.n cha abadhyata shichaa baddhaan pashyanti apasmR^itiH .. 66.. kapotaH cha aatmajaan baddhaan aatmanaH api adhikaan priyaan.h . bhaaryaa.n cha aatmasamaa.n diinaH vilalaapa atiduHkhitaH .. 67.. aho me pashyata apaayam alpapuNyasya durmateH . atR^iptasya akR^itaarthasya gR^ihaH traivargikaH hataH .. 68.. anuruupaa anukuulaa cha yasya me patidevataa . shuunye gR^ihe maa.n santyajya putraiH svaryaati saadhubhiH .. 69.. saH aha.n shuunye gR^ihe diinaH mR^itadaaraH mR^itaprajaH . jijiivishhe kimartha.n vaa vidhuraH duHkhajiivitaH .. 70.. taan tathaa eva aavR^itaan shigbhiH mR^ityugrastaan vicheshhTataH . svaya.n cha kR^ipaNaH shikshu pashyan api abudhaH apatat.h .. 71.. ta.n labdhvaa lubdhakaH kruuraH kapota.n gR^ihamedhinam.h . kapotakaan kapotii.n cha siddhaarthaH prayayau gR^iham.h .. 72.. eva.n kuTumbii ashaanta aatmaa dvandva aaraamaH patat trivat.h . pushhNan kuTumba.n kR^ipaNaH saanubandhaH avasiidati .. 73.. yaH praapya maanushha.n loka.n muktidvaaram apaavR^itam.h . gR^iheshhu khagavat saktaH tam aaruuDhachyuta.n viduH .. 74.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe shriikR^ishhNoddhavasa.nvaade yadvadhuutetihaase saptamo.adhyaayaH .. 7.. athaasshTamo.adhyaayaH . sukham aindriyaka.n raajan svarge narakaH eva cha . dehinaH yat yathaa duHkha.n tasmaat na ichchheta tat budhaaH .. 1.. graasa.n sumR^ishhTa.n virasaM mahaanta.n stokam eva vaa . yadR^ichchhayaa eva apatita.n graset aajagaraH akriyaH .. 2.. shayiita ahaani bhuuriiNi niraahaaraH anupakramaH . yadi na upanamet graasaH mahaahiH iva dishhTabhuk.h .. 3.. ojaH sahobalayutaM bibhrat deham akarmakam.h . shayaanaH viitanidraH cha neheta indriyavaan api .. 4.. muniH prasannagambhiiraH durvigaahyaH duratyayaH . anantapaaraH hi akshobhyaH stimita udaH iva arNavaH .. 5.. samR^iddhakaamaH hiinaH vaa naaraayaNaparaH muniH . na utsarpeta na shushhyeta saridbhiH iva saagaraH .. 6.. dR^ishhTvaa striya.n devamaayaa.n tat bhaavaiH ajitendriyaH . pralobhitaH patati andhe tamasi agnau pata~Ngavat.h .. 7.. yoshhit hiraNya aabharaNa ambaraadi\ dravyeshhu maayaarachiteshhu muuDhaH . pralobhitaatmaa hi upabhogabuddhyaa pata~Ngavat nashyati nashhTadR^ishhTiH .. 8.. stoka.n stoka.n graset graasa.n dehaH varteta yaavataa . gR^ihaan ahi.nsat na aatishhThet vR^ittiM maadhukariiM muniH .. 9.. aNubhyaH cha mahadbhyaH cha shaastrebhyaH kushalaH naraH . sarvataH saaram aadadyaat pushhpebhyaH iva shhaTpadaH .. 10.. saayantana.n shvastana.n vaa na sa~NgR^ihNiita bhikshitam.h . paaNipaatra udaraamatraH makshikaa iva na sa~Ngrahii .. 11.. saayantana.n shvastana.n vaa na sa~NgR^ihNiita bhikshukaH . makshikaaH iva sa~NgR^ihNan saha tena vinashyati .. 12.. pada api yuvatiiM bhikshuH na spR^ishet daaraviim api . spR^ishan kariiva badhyeta kariNyaa a~Ngasa~NgataH .. 13.. na adhigachchhet striyaM praaj~naH karhichit mR^ityum aatmanaH . bala adhikaiH sa hanyeta gajaiH anyaiH gajaH yathaa .. 14.. na deya.n na upabhogya.n cha lubdhaiH yat duHkha sa~nchitam.h . bhu~Nkte tat api tat cha anyaH madhuheva arthavit madhu .. 15.. sukha duHkha upaarjitaiH vittaiH aashaasaanaa.n gR^iha aashishhaH . madhuheva agrataH bhu~Nkte yatiH vai gR^ihamedhinaam.h .. 16.. graamyagiita.n na shruNuyaat yatiH vanacharaH kvachit.h . shikheta hariNaat vaddhaat mR^igayoH giitamohitaat.h .. 17.. nR^ityavaaditragiitaani jushhan graamyaaNi yoshhitaam.h . aasaa.n kriiDanakaH vashyaH R^ishhyashR^i~NgaH mR^igiisutaH .. 18.. jihvayaa atipramaathinyaa janaH rasavimohitaH . mR^ityum R^ichchhati asat buddhiH miinaH tu baDishaiH yathaa .. 19.. indriyaaNi jayanti aashuH niraahaaraaH maniishhiNaH . varjayitvaa tu rasana.n tat nirannasya vardhate .. 20.. taavat jitendriyaH na syaat vijitaani indriyaH pumaan.h . na jayet rasana.n yaavat jita.n sarva.n jite rase .. 21.. pi~Ngalaa naama veshyaa aasiit videhanagare puraa . tasyaa me shikshita.n ki~nchit nibodha nR^ipanandana .. 22.. saa svairiNyekadaa kaanta.n sa~Nketa upaneshhyatii . abhuutkaale bahirdvaari bibhratii ruupamuttamam.h .. 23.. maarga aagachchhato viikshya purushhaanpurushharshhabha . taan shulkadaanvittavataH kaantaanmene.arthakaamukaa .. 24.. aagateshhvapayaateshhu saa sa~Nketopajiivanii . apyanyo vittavaanko.api maamupaishhyati bhuuridaH .. 25.. eava.n duraashayaa dhvastanidraa dvaaryavalambatii . nirgachchhantii pravishatii nishiitha.n samapadyata .. 26.. tasyaa vittaashayaa shushhyadvaktraayaa diinachetasaH . nirvedaH paramo jaj~ne chintaahetuH sukhaavahaH .. 27.. tasyaa nirviNNachittaayaa giita.n shruNu yathaa mama . nirveda aashaapaashaanaaM purushhasya yathaa hyasiH .. 28.. na hi a~NgaajaatanirvedaH dehabandha.n jihaasati . yathaa vij~naanarahitaH manujaH mamataa.n nR^ipa .. 29.. pi~Ngalaa uvaacha . aho me mohavitatiM pashyata avijita aatmanaH . yaa kaantaat asataH kaama.n kaamaye yena baalishaa .. 30.. santa.n samiipe ramaNa.n ratipradaM vittaprada.n nityam ima.n vihaaya . akaamada.n duHkhabhaya aadi shoka mohaprada.n tuchchham ahaM bhaje aj~naa .. 31.. aho mayaatmaa paritaapito vR^ithaa saa~NketyavR^ittyaa.ativigarhyavaartayaa . straiNaannaraadyaa.arthatR^ishho.anushochyaa tkriitena vitta.n ratimaatmanechchhatii .. 32.. yadasthibhirnirmitava.nshava.nshya sthuuNa.n tvachaa romanakhaiH pinaddham.h . ksharannavadvaaramagaarametad viNmuutrapuurNaM madupaiti kaanyaa .. 33.. videhaanaaM pure hyasminnahamekaiva muuDhadhiiH . yaa.anyasmichchhantyasatyasmaadaatmadaatkaamamachyutaat.h .. 34.. suhR^itpreshhThatamo naatha aatmaa chaaya.n shariiriNaam.h . ta.n vikriiyaatmanaivaaha.n rame.anena yathaa ramaa .. 35.. kiyatpriya.n te vyabhajankaamaa ye kaamadaa naraaH . aadyantavanto bhaaryaayaa devaa vaa kaalavidrutaaH .. 36.. nuunaM me bhagavaan priitaH vishhNuH kena api karmaNaa . nirvedaH aya.n duraashaayaa yat me jaataH sukhaavahaH .. 37.. maiva.n syurmandabhagyaayaaH kleshaa nirvedahetavaH . yenaanubandha.n nihR^itya purushhaH shamamR^ichchhati .. 38.. tena upakR^itam aadaaya shirasaa graamyasa~NgataaH . tyaktvaa duraashaaH sharaNa.n vrajaami tam adhiishvaram.h .. 39.. santushhTaa shraddadhatyetadyathaalaabhena jiivatii . viharaamyamunaivaahamaatmanaa ramaNena vai .. 40.. sa.nsaarakuupe patita.n vishhayairmushhitekshaNam.h . grasta.n kaalaahinaa.a.atmaana.n ko.anyastraatumadhiishvaraH .. 41.. aatmaa eva hi aatmanaH goptaa nirvidyeta yadaakhilaat.h . apramattaH idaM pashyat grasta.n kaalaahinaa jagat.h .. 42.. braahmaNa uvaacha . eava.n vyavasitamatirduraashaa.n kaantatarshhajaam.h . chhitvopashamamaasthaaya shayyaamupavivesha saa .. 43.. aashaa hi parama.n duHkha.n nairaashyaM parama.n sukham.h . yathaa sa.nchhidya kaantaashaa.n sukha.n sushhvaapa pi~Ngalaa .. 44.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe pi~Ngalopaakhyaa.aneshhTamo.adhyaayaH .. 8.. atha navamo.adhyaayaH . braahmaNaH uvaacha . parigrahaH hi duHkhaaya yat yat priyatama.n nR^iNaam.h . ananta.n sukham aapnoti tat vidvaan yaH tu aki~nchanaH .. 1.. saamishha.n kurara.n jaghnuH balinaH ye niraamishhaaH . tat aamishhaM parityajya saH sukha.n samavindata .. 2.. na me maanaavamaanau staH na chintaa gehaputriNaam.h . aatmakriiDaH aatmaratiH vicharaami iha baalavat.h .. 3.. dvau eva chintayaa muktau parama aanandaH aaplutau . yaH vimugdhaH jaDaH baalaH yaH guNebhyaH para.n gataH .. 4.. kvachit kumaarii tu aatmaana.n vR^iNaanaan gR^iham aagataan.h . svaya.n taan arhayaamaasa kvaapi yaateshhu bandhushhu .. 5.. teshham abhyavahaaraartha.n shaaliin rahasi paarthiva . avaghnantyaaH prakoshhThasthaaH chakruH sha~NkhaaH svanaM mahat.h .. 6.. saa tat jugupsitaM matvaa mahatii vriiDitaa tataH . babha~nja ekaikashaH sha~Nkhaan dvau dvau paaNyoH asheshhayat.h .. 7.. ubhayoH api abhuut ghoshhaH hi avaghnantyaaH sma sha~NkhayoH . tatra api eka.n nirabhidat ekasmaan na abhavat dhvaniH .. 8.. anvashiksham ima.n tasyaaH upadesham arindama . lokaan anucharan etaan lokatattvavivitsayaa .. 9.. vaase bahuunaa.n kalahaH bhavet vaartaa dvayoH api . ekaH eva charet tasmaat kumaaryaaH iva ka~NkaNaH .. 10.. manaH ekatra sa.nyujyaat jitashvaasaH jita aasanaH . vairaagyaabhyaasayogena dhriyamaaNam atandritaH .. 11.. yasmin manaH labdhapada.n yat etat shanaiH shanaiH mu~nchati karmareNuun.h . sattvena vR^iddhena rajaH tamaH cha vidhuuya nirvaaNam upaiti anindhanam.h .. 12.. tat evam aatmani avaruddhachittaH na veda ki~nchit bahiH antara.n vaa . yathaa ishhukaaraH nR^ipati.n vrajantam ishhau gataatmaa na dadarsha paarshve .. 13.. ekachaaryaniketaH syaat apramattaH guhaashayaH . alakshyamaaNaH aachaaraiH muniH ekaH alpabhaashhaNaH .. 14.. gR^ihaarambhaH atiduHkhaaya viphalaH cha adhruvaatmanaH . sarpaH parakR^ita.n veshma pravishya sukham edhate .. 15.. eko naaraayaNo devaH puurvasR^ishhTa.n svamaayayaa . sa.nhR^itya kaalakalayaa kalpaanta idamiishvaraH .. 16.. eka evaadvitiiyo.abhuudaatmaadhaaro.akhilaashrayaH . kaalenaatmaanubhaavena saamya.n niitaasu shaktishhu . sattvaadishhvaadipuerushhaH pradhaanapurushheshvaraH .. 17.. paraavaraaNaaM parama aaste kaivalyasa.nj~nitaH . kevalaanubhavaanandasandoho nirupaadhikaH .. 18.. kevalaatmaanubhaavena svamaayaa.n triguNaatmikaam.h . sa.nkshobhayansR^ijatyaadau tayaa suutramarindama .. 19.. taamaahustriguNavyakti.n sR^ijantii.n vishvatomukham.h . yasminprotamida.n vishva.n yena sa.nsarate pumaan.h .. 20.. yathaa uurNanaabhiH hR^idayaat uurNaa.n santatya vaktrataH . tayaa vihR^itya bhuuyastaaM grasati evaM maheshvaraH .. 21.. yatra yatra manaH dehii dhaarayet sakala.n dhiyaa . snehaat dveshhaat bhayaat vaa api yaati tat tat saruupataam.h .. 22.. kiiTaH peshaskR^ita.n dhyaayan kuDyaa.n tena praveshitaH . yaati tat ssatmataa.n raajan puurvaruupam asantyajan.h .. 23.. eva.n gurubhyaH etebhyaH eshha me shikshitaa matiH . svaatmaa upashikshitaaM buddhi.n shruNu me vadataH prabho .. 24.. dehaH guruH mama viraktivivekahetuH bibhrat sma sattvanidhana.n satata artyut arkam.h . tattvaani anena vimR^ishaami yathaa tathaa api paarakyam iti avasitaH vicharaami asa~NgaH .. 25.. jaayaaatmajaarthapashubhR^ityagR^ihaaptavargaan.h pushhNaati yat priyachikiirshhayaa vitanvan.h .. svaante sakR^ichchhram avaruddhadhanaH saH dehaH sR^ishhTvaa asya biijam avasiidati vR^ikshadharmaa .. 26.. jihvaa ekataH amum avakarshhati karhi tarshhaa shishnaH anyataH tvak udara.n shravaNa.n kutashchit.h . graaNaH anyataH chapaladR^ik kva cha karmashaktiH bahvyaH sapatnyaH iva gehapati.n lunanti .. 27.. sR^ishhTvaa puraaNi vividhaani ajayaa aatmashaktyaa vR^ikshaan sariisR^ipapashuunkhagada.nshamatsyaan.h . taiH taiH atushhTahR^idayaH purushha.n vidhaaya brahmaavalokadhishhaNaM mudamaapa devaH .. 28.. labdhvaa sudurlabham idaM bahusambhavaante maanushhyamarthadamanityamapiiha dhiiraH . tuurNa.n yateta na patet anumR^ityuH yaavat.h niHshreyasaaya vishhayaH khalu sarvataH syaat.h .. 29.. eva.n sa~njaatavairaagyaH vij~naanaloka aatmani . vicharaami mahiim etaaM muktasa~NgaH anaha~NkR^itiH .. 30.. na hi ekasmaat guroH j~naana.n susthira.n syaat supushhkalam.h . brahma etat advitiiya.n vai giiyate bahudhaa R^ishhibhiH .. 31.. shriibhagavaanuvaacha . ityuktvaa sa yadu.n viprastamaamantraya gabhiiradhiiH . vandito.aabhyarthito raaj~naa yayau priito yathaagatam.h .. 32.. avadhuutavachaH shrutvaa puurveshhaa.n naH sa puurvajaH . sarvasa~NgavinirmuktaH samachitto babhuuva ha .. 33.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe bhagavaduddhavasa.nvaade navamo.adhyaayaH .. 9.. atha dashamo.adhyaayaH . shriibhagavaan uvaacha . mayaa uditeshhu avahitaH svadharmeshhu madaashrayaH . varNaashramakula aachaaram akaamaatmaa samaacharet.h .. 1.. anviiksheta vishuddhaatmaa dehinaa.n vishhayaatmanaam.h . guNeshhu tattvadhyaanena sarvaarambhaviparyayam.h .. 2.. suptasya vishhayaalokaH dhyaayataH vaa manorathaH . naanaamakatvaat viphalaH tathaa bhedaatmadiiH guNaiH .. 3.. nivR^itta.n karma seveta pravR^ittaM matparaH tyajet.h . jij~naasaayaa.n sampravR^ittaH na adriyet karma chodanaam.h .. 4.. yamaanabhiikshNa.n seveta niyamaan matparaH kvachit.h . madabhij~na.n gur.n shaantam upaasiita madaatmakam.h .. 5.. amaanyamatsaraH dakshaH nirmamaH dR^iDhasauhR^idaH . asatvaraH arthajij~naasuH anasuuyauH amoghavaak.h .. 6.. jaayaapatyagR^ihakshetrasvajanadraviNa aadishhu . udaasiinaH samaM pashyan sarveshhu artham iva aatmanaH .. 7.. vilakshaNaH sthuulasuukshmaat dehaat aatmekshitaa svadR^ik.h . yathaagniH daaruNaH daahyaat daahakaH anyaH prakaashakaH .. 8.. nirodha utpatti aNu bR^ihan naanaatva.n tatkR^itaan guNaan.h . antaH pravishhTaH aadhattaH eva.n dehaguNaan paraH .. 9.. yaH asau guNaiH virachitaH dehaH ayaM purushhasya hi . sa.nsaaraH tat nibandhaH ayaM pu.nsaH vidyaat chhidaatmanaH .. 10.. tasmaat jij~naasayaa aatmaanam aatmasthaM param.h . sa~Ngamya niraset etat vastubuddhi.n yathaakramam.h .. 11.. aachaaryaH araNiH aadyaH syaat antevaasi uttara araNiH . tat sandhaanaM pravachana.n vidyaa sandhiH sukhaavahaH .. 12.. vaishaaradii saa ativishuddhabuddhiH dhunoti maayaa.n guNasamprasuutaam.h . guNaan cha sandahya yat aatmam etat svaya.n cha shaamyati asamid yathaa agniH .. 13.. atha eshhaa.n karmakartR^INaaM bhoktR^INaa.n sukhaduHkhayoH . naanaatvam atha nityatva.n lokakaalaagama aatmanaam.h .. 14.. manyase sarvabhaavaanaa.n sa.nsthaa hi autpattikii yathaa . tat tat aakR^itibhedena jaayate bhidyate cha dhiiH .. 15.. evam api a~Nga sarveshhaa.n dehinaa.n dehayogataH . kaala avayavataH santi bhaavaa janmaadayoH asakR^it.h .. 16.. atra api karmaNaa.n kartuH asvaatantrya.n cha lakshyate . bhoktuH cha duHkhasukhayoH kaH anvarthaH vivashaM bhajet.h .. 17.. na dehinaa.n sukha.n ki~nchit vidyate vidushhaam api . tathaa cha duHkhaM muuDhaanaa.n vR^ithaa aha~NkaraNaM param.h .. 18.. yadi praapti.n vighaata.n cha jaananti sukhaduHkhayoH . te api addhaa na viduH yoga.n mR^ityuH na prabhavet yathaa .. 19.. kaH anvarthaH sukhayati ena.n kaamaH vaa mR^ityuH antike . aaghaata.n niiyamaanasya vadhyasi eva na tushhTidaH .. 20.. shruta.n cha dR^ishhTavat dushhTa.n spardhaa asuuyaa atyayavyayaiH . bahu antaraaya kaamatvaat kR^ishhivat cha api nishhphalam.h .. 21.. antaraayaiH avihataH yadi dharmaH svanushhThitaH . tenaapi nirjita.n sthaana.n yathaa gachchhati tat shruNu .. 22.. ishhtvaa iha devataaH yaj~naiH svarloka.n yaati yaaj~nikaH . bhu~njiita devavat tatra bhogaan divyaan nija arjitaan.h .. 23.. svapuNya upachite shubhre vimaanaH upagiiyate . gandharvaiH viharanmadhye deviinaa.n hR^idyaveshhadhR^ik.h .. 24.. striibhiH kaamagayaanena ki~NkiNiijaalamaalinaa . kriiDan na veda aatmapaata.n suraakriiDeshhu nirvR^itaH .. 25.. taavat pramodate svarge yaavat puNya.n samaapyate . kshiiNapuNyaH patati arvaak anichchhan kaalachaalitaH .. 26.. yadi adharmarataH sa~Ngaat asataa.n vaa ajitendriyaH . kaamaatmaa kR^ipaNaH lubdhaH straiNaH bhuutavihi.nsakaH .. 27.. pashuun avidhinaa aalabhya pretabhuutagaNaan yajan.h . narakaan avashaH jantuH gatvaa yaati ulbaNa.n tamaH .. 28.. karmaaNi duHkha udarkaaNi kurvan dehena taiH punaH . deham aabhajate tatra ki.n sukhaM martyadharmiNaH .. 29.. lokaanaa.n loka paalaanaaM madbhaya.n kalpajiivinaam.h . brahmaNaH api bhayaM mattaH dviparaadhapara aayushhaH .. 30.. guNaaH sR^ijanti karmaaNi guNaH anusR^ijate guNaan.h . jiivaH tu guNasa.nyuktaH bhu~Nkte karmaphalaani asau .. 31.. yaavat syaat guNavaishhamya.n taavat naanaatvam aatmanaH . naanaatvam aatmanaH yaavat paaratantrya.n tadaa eva hi .. 32.. yaavat asya asvatantratva.n taavat iishvarataH bhayam.h . yaH etat samupaasiiran te muhyanti shuchaarpitaaH .. 33.. kaalaH aatmaa aagamaH lokaH svabhaavaH dharmaH eva cha . iti maaM bahudhaa praahuH guNavyatikare sati .. 34.. uddhavaH uvaacha . guNeshhu vartamaanaH api dehajeshhu anapaavR^itaaH . guNaiH na badhyate dehii badhyate vaa katha.n vibho .. 35.. katha.n varteta viharet kaiH vaa j~naayeta lakshaNaiH . kiM bhu~njiita uta visR^ijet shayiita aasiita yaati vaa .. 36.. etat achyuta me bruuhi prashna.n prashnavidaa.n vara . nityamuktaH nityabaddhaH ekaH eva iti me bhramaH .. 37.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe bhagavaduddhavasa.nvaade dashamo.adhyaayaH .. 10.. atha ekaadasho.adhyaayaH . shriibhagavaan uvaacha . baddhaH muktaH iti vyaakhyaa guNataH me na vastutaH . guNasya maayaamuulatvaat na me mokshaH na bandhanam.h .. 1.. shokamohau sukha.n duHkha.n dehaapattiH cha maayayaa . svapnaH yathaa aatmanaH khyaatiH sa.nsR^itiH na tu vaastavii .. 2.. vidyaa avidye mama tanuu viddhi uddhava shariiriNaam.h . mokshabandhakarii aadye maayayaa me vinirmite .. 3.. ekasya eva mama a.nshasya jiivasya eva mahaamate . bandhaH asya avidyayaa anaadiH vidyayaa cha tathaa itaraH .. 4.. atha baddhasya muktasya vailakshaNya.n vadaami te . viruddhadharmiNoH taata sthitayoH ekadharmiNi .. 5.. suparNau etau sadR^ishau sakhaayau yadR^ichchhayaa etau kR^itaniiDau cha vR^ikshe . ekaH tayoH khaadati pippalaannam anyaH nirannaH api balena bhuuyaan.h .. 6.. aatmaanam anya.n cha saH veda vidvaan apippalaadaH na tu pippalaadaH . yaH avidyayaa yuk sa tu nityabaddhaH vidyaamayaH yaH sa tu nityamuktaH .. 7.. dehasthaH api na dehasthaH vidvaan svapnaat yathaa utthitaH . adehasthaH api dehasthaH kumatiH svapnadR^ik yathaa .. 8.. indriyaiH indriyaartheshhu guNaiH api guNeshhu cha . gR^ihyamaaNeshhu aha~Nkuryaat na vidvaan yaH tu avikriyaH .. 9.. daivaadhiine shariire asmin guNabhaavyena karmaNaa . vartamaanaH abudhaH tatra kartaa asmi iti nibadhyate .. 10.. eva.n viraktaH shayanaH aasanaaTanamajjane . darshanasparshanaghraaNabhojanashravaNaAdishhu .. 11.. na tathaa badhyate vidvaan tatra tatra aadayan guNaan.h . prakR^itisthaH api asa.nsaktaH yathaa kha.n savitaa anilaH .. 12.. vaishaaradyekshayaa asa~Ngashitayaa chhinnasa.nshayaH . pratibuddhaH iva svapnaat naanaatvaat vinivartate .. 13.. yasya syuH viitasa~NkalpaaH praaNendriyamanodhiyaam.h . vR^ittayaH saH vinirmuktaH dehasthaH api hi tat guNaiH .. 14.. yasya aatmaa hi.nsyate hi.nsryaiH yena ki~nchit yadR^ichchhayaa . archyate vaa kvachit tatra na vyatikriyate budhaH .. 15.. na stuviita na nindeta kurvataH saadhu asaadhu vaa . vadataH guNadoshhaabhyaa.n varjitaH samadR^ik muniH .. 16.. na kuryaat na vadet ki~nchit na dhyaayet saadhu asaadhu vaa . aatmaaraamaH anayaa vR^ittyaa vicharet jaDavat muniH .. 17.. shabdabrahmaNi nishhNaataH na nishhNaayaat pare yadi . shramaH tasya shramaphalaH hi adhenum iva rakshataH .. 18.. gaa.n dugdhadohaam asatii.n cha bhaaryaam dehaM paraadhiinam asatprajaa.n cha . vitta.n tu atiirthiikR^itam a~Nga vaacham hiinaaM mayaa rakshati duHkhaduHkhii .. 19.. yasyaa.n na me paavanam a~Nga karma sthitiudbhavapraaNa nirodhanam asya . liilaavataaraiipsitajanma vaa syaat bandhyaa.n gira.n taaM bibhR^iyaat na dhiiraH .. 20.. eva.n jij~naasayaa apohya naanaatvabhramam aatmani . upaarameta virajaM manaH mayi arpya sarvage .. 21.. yadi aniishaH dhaarayituM manaH brahmaNi nishchalam.h . mayi sarvaaNi karmaaNi nirapekshaH samaachara .. 22.. shraddhaaluH me kathaaH shR^iNvan subhadraa lokapaavaniiH . gaayan anusmaran karma janma cha abhinayan muhuH .. 23.. madarthe dharmakaamaarthaan aacharan madapaashrayaH . labhate nishchalaaM bhaktiM mayi uddhava sanaatane .. 24.. satsa~Ngalabdhayaa bhaktyaa mayi maa.n saH upaasitaa . saH vai me darshita.n sadbhiH a~njasaa vindate padam.h .. 25.. uddhava uvaacha . saadhuH tava uttamashloka mataH kiidR^igvidhaH prabho . bhaktiH tvayi upayujyeta kiidR^ishii sadbhiH aadR^itaa .. 26.. etat me purushhaadhyaksha lokaadhyaksha jagat prabho . praNataaya anuraktaaya prapannaaya cha kathyataam.h .. 27.. tvaM brahma parama.n vyoma purushhaH prakR^iteH paraH . avatiirNaH asi bhagavan svechchhaaupaattapR^ithak vapuH .. 28.. shriibhagavaan uvaacha . kR^ipaaluH akR^itadrohaH titikshuH sarvadehinaam.h . satyasaaraH anavadyaatmaa samaH sarvopakaarakaH .. 29.. kaamaiH ahatadhiiH daantaH mR^iduH shuchiH aki~nchanaH . aniihaH mitabhuk shaantaH sthiraH mat sharaNaH muniH .. 30.. apramattaH gabhiiraatmaa dhR^itimaa~njitashhaDguNaH . amaanii maanadaH kalpaH maitraH kaaruNikaH kaviH .. 31.. aaj~naaya eva.n guNaan doshhaanmayaadishhTaan api svakaan.h . dharmaan santyajya yaH sarvaan maaM bhajeta saH sattamaH .. 32.. j~naatvaa aj~naatvaa atha ye vai maa.n yaavaan yaH cha asmi yaadR^ishaH . bhajanti ananyabhaavena te me bhaktatamaaH mataaH .. 33.. malli~Ngamadbhaktajanadarshanasparshanaarchanam.h . paricharyaa stutiH prahvaguNakarma anukiirtanam.h .. 34.. matkathaashravaNe shraddhaa mat anudhyaanam uddhava . sarvalaabha upaharaNa.n daasyena aatmanivedanam.h .. 35.. majjanmakarmakathanaM mama parvaanumodanam.h . giitataaNDavavaaditragoshhThiibhiH madgR^iha utsavaH .. 36.. yaatraa balividhaana.n cha sarvavaarshhikaparvasu . vaidikii taantrikii diikshaa madiiyavratadhaaraNam.h .. 37.. mama archaasthaapane shraddhaa svataH sa.nhatya cha udyamaH . udyaana upavanaakriiDapuramandirakarmaNi . 38.. saMmaarjana upalepaabhyaa.n sekamaNDalavartanaiH . gR^ihashushruushhaNaM mahya.n daasavadyadamaayayaa .. 39.. amaanitvam adambhitva.n kR^itasya aparikiirtanam.h . api diipaavalokaM me na upayu~njyaat niveditam.h .. 40.. yat yat ishhTatama.n loke yat cha atipriyam aatmanaH . tat tat nivedayet mahya.n tat aanantyaaya kalpate .. 41.. suuryaH agniH braahmaNaH gaavaH vaishhNavaH khaM marut jalam.h . bhuuH aatmaa sarvabhuutaani bhadra puujaapadaani me .. 42.. suurye tu vidyayaa trayyaa havishhaagnau yajeta maam.h . aatithyena tu vipraagryaH goshhva~Nga yavasaadinaa .. 43.. vaishhNave bandhusatkR^ityaa hR^idi khe dhyaananishhThayaa . vaayau mukhyadhiyaa toye dravyaiH toyapuraskR^itaiH .. 44.. sthaNDile mantrahR^idayaiH bhogaiH aatmaanam aatmani . kshetraj~na.n sarvabhuuteshhu samatvena yajeta maam.h .. 45.. dhishhNyeshhu eshhu iti madruupa.n sha~NkhachakragadaambujaiH . yukta.n chaturbhuja.n shaanta.n dhyaayan archet samaahitaH .. 46.. ishhTaapuurtena maam eva.n yaH yajeta samaahitaH . labhate mayi sadbhaktiM matsmR^itiH saadhusevayaa .. 47.. praayeNa bhaktiyogena satsa~Ngena vinaa uddhava . na upaayaH vidyate sadhrya~N praayaNa.n hi sataam aham.h .. 48.. atha etat parama.n guhya.n shruNvataH yadunandana . sugopyam api vakshyaami tvaM me bhR^ityaH suhR^it sakhaa .. 49.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe shriikR^ishhNoddhavasa.nvaade ekaadashapuujaavidhaanayogo naama ekaadasho.adhyaayaH .. 11.. atha dvaadasho.adhyaayaH . shriibhagavaan uvaacha . na rodhayati maa.n yogaH na ssaa~Nkhya.n dharmaH eva cha . na svaadhyaayaH tapaH tyaagaH na ishhTaapuurta.n na dakshiNaa .. 1.. vrataani yaj~naH chhandaa.nsi tiirthaani niyamaaH yamaaH . yathaa avarundhe satsa~NgaH sarvasa~Nga apahaH hi maam.h .. 2.. satsa~Ngena hi daiteyaa yaatudhaanaH mR^igaaH khagaaH . gandharva apsarasaH naagaaH siddhaaH chaaraNaguhyakaaH .. 3.. vidyaadharaaH manushhyeshhu vaishyaaH shuudraaH striyaH antyajaaH . rajaH tamaH prakR^itayaH tasmin tasmin yuge anagha .. 4.. bahavaH matpadaM praaptaaH tvaashhTrakaayaadhavaadayaH . vR^ishhaparvaa baliH vaaNaH mayaH cha atha vibhiishhaNaH .. 5.. sugriivaH hanumaan R^ikshaH gajaH gR^idhraH vaNikpathaH . vyaadhaH kubjaa vraje gopyaH yaj~napatnyaH tathaa apare .. 6.. te na adhitashrutigaNaaH na upaasitamahattamaaH . avrataataptatapasaH matsa~Ngaat maam upaagataaH .. 7.. kevalena hi bhaavena gopyaH gaavaH nagaaH mR^igaaH . ye anye muuDhadhiyaH naagaaH siddhaaH maam iiyuH a~njasaa .. 8.. ya.n na yogena saa~Nkhyena daanavratatapaH adhvaraiH . vyaakhyaaH svaadhyaayasa.nnyaasaiH praapnuyaat yatnavaan api .. 9.. raameNa saardhaM mathuraaM praNiite shvaaphalkinaa mayi anuraktachittaaH . vigaaDhabhaavena na me viyoga tiivraadhayaH anya.n dadR^ishuH sukhaaya .. 10.. taaH taaH kshapaaH preshhThatamena niitaaH mayaa eva vR^indaavanagochareNa . kshaNaardhavat taaH punara~Nga taasaaM hiinaa maayaa kalpasamaa babhuuvuH .. 11.. taaH na avidan mayi anushha~Ngabaddha dhiyaH svamaatmaanam adaH tathaa idam.h . yathaa samaadhau munayaH abdhitoye nadyaH pravishhTaaH iva naamaruupe .. 12.. matkaamaa ramaNa.n jaaram asvaruupavidaH abalaaH . brahma maaM paramaM praapuH sa~Ngaat shatasahasrashaH .. 13.. tasmaat tvam uddhava utsR^ijya chodanaaM pratichodanaam.h . pravR^itta.n cha nivR^itta.n cha shrotavya.n shrutam eva cha .. 14.. maam ekam eva sharaNam aatmaana.n sarvadehinaam.h . yaahi sarvaatmabhaavena mayaa syaaH hi akutobhayaH .. 15.. uddhavaH uvaacha . sa.nshayaH shruNvataH vaacha.n tava yogeshvara iishvara . na nivartataH aatmasthaH yena bhraamyati me manaH .. 16.. shriibhagavaan uvaacha . saH eshha jiivaH vivaraprasuutiH praaNena ghoshheNa guhaaM pravishhTaH . manomaya.n suukshmam upetya ruupaM maatraa svaraH varNaH iti sthavishhThaH .. 17.. yathaa analaH khe anilabandhuH uushhmaa balena daaruNyadhimathyamaanaH . aNuH prajaataH havishhaa samidhyate tathaa eva me vyaktiH iya.n hi vaaNii .. 18.. eva.n gadiH karmagatiH visargaH ghraaNaH rasaH dR^ik sparshaH shrutiH cha . sa~Nkalpavij~naanam atha abhimaanaH suutra.n rajaH sattvatamovikaaraH .. 19.. aya.n hi jiivaH trivR^it abjayoniH avyaktaH ekaH vayasaa saH aadyaH . vishlishhTashaktiH bahudhaa eva bhaati biijaani yoniM pratipadya yadvat.h .. 20.. yasmin idaM protam asheshham otaM paTaH yathaa tantuvitaanasa.nsthaH . yaH eshha sa.nsaarataruH puraaNaH karmaatmakaH pushhpaphale prasuute .. 21.. dve asya biije shatamuulaH trinaalaH pa~nchaskandhaH pa~ncharasaprasuutiH . dasha ekashaakhaH dvisuparNaniiDaH trivalkalaH dviphalaH arkaM pravishhTaH .. 22.. adanti cha ekaM phalam asya gR^idhraa graamecharaaH ekam araNyavaasaaH . ha.nsaaH yaH ekaM bahuruupam ijyaiH maayaamaya.n veda saH veda vedam.h .. 23.. eva.n guru upaasanayaa ekabhaktyaa vidyaakuThaareNa shitena dhiiraH . vivR^ishchya jiivaashayam apramattaH sampadya cha aatmaanam atha tyaja astram.h .. 24.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe shriikR^ishhNoddhavasa.nvaade dvaadasho.adhyaayaH .. 12.. atha trayodasho.adhyaayaH . shriibhagavaan uvaacha . sattva.n rajaH tamaH iti guNaaH buddheH na cha aatmanaH . sattvena anyatamau hanyaat sattva.n sattvena cha eva hi .. 1.. sattvaat dharmaH bhavet vR^iddhaat pu.nsaH madbhaktilakshaNaH . saatvika upaasayaa sattva.n tataH dharmaH pravartate .. 2.. dharmaH rajaH tamaH hanyaat sattvavR^iddhiH anuttamaH . aashu nashyati tat muulaH hi adharmaH ubhaye hate .. 3.. aagamaH apaH prajaa deshaH kaalaH karma cha janma cha . dhyaanaM mantraH atha sa.nskaaraH dasha ete guNahetavaH .. 4.. tat tat saatvikam eva eshhaa.n yat yat vR^iddhaaH prachakshate . nindanti taamasa.n tat tat raajasa.n tat upekshitam.h .. 5.. saattvikaani eva seveta pumaan sattvavivR^iddhaye . tataH dharmaH tataH j~naana.n yaavat smR^itiH apohanam.h .. 6.. veNusa~NgharshhajaH vahniH dagdhvaa shaamyati tat vanam.h . eva.n guNavyatyayajaH dehaH shaamyati tat kriyaH .. 7.. uddhavaH uvaacha . vidanti martyaaH praayeNa vishhayaan padam aapadaam.h . tathaa api bhu~njate kR^ishhNa tat katha.n shva khara ajaavat.h .. 8.. shriibhagavaan uvaacha . aham iti anyathaabuddhiH pramattasya yathaa hR^idi . utsarpati rajaH ghora.n tataH vaikaarikaM manaH .. 9.. rajoyuktasya manasaH sa~NkalpaH savikalpakaH . tataH kaamaH guNadhyaanaat duHsahaH syaat hi durmateH .. 10.. karoti kaamavashagaH karmaaNi avijitendriyaH . duHkhodarkaaNi sampashyan rajovegavimohitaH .. 11. rajaH tamobhyaa.n yat api vidvaan vikshiptadhiiH punaH . atandritaH manaH yu~njan doshhadR^ishhTiH na sajjate .. 12.. apramattaH anuyu~njiitaH manaH mayi arpayan shanaiH . anirviNNaH yathaakaala.n jitashvaasaH jitaasanaH .. 13.. etaavaan yogaH aadishhTaH mat shishhyaiH sanaka aadibhiH . sarvataH manaH aakR^ishhya mayyaddhaa aaveshyate yathaa .. 14.. uddhavaH uvaacha . yadaa tva.n sanaka aadibhyaH yena ruupeNa keshava . yogam aadishhTavaan etat ruupam ichchhaami veditum.h .. 15.. shriibhagavaan uvaacha . putraaH hiraNyagarbhasya maanasaaH sanaka aadayaH . paprachchhuH pitara.n suukshmaa.n yogasya aikaantikii.n gatim.h .. 16.. sanaka aadayaH uuchuH . guNeshhu aavishate chetaH guNaaH chetasi cha prabho . katham anyonyasantyaagaH mumukshoH atititiirshhoH .. 17.. shriibhagavaan uvaacha . evaM pR^ishhTaH mahaadevaH svayambhuuH bhuutabhaavanaH . dhyaayamaanaH prashnabiija.n na abhyapadyata karmadhiiH .. 18.. saH maam achintayat devaH prashnapaaratitiirshhayaa . tasya aha.n ha.nsaruupeNa sakaasham agama.n tadaa .. 19.. dR^ishhTvaa maam ta upavrajya kR^itvaa paada abhivandanam.h . brahmaaNam agrataH kR^itvaa paprachchhuH kaH bhavaan iti .. 20.. iti ahaM munibhiH pR^ishhTaH tattvajij~naasubhiH tadaa . yat avocham aha.n tebhyaH tat uddhava nibodha me .. 21.. vastunaH yadi anaanaatvam aatmanaH prashnaH iidR^ishaH . katha.n ghaTeta vaH vipraaH vaktuH vaa me kaH aashrayaH .. 22.. pa~nchaatmakeshhu bhuuteshhu samaaneshhu cha vastutaH . kaH bhavaan iti vaH prashnaH vaachaarambhaH hi anarthakaH .. 23.. manasaa vachasaa dR^ishhTyaa gR^ihyate anyaiH api indriyaiH . aham eva na mattaH anyat iti budhyadhvam a~njasaa .. 24.. guNeshhu aavishate chetaH guNaaH chetasi cha prajaaH . jiivasya dehaH ubhaya.n guNaaH chetaH mat aatmanaH .. 25.. guNeshhu cha aavishat chittam abhiikshNa.n guNasevayaa . guNaaH cha chittaprabhavaaH mat ruupaH ubhaya.n tyajet.h .. 26.. jaagrat svapnaH sushhupta.n cha guNataH buddhivR^ittayaH . taasaa.n vilakshaNaH jiivaH saakshitvena vinishchitaH .. 27.. yaH hi sa.nsR^itibandhaH ayam aatmanaH guNavR^ittidaH . mayi turye sthitaH jahyaat tyaagaH tat guNachetasaam.h .. 28.. aha~NkaarakR^itaM bandham aatmanaH arthaviparyayam.h . vidvaan nirvidya sa.nsaarachintaa.n turye sthitaH tyajet.h .. 29.. yaavat naanaarthadhiiH pu.nsaH na nivarteta yuktibhiH . jaagarti api svapan aj~naH svapne jaagaraNa.n yathaa .. 30.. asattvaat aatmanaH anyeshhaaM bhaavaanaa.n tat kR^itaa bhidaa . gatayaH hetavaH cha asya mR^ishhaa svapnadR^ishaH yathaa .. 31.. yo jaagare bahiH anukshaNadharmiNaH arthaan bhu~Nkte samastakaraNaiH hR^idi tat sadR^ikshaan.h . svapne sushhuptaH upasa.nharate saH ekaH smR^iti anvayaat triguNavR^ittidR^ik indriya iishaH .. 32.. eva.n vimR^ishya guNataH manasaH tryavasthaa mat maayayaa mayi kR^itaa iti nishchitaarthaaH . sa.nchhidya haardam anumaanast uktitiikshNa j~naanaasinaa bhajataH maa akhilasa.nshayaadhim.h .. 33.. iiksheta vibhramam idaM manasaH vilaasam dR^ishhTa.n vinashhTam atilolam alaatachakram.h . vij~naanam ekam urudhaa iva vibhaati maayaa svapnaH tridhaa guNavisargakR^itaH vikalpaH .. 34.. dR^ishhTi.n tataH pratinivartya nivR^ittatR^ishhNaH tuushhNiiM bhavet nijasukha anubhavaH niriihaH . sandR^ishyate kva cha yadi idam avastubuddhyaa tyaktaM bhramaaya na bhavet smR^itiH aanipaataat.h .. 35.. deha.n cha nashvaram avasthitam utthita.n vaa siddhaH na pashyati yataH adhyagamatsvaruupam.h . daivaat apetam uta daivashaat upetam vaasaH yathaa parikR^itaM madiraamadaandhaH .. 36.. dehaH api daivavashagaH khalu karma yaavat svaarambhakaM pratisamiikshataH eva saasuH . ta.n aprapa~ncham adhiruuDhasamaadhiyogaH svaapnaM punaH na bhajate pratibuddhavastuH .. 37.. mayaa etat ukta.n vaH vipraaH guhya.n yat saa~NkhyayogayoH . jaaniitam aagata.n yaj~na.n yushhmat dharmavivakshayaa .. 38.. aha.n yogasya saa~Nkhyasya satyasyartasya tejasaH . paraayaNa.n dvijashreshhThaaH shriyaH kiirteH damasya cha .. 39.. maaM bhajanti guNaaH sarve nirguNa.n nirapekshakam.h . suhR^idaM priyam aatmaana.n saamya asa~Nga aadayaH guNaaH .. 40.. iti me chhinnasandehaaH munayaH sanaka aadayaH . sabhaajayitvaa parayaa bhaktyaa agR^iNata sa.nstavaiH .. 41.. taiH ahaM puujitaH samyak sa.nstutaH parama R^ishhibhiH . pratyeyaaya svaka.n dhaama pashyataH parameshhThinaH .. 42.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe shriikR^ishhNoddhavasa.nvaade ha.nsagiitaaniruupaNa.n naama trayodasho.adhyaayaH .. 13.. atha chaturdasho.adhyaayaH . uddhavaH uvaacha . vadanti kR^ishhNa shreyaa.nsi bahuuni brahmavaadinaH . teshhaa.n vikalpapraadhaanyam uta aho ekamukhyataa .. 1.. bhavat udaahR^itaH svaamin bhaktiyogaH anapekshitaH . nirasya sarvataH sa~Nga.n yena tvayi aavishet manaH .. 2.. shriibhagavaan uvaacha . kaalena nashhTaa pralaye vaaNiiya.n vedasa.nj~nitaa . mayaa aadau brahmaNe proktaa dharmaH yasyaaM madaatmakaH .. 3.. tena proktaa cha putraaya manave puurvajaaya saa . tataH bhR^igu aadayaH agR^ihNan saptabrahmamaharshhayaH .. 4.. tebhyaH pitR^ibhyaH tat putraaH devadaanavaguhyakaaH . manushhyaaH siddhagandharvaaH savidyaadharachaaraNaaH .. 5.. kindevaaH kinnaraaH naagaaH rakshaH kiMpurushha aadayaH . bahvyaH teshhaaM prakR^itayaH rajaHsattvatamobhuvaH .. 6.. yaabhiH bhuutaani bhidyante bhuutaanaaM matayaH tathaa . yathaaprakR^iti sarveshhaa.n chitraaH vaachaH sravanti hi .. 7.. eva.n prakR^itivaichitryaat bhidyante matayaH nR^iNaam.h . paaramparyeNa keshhaa.nchit paakhaNDamatayaH apare .. 8.. manmaayaamohitadhiyaH purushhaaH purushharshhabha . shreyaH vadanti anekaanta.n yathaakarma yathaaruchi .. 9.. dharmam eke yashaH cha anye kaama.n satya.n dama.n shamam.h . anye vadanti svaartha.n vaa aishvarya.n tyaagabhojanam.h . kechit yaj~natapodaana.n vrataani niyama anyamaan.h .. 10.. aadi antavantaH eva eshhaa.n lokaaH karmavinirmitaaH . duHkha udarkaaH tamonishhThaaH kshudra aanandaaH shucha arpitaaH .. 11.. mayi arpita manaH sabhya nirapekshasya sarvataH . mayaa aatmanaa sukha.n yat tat kutaH syaat vishhaya aatmanaam.h .. 12.. aki.nchanasya daantasya shaantasya samachetasaH . mayaa santushhTamanasaH sarvaaH sukhamayaaH dishaH .. 13.. na paarameshhThya.n na mahendradhishhNyam na saarvabhauma.n na rasaadhipatyam.h . na yogasiddhiiH apunarbhava.n vaa mayi arpita aatmaa ichchhati mat vinaa anyat.h .. 14.. na tathaa me priyatamaH aatmayoniH na sha~NkaraH . na cha sa~NkarshhaNaH na shriiH na eva aatmaa cha yathaa bhavaan.h .. 15.. nirapekshaM muni.n shaata.n nirvaira.n samadarshanam.h . anuvrajaami aha.n nityaM puuyeyeti a~NghrireNubhiH .. 16.. nishhki~nchanaa mayi anuraktachetasaH shaantaaH mahaantaH akhilajiivavatsalaaH . kaamaiH anaalabdhadhiyaH jushhanti yat tat nairapekshya.n na viduH sukhaM mama .. 17.. baadhyamaanaH api madbhaktaH vishhayaiH ajitendriyaH . praayaH pragalbhayaa bhaktyaa vishhayaiH na abhibhuuyate .. 18.. yathaa agniH susamR^iddha archiH karoti edhaa.nsi bhasmasaat.h . tathaa madvishhayaa bhaktiH uddhava enaa.nsi kR^itsnashaH .. 19.. na saadhayati maa.n yogaH na saa~Nkhya.n dharmaH uddhava . na svaadhyaayaH tapaH tyaagaH yathaa bhaktiH mama uurjitaa .. 20.. bhaktyaa aham ekayaa graahyaH shraddhayaa aatmaa priyaH sataam.h . bhaktiH punaati mannishhThaa shvapaakaan api saMbhavaat.h .. 21.. dharmaH satyadayaa upetaH vidyaa vaa tapasaanvitaa . madbhktyaapetam aatmaana.n na samyak prapunaati hi .. 22.. katha.n vinaa romaharshha.n dravataa chetasaa vinaa . vinaananda ashrukalayaa shudhyet bhaktyaa vinaashayaH .. 23.. vaak gadgadaa dravate yasya chittam rudati abhiikshNa.n hasati kvachit cha . vilajjaH udgaayati nR^ityate cha madbhaktiyuktaH bhuvanaM punaati .. 24.. yathaa agninaa hema mala.n jahaati dhmaataM punaH svaM bhajate cha ruupam.h . aatmaa cha karmaanushaya.n vidhuuya madbhaktiyogena bhajati athaH maam.h .. 25.. yathaa yathaa aatmaa parimR^ijyate asau matpuNyagaathaashravaNa abhidhaanaiH . tathaa tathaa pashyati vastu suukshmam chakshuH yathaa eva a~njanasaMprayuktam.h .. 26.. vishhayaan dhyaayataH chitta.n vishhayeshhu vishhajjate . maam anusmarataH chittaM mayi eva praviliiyate .. 27.. tasmaat asat abhidhyaana.n yathaa svapnamanoratham.h . hitvaa mayi samaadhatsva manaH madbhaavabhaavitam.h .. 28.. striiNaa.n striisa~Nginaa.n sa~Nga.n tyaktvaa duurataH aatmavaan.h . ksheme viviktaH aasiinaH chintayet maam atandritaH .. 29.. na tathaa asya bhavet kleshaH bandhaH cha anyaprasa~NgataH . yoshhit sa~Ngaat yathaa pu.nsaH yathaa tat sa~Ngisa~NgataH .. 30.. uddhavaH uvaacha . yathaa tvaam aravindaaksha yaadR^isha.n vaa yadaatmakam.h . dhyaayet mumukshuH etat me dhyaanaM me vaktum arhasi .. 31.. shriibhagavaan uvaacha . samaH aasanaH aasiinaH samakaayaH yathaasukham.h . hastau utsa~NgaH aadhaaya svanaasaagrakR^ita iikshaNaH . 32.. praaNasya shodhayet maargaM puurakumbhakarechakaiH . viparyayeNa api shanaiH abhyaset nirjitendriyaH .. 33.. hR^idi avichchhinnam o~Nkaara.n ghaNTaanaadaM bisorNavat.h . praaNena udiirya tatra atha punaH sa.nveshayet svaram.h .. 34.. evaM praNavasa.nyuktaM praaNam eva samabhyaset.h . dashakR^itvaH trishhavaNaM maasaat arvaak jita anilaH ..35.. hR^itpuNDariikam antastham uurdhvanaalam adhomukham.h . dhyaatvaa uurdhvamukham unnidram ashhTapatra.n sakarNikam.h .. 36.. karNikaayaa.n nyaset suuryasomaagniin uttarottaram.h . vahnimadhye smaret ruupaM mama etat dhyaanama~Ngalam.h .. 37.. samaM prashaanta.n sumukha.n diirghachaaruchaturbhujam.h . suchaarusundaragriiva.n sukapola.n shuchismitam.h .. 38.. samaana karNa vinyasta sphuran makara kuNDalam.h . hema ambara.n ghanashyaama.n shriivatsa shriiniketanam.h .. 39.. sha~Nkha chakra gadaa padma vanamaalaa vibhuushhitam.h . nuupuraiH vilasat paada.n kaustubha prabhayaa yutam.h .. 40.. dyumat kiriiTa kaTaka kaTisuutra a~Ngada ayutam.h . sarvaa~Nga sundara.n hR^idyaM prasaada sumukha iikshaNam.h .. 41.. sukumaaram abhidhyaayet sarvaa~Ngeshhu manaH dadhat.h . indriyaaNi indriyebhyaH manasaa aakR^ishhya tat manaH . buddhyaa saarathinaa dhiiraH praNayet mayi sarvataH .. 42.. tat sarva vyaapaka.n chittam aakR^ishhya ekatra dhaarayet.h . na anyaani chintayet bhuuyaH susmitaM bhaavayet mukham.h .. 43.. tatra labdhapada.n chittam aakR^ishhya vyomni dhaarayet.h . tat cha tyaktvaa madaarohaH na ki~nchit api chintayet.h .. 44.. eva.n samaahitamatiH maam eva aatmaanam aatmani . vichashhTe mayi sarvaatmat jyotiH jyotishhi sa.nyutam.h .. 45.. dhyaanena ittha.n sutiivreNa yu~njataH yoginaH manaH . sa.nyaasyati aashu nirvaaNa.n dravya j~naana kriyaa bhramaH .. 46.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe shriikR^ishhNoddhavasa.nvaade bhaktirahasyaavadhaaraNayogo naama chaturdasho.adhyaayaH .. 14.. atha pa~nchadasho.adhyaayaH . shriibhagavaan uvaacha . jitendriyasya yuktasya jitashvaasasya yoginaH mayi dhaarayataH chetaH upatishhThanti siddhayaH .. 1.. uddhavaH uvaacha . kayaa dhaaraNayaa kaasvit katha.nsvit siddhiH achyuta . kati vaa siddhayaH bruuhi yoginaa.n siddhidaH bhavaan.h .. 2.. shriibhagavaan uvaacha . siddhayaH ashhTaadasha proktaa dhaaraNaayogapaaragaiH . taasaam ashhTau mat pradhaanaaH dashaH eva guNahetavaH .. 3.. aNimaa mahimaa muurteH laghimaa praaptiH indriyaiH . praakaamya.n shrutadR^ishhTeshhu shaktipreraNam iishitaa .. 4.. guNeshhu asa~NgaH vashitaa yat kaamaH tat avasyati . etaaH me siddhayaH saumya ashhTau utpattikaaH mataaH .. 5.. anuurmimattva.n dehe asmin duurashravaNadarshanam.h . manojavaH kaamaruupaM parakaayapraveshanam.h .. 6.. svachchhandamR^ityuH devaanaa.n sahakriiDaanudarshanam.h . yathaasa~Nkalpasa.nsiddhiH aaj~naapratihataa gatiH .. 7.. trikaalaj~natvam advandvaM parachittaadi abhij~nataa . agni arka ambu vishha aadiinaaM pratishhTambhaH aparaajayaH .. 8.. etaaH cha uddeshataH proktaa yogadhaaraNasiddhayaH . yayaa dhaaraNayaa yaa syaat yathaa vaa syaat nibodha me .. 9.. bhuutasuukshma aatmani mayi tanmaatra.n dhaarayet manaH . aNimaanam avaapnoti tanmaatra upaasakaH mama .. 10.. mahati aatman mayi pare yathaasa.nsthaM manaH dadhat.h . mahimaanam avaapnoti bhuutaanaa.n cha pR^ithak pR^ithak.h .. 11.. paramaaNumaye chittaM bhuutaanaaM mayi ra~njayan.h . kaalasuukshmaatmataa.n yogii laghimaanam avaapnuyaat.h .. 12.. dhaarayan mayi aha.ntattve manaH vaikaarike akhilam.h . sarvendriyaaNaam aatmatvaM praaptiM praapnoti manmanaaH .. 13.. mahati aatmani yaH suutre dhaarayet mayi maanasam.h . praakaamyaM paarameshhThyaM me vindate avyaktajanmanaH .. 14.. vishhNau tryadhi iishvare chitta.n dhaarayet kaalavigrahe . saH iishitvam avaapnoti kshetrakshetraj~nachodanaam.h .. 15.. naaraayaNe turiiyaakhye bhagavat shabdashabdite . manaH mayi aadadhat yogii mat dharmaaH vahitaam iyaat.h .. 16.. nirguNe brahmaNi mayi dhaarayan vishadaM manaH . paramaanandam aapnoti yatra kaamaH avasiiyate .. 17.. shvetadiipapatau chitta.n shuddhe dharmamaye mayi . dhaarayan shvetataa.n yaati shhaDuurmirahitaH naraH .. 18.. mayi aakaasha aatmani praaNe manasaa ghoshham udvahan.h . tatra upalabdhaa bhuutaanaa.n ha.nsaH vaachaH shruNoti asau .. 19.. chakshuH tvashhTari sa.nyojya tvashhTaaram api chakshushhi . maa.n tatra manasaa dhyaayan vishvaM pashyati suukshmadR^ik.h .. 20.. manaH mayi susa.nyojya deha.n tadanu vaayunaa . maddhaaraNa anubhaavena tatra aatmaa yatra vai manaH .. 21.. yadaa manaH upaadaaya yat yat ruupaM bubhuushhati . tat tat bhavet manoruupaM madyogabalam aashrayaH .. 22.. parakaaya.n vishan siddhaH aatmaana.n tatra bhaavayet.h . piNDa.n hitvaa vishet praaNaH vaayubhuutaH shhaDa~Nghrivat.h .. 23.. paarshhNyaa aapiiDya gudaM praaNa.n hR^it uraH kaNTha muurdhasu . aaropya brahmarandhreNa brahma niitvaa utsR^ijet tanum.h .. 24.. viharishhyan suraakriiDe matstha.n sattva.n vibhaavayet.h . vimaanena upatishhThanti sattvavR^ittiiH surastriyaH .. 25.. yathaa sa~Nkalpayet buddhyaa yadaa vaa matparaH pumaan.h . mayi satye manaH yu~njan tathaa tat samupaashnute .. 26.. yaH vai madbhaavam aapannaH iishituH vashituH pumaan.h . kutashchit na vihanyeta tasya cha aaj~naa yathaa mama .. 27.. madbhaktyaa shuddhasattvasya yoginaH dhaaraNaavidaH . tasya traikaalikii buddhiH janma mR^ityu upabR^i.nhitaa .. 28.. agni aadibhiH na hanyeta muneH yogam aya.n vapuH . madyogashraantachittasya yaadasaam udaka.n yathaa .. 29.. madvibhuutiH abhidhyaayan shriivatsa astrabibhuushhitaaH . dhvajaatapatravyajanaiH saH bhavet aparaajitaH .. 30.. upaasakasya maam eva.n yogadhaaraNayaa muneH . siddhayaH puurvakathitaaH upatishhThanti asheshhataH .. 31.. jitendriyasya daantasya jitashvaasa aatmanaH muneH . maddhaaraNaa.n dhaarayataH kaa saa siddhiH sudurlabhaa .. 32.. antaraayaan vadanti etaaH yu~njataH yogam uttamam.h . mayaa saMpadyamaanasya kaalakshepaNahetavaH .. 33.. janma oshhadhi tapo mantraiH yaavatiiH iha siddhayaH . yogena aapnoti taaH sarvaaH na anyaiH yogagati.n vrajet.h .. 34.. sarvaasaam api siddhiinaa.n hetuH patiH ahaM prabhuH . aha.n yogasya saa~Nkhyasya dharmasya brahmavaadinaam.h .. 35.. aham aatmaa antaraH baahyaH anaavR^itaH sarvadehinaam.h . yathaa bhuutaani bhuuteshhu bahiH antaH svaya.n tathaa .. 36.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe shriikR^ishhNoddhavasa.nvaade siddhaniruupaNayogo naama pa~nchadasho.adhyaayaH .. 15.. atha shhoDasho.adhyaayaH . uddhavaH uvaacha . tvaM brahma parama.n saakshaat anaadi anantam apaavR^itam.h . sarveshhaam api bhaavaanaa.n traaNasthiti apyaya udbhavaH .. 1.. uchchaavacheshhu bhuuteshhu durj~neyam akR^ita aatmabhiH . upaasate tvaaM bhagavan yaathaatathyena braahmaNaaH .. 2.. yeshhu yeshhu cha bhaaveshhu bhaktyaa tvaaM paramarshhayaH . upaasiinaaH prapadyante sa.nsiddhi.n tat vadasva me .. 3.. guuDhaH charasi bhuutaatmaa bhuutaanaaM bhuutabhaavana . na tvaaM pashyanti bhuutaani pashyantaM mohitaani te .. 4.. yaaH kaaH cha bhuumau divi vai rasaayaam vibhuutayaH dikshu mahaavibhuute . taaH mahyam aakhyaahi anubhaavitaaH te namaami te tiirtha pada a~Nghripadmam.h .. 5.. shriibhagavaan uvaacha . evam etat ahaM pR^ishhTaH prashnaM prashnavidaa.n vara . yuyutsunaa vinashane sapatnaiH arjunena vai .. 6.. j~naatvaa j~naativadha.n garhyam adharma.n raajyahetukam.h . tataH nivR^ittaH hantaa aha.n hataH ayam iti laukikaH .. 7.. saH tadaa purushhavyaaghraH yuktyaa me pratibodhitaH . abhyabhaashhata maam eva.n yathaa tva.n raNamuurdhani .. 8.. aham aatmaa uddhava aamiishhaaM bhuutaanaa.n suhR^it iishvaraH . aha.n sarvaaNi bhuutaani teshhaa.n sthiti udbhava apyayaH .. 9.. aha.n gatiH gatimataa.n kaalaH kalayataam aham.h . guNaanaa.n cha api aha.n saamya.n guNinyaa utpattikaH guNaH .. 10.. guNinaam api aha.n suutraM mahataa.n cha mahaan aham.h . suukshmaaNaam api aha.n jiivaH durjayaanaam ahaM manaH .. 11.. hiraNyagarbhaH vedaanaaM mantraaNaaM praNavaH trivR^it.h . aksharaaNaam akaaraH asmi padaani chhandasaam aham.h .. 12.. indraH aha.n sarvadevaanaa.n vasuunaamasmi havyavaaT.h . aadityaanaam aha.n vishhNuu rudraaNaa.n niilalohitaH .. 13.. brahmarshhiiNaaM bhR^iguH aha.n raajarshhiiNaam ahaM manuH . devarshhiNaa.n naaradaH aha.n havirdhaani asmi dhenushhu .. 14.. siddheshvaraaNaa.n kapilaH suparNaH ahaM patatriNaam.h . prajaapatiinaa.n dakshaH ahaM pitR^iiNaam aham aryamaa .. 15.. maa.n viddhi uddhava daityaanaaM prahlaadam asureshvaram.h . soma.n nakshatra oshhadhiinaa.n dhanesha.n yaksharakshasaam.h .. 16.. airaavata.n gajendraaNaa.n yaadasaa.n varuNaM prabhum.h . tapataa.n dyumataa.n suuryaM manushhyaaNaa.n cha bhuupatim.h .. 17.. uchchaiHshravaaH tura~NgaaNaa.n dhaatuunaam asmi kaa~nchanam.h . yamaH sa.nyamataa.n cha aha.n sarpaaNaam asmi vaasukiH .. 18.. naagendraaNaa.m anantaH ahaM mR^igendraH shR^i~Ngida.nshhTriNaam.h . aashramaaNaam aha.n turyaH varNaanaaM prathamaH anagha .. 19.. tiirthaanaa.n srotasaa.n ga~Ngaa samudraH sarasaam aham.h . aayudhaanaa.n dhanuH aha.n tripuraghnaH dhanushhmataam.h .. 20.. dhishhNyaanaam asmi ahaM meruH gahanaanaa.n himaalayaH . vanaspatiinaam ashvatthaH oshhadhiinaam aha.n yavaH .. 21.. purodhasaa.n vasishhThaH ahaM brahmishhThaanaaM bR^ihaspatiH . skandaH aha.n sarvasenaanyaam agraNyaaM bhagavaan ajaH .. 22.. yaj~naanaaM brahmayaj~naH aha.n vrataanaam avihi.nsanam.h . vaayu agni arka ambu vaak aatmaa shuchiinaam api aha.n shuchiH .. 23.. yogaanaam aatmasa.nrodhaH mantraH asmi vijigiishhataam.h . aanviikshikii kaushalaanaa.n vikalpaH khyaativaadinaam.h .. 24.. striiNaa.n tu shataruupaa ahaM pu.nsaa.n svaayaMbhuvaH manuH . naaraayaNaH muniinaa.n cha kumaaraH brahmachaariNaam.h .. 25.. dharmaaNaam asmi sa.nnyaasaH kshemaaNaam abahiH matiH . guhyaanaa.n suunR^itaM maunaM mithunaanaam ajaH tu aham.h .. 26.. sa.nvatsaraH asmi animishhaam R^ituunaaM madhumaadhavau . maasaanaaM maargashiirshhaH aha.n nakshatraaNaa.n tathaa abhijit.h .. 27.. aha.n yugaanaa.n cha kR^ita.n dhiiraaNaa.n devalaH asitaH . dvaipaayanaH asmi vyaasaanaa.n kaviinaa.n kaavyaH aatmavaan.h .. 28.. vaasudevaH bhagavataa.n tva.n bhaagavateshhu aham.h . kiMpurushhaaNaa.n hanumaan vidyaaghraaNaa.n sudarshanaH .. 29.. ratnaanaaM padmaraagaH asmi padmakoshaH supeshasaam.h . kushaH asmi darbhajaatiinaa.n gavyam aajya.n havishhshhu aham.h .. 30.. vyavasaayinaam aha.n lakshmiiH kitavaanaa.n chhalagrahaH . titikshaa asmi titikshaNaa.n sattva.n sattvavataam aham.h .. 31.. ojaH sahobalavataa.n karma aha.n viddhi saattvataam.h . saattvataa.n navamuurtiinaam aadimuurtiH ahaM paraa .. 32.. vishvaavasuH puurvachittiH gandharva apsarasaam aham.h . bhuudharaaNaam aha.n sthairya.n gandhamaatram ahaM bhuvaH .. 33.. apaa.n rasaH cha paramaH tejishhThaanaa.n vibhaavasuH . prabhaa suurya indu taaraaNaa.n shabdaH aha.n nabhasaH paraH .. 34.. brahmaNyaanaaM baliH aha.n viraaNaam aham arjunaH . bhuutaanaa.n sthitiH utpattiH aha.n vai pratisa~NkramaH .. 35.. gati ukti utsarga upaadaanam aananda sparsha lakshaNam.h . aasvaada shruti avaghraaNam aha.n sarvendriya indriyam.h .. 36.. pR^ithivii vaayuH aakaashaH aapaH jyotiH ahaM mahaan.h . vikaaraH purushhaH avyakta.n rajaH sattva.n tamaH param.h . aham etat prasa~Nkhyaana.n j~naana.n sattvavinishchayaH .. 37.. mayaa iishvareNa jiivena guNena guNinaa vinaa . sarvaatmanaa api sarveNa na bhaavaH vidyate kvachit.h .. 38.. sa.nkhyaanaM paramaaNuunaa.n kaalena kriyate mayaa . na tathaa me vibhuutiinaa.n sR^ijataH aNDaani koTishaH .. 39.. tejaH shriiH kiirtiH aishvarya.n hriiH tyaagaH saubhagaM bhagaH . viirya.n titikshaa vij~naana.n yatra yatra sa me a.nshakaH .. 40.. etaaH te kiirtitaaH sarvaaH sa.nkshepeNa vibhuutayaH . manovikaaraaH eva ete yathaa vaachaa abhidhiiyate .. 41.. vaacha.n yachchha manaH yachchha praaNaani yachchha indriyaaNi cha . aatmaanam aatmanaa yachchha na bhuuyaH kalpase adhvane .. 42.. yaH vai vaak manasi samyak asa.nyachchhan dhiyaa yatiH . tasya vrata.n tapaH daana.n sravatyaamaghaTaambuvat.h .. 43.. tasmaat manaH vachaH praaNaan niyachchhet mat paraayaNaH . mat bhakti yuktayaa buddhyaa tataH parisamaapyate .. 44.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe shriikR^ishhNoddhavasa.nvaade vibhuutiyogo naama shhoDasho.adhyaayaH .. 16.. atha saptadasho.adhyaayaH . uddhavaH uvaacha . yaH tvayaa abhitaH puurva.n dharmaH tvat bhaktilakshaNaH . varNaashrama aachaaravataa.n sarveshhaa.n dvipadaam api .. 1.. yathaa anushhThiiyamaanena tvayi bhaktiH nR^iNaaM bhavet.h . svadharmeNa aravindaaksha tat samaakhyaatum arhasi .. 2.. puraa kila mahaabaaho dharmaM paramakaM prabho . yat tena ha.nsaruupeNa brahmaNe abhyaattha maadhava .. 3.. saH idaanii.n sumahataa kaalena amitrakarshana . na praayaH bhavitaa martyaloke praak anushaasitaH .. 4.. vaktaa kartaa avitaa na anyaH dharmasya achyuta te bhuvi . sabhaayaam api vairi~nchyaa.n yatra muurtidharaaH kalaaH .. 5.. kartraa avitraa pravaktraa cha bhavataa madhusuudana . tyakte mahiitale deva vinashhTa.n kaH pravakshyati .. 6.. tattva.n naH sarvadharmaj~na dharmaH tvat bhaktilakshaNaH . yathaa yasya vidhiiyeta tathaa varNaya me prabho .. 7.. shriishukaH uvaacha . ittha.n svabhR^ityamukhyena pR^ishhTaH saH bhagavaan hariH . priitaH kshemaaya martyaanaa.n dharmaan aaha sanaatanaan.h .. 8.. shriibhagavaan uvaacha . dharmyaH eshha tava prashnaH naiHshreyasakaraH nR^iNaam.h . varNaashrama aachaaravataa.n tam uddhava nibodha me .. 9.. aadau kR^itayuge varNaH nR^iNaa.n ha.nsaH iti smR^itaH . kR^itakR^ityaaH prajaaH jaatyaaH tasmaat kR^itayuga.n viduH .. 10.. vedaH praNavaH eva agre dharmaH aha.n vR^ishharuupadhR^ik.h . upaasate taponishhThaa.n ha.nsaM maaM muktakilbishhaaH .. 11.. tretaamukhe mahaabhaaga praaNaat me hR^idayaat trayii . vidyaa praaduH abhuut tasyaaH aham aasa.n trivR^inmakhaH .. 12.. vipra kshatriya viT shuudraaH mukha baahu uru paadajaaH . vairaajaat purushhaat jaataaH yaH aatmaachaaralakshaNaaH .. 13.. gR^ihaashramaH jaghanataH brahmacharya.n hR^idaH mama . vakshaHsthaanaat vane vaasaH nyaasaH shiirshhaNi sa.nsthitaH .. 14.. varNaanaam aashramaaNaa.n cha janmabhuumi anusaariNiiH . aasan prakR^itayaH nR^INaa.n niichaiH niicha uttama uttamaaH .. 15.. shamaH damaH tapaH shaucha.n santoshhaH kshaantiH aarjavam.h . madbhaktiH cha dayaa satyaM brahmaprakR^itayaH tu imaaH .. 16.. tejaH bala.n dhR^itiH shaurya.n titikshaa audaaryam udyamaH . sthairyaM brahmaNi ata aishvarya.n kshatraprakR^itayaH tu imaaH .. 17.. aastikya.n daananishhThaa cha adambhaH brahmasevanam.h . atushhTiH artha upachayaiH vaishyaprakR^itayaH tu imaaH .. 18.. shushruushhaNa.n dvijagavaa.n devaanaa.n cha api amaayayaa . tatra labdhena santoshhaH shuudraprakR^itayaH tu imaaH .. 19.. ashaucham anR^ita.n steya.n naastikya.n shushhkavigrahaH . kaamaH krodhaH cha tarshhaH cha svabhaavaH antevasaayinaam.h .. 20.. ahi.nsaa satyam asteyam akaamakrodhalobhataa . bhuutapriyahitehaa cha dharmaH aya.n saarvavarNikaH .. 21.. dvitiiyaM praapya anupuurvyaat janma upanayana.n dvijaH . vasan gurukule daantaH brahma adhiiyiita cha aahutaH .. 22.. mekhalaa ajina daNDa aksha brahmasuutra kamaNDaluun.h . jaTilaH adhautadadvaasaH araktapiiThaH kushaan dadhat.h .. 23.. snaana bhojana homeshhu japa uchchaare cha vaagyataH . na chchhindyaat nakha romaaNi kaksha upasthagataani api .. 24.. retaH na avariket jaatu brahmavratadharaH svayam.h . avakiirNe avagaahya apsu yataasuH tripadii.n japet.h .. 25.. agni arka aachaarya go vipra guru vR^iddha suraan shuchiH . samaahitaH upaasiita sandhye cha yatavaak japan.h .. 26.. aachaaryaM maa.n vijaaniiyaat na avamanyeta karhichit.h . na martyabuddhi aasuuyeta sarvadevamayaH guruH .. 27.. saayaM praataH upaaniiya bhaikshya.n tasmai nivedayet.h . yat cha anyat api anuj~naatam upayu~njiita sa.nyataH .. 28.. shushruushhamaaNaH aachaarya.n sadaa upaasiita niichavat.h . yaana shayyaa aasana sthaanaiH na atiduure kR^itaa~njaliH .. 29.. eva.nvR^ittaH gurukule vaset bhogavivarjitaH . vidyaa samaapyate yaavat bibhrat vratam akhaNDitam.h .. 30.. yadi asau chhandasaa.n lokam aarokshyan brahmavishhTapam.h . gurave vinyaset deha.n svaadhyaayaartha.n vR^ihat vrataH .. 31.. agnau gurau aatmani cha sarvabhuuteshhu maaM param.h . apR^ithak dhiiH upaasiita brahmavarchasvii akalmashhaH .. 32.. striiNaa.n niriikshaNa sparsha sa.nlaapa kshvelana aadikam.h . praaNinaH mithuniibhuutaan agR^ihasthaH agrataH tyajet.h .. 33.. shaucham aachamana.n snaana.n sandhyaa upaasanam aarjavam.h . tiirthasevaa japaH aspR^ishya abhakshya asaMbhaashhya varjanam.h .. 34.. sarva aashrama prayuktaH aya.n niyamaH kulanandana. madbhaavaH sarbabhuuteshhu manovaakkaaya sa.nyamaH .. 35.. evaM bR^ihat vratadharaH braahmaNaH agniH iva jvalan.h . madbhaktaH tiivratapasaa dagdhakarma aashayaH amalaH .. 36.. atha anantaram aavekshyan yathaa jij~naasita aagamaH . gurave dakshiNaa.n dattvaa snaayat guru anumoditaH .. 37.. gR^iha.n vana.n vaa upavishet pravrajet vaa dvija uttamaH . aashramaat aashrama.n gachchhet na anyathaa matparaH charet.h .. 38.. gR^ihaarthii sadR^ishiiM bhaaryaam udvahet ajugupsitaam.h . yaviiyasii.n tu vayasaa yaa.n savarNaam anukramaat.h .. 39.. ijya adhyayana daanaani sarveshhaa.n cha dvijanmanaam.h . pratigrahaH adhyaapana.n cha braahmaNasya eva yaajanam.h .. 40.. pratigrahaM manyamaanaH tapaH tejoyashonudam.h . anyaabhyaam eva jiiveta shilaiH vaa doshhadR^ik tayoH .. 41.. braahmaNasya hi dehaH aya.n kshudrakaamaaya na ishhyate . kR^ichchhraaya tapase cha iha pretya anantasukhaaya cha .. 42.. shilo~nchhavR^ittyaa paritushhTachittaH dharmaM mahaanta.n viraja.n jushhaaNaH . mayi arpitaatmaa gR^ihaH eva tishhThan na atiprasaktaH samupaiti shaantim.h .. 43.. samuddharanti ye vipra.n siidantaM matparaayaNam.h . taan uddharishhye na chiraat aapadbhyaH nauH iva arNavaat.h .. 44.. sarvaaH samuddharet raajaa pitaa iva vyasanaat prajaaH . aatmaanam aatmanaa dhiiraH yathaa gajapatiH gajaan.h .. 45.. eva.nvidhaH narapatiH vimaanena arkavachasaa . vidhuuya iha ashubha.n kR^itsnam indreNa saha modate .. 46.. siidan vipraH vaNik vR^ittyaa paNyaiH eva aapada.n taret.h . khaDgena vaa aapadaakraantaH na shvavR^ittyaa katha.nchana .. 47.. vaishyavR^ittyaa tu raajan yaH jiivet mR^igayayaa aapadi . charet vaa vipraruupeNa na shvavR^ittyaa katha.nchana .. 48.. shuudravR^ittiM bhajet vaishyaH shuudraH kaarukaTapriyaam.h . kR^ichchhraat muktaH na garhyeNa vR^itti.n lipseta karmaNaa .. 49.. veda adhyaaya svadhaa svaahaa bali anna aadyaiH yathaa udayam.h . devarshhi pitR^ibhuutaani madruupaaNi anvaha.n yajet.h .. 50.. yadR^ichchhayaa upapannena shuklena upaarjitena vaa . dhanena apiiDayan bhR^ityaan nyaayena eva aaharet kratuun.h .. 51.. kuTuMbeshhu na sajjeta na pramaadyet kuTuMbi api . vipashchit nashvaraM pashyet adR^ishhTam api dR^ishhTavat.h .. 52.. putra daaraa aapta bandhuunaa.n sa~NgamaH paanthasa~NgamaH . anudeha.n viyanti ete svapnaH nidraanugaH yathaa .. 53.. itthaM parimR^ishan muktaH gR^iheshhu atithivat vasan.h . na gR^ihaiH anubadhyeta nirmamaH niraha~NkR^itaH .. 54.. karmabhiH gR^iham edhiiyaiH ishhTvaa maam eva bhaktimaan.h . tishhThet vana.n vaa upavishet prajaavaan vaa parivrajet.h .. 55.. yaH tu aasaktam atiH gehe putra vittaishhaNa aaturaH . straiNaH kR^ipaNadhiiH muuDhaH mama aham iti badhyate .. 56.. aho me pitarau vR^iddhau bhaaryaa baalaatmajaa aatmajaaH . anaathaaH maam R^ite diinaaH katha.n jiivanti duHkhitaaH .. 57.. eva.n gR^iha aashaya aakshipta hR^idayaH muuDhadhiiH ayam.h . atR^iptaH taan anudhyaayan mR^itaH andha.n vishate tamaH .. 58.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe shriikR^ishhNoddhavasa.nvaade brahmacharyagR^ihasthakarmadharmaniruupaNe saptadasho.adhyaayaH .. 17.. atha ashhTaadasho.adhyaayaH . shriibhagavaan uvaacha . vana.n vivikshuH putreshhu bhaaryaa.n nyasya saha eva vaa . vanaH eva vaset shaantaH tR^itiiyaM bhaagam aayushhaH .. 1.. kandamuulaphalaiH vanyaiH medhyaiH vR^ittiM prakalpayet.h . vasiita valkala.n vaasaH tR^iNaparNa ajinaani cha .. 2.. kesharomanakhashmashrumalaani bibhR^iyaat ataH . na dhaavet apsu majjeta trikaala.n sthaNDileshayaH .. 3.. griishhme tapyeta pa~nchaagniin varshhaasvaasaarashhaaD jale . aakaNThamagnaH shishiraH eva.nvR^ittaH tapashcharet.h .. 4.. agnipakva.n samashniiyaat kaalapakvam atha api vaa . uluukhala ashmakuTTaH vaa danta uluukhalaH eva vaa .. 5.. svaya.n sa.nchinuyaat sarvam aatmanaH vR^ittikaaraNam.h . deshakaalabala abhij~naH na aadadiita anyadaa aahR^itam.h .. 6.. vanyaiH charupuroDaashaiH nirvapet kaalachoditaan.h . na tu shrautena pashunaa maa.n yajeta vanaashramii .. 7.. agnihotra.n cha darshaH cha puurNamaasaH cha puurvavat.h . chaaturmaasyaani cha muneH aamnaataani cha naigamaiH .. 8.. eva.n chiirNena tapasaa muniH dhamanisantataH . maa.n tapomayam aaraadhya R^ishhilokaat upaiti maam.h .. 9.. yaH tu etat kR^ichchhrataH chiirNa.n tapaH niHshreyasaM mahat.h . kaamaaya alpiiyase yu~njyaat vaalishaH kaH aparaH tataH .. 10.. yadaa asau niyame akalpaH jarayaa jaatavepathuH . aatmani agniin samaaropya machchittaH agni.n samaavishet.h .. 11.. yadaa karmavipaakeshhu lokeshhu niraya aatmasu . viraagaH jaayate samyak nyasta agniH pravrajet tataH .. 12.. ishhTvaa yathaa upadeshaM maa.n dattvaa sarvasvam R^itvije . agniin svapraaNaH aaveshya nirapekshaH parivrajet.h .. 13.. viprasya vai sa.nnyasataH devaaH daaraadiruupiNaH . vighnaan kurvanti aya.n hi asmaan aakramya samiyaat param.h .. 14.. bibhR^iyaat chet muniH vaasaH kaupiina aachchhaadanaM param.h . tyakta.n na daNDapaatraabhyaam anyat ki.nchit anaapadi .. 15.. dR^ishhTipuuta.n nyaset paada.n vastrapuutaM pibet jalam.h . satyapuutaa.n vadet vaachaM manaHpuuta.n samaacharet.h .. 16.. mauna aniihaa anila aayaamaaH daNDaaH vaak deha chetasaam.h . nahi ete yasya santi a~NgaH veNubhiH na bhavet yatiH .. 17.. bhikshaa.n chatushhu varNeshhu vigarhyaan varjayan charet.h . saptaagaaraan asa.nklR^iptaan tushhyet labdhena taavataa .. 18.. bahiH jalaashaya.n gatvaa tatra upaspR^ishya vaagyataH . vibhajya paavita.n sheshhaM bhu~njiita asheshham aahR^itam.h .. 19.. ekaH charet mahiim etaa.n niHsa~NgaH sa.nyatendriyaH . aatmakriiDaH aatmarataH aatmavaan samadarshanaH .. 20.. viviktakshemasharaNaH madbhaavavimalaashayaH . aatmaana.n chintayet ekam abhedena mayaa muniH .. 21.. anviiksheta aatmanaH bandhaM moksha.n cha j~naananishhThayaa . bandhaH indriyavikshepaH mokshaH eshhaa.n cha sa.nyamaH .. 22.. tasmaat niyamya shhaDvargaM madbhaavena charet muniH . viraktaH kshullakaamebhyaH labdhvaa aatmani sukhaM mahat.h .. 23.. puragraamavrajaan saarthaan bhikshaarthaM pravishan charet.h . puNyadeshasarit shailavana aashramavatiiM mahiim.h .. 24.. vaanaprastha aashrama padeshhu abhiikshNaM bhaikshyam aacharet.h . sa.nsidhyatyaashvasaMmohaH shuddhasattvaH shilaandhasaa .. 25.. na etat vastutayaa pashyet dR^ishyamaana.n vinashyati . asaktachittaH viramet iha amutra chikiirshhitaat.h .. 26.. yat etat aatmani jagat manovaakpraaNasa.nhatam.h . sarvaM maayaa iti tarkeNa svasthaH tyaktvaa na tat smaret.h .. 27.. j~naananishhThaH viraktaH vaa madbhaktaH vaa anapekshakaH . sali~Ngaan aashramaa.n tyaktvaa charet avidhigocharaH .. 28.. budhaH baalakavat kriiDet kushalaH jaDavat charet.h . vadet unmattavat vidvaan gocharyaa.n naigamaH charet.h .. 29.. vedavaadarataH na syaat na paakhaNDii na haitukaH . shushhkavaadavivaade na ka.nchit paksha.n samaashrayet.h .. 30.. na udvijeta janaat dhiiraH jana.n cha udvejayet na tu . ativaadaan titiksheta na avamanyeta ka.nchana . deham uddishya pashuvat vaira.n kuryaat na kenachit.h .. 31.. ekaH eva paraH hi aatmaa bhuuteshhu aatmani avasthitaH . yathaa induH udapaatreshhu bhuutaani ekaatmakaani cha .. 32.. alabdhvaa na vishhiideta kaale kaale ashana.n kvachit.h . labdhvaa na hR^ishhyet dhR^itim aanubhaya.n daivatantritam.h .. 33.. aahaaraartha.n samiiheta yukta.n tat praaNadhaaraNam.h . tattva.n vimR^ishyate tena tat vij~naaya vimuchyate .. 34.. yat R^ichchhayaa upapannaat annam adyaat shreshhTham uta aparam.h . tathaa vaasaH tathaa shayyaaM praaptaM praaptaM bhajet muniH .. 35.. shaucham aachamana.n snaana.n na tu chodanayaa charet.h . anyaan cha niyamaan j~naanii yathaa aha.n liilayaa iishvaraH .. 36.. nahi tasya vikalpaakhyaa yaa cha madviikshayaa hataa . aadehaantaat kvachit khyaatiH tataH saMpadyate mayaa .. 37.. duHkha udarkeshhu kaameshhu jaatanirvedaH aatmavaan.h . ajij~naasita maddharmaH guruM munim upaavrajet.h .. 38.. taavat paricharet bhaktaH shraddhaavaan anasuuyakaH . yaavat brahma vijaaniiyaat maam eva gurum aadR^itaH .. 39.. yaH tu asa.nyata shhaDvargaH prachaNDa indriya saarathiH . j~naana vairaagya rahitaH tridaNDam upajiivati .. 40.. suraan aatmaanam aatmastha.n nihnute maa.n cha dharmahaa . avipakva kashhaayaH asmaat ushhmaat cha vihiiyate .. 41.. bhikshoH dharmaH shamaH ahi.nsaa tapaH iikshaa vanaukasaH . gR^ihiNaH bhuutaraksha ijyaaH dvijasya aachaaryasevanam.h .. 42.. brahmacharya.n tapaH shaucha.n santoshhaH bhuutasauhR^idam.h . gR^ihasthasya api R^itau gantuH sarveshhaaM madupaasanam.h .. 43.. iti maa.n yaH svadharmeNa bhajan nityam ananyabhaak.h . sarvabhuuteshhu madbhaavaH madbhakti.n vindate achiraat.h .. 44.. bhaktyaa uddhava anapaayinyaa sarvalokamaheshvaram.h . sarva utpatti api ayaM brahma kaaraNaM maa upayaati saH .. 45.. iti svadharma nirNikta sattvaH nirj~naat madgatiH . j~naana vij~naana saMpannaH na chiraat samupaiti maam.h .. 46.. varNaashramavataa.n dharmaH eshhaH aachaaralakshaNaH . saH eva madbhaktiyutaH niHshreyasakaraH paraH .. 47.. etat te abhihita.n saadho bhavaan pR^ichchhati yat cha maam.h . yathaa svadharmasa.nyuktaH bhaktaH maa.n samiyaat param.h .. 48.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe shriikR^ishhNoddhavasa.nvaade vaanaprasthasa.nnyaasadharmaniruupaNa.n naamaashhTaadasho.adhyaayaH .. 18.. atha ekonavi.nshaH adhyaayaH . shriibhagavaan uvaacha . yaH vidyaashrutasaMpannaH aatmavaan na anumaanikaH . maayaamaatram ida.n j~naatvaa j~naana.n cha mayi sa.nnyaset.h .. 1.. j~naaninaH tu aham eva ishhTaH svaarthaH hetuH cha saMmataH . svargaH cha eva apavargaH cha na anyaH arthaH madR^ite priyaH .. 2.. j~naanavij~naanasa.nsiddhaaH pada.n shreshhTha.n viduH mama . j~naanii priyatamaH ataH me j~naanena asau bibharti maam.h .. 3.. tapaH tiirtha.n japaH daanaM pavitraaNi itaraaNi cha . na ala.n kurvanti taa.n siddhi.n yaa j~naanakalayaa kR^itaa .. 4.. tasmaat j~naanena sahita.n j~naatvaa svaatmaanam uddhava . j~naanavij~naanasaMpannaH bhaja maaM bhaktibhaavataH .. 5.. j~naanavij~naanayaj~nena maam ishhTvaa aatmaanam aatmani . sarvayaj~napatiM maa.n vai sa.nsiddhiM munayaH agaman.h.. 6.. tvayi uddhava aashrayati yaH trividhaH vikaaraH maayaantaraa aapatati na aadi apavargayoH yat.h . janmaadayaH asya yat amii tava tasya ki.n syuH aadi antayoH yat asataH asti tat eva madhye .. 7.. uddhavaH uvaacha . j~naana.n vishuddha.n vipula.n yathaa etat vairaagyavij~naanayutaM puraaNam.h . aakhyaahi vishveshvara vishvamuurte tvat bhaktiyoga.n cha mahat vimR^igyam.h .. 8.. taapatrayeNa abhihatasya ghore santapyamaanasya bhavaadhvaniisha . pashyaami na anyat sharaNa.n tavaa~Nghri dvandva aatapatraat amR^ita abhivarshhaat.h .. 9.. dashhTa.n jana.n saMpatitaM bile asmin kaalaahinaa kshudrasukhoH utarshham.h . samuddhara ena.n kR^ipayaa apavargyaiH vachobhiH aasi~ncha mahaanubhaava .. 10.. shriibhagavaan uvaacha . ittham etat puraa raajaa bhiishhma.n dharmabhR^itaa.n varam.h . ajaatashatruH paprachchha sarveshhaa.n naH anushruNvataam.h .. 11.. nivR^itte bhaarate yuddhe suhR^it nidhanavihvalaH . shrutvaa dharmaan bahuun pashchaat mokshadharmaan apR^ichchhata .. 12.. taan aha.n te abhidhaasyaami devavratamukhaat shrutaan.h . j~naanavairaagyavij~naanashraddhaabhakti upabR^i.nhitaan.h .. 13.. nava ekaadasha pa~ncha triin bhaavaan bhuuteshhu yena vai . iiksheta atha ekam api eshhu tat j~naanaM mama nishchitam.h .. 14.. etat eva hi vij~naana.n na tathaa ekena yena yat.h . sthiti utpatti api ayaan pashyet bhaavaanaa.n triguNa aatmanaam.h .. 15.. aadau ante cha madhye cha sR^ijyaat sR^ijya.n yat anviyaat.h . punaH tat pratisa.nkraame yat shishhyeta tat eva sat.h .. 16.. shrutiH pratyaksham aitihyam anumaana.n chatushhTayam.h . pramaaNeshhu anavasthaanaat vikalpaat saH virajyate .. 17.. karmaNaaM pariNaamitvaat aaviri~nchaat ama~Ngalam.h . vipashchit nashvaraM pashyet adR^ishhTam api dR^ishhTavat.h .. 18.. bhaktiyogaH puraa eva uktaH priiyamaaNaaya te anagha . punaH cha kathayishhyaami madbhakteH kaaraNaM param.h .. 19.. shraddhaa amR^itakathaayaaM me shashvat mat anukiirtanam.h . parinishhThaa cha puujaayaa.n stutibhiH stavanaM mama .. 20.. aadaraH paricharyaayaa.n sarvaa~NgaiH abhivandanam.h . madbhaktapuujaabhyadhikaa sarvabhuuteshhu manmatiH .. 21.. madartheshhu a~NgacheshhTaa cha vachasaa madguNeraNam.h . mayyarpaNa.n cha manasaH sarvakaamavivarjanam.h .. 22.. madarthe artha parityaagaH bhogasya cha sukhasya cha . ishhTa.n datta.n huta.n japtaM madartha.n yat vrata.n tapaH .. 23.. eva.n dharmaiH manushhyaaNaam uddhava aatmanivedinaam.h . mayi sa.njaayate bhaktiH kaH anyaH arthaH asya avashishhyate .. 24.. yadaa aatmani arpita.n chitta.n shaanta.n sattva upabR^i.nhitam.h . dharma.n j~naana.n savairaagyam aishvarya.n cha abhipadyate .. 25.. yat arpita.n tat vikalpe indriyaiH paridhaavati . rajasvala.n cha aasan nishhTha.n chitta.n viddhi viparyayam.h .. 26.. dharmaH madbhaktikR^it proktaH j~naana.n cha ekaatmyadarshanam.h . guNeshhu asa~NgaH vairaagyam aishvarya.n cha aNim aadayaH .. 27.. uddhavaH uvaacha . yamaH katividhaH proktaH niyamaH vaa arikarshana . kaH shamaH kaH damaH kR^ishhNa kaa titikshaa dhR^itiH prabho .. 28.. ki.n daana.n ki.n tapaH shaurya.n ki.n satyam R^itam uchyate . kaH tyaagaH ki.n dhana.n cheshhTa.n kaH yaj~naH kaa cha dakshiNaa .. 29.. pu.nsaH ki.nsvit bala.n shriiman bhagaH laabhaH cha keshava . kaa vidyaa hriiH paraa kaa shriiH ki.n sukha.n duHkham eva cha .. 30.. kaH paNDitaH kaH cha muurkhaH kaH panthaaH utpathaH cha kaH . kaH svargaH narakaH kaH svit kaH bandhuH uta ki.n gR^iham.h .. 31.. kaH aaDhyaH kaH daridraH vaa kR^ipaNaH kaH iishvaraH . etaan prashnaan mama bruuhi vipariitaan cha satpate .. 32.. shriibhagavaan uvaacha . ahi.nsaa satyam asteyam asa~NgaH hriiH asa.nchayaH . aastikyaM brahmacharya.n cha mauna.n sthairya.n kshamaa abhayam.h .. 33. shaucha.n japaH tapaH homaH shraddhaa aatithyaM mat archanam.h . tiirthaaTanaM paraarthehaa tushhTiH aachaaryasevanam.h .. 34.. ete yamaaH saniyamaaH ubhayoH dvaadasha smR^itaaH . pu.nsaam upaasitaaH taata yathaakaama.n duhanti hi .. 35.. shamaH mat nishhThataa buddheH damaH indriyasa.nyamaH . titikshaa duHkhasaMmarshhaH jihvaa upasthajayaH dhR^itiH .. 36.. daNDanyaasaH para.n daana.n kaamatyaagaH tapaH smR^itam.h . svabhaavavijayaH shaurya.n satya.n cha samadarshanam.h .. 37.. R^ita.n cha suunR^itaa vaaNii kavibhiH parikiirtitaa . karmasvasa~NgamaH shaucha.n tyaagaH sa.nnyaasaH uchyate .. 38.. dharmaH ishhTa.n dhana.n nR^INaa.n yaj~naH ahaM bhagavattamaH . dakshiNaa j~naanasandeshaH praaNaayaamaH paraM balam.h .. 39.. bhagaH me aishvaraH bhaavaH laabhaH madbhaktiH uttamaH . vidyaa aatmani bhida abaadhaH jugupsaa hriiH akarmasu .. 40.. shriiH guNaaH nairapekshya aadyaaH sukha.n duHkhasukha atyayaH . duHkha.n kaamasukha apekshaa paNDitaH bandhamokshavit.h .. 41.. muurkhaH deha aadi ahaM buddhiH panthaaH mat nigamaH smR^itaH . utpathaH chittavikshepaH svargaH sattvaguNa uadayaH .. 42.. narakaH tamaH unnahaH bandhuH guruH aha.n sakhe . gR^iha.n shariiraM maanushhya.n guNaaDhyaH hi aaDhyaH uchyate .. 43.. daridraH yaH tu asantushhTaH kR^ipaNaH yaH ajitendriyaH . guNeshhu asaktadhiiH iishaH guNasa~NgaH viparyayaH .. 44.. etaH uddhava te prashnaaH sarve saadhu niruupitaaH . ki.n varNitena bahunaa lakshaNa.n guNadoshhayoH . guNadoshha dR^ishiH doshhaH guNaH tu ubhayavarjitaH .. 45.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe bhagavadudhavasa.nvaade ekonavi.nsho.adhyaayaH .. 19.. atha vi.nshaH adhyaayaH . uddhavaH uvaacha . vidhiH cha pratishhedhaH cha nigamaH hi iishvarasya te . avekshate aravindaaksha guNa.n doshha.n cha karmaNaam.h .. 1.. varNaashrama vikalpa.n cha pratiloma anulomajam.h . dravya desha vayaH kaalaan svarga.n narakam eva cha .. 2.. guNa doshha bhidaa dR^ishhTim antareNa vachaH tava . niHshreyasa.n katha.n nR^INaa.n nishhedha vidhi lakshaNam.h .. 3.. pitR^idevamanushhyaaNaa.n vedaH chakshuH tava iishvara . shreyaH tu anupalabdhe arthe saadhyasaadhanayoH api .. 4.. guNadoshhabhidaadR^ishhTiH nigamaat te na hi svataH . nigamena apavaadaH cha bhidaayaaH iti hi bhramaH .. 5.. shriibhagavaan uvaacha . yogaaH trayaH mayaa proktaa nR^INaa.n shreyovidhitsayaa . j~naana.n karma cha bhaktiH cha na upaayaH anyaH asti kutrachit.h .. 6.. nirviNNaanaa.n j~naanayogaH nyaasinaam iha karmasu . teshhu anirviNNachittaanaa.n karmayogaH ti kaaminaam.h .. 7.. yadR^ichchhayaa mat kathaa aadau jaatashraddhaH tu yaH pumaan.h . na nirviNNaH na atisaktaH bhaktiyogaH asya siddhidaH .. 8.. taavat karmaaNi kurviita na nirvidyeta yaavataa . mat kathaashravaNa aadau vaa shraddhaa yaavat na jaayate .. 9.. svadharmasthaH yajanyaj~naiH anaashiiH kaamaH uddhava . na yaati svarganarakau yadi anyatra samaacharet.h .. 10.. asmin loke vartamaanaH svadharmasthaH anaghaH shuchiH . j~naana.n vishuddham aapnoti madbhakti.n vaa yadR^ichchhayaa .. 11.. svargiNaH api etam ichchhanti loka.n nirayiNaH tathaa . saadhaka.n j~naanabhaktibhyaam ubhaya.n tat asaadhakam.h .. 12.. na naraH svargati.n kaa.nkshet naarakii.n vaa vichakshaNaH . na ima.n loka.n cha kaa.nksheta deha aaveshaat pramaadyati .. 13.. etat vidvaan puraa mR^ityoH abhavaaya ghaTeta saH . apramattaH ida.n j~naatvaa martyam api arthasiddhidam.h .. 14.. chhidyamaana.n yamaiH etaiH kR^itaniiDa.n vanaspatim.h . khagaH svaketam utsR^ijya kshema.n yaati hi alampaTaH .. 15.. ahoraatraiH chhidyamaanaM buddhvaayuH bhayavepathuH . muktasa~NgaH paraM buddhvaa niriiha upashaamyati .. 16.. nR^ideham aadya.n sulabha.n sudurlabham plava.n sukalpa.n gurukarNadhaaram.h . mayaa anukuulena nabhasvateritam pumaan bhavaabdhi.n na taret saH aatmahaa .. 17.. yadaa aarambheshhu nirviNNaH viraktaH sa.nyatendriyaH . abhyaasena aatmanaH yogii dhaarayet achalaM manaH .. 18.. dhaaryamaaNaM manaH yaH hi bhraamyadaashu anavasthitam.h . atandritaH anurodhena maargeNa aatmavasha.n nayet.h .. 19.. manogati.n na visR^ijet jitapraaNaH jitendriyaH . sattvasaMpannayaa buddhyaa manaH aatmavasha.n nayet.h .. 20.. eshhaH vai paramaH yogaH manasaH sa.ngrahaH smR^itaH . hR^idayaj~natvam anvichchhan damyasya eva arvataH muhuH .. 21.. saa.nkhyena sarvabhaavaanaaM pratiloma anulomataH . bhava api ayau anudhyayet manaH yaavat prasiidati .. 22.. nirviNNasya viraktasya purushhasya uktavedinaH . manaH tyajati dauraatmya.n chintitasya anuchintayaa .. 23.. yama aadibhiH yogapathaiH aanviikshikyaa cha vidyayaa . mama archopaasanaabhiH vaa na anyaiH yogya.n smaret manaH .. 24.. yadi kuryaat pramaadena yogii karma vigarhitam.h . yogena eva dahet a.nhaH na anyat tatra kadaachana .. 25.. sve sve adhikaare yaa nishhThaa saH guNaH parikiirtitaH . karmaNaa.n jaati ashuddhaanaam anena niyamaH kR^itaH . guNadoshhavidhaanena sa~Ngaanaa.n tyaajanechchhayaa .. 26.. jaatashraddaH matkathaasu nirviNNaH sarvakarmasu . veda duHkhaatmakaan kaamaan parityaage api aniishvaraH .. 27.. tataH bhajeta maaM priitaH shraddhaaluH dR^iDhanishchayaH . jushhamaaNaH cha taan kaamaan duHkha udarkaan cha garhayan.h .. 28.. proktena bhaktiyogena bhajataH maa asakR^it muneH . kaamaaH hR^idayyaaH nashyanti sarve mayi hR^idi sthite .. 29.. bhidyate hR^idayagranthiH chhidyante sarvasa.nshayaaH . kshiiyante cha asya karmaaNi mayi dR^ishhTe akhila aatmani .. 30.. tasmaat madbhaktiyuktasya yoginaH vai mat aatmanaH . na j~naana.n na cha vairaagyaM praayaH shreyaH bhavet iha .. 31.. yat karmabhiH yat tapasaa j~naanavairaagyataH cha yat.h . yogena daanadharmeNa shreyobhiH itaraiH api .. 32.. sarva.n madbhaktiyogena madbhaktaH labhate a~njasaa . svarga apavargaM mat dhaama katha.nchit yadi vaa~nchhati .. 33.. na ki.nchit saadhavaH dhiiraaH bhaktaaH hi ekaantinaH mama . vaa~nchhati api mayaa datta.n kaivalyam apunarbhavam.h .. 34.. nairapekshyaM paraM praahuH niHshreyasam analpakam.h . tasmaat niraashishhaH bhaktiH nirapekshasya me bhavet.h .. 35.. na mayi ekaantabhaktaanaa.n guNadoshha udbhavaaH guNaaH . saadhuunaa.n samachittaanaaM buddheH param upeyushhaam.h .. 36.. evam etat mayaa aadishhTaan anutishhThanti me pathaH . kshema.n vindanti mat sthaana.n yat brahma parama.n viduH .. 37.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe bhagavaduddhavasa.nvaade vedatrayiivibhaagayogo naama vi.nsho.adhyaayaH .. 20.. atha ekavi.nshaH adhyaayaH . shriibhagavaan uvaacha . yaH etaan matpathaH hitvaa bhaktij~naanakriyaatmakaan.h . kshudraan kaamaan chalaiH praaNaiH jushhantaH sa.nsaranti te .. 1.. sve sve adhikaare yaa nishhThaa saH guNaH parikiirtitaH . viparyayaH tu doshhaH syaat ubhayoH eshhaH nishchayaH .. 2.. shuddhi ashuddhii vidhiiyete samaaneshhu api vastushhu . dravyasya vichikitsaartha.n guNadoshhau shubha ashubhau .. 3.. dharmaartha.n vyavahaaraartha.n yaatraartham iti cha anagha . darshitaH ayaM mayaa aachaaraH dharmam udvahataa.n dhuram.h .. 4.. bhuumi ambu agni anila aakaashaaH bhuutaanaaM pa~ncha dhaatavaH . aabrahma sthaavara aadiinaa.n shariiraaH aatmasa.nyutaaH .. 5.. vedena naamaruupaaNi vishhamaaNi sameshhu api . dhaatushhu uddhava kalpyantaH eteshhaa.n svaarthasiddhaye .. 6.. desha kaala aadi bhaavaanaa.n vastuunaaM mama sattama . guNadoshhau vidhiiyete niyamaartha.n hi karmaNaam.h .. 7.. akR^ishhNasaaraH deshaanaam abrahmaNyaH ashuchiH bhavet.h . kR^ishhNasaaraH api asauviira kiikaTa asa.nskR^iteriNam.h .. 8.. karmaNyaH guNavaan kaalaH dravyataH svataH eva vaa . yataH nivartate karma saH doshhaH akarmakaH smR^itaH .. 9.. dravyasya shuddhi ashuddhii cha dravyeNa vachanena cha . sa.nskaareNa atha kaalena mahattva alpatayaa athavaa .. 10.. shaktyaa ashaktyaa athavaa buddhyaa samR^iddhyaa cha yat aatmane . agha.n kurvanti hi yathaa desha avasthaa anusaarataH .. 11.. dhaanya daaru asthi tantuunaa.n rasa taijasa charmaNaam.h . kaala vaayu agni mR^ittoyaiH paarthivaanaa.n yuta ayutaiH .. 12.. amedhyalipta.n yat yena gandha.n lepa.n vyapohati . bhajate prakR^iti.n tasya tat shaucha.n taavat ishhyate .. 13.. snaana daana tapaH avasthaa viirya sa.nskaara karmabhiH . mat smR^ityaa cha aatmanaH shaucha.n shuddhaH karma aacharet dvijaH .. 14.. mantrasya cha parij~naana.n karmashuddhiH madarpaNam.h . dharmaH saMpadyate shhaDbhiH adharmaH tu viparyayaH .. 15.. kvachit guNaH api doshhaH syaat doshhaH api vidhinaa guNaH . guNadoshhaarthaniyamaH tat bhidaam eva baadhate .. 16.. samaanakarma aacaraNaM patitaanaa.n na paatakam.h . autpattikaH guNaH sa~NgaH na shayaanaH patati adhaH .. 17.. yataH yataH nivarteta vimuchyeta tataH tataH . eshhaH dharmaH nR^INaa.n kshemaH shokamohabhaya apahaH .. 18.. vishhayeshhu guNaadhyaasaat pu.nsaH sa~NgaH tataH bhavet.h . sa~Ngaat tatra bhavet kaamaH kaamaat eva kaliH nR^INaam.h .. 19.. kaleH durvishhahaH krodhaH tamaH tam anuvartate . tamasaa grasyate pu.nsaH chetanaa vyaapinii drutam.h .. 20.. tayaa virahitaH saadho jantuH shuunyaaya kalpate . tataH asya svaarthavibhra.nshaH muurchchhitasya mR^itasya cha .. 21.. vishhayaabhiniveshena na aatmaana.n veda na aparam.h . vR^ikshajiivikayaa jiivan vyarthaM bhastra iva yaH shvasan.h .. 22.. phalashrutiH iya.n nR^INaa.n na shreyaH rochanaM param.h . shreyovivakshayaa prokta.n yathaa bhaishhajyarochanam.h .. 23.. utpatti eva hi kaameshhu praaNeshhu svajaneshhu cha . aasaktamanasaH martyaa aatmanaH anarthahetushhu .. 24.. na taan avidushhaH svaarthaM bhraamyataH vR^ijinaadhvani . katha.n yu~njyaat punaH teshhu taan tamaH vishataH budhaH .. 25.. eva.n vyavasita.n kechit avij~naaya kubuddhayaH . phalashruti.n kusumitaa.n na vedaj~naaH vadanti hi .. 26.. kaaminaH kR^ipaNaaH lubdhaaH pushhpeshhu phalabuddhayaH . agnimugdhaa dhumataantaaH sva.n loka.n na vindanti te .. 27.. na te maam a~NgaH jaananti hR^idistha.n yaH ida.n yataH . ukthashastraaH hi asutR^ipaH yathaa niihaarachakshushhaH .. 28.. te me matam avij~naaya paroksha.n vishhayaatmakaaH . hi.nsaayaa.n yadi raagaH syaat yaj~naH eva na chodanaa .. 29.. hi.nsaavihaaraaH hi alabdhaiH pashubhiH svasukhaechchhayaa . yajante devataaH yaj~naiH pitR^ibhuutapatiin khalaaH .. 30.. svapn upamam amu.n lokam asanta.n shravaNapriyam.h . aashishhaH hR^idi sa~Nkalpya tyajanti arthaan yathaa vaNik.h .. 31.. rajaHsattvatamonishhThaaH rajaHsattvatamojushhaH . upaasataH indramukhyaan devaadiin na tathaa eva maam.h .. 32.. ishhTvaa iha devataaH yaj~naiH gatvaa ra.nsyaamahe divi . tasya antaH iha bhuuyaasmaH mahaashaalaa mahaakulaaH .. 33.. eva.n pushhpitayaa vaachaa vyaakshiptamanasaa.n nR^INaam.h . maaninaan cha atistabdhaanaaM madvaartaa api na rochate .. 34.. vedaaH brahmaatmavishhayaaH trikaaNDavishhayaaH ime . parokshavaadaaH R^ishhayaH parokshaM mama cha priyam.h .. 35.. shabdabrahma sudurbodhaM praaNa indriya manomayam.h . anantapaara.n gambhiira.n durvigaahya.n samudravat.h .. 36.. mayaa upabR^i.nhitaM bhuumnaa brahmaNaa anantashaktinaa . bhuuteshhu ghoshharuupeNa biseshhu uurNa iva lakshyate .. 37.. yathaa uurNanaabhiH hR^idayaat uurNaam udvamate mukhaat.h . aakaashaat ghoshhavaan praaNaH manasaa sparsharuupiNaa .. 38.. chhandomayaH amR^itamayaH sahasrapadaviiM prabhuH . o~Nkaaraat vya~njita sparsha svara ushhma antastha bhuushhitaam.h .. 39.. vichitrabhaashhaavitataa.n chhandobhiH chatura uttaraiH . anantapaaraaM bR^ihatii.n sR^ijati aakshipate svayam.h .. 40.. gaayatrii ushhNik anushhTup cha bR^ihatii pa~NktiH eva cha . trishhTup jagatii atichchhandaH hi atyashhTi atijagat viraaT.h .. 41.. ki.n vidhatte kim aachashhTe kim anuudya vikalpayet.h . iti asyaaH hR^idaya.n loke na anyaH mat veda kashchana ..42.. maa.n vidhatte abhidhatte maa.n vikalpya apohyate tu aham.h . etaavaan sarvavedaarthaH shabdaH aasthaaya maaM bhidaam.h . maayaamaatram anuudya ante pratishhidhya prasiidati .. 43.. iti shriimadbhaagavate mahaapuraaNe paaramaha.nsyaa.n sa.nhitaayaamekaadashaskandhe bhagavadddhavasa.nvaade vedatrayavibhaaganiruupaNa.n naama ekavi.nsho.adhyaayaH .. 21.. atha dvaavi.nshaH adhyaayaH . uddhavaH uvaacha . kati tattvaani vishvesha sa.nkhyaataani R^ishhibhiH prabho . nava ekaadasha pa~ncha triiNi aattha tvam iha shushruma .. 1.. kechit shhaDvi.nshatiM praahuH apare pa~nchavi.nshatim.h . sapta eke nava shhaT kechit chatvaari ekaadasha apare . kechit saptadasha praahuH shhoDasha eke trayodasha .. 2.. etaavat tvam hi sa.nkhyaanaam R^ishhayaH yat vivakshayaa . gaayanti pR^ithak aayushhman ida.n naH vaktum arhasi .. 3.. shriibhagavaan uvaacha . yukta.n cha santi sarvatra bhaashhante braahmaNaaH yathaa . maayaaM madiiyaam udgR^ihya vadataa.n ki.n nu durghaTam.h .. 4.. na etat eva.n yathaa aattha tva.n yat aha.n vachmi tat tathaa . eva.n vivadataa.n hetu.n shaktayaH me duratyayaaH .. 5.. yaasaa.n vyatikaraat aasiit vikalpaH vadataaM padam.h . praapte shamadame api eti vaadastamanu shaamyati .. 6.. parasparaan anupraveshaat tattvaanaaM purushharshhabha . paurva aparya prasa.nkhyaana.n yathaa vaktuH vivakshitam.h .. 7.. ekasmin api dR^ishyante pravishhTaani itaraaNi cha . puurvasmin vaa parasmin vaa tattve tattvaani sarvashaH .. 8.. paurva aparyam ataH amiishhaaM prasa.nkhyaanam abhiipsataam.h . yathaa vivikta.n yat vaktra.n gR^ihNiimaH yuktisaMbhavaat.h .. 9.. anaadi avidyaayuktasya purushhasya aatmavedanam.h . svataH na saMbhavaat anyaH tattvaj~naH j~naanadaH bhavet.h .. 10.. purushha iishvarayoH atra na vailakshaNyam aNu api . tat anyakalpanaapaarthaa j~naana.n cha prakR^iteH guNaH .. 11.. prakR^itiH guNasaamya.n vai prakR^iteH na aatmanaH guNaaH . sattva.n rajaH tamaH iti sthiti utpatti antahetavaH .. 12.. sattva.n j~naana.n rajaH karma tamaH aj~naanam iha uchyate . guNavyatikaraH kaalaH svabhaavaH suutram eva cha .. 13.. purushhaH prakR^itiH vyaktam aha.nkaaraH nabhaH anilaH . jyotiH aapaH kshitiH iti tattvaani uktaani me nava .. 14.. shrotra.n tvak darshana.n ghraaNaH jihvaa iti j~naanashaktayaH . vaak paaNi upastha paayu a.nghriH karmaaNya~Nga ubhayaM manaH .. 15.. shabdaH sparshaH rasaH gandhaH ruupa.n cha iti arthajaatayaH . gati ukti utsarga shilpaani karma aayatana siddhayaH .. 16.. sarga aadau prakR^itiH hi asya kaarya kaaraNa ruupiNii . sattva aadibhiH guNaiH dhatte purushhaH avyaktaH iikshate .. 17.. vyakta aadayaH vikurvaaNaaH dhaatavaH purushha iikshayaa . labdhaviiryaaH sR^ijanti aNDa.n sa.nhataaH prakR^iteH balaat.h .. 18.. sapta eva dhaatavaH iti tatra arthaaH pa~ncha khaadayaH . j~naanam aatmaa ubhaya aadhaaraH tataH deha indriya aasavaH .. 19.. shhaD iti atra api bhuutaani pa~ncha shhashhThaH paraH pumaan.h . taiH yuktaH aatmasaMbhuutaiH sR^ishhTvaa ida.n samupaavishat.h .. 20.. chatvaari eva iti tatra api tejaH aapaH annam aatmanaH . jaataani taiH ida.n jaata.n janma avayavinaH khalu .. 21.. sa.nkhyaane saptadashake bhuutamaatra indriyaaNi cha . pa~nchapa~ncha eka manasaa aatmaa saptadashaH smR^itaH .. 22.. tadvat shhoDashasa.nkhyaane aatmaa eva manaH uchyate . bhuutendriyaaNi pa~ncha eva manaH aatmaa trayodashaH .. 23.. ekaadashatvaH aatmaa asau mahaabhuutendriyaaNi cha . ashhTau prakR^itayaH cha eva purushhaH cha nava iti atha .. 24.. iti naanaa prasa.nkhyaana.n tattvaanaam R^ishhibhiH kR^itam.h . sarva.n nyaayya.n yuktimatvaat vidushhaa.n kim ashobhanam.h .. 25.. uddhavaH uvaacha . prakR^itiH purushhaH cha ubhau yadi api aatmavilakshaNau . anyonya apaashrayaat kR^ishhNa dR^ishyate na bhidaa tayoH . prakR^itau lakshyate hi aatmaa prakR^itiH cha tathaa aatmani .. 26.. evaM me puNDariikaaksha mahaanta.n sa.nshaya.n hR^idi . chhettum arhasi sarvaj~na vachobhiH nayanaipuNaiH .. 27.. tvattaH j~naana.n hi jiivaanaaM pramoshhaH te atra shaktitaH . tvam eva hi aatma maayaayaa gati.n vettha na cha aparaH .. 28.. shriibhagavaan uvaacha . prakR^itiH purushhaH cha iti vikalpaH purushharshhabha . eshhaH vaikaarikaH sargaH guNavyatikaraatmakaH .. 29.. mama a~Nga maayaa guNamayii anekadhaa vikalpabuddhiiH cha guNaiH vidhatte . vaikaarikaH trividhaH adhyaatmam ekam atha adhidaivam adhibhuutam anyat.h .. 30.. dR^ik ruupam aarka.n vapuH atra randhre paraspara.n sidhyati yaH svataH khe . aatmaa yat eshham aparaH yaH aadyaH svayaa anubhuutya akhilasiddhasiddhiH . eva.n tvak aadi shravaNaadi chakshuH jihva aadi naasa aadi cha chittayuktam.h .. 31.. yaH asau guNakshobhakR^itau vikaaraH pradhaanamuulaat mahataH prasuutaH . aha.n trivR^it mohavikalpahetuH vaikaarikaH taamasaH aindriyaH cha .. 32.. aatmaaparij~naanamayaH vivaadaH hi asti iti na asti iti bhidaarthanishhThaH . vyarthaH api na eva uparameta pu.nsaaM mattaH paraavR^ittadhiyaa.n svalokaat.h .. 33.. uddhavaH uvaacha . tvattaH paraavR^ittadhiyaH svakR^itaiH karmabhiH prabho . uchcha avachaan yathaa dehaan gR^ihNanti visR^ijanti cha .. 34.. tat mama aakhyaahi govinda durvibhaavyam anaatmabhiH . na hi etat praayashaH loke vidvaa.nsaH santi va~nchitaaH .. 35.. shriibhagavaan uvaacha . manaH karmamaya.n nR^iNaam indriyaiH pa~nchabhiH yutam.h . lokaat lokaM prayaati anyaH aatmaa tat anuvartate .. 36.. dhyaayan manaH anuvishhayaan dR^ishhTaan vaa anushrutaan atha . udyat siidat karmatantra.n smR^itiH tat anushaamyati .. 37.. vishhaya abhiniveshena na aatmaana.n yat smaret punaH . jantoH vai kasyachit hetoH mR^ityuH atyantavismR^itiH .. 38.. janma tu aatmatayaa pu.nsaH sarvabhaavena bhuurida . vishhaya sviikR^itiM praahuH yathaa svapnamanorathaH .. 39.. svapnaM manoratha.n cha itthaM praaktana.n na smarati asau . tatra puurvam iva aatmaanam apuurva.n cha anupashyati .. 40.. indriya aayana sR^ishhTyaa ida.n traividhyaM bhaati vastuni . bahiH antaH bhidaahetuH janaH asat janakR^it yathaa .. 41.. nityadaa hi a~NgaH bhuutaani bhavanti na bhavanti cha . kaalena alkshyav