%@@1
% File name             : uttaragiitaabhaashya.itx
%--------------------------------------------
% Text title            : Uttara-Gita
% Author                : Vyasa (?)
% Language              : Sanskrit
% Subject               : philosophy/hinduism/religion
% Description/comments  : Mahabharata (?)
% Transliterated by     : Sunder Hattangadi
% Proofread by          : Sunder Hattangadi
% Latest update         : May  21, 2008
% Send corrections to   : sanskrit@cheerful.com
%
% Special Instructions:
% i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty
% Transliteration scheme: ITRANS 5.2
% Site access  :
% http://sanskritdocuments.org/
% http://sanskrit.gde.to/
%-----------------------------------------------------
% The text is to be used for personal studies and research only.
% Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's'
% agreement.
% @@2
%
% Commands upto engtitle are
% needed for devanaagarii output and formatting.
%--------------------------------------------------------
%--------------------------------------------------------
\documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article}
%\documentclass[11pt]{article}
%\usepackage{multicol}
#include=ijag.inc
#endwordvowel=.h
\portraitwide
\parindent=100pt                
\let\usedvng=\Largedvng      % for 1 column     
\pagenumbering{itrans} 
\def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}}
\def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule}
\def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines}
%%
\begin{document}

\engtitle{.. Uttara Gita Bhashya ..}##
\itxtitle{.. uttara gItA bhaaShya ..}##\endtitles##
                  .. uttaragiitaa ..
    shriimatparamahaMsaparivraajakaachaarya
      shriimadgauDapaadaachaaryaiH
    virachitayaa vyaakhyayaa sametaa
               saMbhuuShitaa ..
  akhaNDaM sachchidaanandamavaa~Nmanasagocharam.h .
                   
aatmaanamakhilaadhaaramaashraye.abhiiShTasiddhaye ..
        iha khalu bhagavaanarjunaH dharmakShetre kurukShetre
bhagavadupadiShTamaatmatattvopadeshaM viShayabhogapraavaNyena
vismRRitya punastadevaatmatattvaM j~naatuM bhagavantaM pRRichchhati\-
\-\-

arjuna uvaacha \-\-\-

yadekaM niShkalaM brahma vyomaatiitaM nira~njanam.h .
apratarkyamavij~neyaM vinaashotpattivarjitam.h ..1 ..

kaaraNaM yoganirmuktaM hetusaadhanavarjitam.h .
hRRidayaambujamadhyasthaM j~naanaj~neyasvaruupakam.h ..2 ..

tatkShaNaadeva muchyeta yajj~naanaadbruuhi keshava .

          he keshava yajj~naanaat.h yasya brahmaNaH samyagj~naanaat.h
tatkShaNaadeva j~naanottarakShaNaadeva muchyeta
avidyaanivRRittidvaaraa
aanandaavaaptirbhavet.h \, tat.h brahma bruuhi
svaruupataTasthalakShaNaabhyaaM
pratipaadaya ityarthaH . etadeva lakShaNairdarshayati\-\-\-
yadityaadinaa .
ekaM sajaatiiyavijaatiiyasvagatabhedarahitam.h \, niShkalam.h
avayavarahitam.h \, vyomaatiitam.h \,
aakaashaadichaturviMshatitattvaatiitam.h \,
nira~njanam.h svayaMprakaasham.h \, apratarkyam.h \,
amanogocharam.h\-\-\-
##'## yanmanasaa na manute ##'## iti shruteH \, avij~neyam.h
pramaaNaaviShayam.h\-\-\-
##'## yadvaachaaniruktam.h ##'## ##'## yato vaacho nivartante ##'##
iti shruteH \,
vinaashotpattivarjitaM traikaalikaruupam.h \, kaaraNam.h
sarvotpattinimittopaadaana\-
ruupam.h \, yoganirmuktaM vastvantarasaMbandharahitam.h \,
hetusaadhanavarjitaM nimittatvopaadanatvadharmaadivarjitam.h
ityarthaH \, svasya sanaatanatvena taabhyaameva varjitamiti vaa \,
hRRidayaambujamadhyasthaM sarvalokaantarniyaamakatayaa
sarvalokahRRidaya\-
kamalamadhyastham.h \, j~naanaj~neyasvaruupakaM j~naanaM
svaviShayaprakaashaH
j~neyaM viShayaH tadubhayasvaruupaM tadubhayasattaatmakam.h \,
yat.h brahma \, tat.h kiidRRishamiti prashnaarthaH ..

          evamarjunena pRRiShTo bhagavaan.h
prashnaarthamabhinandan.h uttaramaaha\-\-\-

shriibhagavaanuvaacha \-\-\-

saadhu pRRiShTaM mahaabaaho buddhimaanasi paaNDava ..3 ..
yanmaaM pRRichchhasi tattvaarthamasheShaM pravadaamyaham.h .

        he mahaabaaho iti sambodhayan.h
sarvashatrunibarhaNasaamarthyaM
dyotayati . shatravo raagaadayashcha . he paaNDaveti satkulaprasuutiM
dyotayati . buddhimaanasiiti stuvan.h
svoktaarthagrahaNaavadhaaraNasaamarthyaM
dyotayati .tvaM maaM prati yadaatmatattvaM pRRichchhasi \, tadasheShaM
yathaa bhavati tathaa tubhyamahaM pravadaami .

        tadevaatmatattvaM sopaayamaaha\-\-\-

aatmamantrasya haMsasya parasparasamanvayaat.h ..4 ..
yogena gatakaamaanaaM bhaavanaa brahma chakShate .

        aatmani taatparyeNa paryavasannasya praNavaatmakasya mantrasya
taatparyaviShayasya \, haMsasya hanti svatattvaj~naanena
j~naatRRisaMsaaramiti haMsaH tasya paramaatmanaH \,
parasparasamanvayaat.h
anyonyapratipaadyapratipaadakabhaavasaMsargaat.h \, anena
sarvavedaantataatparyagocharatvam.h ##'## tattu samanvayaat.h ##'##
iti samanvayaadhikaraNoktaM darshitam.h \; yogena
aatmatattvavichaaraakhyena \,
gatakaamaanaaM naShTaariShaDvargaaNaam.h\-\-\-anena j~naanaprati\-
bandhakakalmaShanivRRittiH darshitaa \; teShaaM yaa bhaavanaa
##'## tattvamasi ##'## ityaadivaakyajanyaa charamavRRittiH \,
tannivRRittirvaa \,
tajjanyaavidyaanivRRittirvaa \, tannivRRittyadhiShThaanaM vaa \, saa
brahmeti chakShate
praahuH tattvaj~naaH iti sheShaH .

        tadeva tattvaj~naanaM tannivartyaavidyaanivRRittiM cha aaha\-
\-\-

shariiriNaamajasyaantaM haMsatvaM paaradarshanam.h ..5 ..
haMso haMsaakSharaM chaitatkuuTasthaM yattadakSharam.h .

tadvidvaanakSharaM praapya jahyaanmaraNajanmanii ..6 ..

        ajasya jiivasya antam.h avadhibhuutaM haMsatvaM
parabrahmasvaruupatvaM shariiriNaaM jiivaanaaM paaradarshanaM
paramaj~naanaM haMsaH brahma haMsaakSharaM cha praNavaM cha
etatkuuTasthaM yat.h \,etadubhayasaakShibhuutaM yat.h \,
tadakSharamityuchyate .
anena trividhaparichchhedashuunyatvaM darshitam.h . tatsvaruupaM
vidvaan.h
vivekiisan.h tadakSharaM vastu praapya
maraNajanmaniijananamaraNapravaaharuupaM
saMsaaraM jahyaat.h tyajediti yaavat.h ..

        saa cha muktiH jiivaparamaatmanoraikyamiti pratipaadayati\-\-
\-

adhyaaropaapavaadaabhyaaM niShprapa~nchaM prapa~nchyate\-\-\-

kaakiimukhaM kakaaraantamukaarashchetanaakRRitiH .
makaarasya tu luptasya ko.arthaH saMpratipadyate ..7 ..

kaM cha akaM cha kaake sukhaduHkhe \, te asya sta iti kaakii
jiivaH avidyaapratibimbaH \, tasya mukhaM mukhasthaaniiyaM
bimbabhuutaM yadbrahma \, tatpratipaadakaM yat.h kakaaraantaM \,
mukhamityetat.h kaakaakShinyaayena atraapi saMbadhyate . tathaa cha
shabdashleShaH mukhabhuutakakaarasya kaakiityatra praathamika\-
kakaarasya antam.h antimaM yadakSharam.h akaaraatmakaM
pa~nchiikRRitapa~nchamahaabhuutaani tatkaaryaaNi sarvaM
viraaDityuchyate . etat.h sthuulashariiramaatmanaH .
indriyairarthopalabdhirjaagaritam.h . tadubhayaabhimaanyaatmaa
vishvaH .
etattrayam.h akaarasyaarthaH . ukaarashchetanaakRRitiH .
kaakiimukhetyatra
makaaraat.h paro ya ukaaraH apa~nchiikRRitapa~nchamahaabhuutaani
tatkaaryaM
saptadashakaM li~NgaM hiraNyagarbha ityuchyate . etat.h
suukShmariiramaatmanaH . karaNeShuupasaMhRRiteShu
jaagaritasaMskaarajanya\-
pratyayaH saviShayaH svapnaH \, tadubhayaabhimaanii aatmaa taijasaH .
etattrayamukaarasyaarthaH . ata eva
ukaarashchetanaakRRitirityuktam.h .
chetanaakRRitiH chetanasya hiraNyagarbhaatmakataijasasya aakRRitiH
vaachakaH .  makaarasya \-\-\- kaakiimukhetyatra
ukaaraatpuurvamabhihito
yo makaaraH shariiradvayakaaraNamaatmaaj~naanaM saabhaasaM
avyaakRRitamityuchyate . tachcha na sat.h \, naasat.h \, naapi
sadasat.h \; na bhinnam.h \, naabhinnam.h \, naapi bhinnaabhinnam.h
kutashchit.h
na niravayavam.h \, saavayavam.h \, nobhayam.h \:
kevalabrahmaatmaikatva\-
j~naanaapanodyam.h . sarvaprakaarakaj~naanopasaMhaaro buddheH
kaaraNaatmanaavasthaanaM suShuptiH . tadubhayaabhimaanyaatmaa
praaj~naH . etattrayaM tasya makaarasyaarthaH . luptasya\-\-\-akaara
ukaare \, ukaaro makaare \, makaara oMkaare \, evaM luptasya ko.arthaH
kakaaraatparo yaH akaaraH tasya yo.arthaH lakShyasvaruupaM
makaaraatparasyoMkaarasya
arthaH lakShyasvaruupam.h \, oMkaaraatmaasaakShii kevalachinmaatra\-
svaruupaH naaj~naanaM tatkaaryaM cha \, kiM tu nityashuddhabuddha\-
muktasatyaparamaanandaadvitiiyaM brahmaiva saMpratipadyate tadaikyaM
praapnotiityarthaH . ##'## ayamaatmaa brahma ##'##  ##'## sa
yashchaayaM puruShe yashchaasaavaaditye sa ekaH ##'##  ##'##
tattvamasi ##'##
##'## ahaM brahmaasmi ##'##  ityaadishrutibhya iti bhaavaH ..

        yadvaa paaThaantare\-\-\-

kaakiimukhakakaaraantamukaarashchetanaakRRitiH .
akaarasya tu luptasya ko.arthaH saMpratipadyate ..

        kaM cha akaM cha kaake sukhaduHkhe \, te asya sta iti kaakii
jiivaH tatpratipaadakashabdasya mukhe agre yaH kakaaraH tasyaantaH
akaaraH
brahma chetanaakRRitiH jiivaakaaravadityarthaH . brahmaiva
svaavidyayaa saMsarati iti nyaayaat.h . makaarasya jiivatvaakaarasya
luptasyaapagatasya ko.arthaH
akhaNDaadvitiiyasachchidaanandasvaruupo.arthaH .
taM kaakiimukhetyaadyuktaprakaareNaikyaanusnadhaanavaan.h
saMpratipadyate
praapnoti ityarthaH . yadvaa \, he kaakiimukha brahma tvaM
kakaaraantaH
kakaarasyaantimo varNo ya akaaraH tatpratipaadyabrahmaivetyarthaH .
ukaaraH muulaprakRRitiH tasya brahmaNaH chetanaa chetayamaanaa
aakRRitiH shaktiH . makaarasya cha luptasya pariNamamaanaavidyaa\-
lopavato brahmaNaH ko.arthaH kakaaraatparo ya akaaraH tasya yo.arthaH
lakShyasvaruupaM tatsaMpratipadyate tadaikyaM praapnotiityarthaH .
evamupaassveti sheShaH . tathaa cha shrutiH ##'## aaplavasva
praplavasva \, aaNDii bhava ja maa muhuH \, sukhaadiiM
duHkhanidhanaam.h \,
pratimu~nchasva svaaM puram.h ##'## iti . asyaarthaH\-\-\-he ja
jananamaraNa\-
yuktajiiva tvamaaplavasva jiivanmukto bhava praplavasya saakShaanmukto
bhava \, aaNDii brahmaaNDaantarvartii saMsaari muhurmaa bhava maa
bhuuH . saMsaarii chet kimaparaadha ityaasha~Nkyaaha\-\-\-sukhaadiim.h
vaiShayikasukhahetuM duHkhanidhanaaM duHkhameva nidhane ante \,
yasyaastaaM
svaaM puraM sthuulasuukShmaruupadehadvayaM pratimu~nchasva tyaja .

        evaM yogadhaaraNayopaasakasya praaNaayaamaparaayaNasya
naantariiyakaphalamapyaaha\-\-\-

gachchha.nstiShThansadaa kaalaM vaayusviikaraNaM param.h .
sarvakaalaprayogena sahasraayurbhavennaraH ..8 ..

        naraH ##'## shataayuH puruShaH shatendriyaH ##'## iti
parimitaayurapi gachchhan.h gamanakaale tiShThan.h avasthaanakaale
sadaa kaalaM sarvasminkaale shayanaadikaalaantare paraM visheSheNa
vaayusviikaraNaM praaNaayaamaM kurvan.h tena saarvakaalaprayogena
saarvakaalikavaayudhaaraNayaa sahasraayuH sahasravarShajiivii
bhavet.h bhuuyaadityarthaH ..

        nanu paramaphalaM kadaa bhavatiityata aaha\-\-\-

yaavatpashyetkhagaakaaraM tadaakaaraM vichintayet.h .

        khagaakaaraM haMsasvaruupaM yaavatpashyet.h yaavatparyantaM
saakShaatkuryaat.h \, taavatparyantaM tadaakaaraM parabrahmasvaruupaM
puurvoktadhaaraNayaa pravRRiddhaayuH puruShaH vichintayet.h
dhyaayedityarthaH ..

        taadRRishaatmasaakShaatkaaraarthaM nairantaryeNa aatmajagato\-
rabjedadhyaanamaaha\-\-\-

khamadhye kuru chaatmaanamaatmamadhye cha khaM kuru .
aatmaanaM khamayaM kRRitvaa na ki.nchidapi chintayet.h ..9 ..

khamadhye daharaakaashamadhye aatmaanaM paramaatmaanaM
kuru etadabhinnasattaatmakamiti bhaavayedityarthaH . aatmamadhye cha
paramaatmani khaM kuru aakaashaM kuru tadupaadaanakaM bhaavayet.h .
aatmaanaM paramaatmaanaM khamayam.h aakaashaatmakaM kRRitvaa
ki.nchidapi brahmavyatiriktamanyadapi na chintayet.h na
dhyaayedityarthaH . yadvaa \, kha\-shabdena jiivo.abhidhiiyate \,
##'##
aakaashashariiraM brahma ##'## ityaadishruteH . aatmashabdena
paramaatmaa
abhidhiiyate . tayoraikyaM buddhva na ki.nchidapi chintayediti ..

        evamuktaprakaareNa yogii bhuutvaa brahmaj~naananiShTha eva
syaat.h ityaaha\-\-\-


sthirabuddhirasaMmuuDho brahmavidbrahmaNi sthitaH .
bahirvyomasthitaM nityaM naasaagre cha vyavasthitam.h .
niShkalaM taM vijaaniiyaachchhvaaso yatra layaM gataH ..10 ..

        brahmavit.h uktaprakaareNa brahmaj~naanii san.h sthirabuddhiH
nishchalaj~naanii bhuutvaa asaMmuuDhaH aj~naanarahitaH san.h
brahmaNisthitaH brahmaniShTha eva nityaM yatra shvaasaH shvaasavaayuH
layaM gataH naashaM praaptaH \, tatra naasaagre vyavasthitaM
bahirvyomasthitaM bahiraakaashasthitaM cha niShkalaM kalaatiitaM kaM
brahma
vijaaniiyaat.h budhyaat.h ..

        brahmaj~naananiShThasya manonaishchalyaarthaM dhaaraNaa\-
visheShamaaha\-\-\-

puTadvayavinirmukto vaayuryatra viliiyate ..11 ..
tatra saMsthaM manaH kRRitvaa taM dhyaayetpaartha iishvaram.h ..12 ..

he paartha puTadvayanirmuktaH naasaarandhradvayavinirgataH
vaayuH yatra viliiyate layaM gachchhati \, tasminmaarge samyak.h
sthitaM manaH kRRitvaa tam.h iishvaraM dhyaayet.h
vakShyamaaNaprakaareNa
dhyaayet.h ..

        tameva prakaaramaaha\-\-\-

nirmalaM taM vijaaniiyaatShaDuurmirahitaM shivam.h .

        nirmalaM niShkRRiShTaahaMkaarachaitanyaatmakam.h\, ata eva
ShaDuurmirahitaM kShutpipaasaadihiinaM shivaM ma~Ngalasvaruupamiti
vijaaniiyaat.h dhyaayedityarthaH

        kiM cha \,

prabhaashuunyaM manaHshuunyaM buddhishuunyaM niraamayam.h ..13 ..
sarvashuunyaM niraabhaasaM samaadhistasya lakShaNam.h .
trishuunyaM yo vijaaniiyaatsa tu muchyeta bandhanaat.h ..14 ..

        prabhaashuunyaM vRRittyaatmakaprakaasharahitam.h \, tatra
hetuH manaHshuunyaM manorahitam.h \, ata eva buddhishuunyam.h
aasakti\-
rahitaM niraamayaM nirvyaajam.h \, ata eva niraabhaasaM
bhramarahitam.h \,
ata eva sarvashuunyam.h svavyatiriktavastumaatrasya mithyaatvena
aanandaikarasaM yat.h brahma \, taddhyaanaM samaadhiH . tasya tasmin.h
sthitasya kiM lakShaNamityaasha~Nkyaaha\-\-\-trishuunyaM puurvokta\-
prabhaadishuunyaM yo vijaaniiyaat.h budhyet.h . etena
jaagradaadyavasthaa\-
trayashuunyatvaM darshitam.h prabhaamanobuddhishabdaiH krameNa
taasaamabhidhaanaat.h . taadRRishaM brahma yo vijaaniiyaat.h \, sa
samaadhisthaH saMsaarabandhanaat.h muchyeta mukto bhavati ..

        evaM jiivanmuktasya dehaadiShvabhinivesho naastiityaaha\-\-\-

svayamuchchalite dehe dehii nyastasamaadhinaa .
nishchalaM tadvijaaniiyaatsamaadhisthasya lakShaNam.h ..15 ..

        dehe svayam.h anaadipraarabdhakarmavaasanaavashaat.h
uchchalite gamanaadikaM kurvatyapi dehii jiivaH nyastasamaadhinaa
nishchalasamaadhiyogena nishchalaM yathaa bhavati tathaa taM
paramaatmaanaM vijaaniiyaat.h . tadeva samaadhisthitasya aatmayoga\-
sthitasya lakShaNamityuchyate ..

        ito.apyaatmaj~nasya lakShaNamuchyate\-\-\-

amaatraM shabdarahitaM svaravya~njanavarjitam.h .
bindunaadakalaatiitaM yastaM veda sa vedavit.h ..16 ..

        amaatraM hrasvadiirghaplutaadirahitaM shabdarahitaM
shabdaatiitam.h \, svaravya~njanavarjitam.h
akSharasamuuhaatmakapadaanabhidheyam.h
bindunaadakalaatiitam.h\-\-\-anusvaaro binduH saMvRRite galavivare
yaddiirgha\-
ghaNTaanirhnaadavadanuraNanaM sa naadaH \, kalaa naadaikadeshaH
tairatiitam.h \, na yathaakatha.nchichchhabdavaachyamityarthaH .
etaadRRishaM brahma
yo veda \, sa vedavit.h sakalavedaantataatparyaj~naH naanya
ityarthaH ..

        evaM praaptaatmatattvaj~naanasya asambhaavanaavipariita\-
bhaavanaadinivRRittau satyaaM na ki.nchitkRRityamastiityaaha\-\-\-

praapte j~naanena vij~naane j~neye cha hRRidi saMsthite .
labdhashaantipade dehe na yogo naiva dhaaraNaa ..17 ..

        j~naanena parokShaatmakena vij~naane aparokShaanubhavaatmake
\,
yadvaa \, j~naanena shaastraachaaryopadeshajanyena vij~naane
anubhavaatmake praapte sati \, j~neye sarvavedaantataatparyagochare
paramaatmani hRRidi saMsthite hRRidyaparokShatayaa bhaasamaane
sati \, dehe dehopaadhimati jiive labdhashaantipade
saMpraaptabrahmabhaave sati \, tadaa \, yogo.api naasti dhaaraNaa
cha naasti \;
siddhe phale saadhanena prayojanaabhaavaaditi bhaavaH ..

        evamaatmatattvaaparokShaj~naanena muktaH san.h iishvara eva
jaayate iti tasya svaruupamaaha\-\-\-

yo vedaadau svaraH prokto vedaante cha pratiShThitaH .
tasya prakRRitiliinasya yaH paraH sa maheshvaraH ..18 ..

        vedaadau sarvavedaanaamaadau vedasyaadhaHsravaNaparihaaraaya
vidhiiyamaanaH vedaante cha sarvavedaanaamante cha uparyutkramaNa\-
parihaaraaya pratiShThitaH saMsthaapitaH \, chakaaraat.h sarvaveda\-
rakShaNaaya vedamadhye cha nipaatitaH yaH svaraH praNavaatmakaH \,
tasya praNavasya prakRRitau paraavasthaayaaM liinasya yaH paraH
paraadivaakchatuShTayodbodhakaH \, upalakShaNaM chaitat.h sarva\-
praaNendriyakaraNavargaprabodhakaH sarvaniyantaa sarvaantaryaamii
yo maheshvara iti prasiddhaH sa eva aatmatattvaj~naanii \, naanya
ityarthaH ..

        aatmatattvaaparokShaanubhavaatpuurvaM yaavaan.h tatsaadhana\-
prayaasaH kRRitaH \, jaate cha tasmin.h anubhave sa na kartavya iti
sadRRiShTaantamaaha\-\-\-

naavaarthii cha bhavettaavadyaavatpaaraM na gachchhati .
uttiirNe cha saritpaare naavayaa kiM prayojanam.h ..19 ..

        yaavat.h yaavatparyantaM paaraM nadiitiiraM na gachchhati na
saMpraapnoti \, taavat.h taavatparyantaM naavaarthii nadiitaraNa\-
saadhanaplavanaarthii bhavet.h bhuuyaat.h \, saritpaare nadiitiire
uttiirNe sati naavayaa nadiitaraNasaadhanena kiM prayojanaM kimapi
naastiityarthaH . tadvadatraapi aatmaaparokShe jaate
shaastraadibhaaraiH kiM
prayojanamiti bhaavaH ..

        tadeva bha~NgyantareNa sadRRiShTaantamaaha\-\-\-

granthamabhyasya medhaavii j~naanavij~naanatatparaH .
palaalamiva dhaanyaarthii tyajedgranthamasheShataH ..20 ..

        medhaavii buddhimaan.h granthamabhyasya vedaantaadishravaNaM
kRRitvaa \, j~naane saamaanyaj~naane vij~naane visheShaanubhave
tatparaH san.h granthaM sarvashaastraM tyajet.h . atra
dRRiShTaantaH\-\-\-
dhaanyaarthii dhaanyasahitaM tRRiNamaadaaya tadgatadhaanyasviikaa\-
raanantaraM palaalaM gatakaNishaM tRRiNaM yathaa tyajet.h
tadvadityarthaH ..

        ki.ncha \-\-\-

ulkaahasto yathaa kashchiddravyamaalokya taaM tyajet.h
j~naanena j~neyamaalokya pashchaajj~naanaM parityajet.h ..21 ..

        kashchit.h loke andhakaarasthitadravyadarshanaarthii san.h \,
yathaa ulkaahasto bhavati \, pashchaaddravyamaalokya tadanantaraM
taamulkaaM yathaa tyajet.h \, tathaa j~naanena j~naanasaadhanena
j~neyaM brahma aalokya aparokShiikRRitya pashchaat.h j~naanaM
j~naanasaadhanaM parityajet.h ityarthaH .

        jaate chaaparokShaj~naane \, tena prayojanaabhaavaat.h
saadhanaM parityaajyamityetaddRRiShTaantaantareNaapyaaha\-\-\-

yathaamRRitena tRRiptasya payasaa kiM prayojanam.h .
evaM taM paramaM j~naatvaa vedairnaasti prayojanam.h ..22 ..

        yathaa amRRitena saagaramathanaadbhuutena amRRitena tRRiptasya
santuShTasya payasaa kShiireNa prayojanaM naasti \, evaM paramaM
taM j~naatvaa paramaatmaanamaparokShiikRRitya vedaiH vedaanta\-
shaastraadibhiH kiM prayojanam.h \, na kimapiityarthaH ..

        ki.ncha \, tattvaj~naaninaH vidhiniShedhaadikartavyamapi
naastiityaaha\-\-\-

j~naanaamRRitena tRRiptasya kRRitakRRityasya yoginaH .
na chaasti ki~nchitkartavyamasti chenna sa tattvavit.h ..23 ..

        j~naanaamRRitena tRRiptasya aanandaikarasaM praaptasya
kRRita\-
kRRityasya kRRitaarthasya yoginaH muktasya ki.nchidapi
vidhiniShedhaadi kartavyaM naasti \, tattvena uttiirNatvaaditi
bhaavaH .
kartavyamapi lokasaMgrahaarthameva \, yadyabhiniveshena
karmaasaktirasti \,
tarhi sa tattvavinna bhavati \, aaruuDho na bhavatiityarthaH ..

        arthaj~naanaM vinaa kevalaM vedapaaThamaatreNa vedavittvaM
naasti \, kiM tu vedataatparyagocharabrahmaj~naanenaiva
vedavittvamityaaha\-\-\-

tailadhaaraamivaachchhinnaM diirghaghaNTaaninaadavat.h .
avaachyaM praNavasyaagraM yastaM veda sa vedavit.h ..24 ..

        tailadhaaraamivaachchhinnaM santatadhaaraavat.h
vichchhedarahitaM diirghaghaNTaaninaadavat.h
atidiirghaghaNTaadhvanyagravachcha
vichchhedarahitaM avaachyam.h avaa~NmanasagocharaM praNavasya
akaaromakaarabindunaadaatmakasya sakalavedasaarasya agraM lakShyaM
brahma yo veda \, sa vedavit.h vedaantaarthaj~naanii \; naanya
ityarthaH ..

        tattvaj~naaninaH samaadhisaadhanasvaruupamaaha\-\-\-

aatmaanamaraNiM kRRitvaa praNavaM chottaraaraNim.h .
dhyaananirmathanaabhyaasaadevaM pashyenniguuDhavat.h ..25 ..

        aatmaanaM aatmani kartRRitvaadyadhyaasavantaM jiivaM araNiM
kRRitvaa adharaaraNiM bhaavayitvaa \, praNavaM paramaatmapratipaadakaM
shabdaM uttaraaraNiM kRRitvaa bhaavayitvaa \,
dhyaananirmathanaabhyaasaat.h
dhyaanaruupamathanena paunaHpunyena puurvoktaprakaareNa niguuDhavat.h
paaNDityaaprakaTanena yo vartate \, sa evaM paramaatmaanaM pashyet.h
\;
naanya ityarthaH ..

        yaavadaparokShaanubhavaparyantaM svayaMprakaashabrahma\-
dhaaraNaamaaha\-\-\-

taadRRishaM paramaM ruupaM smaretpaartha hyananyadhiiH .
vidhuumaagninibhaM devaM pashyedantyantanirmalam.h ..26 ..

        he paartha \, vidhuumaagninibhaM vigatadhuumaagniriva
dyotamaanam.h atyantanirmalam.h atisvachchhaM devaM svayaM\-
prakaashaM paramaatmaanaM yaavatpashyet.h aparokShiikuryaat.h \,
taavat.h taadRRishaM paramaM sarvotkRRiShTaM ruupaM brahma\-
svaruupam.h \, ananyadhiiriti ananyachittaH san.h saMsmaret.h
brahmadhaaraNaM kuryaadityarthaH ..

        bhaavanaaprakaarameva brahmasvaruupaprakaTanavyaajena
vishadayati\-\-\-

duurastho.api na duurasthaH piNDasthaH piNDavarjitaH .
vimalaH sarvadaa dehii sarvavyaapii nira~njanaH ..27 ..

        dehii jiivaH sarvadaa sarvasmin.h kaale duurastho.api aj~nasya
parokShavat.h sthito.api na duurasthaH parokShasthito na bhavati \;
kiM tu sarvadaapi aparokSha evetyarthaH . piNDastho.api aj~nasya
shariirasambandhaadhyaasaat.h parichchhinnavat.h bhaasamaano.api \,
piNDavarjitaH shariirasambandhadhyaasarahitaH \; tatra hetuH\-\-\-
vimalaH nirmalaH sarvavyaapii sarvataH paripuurNaH nira~njanaH
svayaM\-
prakaashashcha . evaM dhyaayediti puurveNa sambandhaH ..

        ki.ncha \, dehaadhyaasaat.h pratiiyamaanaM
kartRRitvabhoktRRitvaadikamaatmano naasti ityaaha\-\-\-

kaayastho.api na kaayasthaH kaayastho.api na jaayate .
kaayastho.api na bhu~njaanaH kaayastho.api na badhyate ..28 ..

        dehii jiivaH kaayastho.api shariiraadhyaasavaanapi na
kaayastaH shariiranimittabandharahitaH . kaayastho.api
janmaadivachchhariirastho.api na jaayate shariiranimittajanmarahita
ityarthaH .
kaayastho.api bhogasaadhaniibhuutashariirastho.api na bhu~njaanaH
bhogarahitaH .
kaayastho.api bandhahetubhuutadehastho.api na badhyate bandhanaM
na praapnotiityarthaH .

        ki.ncha\-\-\-

kaayastho.api na liptaH syaatkaayastho.api na baadhyate .

        kaayastho.api sukhaduHkhaadihetubhuutadehasambandho.api
na liptaH syaat.h sukhaduHkhaadisambandharahita ityarthaH .
kaayastho.api maraNadharmavaddehastho.api na baadhyate na mriyata
ityarthaH .
anena janmaadiShaDbhaavavikaarashuunyatvaM darshitam.h ..

        yadadhyaasena aatmamohaatsaMsRRitiH \, tadapavaadena tatraiva
dehaantaHkaraNaadaavaatmaa vichaaraNiiya ityaaha\-\-\-

tilamadhye yathaa tailaM kShiiramadhye yathaa ghRRitam.h ..29 ..

puShpamadhye yathaa gandhaH phalamadhye yathaa rasaH .
kaaShThaagnivatprakaasheta aakaashe vaayuvachcharet.h ..30 ..

        aatmaa tilamadhye tailaachchhaadakatileShu yathaa tailam.h \,
yantraadinaa tile niShpiShTe yathaa tilaatpRRithak.h tailaM shuddhaM
bhaasate \, kShiiramadhye ghRRitaachchhaadakakShiiraaNaaM madhye
kShiiratvaapanodakopaayadvaaraa dadhipariNaame mathanenaapaniite
navaniitaadipariNaamadvaaraa agnisaMyogaat.h yathaa ghRRitaM
pratiiyate \, tathaa puShpaaNaaM madhye yathaa gandhaH pratiiyate \,
phalamadhye tvagasthyaadiheyaaMshaparityaagena yathaa raso
bhaasate \, aakaashe yathaa vaayuH sarvagataH san.h vaati
sa.ncharati \, tathaa kaaShThaagnivat.h araNyaadisthitaagniH
mathanaadinaa mathite
yathaa kaaShThabhaavaM vihaaya svayaMprakaashatayaa bhaasate \,
tadvadaatmaapi ashramayaadipa~nchakosheShu madhye heyaaMsha\-
parityaagena aanandaatmakatayaa svayaMprakaashaH san.h bhaasata
ityarthaH ..

        etadeva daarShTaantike sarvaM spaShTamupapaadayati\-\-\-

tathaa sarvagato dehii dehamadhye vyavasthitaH .
manastho deshinaaM devo manomadhye vyavasthitaH ..31 ..

        tathaa puurvoktatailaadivat.h sarvagataH sarvavyaapii dehii
jiivaH dehamadhye naanaabhinnatiryagdehaadidehamadhye vyavasthitaH
naanaabhinnatileShu tailavat.h ekatvena sthita ityarthaH . dehinaaM
tattaddehabhedena bhinnaanaaM jiivaanaaM manasthaH tattadantaH\-
karaNasthaH devaH iishvaraH manomadhye
tattadduShTaaduShTaantaHkaraNeShu
vyavasthitaH saakShitayaa bhaasata ityarthaH ..

        taadRRishabrahmaaparokShyeNa muchyanta ityaaha\-\-\-

manasthaM manamadhyasthaM madhyasthaM manavarjitam.h .
manasaa mana aalokya svayaM sidhyanti yoginaH ..32 ..

        manasthaM mano.avachchhinnaM manamadhyasthaM manaHsaakShi\-
bhuutaM madhyasthaM sarvasaakShibhuutam.h manavarjitaM
sa~NkalpavikalpaadirahitaM manaH avabodhaatmakaM devaM manasaa
parishuddhaantaHkaraNena aalokya tadgocharaaparokShacharamavRRittiM
labdhvaa yoginaH svayameva sidhyanti nivRRittaavidyakaa muktaa
bhavantiityarthaH ..

aakaashaM maanasaM kRRitvaa manaH kRRitvaa niraaspadam.h .
nishchalaM tadvijaaniiyaatsamaadhisthasya lakShaNam.h ..33 ..

        aakaashavanmaanasaM mano nirmalaM kRRitvaa manaH
sa~NkalpavikalpaatmakaM niraaspadam.h nirviShayaM kRRitvaa nishchalaM
niShkriyamiishvaraM yo vijaaniiyaat.h \, sa eva samaadhisthaH .
taadRRishaj~naanameva samaadhisthasyaapi lakShaNamityarthaH ..

        aaruuDhasya lakShaNamuktam.h \, aarurukShorupaayamaaha\-\-\-

yogaamRRitarasaM piitvaa vaayubhakShaH sadaa sukhii .
yamamabhyasyate nityaM samaadhirmRRityunaashakRRit.h ..34 ..

        yogaamRRitarasaM piitvaa yamaniyamaadyaShTaa~Ngayoga\-
amRRitapaanaM kRRitvaa tattatpratipaadakashaastramabhyasyetyarthaH \,
vaayubhakShaH vaayumaatraaharaH \, upalakShaNametat.h \, hitamita\-
medhyaashii \, sadaa sukhii sarvadaa santuShTaH san.h \, yaM yamaM
manonigrahaM nityamabhyasyate \, sa samaadhirityuchyate . sa samaadhiH
mRRityunaashakRRit.h jananamaraNasaMsaaranaashakRRidityarthaH ..

        taadRRishasamaadhau sthitasya lakShaNamaaha\-\-\-

uurdhvashuunyamadhaHshuunyaM madhyashuunyaM yadaatmakam.h .
sarvashuunyaM sa aatmeti samaadhisthasya lakShaNam.h ..35 ..

        uurdhvashuunyam.h uurdhvadeshaparichchhedarahitam.h
adhaHshuunyam.h adhomadhyadeshaparichchhedarahitaM sarvashuunyaM
deshakaalaadiparichchhedarahitaM yadaatmakaM yatsvaruupam.h \, sa
aatmeti bhaavanaa samaadhisthasya lakShaNamityarthaH ..

        etasyaaikaantikadRRiShTeH vidhiniShedhaatiitatvamaaha\-\-\-

shuunyabhaavitabhaavaatmaa puNyapaapaiH pramuchyate .

        shuunyamiti sarvaparichchhedarahitamiti bhaavitaH vaasitaH
bhaavaH abhipraayo yasyaatmanaH taadRRishaH san.h
shuunyabhaavitabhaavaatmaa
yogii puNyapaapaiH vidhiniShedhaprayuktaiH pramuchyate mukto
bhavatiityarthaH ..

        evaM bhagavadupadiShTasamaadhau virodhamasambhavaM cha aaha\-
\-\-

arjuna uvaacha\-\-\-

adRRishye bhaavanaa naasti dRRishyametadvinashyati ..36 ..

avarNamasvaraM brahma kathaM dhyaayanti yoginaH .

        adRRishye j~naanaagochare vastuni bhaavanaa dhyaanaM naasti \;
nanu tarhi dRRishyaM bhavatviti chet.h \, dRRishyametatsarvaM
vinashyati naashaM praapnoti shuktikaaruupyavat.h . tathaa cha
avarNaM ruupa\-
rahitam.h asvaraM shabdaagocaraM brahma yoginaH kathaM dhyaayanti \,
dhyaanasya smRRityaatmakatvenaananubhuute tadayogaat.h iti bhaavaH .

        na hi saavayavamuurtyaadimattvena vayaM dhyaanaM bruumaH
yena tvayoktaM ghaTeta \, kiM tu nirvisheShaparabrahmaNa eva nirmalaM
niShkalamityaadinaa \, vedaantajanyavRRittigocharatvena
tatsambhavatiityabhipraayeNaaha\-\-\-

shriibhagavaanuvaacha\-\-\-

uurdhvapuurNamadhaHpuurNaM madhyapuurNaM yadaatmakam.h ..37 ..

sarvapuurNaM sa aatmeti samaadhisthasya lakShaNam.h .

        uurdhvaadhomadhyapuurNashabdaiH sarvadeshataH sarvakaalataH
parichchhedaM vyaavartayati . yadaatmakaM yat.h etaadRRishaM vastu
sarvatra paripuurNaM sa aatmeti yo dhyaayati \, sa samaadhisthaH .
tasya lakShaNamapi tadevetyarthaH ..

        nanvayaM saalambanayogo niraalambanayogo veti dvedhaa
vikalpya tatra doShamaasha~Nkyaaha\-\-\-

arjuna uavaacha\-\-\-

saalambasyaapyanityatvaM niraalambasya shuunyataa ..38 ..

ubhayorapi duShThatvaatkathaM dhyaayanti yoginaH .

saalambasya muurtyaadhaaraadisahitasya anityatvaM vinaashitvam.h \,
niraalambasya muurtyaadhaaraadirahitasya shuunyataa shasha\-
viShaaNaayitatvam.h \, evamubhayorapi duShTatvaat.h
doShaghaTitatvaat.h yoginaH kathaM dhyaayantiiti prashnaarthaH ..

        yaj~nadaanaadinaa shuddhaantaHkaraNasya
vedaantajanyanirvisheShabrahmagocharavRRittisambhavaat.h na
shuunyatetyabhipraayeNaaha\-\-\-

shriibhagavaanuvaacha\-\-\-

hRRidayaM nirmalaM kRRitvaa chintayitvaapyanaamayam.h ..39 ..

ahameva idaM sarvamiti pashyetparaM sukham.h .

        hRRidayaM chittaM nirmalaM j~naanavirodhiraagaadidoSharahitaM
kRRitvaa anaamayaM chintayitvaa iishvaraM dhyaatvaa paraM sukhii san.h
eka evaahamidaM sarvaM jagajjaalamahameva na matto vyatiriktamanyat.h
iti pashyet.h aparokShaanubhavaM praapnuyaat.h ityarthaH ..

        arthaatmakasya jagataH shabdaniruupyatvena shabdasya varNaa\-
tmakatvena varNaanaaM praNavaatmakatvena praNavasya bindvaatmakatvena
bindoH naadaatmakatvena naadasya brahmadhyaanasthaanaatmaka\-
kalaatmakatvena brahmaNi samanvayena bindunaadakalaatiitaM brahma
dhyaayediti bhagavatoktam.h \, tadvivichya j~naatuM pRRichchhati\-\-\-

arjuna uvaacha\-\-\-

akSharaaNi samaatraaNi sarve bindusamaashritaaH ..40 ..

bindubhirbhidyate naadaH sa naadaH kena bhidyate .

        he bhagavan.h samaatraaNi akSharaaNi akaaraadiini sarve
sarvaaNi li~NgavyatyayaH aarShaH \, bindusamaashritaaH
bindutanmaatraaNiityarthaH . bindustu naadena bhidyate naadatanmaatraH
san.h tatra samanvetiityarthaH . sa naadaH kalaayaaM samanveti . saa
kalaa
kutra samanveti iti prashnaarthaH . yadyapi shloke sa naadaH kena
bhidyata iti
naadasyaiva samanvayaH pRRiShTa iti bhaati \, tathaapi naadasya
kalaasamanvaya
iti prasiddhatvaat.h naadapadaM kalopalakShaNam.h ..

        evaM pRRiShTo bhagavaan.h brahmaNi samanveti iti
uttaramaaha\-\-\-

shriibhagavaanuvaacha\-\-\-

anaahatasya shabdasya tasya shabdasya yo dhvaniH ..41 ..

dhvanerantargataM jyotirjyotirantargataM manaH .
tanmano vilayaM yaati tadviShNoH paramaM padam.h ..42 ..

        anaahatasya shabdasya paraavasthaapannapraNavasya yaH dhvaniH
naadaH tasya naadasya jyotiH antargatam.h . tena tejoruupakalaayaaM
naadasyaantarbhaava iti taatparyam.h . kalaantarbhaavamaaha\-\-\-
jyotirantargataM mana iti . manasaH jyotiShyantarbhaavo naama
tanmaatrayaa tatra vyaaptiH . tathaa cha manasi jyotiShaH kalaayaaH
samanvaya iti
bhaavaH . tat.h manaH shabdaadiprapa~nchakaaraNabhuutaM manaH
yatra vilayaM yaati \, yatra brahmaNi
vedaantajanyanirvikalpakabrahma\-
gocharamanovRRittiH layaM yaati \, tat.h vRRittilayasthaanaM vRRitti\-
layaatmakaM vaa viShNoH paramam.h utkRRiShTaM padaM svaruupamiti .
taduktam.h\-\-\-manaH kaayaagninaa hantiityaadinaa ..

        punastadeva vishinaShTi\-\-\-

AUMkaaradhvaninaadena vaayoH saMharaNaantikam.h .
niraalambaM samuddishya yatra naado layaM gataH ..43 ..

        oMkaaradhvaninaadena oMkaaradhvanyaatmakanaadena saha vaayoH
saMharaNaantikaM rechakapuurakaadikrameNa niyamitavaayorupasaMhaara\-
paryantaM niraalambaM nirvisheShaM brahma samuddishya lakShyaM
kRRitvaa dhyaayet.h . yatra sa naado layaM gataH naashaM
praapnuyaat.h \, tat.h naadanaashaadhikaraNaatmakaM naadanaashaatmakaM
vaa viShNoH paramaM padamityarthaH ..

        evaM dhyaanaprakaareNa shuddhaantaHkaraNasya aaruuDhasya
puNyapaape vidhuuya brahmasaayujye.abhihite \,
aarurukShoraparishuddha\-
antaHkaraNitvena brahmasaayujyaasambhave
dharmaadharmavidhuunanaasambhavena
taddvaaraa jananamaraNaadikamavashyaM bhaavyamiti manasi nishchitya
punaraavRRittiprakaaraM pRRichchhati\-\-\-

arjuna uvaacha\-\-\-

bhinne pa~nchaatmake dehe gate pa~nchasu pa~nchadhaa .
praaNairvimukte dehe tu dharmaadharmau kva gachchhataH ..44 ..

        pa~nchaatmake pa~nchabhuutaatmake dehe sthuulashariire
bhinne gate sati \, pa~nchasu pa~nchabhuuteShu pa~nchadhaa
tattatpRRithivyaadyaa\-
kaareNa sthiteShu satsu \, dehe praaNaiH praaNaadipa~nchavaayubhiH
viyukte sati \, dharmaadharmau puNyapaape kva gachchhataH kutra
yaasyataH ..

        evaM pRRiShTo bhagavaan.h li~Ngashariiraadhaaratayaa tiShThata
ityuttaramaaha\-\-\-

shriibhagavaanuvaacha\-\-\-

dharmaadharmau manashchaiva pa~nchabhuutaani yaani cha .
indriyaaNi cha pa~nchaiva yaashchaanyaaH pa~ncha devataaH ..45 ..

taashchaiva manasaa sarve nityamevaabhimaanataH .
jiivena saha gachchhanti yaavattattvaM na vindati ..46 ..

        dharmaadharmau puNyapaape manashcha antaHkaraNaM yaani cha
pa~nchabhuutaani pRRithivyaadiini yaani cha pa~nchendriyaaNi chakShu\-
raadiini vaagaadiini j~naanakarmaatmakaani cha yaashchaanyaaH
pa~nchadevataaH pa~nchendriyaabhimaaninyaH digvaataadayaH \,
taduktam.h\-\-\-
digvaataadarkapravetaashvivahnipraapyapraliiyakaaH iti \, taa
devataaH \, ete sarvabhuutaadayaH manasaa antarindriyeNa nityameva
sarvadaa
abhimaanataH mamataaha~NkaaraviShayatvena yaavattattvaM na vindati
aparokShabrahmaanubhavaM na praapnoti \, taavajjiivena saha
jiivopaadhinaa
li~Ngena saha gachchhanti gataagataM praapnuvantiityarthaH ..

        evaM sthuuladehalaye.api dharmaadharmau
li~Ngashariiramaashritya tiShThata ityukte \, li~Ngashariirabha~NgaH
kadeti
pRRichchhati\-\-\-

arjuna uvaacha\-\-\-

sthaavaraM ja~NgamaM chaiva yatki.nchitsacharaacharam.h .
jiivaa jiivena sidhyanti sa jiivaH kena sidhyati ..47 ..

        sthaavaraja~NgamaatmakaM sacharaacharaM charaacharasahitaM
jagajjaalaM sarvasmin.h ye jiivaaH abhimaanavantaH
sthuuladehaabhimaanino
vishvaatmakaa jiivaaH jiivena li~Ngashariiraabhimaaninaa taijasena
sidhyanti vishvaabhimaanaM tyajanti . sa jiivaH taijasaabhimaanii kena
hetunaa sidhyati svaabhimaanaM tyajatiiti prashnaarthaH ..

        evaM pRRiShTe sati praaj~nena taijasaH sidhyati \,
praaj~nasturiiye\-
NetyevaM krameNa sidhyatiityuttaramaaha\-\-\-

shriibhagavaanuvaacha\-\-\-

mukhanaasikayormadhye praaNaH sa.ncharate sadaa .
aakaashaH pibate praaNaM sa jiivaH kena jiivati ..48 ..

        mukhanaasikayormadhye mukhanaasikaamadhyataH sadaa sarvadaa
yaavadadRRiShTaM praaNavaayuH sa.ncharate ajapaamantraatmakatvena
ekaikasya dinasya ShaTshataadhikaikaviMshatisahasrasa~Nkhyayaa
sa.ncharati \, taavatparyantamadRRiShTamahimnaa li~Ngamapi vartate .
yadaa tu yogamahimnaa brahmaj~naanaanantaraM jiivasyaadRRiShTa\-
nivRRittiH \, tadaa aakaashaH jiivatvanimittaM praaNaM pibate \, tadaa
jiivaH kena jiivati jiivatvaapaadakaavidyaanivRRittyaa
nira~njanabrahma\-
bhaave jaate jiivatvameva naastiityarthaH ..

        nanu brahmaaNDaadyupaadhivishiShTasya sarvagatasya brahmaNaH
kathaM nira~njanatvamiti pRRichchhati\-\-\-

arjuna uvaacha\-\-\-

brahmaaNDavyaapitaM vyoma vyomnaa chaaveShTitaM jagat.h .
antarbahishcha tadvyoma kathaM devo nira~njanaH ..49 ..

        he bhagavan.h vyoma aakaashaM brahmaaNDavyaapitaM
brahmaaNDaa\-
vachchhinnamityarthaH . vyomnaa cha aakaashena jagat.h aaveShTitaM
vyaaptam.h \, tasmaatkaaraNaat.h antarbahishcha vyomaiva vartate \,
evaM sati devaH iishvaraH kathaM nira~njanaH anyaprakaashanirapekShaH
kathamityarthaH ..

        aakaashaadisarvaprapa~nchasya kalpitatvena sarvaM
setsyatiityabhipraayeNaaha\-\-\-

shriibhagavaanuvaacha\-\-\-

aakaasho hyavakaashashcha aakaashavyaapitaM cha yat.h .
aakaashasya guNaH shabdo niHshabdo brahma uchyate ..50 ..

        aakaashaH mahaakaashaH avakaashaH parichchhinnaakaashaH
ubhayamapyaakaashena aakaashatanmaatrabhuutena shabdena
vyaapitaM vyaaptaM tadupaadanakatayaa tadatiriktaM na
bhavatiityarthaH . tarhi upaadaanasya shabdasya
atiriktatvamastvityata aaha\-\-\-
aakaashasya guNaH shabda iti \, shabdaH tanmaatrabhuutaH aakaashasya
mithyaa\-
bhuutaakaashasya guNaH pariNaamyupaadaanaM yataH \, ata eva svayamapi
mithyaabhuuta ityarthaH . brahma tu niHshabdaH niShprapa~nchaH
ityuchyate . tathaa cha satyasyaakSharasya brahmaNaH asatyena saha
sambandhaasambhavaat.h nira~njanatvamupapadyata ityarthaH ..

        evaM bhagavatokte \, akSharashabdasya bhagavadabhimataarthaM
ajaanaanaH san.h lokaprasiddhavarNaatmakaakSharabuddhyaa
varNaanaamakSharatvaM na sambhavatiityabhipraayeNa pRRichchhati\-\-\-

arjuna uvaacha\-\-\-

dantoShThataalujihvaanaamaaspadaM yatra dRRishyate .
akSharatvaM kutasteShaaM kSharatvaM vartate sadaa ..51 ..

        he bhagavan.h yatra varNaatmakaakShareShu dantoShThataalu\-
jihvaanaam.h \, upalakShaNemetat.h kaNThaadiinaamaShTaanaaM
sthaanaanaam.h \, aaspadam.h aaspadatvaM dRRishyate pratyakSha\-
manubhuuyate . ##'## akuhavisarjaniiyaanaaM kaNThaH ##'## ityaadinaa
shruuyate cha . tathaa cha teShaaM varNaanaam.h akSharatvaM naasha\-
rahitatvaM kutaH \, utpattimato naashaavashyaMbhaavaat.h ##?## sadaa
sarvakaalaM kSharatvaM naashavattvameva vartate teShaam.h \, naasha\-
rahitatvaM kuta iti prashnaarthaH ..

        evamabhipraayamajaanaanena arjunena pRRiShThe svaabhipreta\-
makSharashabdaarthaM sphuTayan.h bhagavaanuvaacha\-\-\-

shriibhagavaanuvaacha\-\-\-

aghoShamavya~njanamasvaraM chaa\-
        pyataalukaNThoShThamanaasikaM cha .
arekhajaataM paramuuShmavarjitaM
        tadakSharaM na kSharate kathaMchit.h ..52 ..

        aghoShaM ghoShaakhyavarNaguNarahitam.h avya~njanaM
kakaaraadivya~njanaatiitam.h asvaram.h ajatiitam.h \, ataalukaNTho\-
ShThamapi ajvya~njanaadyutpattisthaanataalvoShThaadirahitam.h
anaasikam.h anusvaarotpaatisthaananaasikaatiitam.h arekhajaataM
varNavya~njakarekhaasamuuhaatiitam.h uuShmavarjitaM shaShasaha\-
atiitam.h \, yadvaa \, uuShmashabdena shvaasaakhyo guNo.abhidhiiyate
tadrahitam.h \, paraM lokaprasiddhavarNalakShaNaatiitaM yat.h brahma
kathaMchit.h sarvaprakaareNa sarvakaale.api na kSharate \,
tadevaakShara\-
shabdenochyate . na laukikaanyakSharaaNiityarthaH ..

        etaadRRishaM brahmaj~naanopaayam.h anubhavadaarDhyaaya
punarapi pRRichchhati\-\-\-

arjuna uvaacha\-\-\-

j~naatvaa sarvagataM brahma sarvabhuutaadhivaasitam.h .
indriyaaNaaM nirodhena kathaM sidhyanti yoginaH ..53 ..

        sarvabhuutaadhivaasitaM sarvabhuuteShvapyantaryaamitayaa
sthitaM
sarvagatam.h antarbahishcha paripuurNam.h \, brahma j~naatvaa samyag\-
vibudhya yoginaH indriyaaNaaM nirodhena indriyaniyamanena kathaM
sidhyanti kenopaayena muktaa bhavantiityarthaH ..

        evaM pRRiShTo bhagavaan.h tameva j~naanopaayaM punarapyaaha\-
\-\-

shriibhagavaanuvaacha\-\-\-

indriyaaNaaM nirodhena dehe pashyanti maanavaaH .
dehe naShTe kuto buddhirbuddhinaashe kuto j~nataa ..54 ..

        maanavaaH manuShyaaH indriyaaNaaM nirodhena indriyaniyamanena
dehe dehe eva pashyanti j~naasyanti \, tasmaat.h dehadaarDhyaM cha
j~naanopaaya iti bhaavaH . tadabhaave j~naanameva naasti ityaaha\-\-\-
dehe naShTe adRRiShTe sati buddhiH kutaH tattvaj~naanaM kutaH ##?##
tasmaaddehendriyaadibhiH yaj~nadaanaadishravaNaadikameva tattvaj~naane
kaaraNamiti bhaavaH ..

        taadRRishaM cha kaaraNaM
yaavatparyantamanuShTheyamityaasha~Nkya
avadhimaaha\-\-\-

taavadeva nirodhaH syaadyaavattattvaM na vindati .
vidite tu pare tattve ekamevaanupashyati ..55 ..

        yaavattattvaj~naanaM naasti \,
taavatparyantamindriyanirodhaH syaat.h \;
pare tattve akhaNDaanandabrahmaNi vidite aparokShabhuute sati \,
ekamevaanupashyati ekameva dehendriyasaadhanaanuShThaanaadisaadhana\-
rahitaM brahmaivaanupashyati \, naanyat.h \; tadanantaraM saadhanaa\-
nuShThaaprayaaso.api maa bhuuditi bhaavaH ..

        tasmaadyaavattattvaj~naaM taavatsaadhanamanuShTheyam.h \,
tadabhaave tanna sidhyatiityaaha\-\-\-

bhavachchhidrakRRitaa dehaaH sravanti galikaa iva .
naiva brahma na shuddhaM syaatpumaanbrahma na vindati ..56 ..

        dehaaH j~naanakaaraNiibhuutashariiraaNi navachchhidrakRRitaaH
viShayasraavivRRittimannavendriyaghaTitaani \; tatra dRRiShTaantaH
galikaa iva chchhidraghaTaa iva sarvadaa j~naanaM sravantiityarthaH .
taadRRishaviShayapravaNachittasya brahma na shuddhaM syaat.h iti
naiva iishvaratvakartRRitvabimbatvaadighaTitaM na bhavati . tathaa cha
brahmaNi bimbatvaadighaTite pumaan.h sukhaduHkhaabhimaanii
pratibimbo jiivaH brahma na vindati aanandaanubhavaM na praapno\-
tiityarthaH ..

        tasmaat.h yaavattattvaaparokShaparyantaM saadhane yatnaH
kartavyaH \, jaate cha tattvaavabodhe vidhiniShedhatatvena na ko.api
yatnaH kartavya ityabhipraayavaanaaha\-\-\-


atyantamalino deho dehii chaatyantanirmalaH .
ubhayorantaraM j~naatvaa kasya shauchaM vidhiiyate ..57 ..

        dehaH paa~nchabhautikaH atyantamalinaH jaDatvaaditi bhaavaH .
dehii aatmaa niShkRRiShTaaha~NkaaraH san.h atyantanirmalaH
aha~Nkaaro\-
paadhikasaMsaararahitaH ityevamubhayordehaatmanoH antaraM kalpitatva\-
satyatve j~naatvaa yo vartate \, taM prati kasya shauchaM vidhiiyate
dehasya
vaa aatmano vaa ##?## dehasya chet.h \, jaDasya jaDena jalaadinaa na
shuddhiH \; aatmanashchet.h puurvameva shuddhasya na shauchaadinaa
prayojanamiti bhaavaH ..

                   iti shriigauDapaadaachaaryavirachitaayaam.h
                                uttaragiitaavyaakhyaayaam.h
                                    prathamo.adhyaayaH ..

                    .. dvitiiyo.adhyaayaH ..

        aruuDhasyaarurukShoshcha svaruupe parikiirtite .
        tatraaruuDhasya bimbaikyaM kathaM syaaditi pRRichchhati ..

arjuna uvaacha\-\-\-

j~naatvaa sarvagataM brahma sarvaj~naM parameshvaram.h .
ahaM brahmeti nirdeShTuM pramaaNaM kiM bhavet.h ..1 ..

        he bhagavan.h brahma bimbabhuutaM chaitanyaM sarvagataM
sarvatra paripuurNaM sarvaj~naM sarvasaakShibhuutaM parameshvaraM
sarvaniyaamakamiti j~naatvaa tattvamasiityaadivaakyato vibudhya ahaM
brahmeti \, pratibimbaatmaa jiivaH brahmeti nirdeShTuM vaktuM tatra
tasminnaikye kiM pramaaNaM kimupapaadakamityarthaH ..

        evaM pRRiShTo bhagavaan.h kShiirajalaadidRRiShTaantena
upaadhinivRRittaavaatmaikyaM sambhavatiityaaha\-\-\-

shriibhagavaanuvaacha\-\-\-

yathaa jalaM jale kShiptaM kShiire kShiiraM ghRRite ghRRitam.h .
avisheSho bhavettadvajjiivaatmaparamaatmanoH ..2 ..

        jale nadyaadau jalaM tadeva paatraaduddhRRitaM paatropaadhitaH
pRRithakbhuutaM tatraiva kShipte paatropaadhinivRRittau mahaajalaikyaM
praapnoti \, evaM kShiire kShiiraM ghRRite ghRRitaM kShiptaM sat.h
tattadaikyaM praapnoti \, tadvat.h jiivaatmaparamaatmanoH avidyaa\-
dyupaadhito bhede.api tannivRRittaavavisheShaH sambhavatiiti bhaavaH
..

        evamaikyaj~naanaM gurumukhaadeva sambhaavitamavidyaa\-
nivartakam.h \, na tu svatantravichaarasambhaavitamiti vadan.h
tattva\-
j~naanaarthaM gurumeva abhigachchhediti guruupaasanaamaaha\-\-\-

jiive pareNa taadaatmyaM sarvagaM jyotiriishvaram.h .
pramaaNalakShaNairj~neyaM svayamekaagravedinaa ..3 ..

        svayamadhikaarii ekaagravedinaa brahmaniShThena guruNaa
pramaaNalakShaNaiH ##'## tattvamasi ##'## ##'## yato vaa imaani
bhuutaani ##'## ##'## yaH sarvaj~naH sarvavit.h ##'## ityaadibhiH
jiive pareNa
paramaatmanaa taadaatmyam.h aikyaM bodhite sati \, tadanantaraM
svayameva sarvagaM
sarvavyaapinamiishvaraM sarvaniyantaaraM jyotiH svayaMprakaashaatmaa
iti vij~neyaM j~naatuM yogyamityarthaH ..

        evaM guruupadeshaanantarabhavij~naanenanaivopapattau kiM
karmayogeneti pRRichchhati\-\-\-

arjuna uvaacha\-\-\-

j~naanaadeva bhavejj~neyaM viditvaa tatkShaNena tu .
j~naanamaatreNa muchyeta kiM punaryogadhaaraNaa ..4 ..

        he bhagavan.h j~neyaM vichaaryaM brahmaikyaM j~naanaadeva
guruupadiShTaadeva bhavet.h \; tathaa cha viditvaa
guruupadeshaanantaraM
tattvaM j~naatvaa tatkShaNena tu
vedaantavaakyajanyacharamavRRittyuttara\-
kShaNameva muchyeta mukto bhavet.h \; evaM j~naanamaatreNa
muktyupapattau
yogadhaaraNaakarmayogaabhyaasaH kiM punaH kiM prayojanam.h vyartha\-
tvaadityabhipraayaH ..

        evaM karmayogavaiyarthye sha~Nkite yaavattattvaj~naanaM na
sambhavati \, taavadantaHkaraNashuddhyarthamanuShTheyaM karma \;
siddhe cha tasmin.h j~naane \, punaH karmaanuShThaanaM maa bhuut.h
ityaaha\-\-\-

shriibhagavaanuvaacha\-\-\-

j~naanena diipite dehe buddhirbrahmasamanvitaa .
brahmaj~naanaagninaa vidvaannirdahetkarmabandhanam.h ..5 ..

        he arjuna vidvaan.h vivekii j~naanena dehe li~Ngashariire
diipite
shuddhe \, tataH buddhiH nishchayaatmikaa brahmasamanvitaa chet.h
brahmaNi sthithaa asambhaavanaarahitaa chet.h \, tadanantaraM
brahmaj~naanaagninaa
brahmaj~naanaanalena karmabandhanaM karmapaashaM nirdahet.h
tyajedityarthaH .
taduktam.h\-\-\-##'## j~naanaagniH sarvakarmaaNi
bhasmasaatkurute.arjuna ##'## iti ..

        evaM praaptatattvaikasya tataH paraM kimapi na
kaaryamityaaha\-\-\-

tataH pavitraM parameshvaraakhya\-
        madvaitaruupaM vimalaambaraabham.h .
yathodake toyamanupraviShTaM
        tathaatmaruupo nirupaadhisaMsthaH ..6 ..

        tataH tattvaj~naanaanantaram.h udake mahodake anupraviShTam.h
aikyaM gataM toyaM parichchhinnodakam.h \, tadvat.h pavitraM
shuddham.h
parameshvaraakhyaM parameshvarasaj~naM tathaapi vimalaambaraabhaM
nirmalaakaashavadasa~Ngam.h advaitaruupaM
sajaatiiyavijaatiiyasvagata\-
bhedarahitaM brahma paraM brahma anupraviShTaH tadaikyaM gataH ata
eva paramaatmaruupaH san.h nirupaadhisaMstho bhavet.h aupaadhika\-
kartRRitvaadibhedarahito bhavet.h \, svayaM niShkriya
aasiitetyarthaH \;
guNaa guNeShu vartante iti nyaayaaditi bhaavaH ..

        evaM yathoktakarmaanuShThaanadvaaraa tattvaj~naane jaata eva
paramaatmatattvaM j~naatuM shakyam.h \, na tataH puurvaityaaha\-\-\-

aakaashavatsuukShmashariira aatmaa
        na dRRishyate vaayuvadantaraatmaa .
sa baahyamabhyantaranishchalaatmaa
        j~naanolkayaa pashyati chaantaraatmaa ..7 ..

        aakaashavat.h suukShmashariiraH aakaashaM yathaatiindriyam.h
\,
tadvat.h paramaatmaa suukShmashariiraH \, suukShmatvamatra
atiindriyatva\-
mabhipretam.h \, taadRRishaH paramaatmaa vaayuvat.h vaayuryathaa
chakShuraadiviShayo na \, tadvat.h antaraatmaa jiivo.api na
dRRishyate \,
tatsvaruupamapiindriyaviShayaM na bhavatiityarthaH \,
manaso.apramaaNatvasaadhanaaditi bhaavaH . tarhi tayoH
aparokShatattvaj~naanaM
kenetyata aaha\-\-\-sa baahyamabhyantaranishchalaatma
viShayavikShiptachitto
na bhavati \, saH j~naanolkayaa
vedaantajanyatattvaaparokShavRRittiruupaj~naanadiipena
antaraatmaa antarmukhachittaH pashyati tadubhayaikyaM
jaanaatiityarthaH ..

        iha keShaaMchiddarshanaM archiraadimaargeNa lokaantarapraaptiH
muktiH iti \, tanniraakartum.h ##'## atra brahma samashnute ##'##
ityaadi
shrutyaa puurvoktaj~naanino muktisvaruupamaaha\-\-\-

yatra yatra mRRito j~naanii yena kenaapi mRRityunaa .
yathaa sarvagataM vyoma tatra tatra layaM gataH ..8 ..

        sarvagataM sarvavastvavachchhinnaM vyoma aakaashaM yathaa
avachchhedakavastunaashe tatraiva mahaavyomni layam.h aikyaM
praapnoti \, tathaa sarvagataH j~naanii sarvatra
paripuurNabrahmaabhinnaH
shariiraadyupaadhinaa bhinnatvena vyavahriyamaaNaH brahmaaparokSha\-
j~naanii yena kena mRRityunaa yatra kutraapi vaa mRRitaH
aj~naanopaadaanaka\-
dehaM j~naanena naashayati \, tatra tatraiva brahmaNi layam.h aikyaM
gataH
praapta evetyarthaH . anena tattvaj~naanino deshakaalaadyapekShaa
maraNe
maa bhuuditi suuchitam.h . bhRRigvagnyaadyapamRRityunimittaka\-
praayashchittaanyapi aarurukShvadhikRRitaani iti veditavyam.h ..

        ekasyaapi jiivasya dehaadyavachchhedakabhedena naanaatvaM
jiiva\-
syaaNutvapakShe na sambhavatiityaasha~Nkya jiivasya vyaapitvaM
saadhayati \-\-\-

shariiravyaapitaM vyoma bhuvanaani chaturdasha .
nishchalo nirmalo dehii sarvavyaapii nira~njanaH ..9 ..

        shariiravyaapitaM shariiraadisarvadravyavyaapitaM vyomaM
aakaashaM
yathaa bhuvanaani chaturdasha bhuurbhuvaraadiini vyaapitaM sat.h
vartate \,
evaM nishchalaH kriyaarahitaH nirmalaH parishuddhaH nira~njanaH
svayaM\-
prakaasho dehii jiivaH sarvavyaapii jagadvyaapiityarthaH .
jaganmaatrasya
avidyaapariNaamatvena jagadupaadaanaavidyaapratibimbasyaiva jiivatvena
tasya vyaapitvameva naaNutvamiti bhaavaH ..

        evaM tattvaj~naanino muktisvaruupamabhidhaaya tataH paraM
tattva\-
j~naanasaadhanaanuShThaatuH tadeva sarvapaapapraayashchittamityaaha\-
\-\-

muhuurtamapi yo gachchhennaasaagre manasaa saha .
sarvaM tarati paapmaanaM tasya janma shataarjitam.h ..10 ..

        yaH j~naanasaadhanaanuShThaataa manasaa saha saadhanena saha
muhuurtamaatramapi naasaagre gachchhet.h naasaagre tattvaj~naanaarthaM
nishchalaM chakShuH kuryaat.h \, tasya taadRRishahaMsamudraaniShThasya
janmashataarjitaM anekajanmasa.nchitaM sarvaM yatpaapamasti tatsarvaM
paapmaanaM paapaM yogii tarati naashayatiityarthaH . taduktam.h
##'## yasya
brahmavichaaraNaM kShaNamapi praapnoti dhairyaM manaH ##'## ##'##
kulaM
pavitraM jananii kRRitaarthaa vishvambharaa puNyavatii cha tena
##'## ityaadi\-\-\-

        muktiH dvividhaa\-\-\-sadyo muktiH kramamuktiriti \, tatra
sadyo muktiH
##'## yatra yatra mRRito yogii ##'## ityaadinaa\, ##'## atra brahma
samashnute ##'##
ityaadi shrutyaa cha \, pratipaaditaa . ##'## brahmaNaa saha te
sarve saMpraapte
pratisa.nchare . parasyaante kRRitaatmaanaH pravishanti paraM
param.h ##'##
ityaadibhiH pratipaaditaaM kramamuktiM niruupayitum.h \,
archiraadimaargaM gantuH
punaraavRRittiraahityam.h \, dhuumaadimaargaM gantuH punaraavRRittiM
cha \, niruupayituM yogadhaaraNayaa tadubhayamaargasvaruupamaaha\-\-\-

dakShiNe pi~Ngalaa naaDii vahnimaNDalagocharaa .
devayaanamiti j~neyaa puNyakarmaanusaariNii ..11 ..

        dakShiNe deahasya dakShiNe bhaage vahnimaNDalagocharaa vahni\-
maNDalaM saMpraaptaa puNyakarmaanusaariNii puNyakarmabhiH praaptuM
yogyaa pi~Ngalaa naama naaDii muulaadhaaraadaarabhya dakShiNabhaagataH
sahasraaraparyantaM vyaamaa yaa naaDii saa devayaanamiti j~neyaa
punaraa\-
vRRittirahitaarchiraadimaarga iti j~neyatyarthaH ..

        dhuumaadimaargapraapakelaanaaDiisvaruupamaaha\-\-\-

ilaa cha vaamanishvaasasomamaNDalagocharaa .
pitRRiyaanamiti j~neyaM vaamamaashritya tiShThati ..12 ..

        ilaanaaDii vaamanishvaasasomamaNDalagocharaa vaamanaasaapuTa\-
maargeNa chandramaNDalaM praaptaa vaamamaashritya tiShThati \,
muulaa\-
dhaaraadaarabhya vaamabhaagataH sahasraaraparyantaM gataa yaa naaDii
saa pitRRiyaanamiti j~neyaa punaraavRRittyanukuuladhuumamaarga iti
j~neyetyarthaH ..

        evamilaapi~NgalaanaaDyoH sthaanaM svaruupaM cha abhidhaaya
suShumnaanaaDiisvaruupaM niruupayituM tatsambandhinyaaH brahma\-
daNDyaaH svaruupamaaha\-\-\-

gudasya pRRiShThabhaage.asminviiNaadaNDasya dehabhRRit.h .
diirghaasti muurdhniparyantaM brahmadaNDiiti kathyate ..13 ..

        asmin.h dehe gudasya muulaadhaarasya pRRiShThabhaage
pashchima\-
bhaage viiNaadaNDasya dehabhRRit.h viiNaayaastantryaadhaarabhuuto
yo daNDaH tadaakaarabhRRit.h tadvatsthitaM muurdhniparyantaM
sahasraaraparyantavyaaptaM yaddiirghaasti diirghaM pRRiShThabhaaga\-
sthitam.h \, tat.h brahmanaaDiiti kathyate
brahmaikyapratipaadakasuShumnaa\-
dhaaratvaaditi bhaavaH ..

        itaH paraM suShumnaanaaDiisvaruupamaaha\-\-\-

tasyaante suShiraM suukShmaM brahmanaaDiiti suuribhiH .

        tasya brahmadaNDyaakhyaasthnaH ante agre suukShmaM suShiraM
randhraM vartata iti sheShaH \, tadgataa naaDii suuribhiH vivekibhiH
brahmanaaDiiti brahmaikyapratipaadikaa naaDiiti kathyata iti sheShaH
..

        taameva naaDiiM niruupayati\-\-\-

ilaapi~Ngalayormadhye suShumnaa suukShmaruupiNii .
sarvaM pratiShThitaM yasminsarvagaM sarvatomukham.h ..14 ..

        ilaapi~NgalanaaDyormadhye suukShmaruupiNii atisuukShmabisa\-
tanturuupNii muulaadhaaraadaarabhya svaadhiShThaanaadichakradvaaraa
sahasraaraparyantaM gataa kuNDalinii shaktiriti prasiddhaa yaa
suShumnaa
naaDii \, tasyaaH agre upari sarvaM sarvaatmakaM vishvatomukhaM
sarva\-
draShTRRi sarvagaM sarvavyaaptaM yattejaH brahmajyotiH \, tat.h
pratiShThitaM vidyata ityarthaH \, ##'## tasyaaH shikhaayaa madhye
##'##
iti shruteH . ##'## shataM chaikaa cha hRRidayasya naaDyastaasaaM
muurdhaanamabhiniHsRRitaikaa . tayordhvamaayannamRRitatvameti\-\-\-
##'##
ityaadishruteH .

        suShumnaamaargagatasya brahmapraaptiM niruupayituM tasyaaH
kuNDalinyaaH sakalajagadaatmakatvaM sakalajagadaadhaaratvaM sarva\-
devaatmatvaM sarvavedaadhaarakatvaM cha aaha\-\-\-

tasya madhyagataaH suuryasomaagniparameshvaraaH .
bhuutalokaa dishaH kShetrasamudraaH parvataaH shilaaH ..15 ..

dviipaashcha nimnagaa vedaaH shaastravidyaakalaakSharaaH .
svaramantrapuraaNaani guNaashchaite cha sarvashaH ..16 ..

biijaM biijaatmakaasteShaaM kShetraj~naaH praaNavaayavaH .
suShumnaantargataM vishvaM tasminsarvaM pratiShThitam.h ..17 ..

        suuryasomaagniparameshvaraaH suuryamaNDalasomamaNDala\-
vahnimaNDalaani tanmadhyasthiteshvarashcha \, bhuutalokaaH pa~ncha\-
mahaabhuutaani vyomaadiini \, chaturdasha bhuvanaani bhuurbhuvaH\-
suvaraadiini \, dishaH puurvaadayaH \, kShetraaNi vaaraaNasyaadiini \,
samudraaH lavaNekShvaadayaH \, parvataashcha mervaadayaH \, shilaaH
yaj~nashilaaH chittashilaadayaH \, dviipaaH jambvaadayaH \, nimnagaaH
jaahnavyaadayaH \, vedaaH RRigvedaadayaH \, shaastraaNi
miimaaMsaadiini \,
kalaaH chatuHShaShTikalaaH \, akSharaaH kakaaraadiini \, svaraaH
akaaraadayaH \, mantraaH gaayatryaadayaH \, puraaNaani
brahmaaNDaadiini \,
guNaaH sattvaadayaH \, biijaM pradhaanam.h \, biijaatmakaaH
mahadaadayaH \,
kShetraM jaanantiiti kShetraj~naaH jiivaaH \, praaNavaayavaH\-\-\-
praaNaadayaH
pa~nchanaagaadayaH pa~ncha aahatya dashavaayavaH \, sarva ete tasya
suShumnaanaaDiivisheShasya madhyagataaH yasmaat.h \,
tasmaatkaaraNaat.h
sarvaM jagajjaataM suShumnaantargataM kuNDaliniishaktyantarbhuuta\-
mityarthaH . ata eva tasmin.h sarvaM pratiShThitam.h iti \, ##'##
tasyaante
suShira{\m+} suukShmaM tasminsarvaM pratiShThitam.h ##'## iti
shruteH ..

        tasmaatsarvajagadutpattikaaraNamaaha\-\-\-

naanaanaaDiiprasavakaM sarvabhuutaantaraatmani .
uurdhvamuulamadhaH shaakhaM vaayumaargeNa sarvagam.h ..18 ..

        sarvabhuutaanaaM sarvapraaNinaaM antaraatmani dehe naanaa\-
naaDiiprasavakaM naanaanaaDyutpattisthaanabhuutam.h \, uurdhvamuulaM
uurdhvaM brahma tadeva muulaM utpattisthaanaM yasya tat.h \, adhaH\-
shaakhaM hiraNyagarbhaadisRRiShTiparamparaakhyaadadhaH prasRRita\-
tiryagaadishaakham.h \, vaayumaargeNa praaNaapaanaadivaayumaargeNa \,
sarvagaM sarvavyaaptaM sat.h jagadupaadaanatayaa tiShThatiityarthaH ..

        brahmopaasanasthaanatayaa itaranaaDyaadhikyamaaha\-\-\-

dvisaptatisahasraaNi naaDyaH syurvaayugocharaaH .
karmamaargeNa suShiraastirya~nchaH suShiraatmakaaH ..19 ..

adhashchordhvagataastaasu navadvaaraaNi shodhayan.h .
vaayunaa saha jiivordhvaj~naanii mokShamavaapnuyaat.h ..20 ..

        vaayugocharaaH vaayusa.nchaaraanukuulaaH naaDyaH siraaH
dvisaptatisahasraaNi dvayaadhikasaptatisahasraaNi karmamaargeNa
suShiraaH punaraavRRittipraapakasuShiravatyaH \; ata eva tirya~nchaH
tiryagbhuutaaH suShiraatmakaaH randhrapradhaanaaH adhashchordhva\-
gataaH adhobhaagamuurdhvabhaagaM cha gataaH sarvatra vyaaptaaH \;
taasu naaDiiShu madhye suShumnaanaaDyaa nava dvaaraaNi shidhayan.h
praaNaayaamena mukhaadisarvadvaaraaNi shodhayan.h \; jiivaH vaayunaa
saha uurdhvaj~naanii brahmaaparokShaj~naanii san.h
mokShamavaapnuyaat.h
brahmaikyaM praapnuyaadityarthaH . ##'## tayordhvamaayannamRRitatva\-
meti ##'## ityaadishruteriti bhaavaH ..

        tasyaaH kuNDalinyaaH sakalajagadaadhaarakatvena cha upaasanaaM
kartumasyaameva sarvaaNiindraadipuraaNi kalpayati\-\-\-

amaraavatiindraloko.asminnaasaagre puurvato dishi .
agniloko hRRidi j~neyashchakShustejovatii purii ..21 ..

        asminnaaDiivisheShe puurvato dishi puurvasyaaM dishi naasaagre
naasikaagrabhaage amaraavatii amaraavatyaakhyaH indralokaH indraadi\-
devaavaasabhuuto lokaH vartata iti sheShaH . tathaa anantaraM chakShuH
dakShiNaM netraM tejovatii tejovatii naama puriiti prasiddha \,
hRRidi hRRidaye
agnilokaH agnyaadidevaavaasabhuuto lokaH j~neyaH vartata iti sheShaH
..

yaamyaa saMyamanii shrotre yamalokaH pratiShThitaH .
nairRRito hyatha tatpaarshve nairRRito loka aashritaH ..22 ..

        shrotre dakShiNe karNe yaamyaa yamasambandhinii
saMyaminyaakhyo
yamalokaH yamaadidevavaasabhuuto lokaH pratiShThitaH astiityarthaH .
atha tatpaarshve dakShiNakarNabhaage nairRRitaH nirRRitisambandho
nairRRityaakhyo lokaH aashritaH astiityarthaH ..

        ki.ncha\-\-\-

vibhaavarii pratiichyaaM tu pRRiShThe vaaruNikaa purii .
vaayorgandhavatii karNapaarshve lokaH pratiShThitaH ..23 ..

        pratiichyaaM pashchimadishi pRRiShThe pashchimabhaage
vibaavarii\-
saMj~nakaa vaaruNikaa purii varuNasambandhinii purii vartata iti
sheShaH \;
karNapaarshve vaamakarNasamiipe gandhavatii gandhvatiipuryaakhyaa
vaayorlokaH pratiShThitaH astiityarthaH ..

        ki.ncha\-\-\-

saumyaa puShpavatii saumye somalokastu kaNThataH .
vaamakarNe tu vij~neyo dehamaashritya tiShThati ..24 ..

        saumye uttaradishi kaNThataH kaNThadeshaadaarabhya vaamakarNe
vaamashrotre saumyaa kuberasambandhinii puShpavatii puShpavatyaakhyaa
somalokaH evaM dehamaashritya tiShThatiiti vij~neyaH ..

        ki.ncha\-\-\-

vaame chakShuShi chaishaanii shivaloko manonmanii .
muurdhni brahmapurii j~neyaa brahmaaNDaM dehamaashritam.h ..25 ..

        vaame chakShuShi vaamanetre aishaanii iishaanasambandhinii
manonmanii manonmaniipuryaakhyaH shivalokaH shivaavaasabhuuto
lokaH j~neyaH \; muurdhni shirasi brahmapurii brahmalokaH j~neyaH \;
evaM brahmaaNDaM sarvajagajjaataM dehamaashritaM deha eva vartata
ityarthaH ..

        dehe eva lokaadikalpanaamaaha\-\-\-

paadaadadhaH shivo.anantaH kaalaagnipralayaatmakaH .
anaamayamadhashchordhvaM madhyamaM tu bahiH shivam.h ..26 ..

        paadaadadhaH paadaadhaHpradeshe anantaH mahaasheShaH vartate
\,
sa tu kiidRRishaH ##?## shivaH rudraatmakaH \; punaH kiidRRishaH ##?##
kaalaagnipralayaatmakaH pralayakaalaagnyaatmaka ityarthaH \; ##'##
trilokyaaM
dahyamaanaayaaM sa.nkarShaNamukhaagninaa ##'## iti smRRiteriti
bhaavaH .
tadadhaH kimityaasha~Nkyaaha\-\-\-adhashchordhvamiti adhodeshe
uurdhva\-
deshe madhyadeshe bahirdeshe cha sarvatra anaamayaM nira~njanaM shivaM
ma~NgalaatmakaM brahmaiva vartata ityarthaH ..

        sheShopari atalaadilokakalpanaamaaha\-\-\-

adhaH pado.atalaM vidyaatpaadaM cha vitalaM viduH .
nitalaM paadasandhishcha sutalaM ja~Nghamuchyate ..27 ..

mahaatalaM tu jaanu syaaduurudesho rasaatalam.h .
kaTistaalatalaM proktaM sapta paataalasaMj~nayaa ..28 ..

        padaH paadasyaadhodeshe atalalokaM vidyaat.h \; paadaM tu
vitalaM
lokamiti viduH yogina iti sheShaH \; paadasandhiM tu gulphasthaanaM
nitalaM vidyaat.h \; ja~NghaM sutalamityuchyate \; jaanudeshaH
mahaatalaM
syaat.h \; uurudeshaH rasaatalaM vidyaat.h \; kaTideshaH talaatalaM
proktam.h \; evaM dehaavayavaaH sapta paataalaadilokasaMj~nayaa
kalpaniiyaa ityarthaH ..

        ki.ncha\-\-\-

kaalaagninarakaM ghoraM mahaapaataalasaMj~nayaa .
paataalaM naabhyadhobhaago bhogiindraphaNimaNDalam.h ..29 ..

veShTitaH sarvato.anantaH sa bibhrajjiivasaMj~nakaH .

        ghoraM bhaya.nkaraM kaalaagninarakaM kaalaagnideshavat.h
kaalaagnyaa\-
kaarasahyanarakadeshavat.h bhogiindraphaNimaNDalaM bhogiindraaH
sarparaajaanaH phaNayaH itare sarpaaH teShaaM maNDalaM samuuhavat.h
yat.h paataalam.h \, tat.h naabhyadhobhaage naabhyadhaHpradeshe
mahaapaataalasaMj~nayaa abhihitamiti vidyaat.h \; sa jiivasaMj~nakaH
jiivasaMj~naavaan.h sheShaH sarvataH sarvaM veShTitaH san.h
bibhransan.h
sthitaH kuNDalaakaareNaavRRitya vartata ityarthaH ..

bhuulokaM naabhideshaM tu bhuvarlokaM tu kukShitaH ..30 ..

        hRRidayaM svargalokaM vidyaat.h \, tatra suuryaadigrahaaH
nakShatraaNi cha tiShThantiityarthaH . sheShaM spaShTam.h ..

        ki.ncha\-\-\-

hRRidayaM svargalokaM tu suuryaadigrahataarakaaH .
suuryasomasunakShatraM budhashukrakujaa~NgiraaH ..31 ..

mandashcha saptamo hyeSha dhruvo.ataH svargalokataH .

        suuryasometyaadi suuryaadigrahanakShatramityasya
vyaakhyaanam.h . dhruvo.antaH svargalokataH svargalokasyaante dhruvo
vartata ityarthaH ..

        evaM kalpanaaphalamaaha

hRRidaye kalpayanyogii tasminsarvasukhaM labhet.h ..32 ..

        yogii hRRidaye eva suuryaadigrahanakShatraadiini kalpayan.h
tasmin.h
hRRidi kalpanaavisheSheNa sarvasukhaM labhet.h \;
tattallokagatasukhaani
praapnotiityarthaH ..

        ki.ncha\-\-\-

hRRidayasya maharlokaM janolokaM tu kaNThataH .
tapolokaM bhruvormadhye muurdhni satyaM pratiShThitam.h ..33 ..

        hRRidayasyopariiti sheShaH . spaShTamanyat.h ..

        evaM dehe eva sarvalokakalpanaamuktvaa tallayaprakaaramaaha\-
\-\-

brahmaaNDaruupiNii pRRithvii toyamadhye viliiyate .
agninaa pachyate toyaM vaayunaa grasyate.analaH ..34 ..

aakaashaM tu pibedvaayuM manashchaakaashameva cha .
buddhyaha~NkaarachittaM cha kShetraj~naH paramaatmani ..35 ..

        atra taamasaaha~NkaarakaaryaaNaaM pRRithivyaadiinaaM
saattvika\-
aha~Nkaaarakaarye manasi krameNa layakathanaM manovRRittiviShaya\-
tvaadupachaaraat.h iti mantavyam.h . tachcha mano buddhau buddhi\-
raha~Nkaare ah~NkaaraM chitte chittaM kShetraj~ne kShetraj~naH
paramaatmani evaM sarvaatmani pravilaapayedityarthaH ..

        evaM yogaabhyaasena brahmaikyaanusandhaanavataH sakala\-
duritanivRRittirityaaha\-\-\-

 ahaM brahmeti maaM dhyaayedekaagramanasaa sakRRit.h .
sarvaM tarati paapmaanaM kalpakoTishataiH kRRitam.h ..36 ..

        spaShTo.arthaH ..

        jiivasya muktisvaruupamaaha\-\-\-

ghaTasaMvRRitamaakaashaM niiyamaane ghaTe yathaa .
ghaTo nashyati naakaashaM tadvajjiiva ihaatmani ..37 ..

        ghaTe niiyamaane puurvadeshaadnyadeshaM praapyamaane ghaTe
naShTe cha yathaa ghaTaakaashaM mahaakaashe aikyaM praapnoti \,
tadvajjiivaH paramaatmaniityarthaH ..

        ki.ncha\-\-\-

ghaTaakaashamivaatmaanaM vilayaM vetti tattvataH .
sa gachchhati niraalambaM j~naanaalokyaM na saMshayaH ..38 ..

        yaH aatmaanaM jiivaM ghaTaakaashamiva paramaatmani layaM
gataM tattvataH yathaarthatayaa vetti \, saH j~naanii niraalambaM
niHsa~NgaM
j~naanaalokyaM brahmaprakaashaatmatattvaM gachchhati praapnoti \,
na saMshayaH sandeho naastityarthaH ..

        etasya j~naanayogasya kimapi tulyamityaaha\-\-\-

tapedvarShasahasraaNi ekapaadasthito naraH .
ekasya dhyaanayogasya kalaaM naarhanti ShoDashiim.h ..39 ..

aaloDya chaturo vedaandharmashaastraaNi sarvadaa .
yo vai brahma na jaanaati darvii paakarasaM yathaa ..40 ..

yathaa kharashchandanabhaaravaahii
        saarasya vaahii na tu chandanasya .
evaM hi shaastraaNi bahuunyadhiitya
        saaraM tvajaanankharavadvahetsaH ..41 ..

        chandanabhaaravaahii shriichandanakaaShThabhaaravaahii kharaH
chandanasaaravaahii na bhavati tadgandhaanubhavavaanna bhavati \, evaM
bahuuni shaastraaNyadhiityapi saaraM tu ajaanan.h brahma na jaanan.h
kharavat.h shochyaH aakroshya ityarthaH ..

        brahmaj~naanaparyantaM sarvamanuShTheyam.h \, j~naate tu
sarvaM
vyarthamityaaha\-\-\-

anantakarma shauchaM cha japo yaj~nastathaiva cha .
tiirthayaatraadigamanaM yaavattattvaM na vindati ..42 ..

        dehe bhinne.apyaatmaikyaM dRRiShTaantenaaha \-\-\-

gavaamanekavarNaanaaM kShiiraM syaadekavarNakam.h .
kShiiravaddRRishyate j~naanaM dehinaaM cha gavaaM yathaa ..43 ..

        anekavarNaanaaM shuklaadibhinnabhinnavarNaanaaM gavaaM
kShiiraM
yathaa ekavarNam.h \, miimaaMsakamate guNavyakterekatvaaditi bhaavaH
\;
tathaa bhinnabhinnaanaaM dehinaaM j~naanaM brahma ekaM dRRishyata
ityarthaH ..

ahaM brahmeti niyataM mokShaheturmahaatmanaam.h .
dve pade bandhamokShaaya na mameti mameti cha ..44 ..

mameti badhyate janturna mameti vimuchyate ..

        mameti mamataaviShayatvena sviikRRitaM sarvaM bandhaaya
bhavati \;
na mameti mamatvaM vihaaya tyaktaM mokShaayaivetyarthaH .
spaShTamanyat.h ..

        aha~Nkaaratyaagakaaryamaaha\-\-\-

manaso hyunmaniibhaavaaddvaitaM naivopalabhyate .
yadaa yaatyunmaniibhaavaM tadaa tatparamaM padam.h ..45 ..

        manasaH chittasya unmaniibhaavaat.h aha~Nkaaratyaagaat.h
dvaitaM
naivopalabhyate \, aha~Nkaaropaadhikatvaadbhedasyeti bhaavaH . tathaa
unmaniibhaavaM mano yadaa yaati niShkRRiShTaaha~Nkaara chaitanyaM
bhavati tadaa tadeva paramaM padaM mokSha ityabhidhiiyate ..

        brahmavichaaramakurvataH sarvaM vyarthamityaaha\-\-\-

hanyaanmuShTibhiraakaashaM kShudhaartaH kaNDayettuSham.h .
naahaM brahmeti jaanaati tasya muktirna jaayate ..46 ..

        yo vedashaastraaNyadhiitya shrutvaapi naahaM brahmeti
jaanaati tasya sarvaaNi shaastraNi prayaasakaraaNyeva . yathaa
kShudhaartaH
muShTibhiraakaashaM hanyaachcheti karabha~Nga eva jaayate na kimapi
phalaM
yathaa vaa tuShaM kaNDayedavahanyaat.h . avahananashrama eva phalaM
na tu
taNDulabhaavaH .tadvanmuktirna jaayate iti bhaavaH . taduktaM
bhaagavate ##'## teShaamasau kleshala eva shiShyate naanyadyathaa
sthuulatuShaa\-
vadhaatinaam.h ##'## iti ..

                iti shriigauDapaadaachaaryavirachitaayaam.h
                        uttaragiitaavyaakhyaayaam.h
                                dvitiiyo.adhyaayaH ..

                        .. tRRitiiyo.adhyaayaH ..

        yogii vyarthakriyaalaapaparityaagena shaantadhiiH .
        tRRitiiye sharaNaM yaayaaddharimeveti kiirtyate ..

shriibhagavaanuvaacha\-\-\-

anantashaastraM bahuveditavya\-
        malpashcha kaalo bahavashcha vighnaaH .
yatsaarabhuutaM tadupaasitavyaM
        haMso yathaa kShiiramivaambumishram.h ..1 ..

        vivekinaa yoginaa
saarabhuutamadhyaatmashaastramevopaasitavyaM na
tvanyat.h ashakyatvaat.h anantashaastraM paryavasaanarahitaani
shaastraaNiityarthaH . yathaakatha.nchitparyavasaane.api bahu
veditavyaM
tattaatparyaaNi bahuuni veditavyaaniityarthaH . j~naatuM shakyatve.api
kaalaH svalpa eva ##'## puMso varShashataM hayaayuH ##'## iti
nyaayaat.h .
tasmaadyatsaarabhuutaM sarvashaastraanaaloDya
yannishchitamakhaNDaikarasaM
brahma tadevopaasitavyam.h . taduktam.h ##'## aaloDya
sarvashaastraaNi ##'##
ityaadi . uktaM cha harivaMshe\-\-\-##'##
asatkiirtanakaantaaraparivartanapaaMsubhiH .
vaachaM harikathaalaapaga~Ngayaiva puniimahe ##'## iti . tatra
dRRiShTaantamaaha\-\-\-haMso yathaa ambumishratve.api ambvaMshaM
vihaaya
kShiiramevopaadatte tadvaditi bhaavaH ..

        tasmaatpaaNDityaM nirvidyetyaadishrutyaa paaNDityaprakaTanasya
brahmopaasanaapratibandhakatvena sarvamapi paaNDityaM heyamityaaha\-
\-\-

puraaNaM bhaarataM vedashaastraaNi vividhaani cha .
putradaaraadisaMsaaro yogaabhyaasasya vighnakRRit.h ..2 ..

        yogaabhyaasasya aatmaikyayogaabhyaasasya . sheShaM
spaShTam.h ..
kiM cha aatmavichaaramantareNa itarashaastraaNi na vichaarayitavyaa\-
niityaaha\-\-\-

idaM j~naanamidaM j~neyaM yaH sarvaM j~naatumichchhati .
api varShasahasraayuH shaastraantaM naadhigachchhati ..3 ..

        sahasravarShaparimitaayuShmaanapi ekaikasya shaastrasya antaM
paaraM bhaavanishchayaM vaa naadhigachchhati \; kimuta vaktavyam.h
sarvaaNi shaastraaNi naadhigachchhatiiti bhaavaH ..

        tarhi sarvamapi vihaaya adhigantavyaM vaa
kimityaasha~Nkyaaha\-\-\-

vij~neyo.akSharatanmaatraM jiivitaM chaapi cha~nchalam.h .
vihaaya shaastrajaalaani yatsatyaM tadupaasyataam.h ..4 ..

        akSharatanmaatraM naasharahitasattaamaatraatmaka aatmaa
vij~neyaH . tatra cha vairaagyaarthaM jiivitamapi cha~nchalamiti
vij~neyam.h \,
##'## charamashvaasavelaayaaM yatkRRityaM tatsadaa kuru ##'## iti
nyaayaat.h . tasmaachchhaastrajaalaani vihaaya yatsatyaM
tadevopaasyataamiti ..

        indriyajaye vairaagyaM svata eva jaayata ityaaha\-\-\-

pRRithivyaaM yaani bhuutaani jihvopasthanimittikam.h .
jihvopasthaparityaage pRRithivyaaM kiM prayojanam.h ..5 ..

        jihvopasthanimittikam.h aahaaravyavaayanimittaM sat.h
pRRithivyaaM
yaani bhuutaani santi \, praayashaH tatparityaagii chet.h \,
pRRithivyaaM kiM
prayojanam.h \, kimapi prayojanaM naastiityarthaH \, ##'## jitaM
sarvaM
jite rase ##'## iti nyaayaat.h ..

        evamaatmasamaadhiniShThasya sarvatra brahmadarshanameva \,
naanyaddarshanamityaaha\-\-\-

tiirthaani toyapuurNaani devaanpaaShaaNamRRinmayaan.h .
yogino na prapadyante aatmadhyaanaparaayaNaaH ..6 ..

        tiirthasnaanaadinaa devataapuujaadinaa cha adhyaatmasamaadhau
siddhe punastena kiM prayojanamiti bhaavaH . spaShTamanyat.h ..

        yoginaH sarvatra brahmadarshanamevetyetat.h adhikaaribhede\-
nopapaadayati\-\-\-

agnirdevo dvijaatiinaaM muniinaaM hRRidi daivatam.h .
pratimaa svalpabuddhiinaaM sarvatra samadarshinaam.h ..7 ..

        dvijaatiinaaM karmakaaNDarataanaam.h agnirdaivatam.h \,
muniinaaM
mananashiilaanaaM yoginaaM hRRidi hRRitkamalamadhyasthitaa pari\-
chchhinnamuurtirdaivatam.h \, svalpabuddhiinaaM praakRRitaanaaM tu
mRRitpaaShaaNaadipratimaiva daivatam.h \, samadarshinaaM tu
aaruuDhaanaaM
sarvatra ##'## sarvaM khalvidaM brahma ##'## iti shrutyaa sarvamapi
daivatamevetyarthaH ..

        tasmaat.h j~naanenaiva j~naatavyam.h \, j~naanaabhaave
brahma na
pashyatiityaaha\-\-\-

sarvatraavasthitaM shaantaM na prapashyejjanaardanam.h .
j~naanachakShurvihiinatvaadandhaH suuryamivoditam.h ..8 ..

        sarvatraavasthitaM sarvatra paripuurNamapi aj~naH na
pashyati \; tatra
hetuH j~naanachakShurvihiinatvaat.h
j~naanaakhyachakShuurahitatvaat.h \,
tatra dRRiShTaantamaaha\-\-\-andha iti . spaShTamanyat.h ..

        sarvaM brahmetyettadupapaadayati\-\-\-

yatra yatra mano yaati tatra tatra paraM padam.h .
tatra tatra paraM brahma sarvatra samavasthitam.h ..9 ..

        yatra yatra mano yaati mano yadyadviShayiikaroti tatra tatra
paraM
sarvotkRRiShTaM padaM praapya sthaanaM paraM brahmaiva
samavasthitam.h .
ghaTaH sphuratiityaadisphuraNaanubhavaaditi bhaavaH ..

        etaadRRishasya yoginaH sarvamapi pratyakShatayaa bhaasata
ityaaha\-\-\-

dRRishyante dRRishi ruupaaNi gaganaM bhaati nirmalam.h .
ahamityakSharaM brahma paramaM viShNumavyayam.h ..10 ..

        paramaM sarvotkRRiShTamakSharamapakShayarahitamavyayaM
naasharahitaM viShNuM paramaatmaanamahamityabhedenaiva yo bhaavayati
tasya bhaavayituH dRRishi j~naane ruupaaNi dRRishyante naamaruupaa\-
tmakaani jaganti bhaasanta ityarthaH . gaganamapi nirmalaM bhaasate \;
tathaa cha sarvamapi pratyakSheNaanubhavatiityarthaH . iyaM chaaruru\-
kShaavasthaayaamantaraapatitaa yogasiddhiriti tattvaj~naa varNayanti .
aaruuDhasya brahmaniShThatvenaitaddarshanaayogaat.h . ##'## yaa nishaa
sarvabhuutaanaam.h ##'## iti smRRiteH .

dRRishyate chetkhagaakaaraM khagaakaaraM vichintayet.h .
sakalaM niShkalaM suukShmaM mokShadvaareNa nirgatam.h ..11 ..

apavargasya nirvaaNaM paramaM viShNumavyayam.h .
sarvajyotirniraakaaraM sarvabhuutaguNaanvitam.h ..12 ..

sarvatra paramaatmaanaM ahamaatmaa paramavyayam.h .

        khagaakaaraM haMsaatmakaM paraM brahma ##'## haMso vidhiH
sha~Nkara eva haMsaH haMsashcha viShNurgurureva haMsaH ##'## ityaadi
smRRiteH dRRishyate chedyadi prakaasheta tarhi svayaM brahmaatmaa
parabrahmaatmakaH san.h sakalaM tejomayaM niShkalaM kalaatiitaM
suukShmaM pramaaNaagamyaM mokShadvaareNa nirgataM
mokShamaargaikagamyam.h ..

        apavargasya nirvaaNaM mokShasukhaatmakaM paramam.h

utkRRiShTaM viShNuM vyaapakam.h avyayaM naasharahitam.h
sarvatojyotiraakaashaM
sarvataH svayaMprakaashaM sarvabhuutaadhivaasinaM sarvaantarniyaamakaM
paramaatmaanaM khagaakaaraM haMsaatmakaM vichintayet.h
dhyaayedityarthaH ..

        evaM chintayataH paapalesho.api naastiityaaha\-\-\-

ahaM brahmeti yaH sarvaM vijaanaati naraH sadaa .
hanyaatsvayamimaankaamaansarvaashii sarvavikrayii ..13 ..

        sarvaM niShiddhaM kRRitvaapi karmabhirna sa badhyate iti \,
yaH
sadaa sarvaM brahmeti vijaanaati \, sarvaashyapi
sarvaniShiddhabhakShyapi
sarvavikrayii sarvaniShiddhavikrayyapi imaan.h kaamaan.h
ariShaDvargaan.h
hanyaat.h jayet.h \, sarvaniShiddhakarma kRRitvaapi
tairniShiddhakarmabhirna
badhyate ..

        kShaNamaatraM vaa brahmadhyaanaratasya
naanyasukhachintetyaaha\-\-\-

nimiShaM nimiShaardhaM vaa shiitaashiitanivaaraNam.h .
achalaa keshave bhaktirvibhavaiH kiM prayojanam.h ..14 ..

        shiitaashiitanivaaraNaM yathaa tathaa
shiitoShNasukhaduHkhaadi\-
dvandvasahiShNutayaa nimiShaM nimiShaardhaM vaa keshave bhakti\-
rachalaa chet.h \, vibhavaiH bhaktyatiriktaviShayasukhiaH kiM
prayojanamiti ..

        etaadRRisho yogii yadi mokShamaapekSheta \, tarhi
naanyaviShaya\-
chintaaM kuryaadityaaha\-\-\-

bhikShaannaM deharakShaarthaM vastraM shiitanivaaraNam.h .
ashmaanaM cha hiraNyaM cha shaakaM shaalyodanaM tathaa ..15 ..

samaanaM chintayedyogii yadi chintyamapekShate .

        yogii chintyaM mokShaM yadi apekSheta \, tarhi
deharakShaNaarthameva
bhikShaanna chintayet.h \, na tvindriyapriityarthamityarthaH \;
vastraM cha
shiitanivaaraNaarthaM chintayet.h \, na ala.nkaaraaya \; ashmaanaM
paaShaaNaM
hiraNyaM suvarNaM cha shaakaM shaalyodanaM cha heyopaadeyavaiShamya\-
raahityena chintayedityarthaH ..

        kiM cha\-\-\-

bhuutavastunyashochitvaM punarjanma na vidyate ..16 ..

        bhuutavastuni gatavastuni ashochitve gatamiti duHkharaahitye
siddhe \, upalakShaNametat.h \, aagaamovastunirapekShatve siddhe \,
vartamaanavastuni labdhe harSharaahitye siddhe cha punarjanma na
vidyate ..

        aatmayogamavochadyo bhaktiyogashiromaNim.h .
        taM vande paramaanandaM nandanandanamiishvaram.h ..

                iti shriigauDapaadaachaaryavirachitaayaam.h
                        uttaragiitaavyaakhyaayaam.h
                           tRRitiiyo.adhyaayaH ..
##
Encoded and proofread by Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com
\medskip\hrule\obeylines
\medskip
{\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com}
{\rm Last updated \today}
\end{document}