%@@1 % File name : adhyaatmaRamkiShkindhA.itx %-------------------------------------------- % Text title : adhyaatma raamaayaNa kiShkindhA kANDa % Author : Shri Veda Vyas % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/religion % Description/comments : % Transliterated by : Vishwas Bhide vishwas underscore bhide at yahoo.com % Proofread by : Vishwas Bhide vishwas underscore bhide at yahoo.com % Latest update : July 22, 2006 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto engtitle are % needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. adhyAtmarAmAyaNe kiShkindhAkANDam.h ..}## \itxtitle{.. adhyAtmarAmAyaNe kiShkindhAkANDam.h ..}##\endtitles## .. atha adhyAtmarAmAyaNe kiShkindhAkANDam .. .. prathamaH sargaH .. shrImahAdeva uvAca . tataH salaxmaNo rAmaH shanaiH pampAsarastaTam . Agatya sarasAM shreShThAM dR^iShTvA vismayamAyayau .. 1 .. kroshapAtraM suvistIrNamagAdhAmalashambaram . utphullAmbujakahlArakumudotpalamaNDitam .. 2 .. haMsakAraNDavAkIrNaM cakravAkAdishobhitam . jalakukkuTakoyaShTikrau~ncanAdopanAditam .. 3 .. nAnApuShpalatAkIrNaM nAnAphalasamAvR^itam . satAM manaHsvacChajalaM padmaki~njalkavAsitam .. 4 .. tatropaspR^ishya salilaM pItvA shramaharaM vibhuH . sAnujaH sarasastIre shItalena pathA yayau .. 5 .. R^iShyamUkagireH pArshve gacChantau rAmalaxmaNau . dhanurbANakarau dAntau jaTAvalkalamaNDitau . pashyantau vividhAnvR^ixAn gireH shobhAM suvikramau .. 6 .. sugrIvastu girermUrdhni caturbhiH saha vAnaraiH . sthitvA dadarsha tau yAntAvAruroha gireH shiraH .. 7 .. bhayAdAha hanUmantaM kau tau vIravarau sakhe . gacCha jAnIhi bhadraM te vaTurbhUtvA dvijAkR^itiH .. 8 .. vAlinA preShitau kiMvA mAM hantuM samupAgatau . tAbhyAM sambhAShaNaM kR^itvA jAnIhi hR^idayaM tayoH .. 9 .. yadi tau duShTahR^idayau saMdnyAM kuru karAgrataH . vinayAvanato bhUtvA evaM jAnIhi nishcayam .. 10 .. tatheti vaTurUpeNa hanumAn samupAgataH . vinayAvanato bhUtvA rAmaM natvedamabravIt .. 11 .. kau yuvAM puruShavyAghrau yuvAnau vIrasammatau . dyotayantau dishaH sarvAH prabhayA bhAskarAviva .. 12 .. yuvAM trailokyakartArAviti bhAti mano mama . yuvAM pradhAnapuruShau jagaddhetu jaganmayau .. 13 .. mAyayA mAnuShAkArau carantAviva lIlayA . bhUbhAraharaNArthAya bhaktAnAM pAlanAya ca .. 14 .. avatIrNAviha parau carantau xatriyAkR^itI . jagatsthitilayau sargaM lIlayA kartumudyatau .. 15 .. svatan{}trau prerakau sarvahR^idayasthAviheshvarau . naranArAyaNau loke carantAviti me matiH .. 16 .. shrIrAmo laxmaNaM prAha pashyainaM vaTurUpiNam . shabdashAstramasheSheNa shrutaM nUnamanekadhA .. 17 .. anena bhAShitaM kR^itsnaM na ki~ncidapashabditam . tataH prAha hanUmantaM rAghavo dnyAnavigrahaH .. 18 .. ahaM dAsharathI rAmastvayaM me laxmaNo.anujaH . sItayA bhAryayA sArdhaM piturvacanagauravAt .. 19 .. Agatastatra vipine sthito.ahaM daNDake dvija . tatra bhAryA hR^itA sItA raxasA kenacinmama . tAmanveShTumihAyAtau tvaM ko vA kasya vA vada .. 20 .. vaTuruvAca . sugrIvo nAma rAjA yo vAnarANAM mahAmatiH . caturbhirman{}tribhiH sArdhaM girimUrdhani tiShThati .. 21 .. bhrAtA kaniyAn sugrIvo vAlinaH pApacetasaH . tena niShkAsito bhAryA hR^itA tasyeha vAlinA .. 22 .. tad{}bhayAdR^iShyamUkAkhyaM girimAshritya saMsthitaH . ahaM sugrIvasacivo vAyuputro mahAmate .. 23 .. hanumAnnAma vikhyAto hya~njanIgarbhasambhavaH . tena sakhyaM tvayA yuktaM sugrIveNa raghUttama .. 24 .. bhAryApahAriNaM hantuM sahAyaste bhaviShyati . idanImeva gacChAma AgacCha yadi rocate .. 25 .. shrIrAma uvAca . ahamapyAgatastena sakhyaM kartuM kapIshvara . sakhyustasyApi yatkAryaM tatkariShyAmyasaMshayam .. 26 .. hanumAn svasvarUpeNa sthito rAmamathAbravIt . ArohatAM mama skandhau gacChAmaH parvatopari .. 27 .. yatra tiShThati sugrIvo man{}tribhirvAlino bhayAt . tatheti tasyAruroha skandhaM rAmo.atha laxmaNaH .. 28 .. utpapAta girermUrdhni xaNAdeva mahAkapiH . vR^ixacChAyAM samAshritya sthitau tau rAmalaxmaNau .. 29 .. hamumAnapi sugrIvamupagamya kR^itA~njaliH . vyetu te bhayamAyAtau rAjan shrIrAmalaxmaNau .. 30 .. shIghramuttiShTha rAmeNa sakhyaM te yojitaM mayA . agniM sAxiNamAropya tena sakhyaM drutaM kuru .. 31 .. tato.atiharShAtsugrIvaH samAgamya raghUttamam . vR^ixashAkhAM svayaM ChitvA viShTarAya dadau mudA .. 32 .. hanUmA.NllaxmaNAyAdAtsugrIvAya ca laxmaNaH . harSheNa mahatAviShTAH sarva evAvatasthire .. 33 .. laxmaNastvabravItsarvaM rAmavR^ittAntamAditaH . vanavAsAbhigamanaM sItAhareNameva ca .. 34 .. laxmaNoktaM vacaH shrutvA sugrIvo rAmamabravIt . ahaM kariShye rAjendra sItAyAH parimArgaNam .. 35 .. sahAyyamapi te rAma kariShye shatrughAtinaH . shrR^iNu rAma mayA dR^iShTaM ki~ncitte kathayAmyaham .. 36 .. ekadA man{}tribhiH sArdhaM sthito.ahaM girimUrdhani . vihAyasA nIyamAnAM kenacitpramadottamAm .. 37 .. kroshantIM rAmarAmeti dR^iShTvAsmAnparvatopari . AmucyAbharaNAnyAshu svottarIyeNa bhAminI .. 38 .. nirIxyAdhaH parityajya kroshantI tena raxasA . nItAhaM bhUShaNAnyAshu guhAyAmaxipaM prabho .. 39 .. idAnImapi pashya tvaM jAnIhi tava vA na vA . ityuk{}tvAnIya rAmAya darshayAmAsa vAnaraH .. 40 .. vimucya rAmastad{}dR^iShTvA hA sIteti muhurmuhuH . hR^idi nixipya tatsarvaM ruroda prAkR^ito yathA .. 41 .. ashvAsya rAghavaM bhrAtA laxmaNo vAkyamabravIt . acireNaiva te rAma prApyate jAnakI shubhA . vAnarendrasahAyena hatvA rAvaNamAhave .. 42 .. sugrIvo.apyAha he rAma pratidnyAM karavANi te . samare rAvaNaM hatvA tava dAsyAmi jAnakIm .. 43 .. tato hanUmAnprajvAlya tayoragniM samIpataH . tAvubhau rAmasugrIvAvagnau sAxiNi tiShThati .. 44 .. bAhU prasArya cAli~N{}gya parasparamakalmaShau . samIpe raghunAthasya sugrIvaH samupAvishat .. 45 .. svodantaM kathayAmAsa praNayAdraghunAyake . sakhe shrR^iNu mamodantaM vAlinA yatkR^itaM purA .. 46 .. mayaputro.atha mAyAvI nAmnA paramadurmadaH . kiShkindhAM samupAgatya vAlinaM samupAhvayat .. 47 .. siMhanAdena mahatA vAlI tu tadamarShaNaH . niryayau krodhatAmrAxo jaghAna dR^iDhamuShTinA .. 48 .. dudrAva tena saMvigno jagAma svaguhAM prati . anududrAva taM vAlI mAyAvinamahaM tathA .. 49 .. tataH praviShTamAlokya guhAM mAyAvinaM ruShA . vAlI mAmAha tiShTha tvaM bahirgacChAmyahaM guhAm . ityuk{}tvAvishya sa guhAM mAsamekaM na niryayau .. 50 .. mAsAdUrdhvaM guhAdvArAnnirgataM rudhiraM bahu . tad{}dR^iShTvA paritaptA~N{}go mR^ito vAlIti duHkhitaH .. 51 .. guhAdvAri shilAmekAM nidhAya gR^ihamAgataH . tato.abravaM mR^ito vAlI guhAyAM raxasA hataH .. 52 .. tacChrutvA duHkhitAH sarve mAmanicChantamapyuta . rAjye.abhiShecanaM cakruH sarve vAnaraman{}triNaH .. 53 .. shiShTaM tadA mayA rAjyaM ki~ncitkAlamarindama . tataH samAgato vAlI mAmAha paruShaM ruShA .. 54 .. bahudhA bhartsayitvA mAM nijaghAna ca muShTibhiH . tato nirgatya nagarAdadhAvaM parayA bhiyA .. 55 .. lokAn sarvAnparikramya R^iShyamUkaM samAshritaH . R^iSheH shApabhayAtso.api nAyAtImaM giriM prabho .. 56 .. tadAdi mama bhAryAM sa svayaM bhu~N{}kte vimUDhadhIH . ato duHkhena santapto hR^itadAro hR^itAshrayaH .. 57 .. vasAmyadya bhavatpAdasaMsparshAtsukhito.asmyaham . mitraduHkhena santapto rAmo rAjIvalocanaH .. 58 .. haniShyAmi tava dveShyaM shIghraM bhAryApahAriNam . iti pratidnyAmakarotsugrIvasya purastadA .. 59 .. sugrIvo.apyAha rAjendra vAlI balavatAM balI . kathaM haniShyati bhavAndevairapi durAsadam .. 60 .. shrR^iNu te kathayiShyAmi tadbalaM balinAM vara . kadAciddundubhirnAma mahAkAyo mahAbalaH .. 61 .. kiShkindhAmagamadrAma mahAmahiSharUpadhR^ik . yuddhAya vAlinaM rAtrau samAhvayata bhIShaNaH .. 62 .. tacChrutvAsahamAno.asau vAlI paramakopanaH . mahiShaM shrR^i~N{}gayordhR^itvA pAtayAmAsa bhUtale .. 63 .. pAdenaikena tatkAyamAkramyAsya shiro mahat . hastAbhyAM bhrAmayaMshChittvA tolayitvAxipadbhuvi .. 64 .. papAta tacChiro rAma mAta~N{}gAshramasannidhau . yojanAtpatitaM tasmAnmunerAshramamaNDale .. 65 .. raktavR^iShTiH papAtoccairdR^iShTvA tAM krodhamUrcChitaH . mAta~N{}go vAlinaM prAha yadyAgantAsi me girim .. 66 .. itaH paraM bhagnashirA mariShyasi na saMshayaH . evaM shaptastadArabhya R^iShyamUkaM na yAtyasau .. 67 .. etajdnyAtvAhamapyatra vasAmi bhayavarjitaH . rAma pashya shirastasya dundubheH parvatopamam .. 68 .. tatxepaNe yadA shaktaH shaktastvaM vAlino vadhe . ityuk{}tvA darshayAmAsa shirastad{}girisannibham .. 69 .. dR^iShTvA rAmaH smitaM kR^itvA pAdA~N{}guShThena cAxipat . dashayojanaparyantaM tadadbhUtamivAbhavat .. 70 .. sAdhu sAdhviti samprAha sugrIvo man{}tribhiH saha . punarapyAha sugrIvo rAmaM bhaktaparAyaNam .. 71 .. ete tAlA mahAsArAH sapta pashya raghUttama . ekaikaM cAlayitvAsau niShpatrAnkurute.a~njasA .. 72 .. yadi tvamekabANena vid{}dhvA ChidraM karoShi cet . hatastvayA tadA vAlI vishvAso me prajAyate . tatheti dhanurAdAya sAyakaM tatra sandadhe .. 73 .. bibheda ca tadA rAmaH sapta tAlAnmahAbalaH . tAlAnsapta vinirbhidya giriM bhUmiM ca sAyakaH .. 74 .. punarAgatya rAmasya tUNIre pUrvavatsthitaH . tato.apiharShAtsugrIvo rAmamAhAtivismitaH .. 75 .. deva tvaM jagatAM nAthaH paramAtmA na saMshayaH . matpUrvakR^itapuNyaughaiH sa~N{}gatodya mayA saha .. 76 .. tvAM bhajanti mahAtmAnaH saMsAravinivR^ittaye . tvAM prApya moxasacivaM prArthaye.ahaM kathaM bhavam .. 77 .. dArAH putrA dhanaM rAjyaM sarvaM tvanmAyayA kR^itam . ato.ahaM devadevesha nAkA~Nxe.anyatprasIda me .. 78 .. AnaMdAnubhavaM tvAdya prAptohaM bhAgyagauravAt . mR^idarthaM yatamAnena nidhAnamiva satpate .. 79 .. anAdyavidyAsaMsiddhaM bandhanaM Chinnamadya naH . yadnyadAnatapaH karmapUrteShTAdibhirapyasau .. 80 .. na jIryate punardArDhyaM bhajate saMsR^itiH prabho . tvatpAdadarshanAtsadyo nAshameti na saMshayaH .. 81 .. xaNArdhamapi yaccittaM tvayi tiShThatyaca~ncalam . tasyAdnyAnamanarthAnAM mUlaM nashyati tatxaNAt .. 82 .. tattiShThatu mano rAma tvayi nAnyatra me sadA .. 83 .. rAmarAmeti yadvANI madhuraM gAyati xaNam . sa brahmahA surApo vA mucyate sarvapAtakaiH .. 84 .. nakA~Nxe vijayaM rAma na ca dArasukhAdikam . bhaktimeva sadAkA~Nxe tvayi bandhavimocanIm .. 85 .. tvanmAyAkR^itasaMsArastvadaMsho.ahaM raghUttama . svapAdabhaktimAdishya trAhi mAM bhavasa~N{}kaTAt .. 86 .. pUrvaM mitrAryudAsInAstvanmAyAvR^itacetasaH . Asanme.adya bhavatpAdadarshanAdeva rAghava .. 87 .. sarvaM brahmaiva me bhAti kva mitraM kva ca me ripuH . yAvattvanmAyayA baddhastAvadguNavisheShatA .. 88 .. sA yAvadasti nAnAtvaM tAvadbhavati nAnyathA . yAvannAnAtvamadnyAnAttAvatkAlakR^itaM bhayam .. 89 .. ato.avidyAmupAste yaH so.andhe tamasi majjati . mAyAmUlamidaM sarvaM putradArAdibandhanam . tadutsAraya mAyAM tvaM dAsIM tava raghUttama .. 90 .. tvatpAdapadmArpitacittavR^itti- stvannAmasa~N{}gItakathAsu vANI . tvadbhaktasevAniratau karau me tvada~N{}gasa~N{}gaM labhatAM mada~N{}gam .. 91 .. tvanmUrtibhaktAn svaguruM ca caxUH pashyatvajasra.m sa shrR^iNoti karNaH . tvajjanmakarmANi ca pAdayugmaM vrajatvajasraM tava mandirANi .. 92 .. a~N{}gAni te pAdarajovimishra- tIrthAni bibhratvahishatruketo . shirastvadIyaM bhavapadmajAdyai- rjuShTaM padaM rAma namatvajasram .. 93 .. iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde kiShkindhAkANDe prathamaH sargaH .. 1 .. \medskip\hrule\medskip .. adhyAtmarAmAyaNe kiShkindhA kANDa .. .. dvitIya sargaH .. itthaM svAtmapariShva~N{}ganirdhUtAsheShakalmaSham . rAmaH sugrIvamAlokya sasmitaM vAkyamabravIt .. 1 .. mAyAM mohakarIM tasminvitanvan kAryasiddhaye . sakhe tvaduktaM yattanmAM satyameva na saMshayaH .. 2 .. kintu lokA vadiShyanti mAmevaM raghunandanaH . kR^itavAnkiM kapIndrAya sakhyaM kR^itvAgnisAxikam .. 3 .. iti lokApavAdo me bhaviShyati na saMshayaH . tasmAdAhvaya bhadraM te gatvA yuddhAya vAlinam .. 4 .. bANenaiken taM hatvA rAjye tvAmabhiShecaye . tatheti gatvA sugrIvaH kiShkindhopavanaM drutam .. 5 .. kR^itvA shabdam mahAnAdaM tamAhvayata vAlinam . tacChrutvA bhrAtR^ininadaM roShatAmravilocanaH .. 6 .. nirjagAma gR^ihAcChIghraM sugrIvo yatra vAnaraH . tamApatantaM sugrIvaH shIghraM vaxasyatADayat .. 7 .. sugrIvamapi muShTibhyAM jaghAna krodhamUrChitaH . vAlI tamapi sugrIva evaM kruddhau parasparam .. 8 .. ayuddhyetAmekarUpau dR^iShTvA rAmo.ativismitaH . na mumoca tadA bANaM sugrIvavadhasha~N{}kayA .. 9 .. tato dudrAva sugrIvo vaman raktaM bhayAkulaH . vAlI svabhavanaM yAtaH sugrIvo rAmamabravIt .. 10 .. kiM mAM ghAtayase rAma shatruNA bhrAtR^irUpiNA . yadi maddhanane vA~nChA tvameva jahi mAM vibho .. 11 .. evaM me pratyayaM kR^itvA satyavAdin raghUttama . upexase kimarthaM mAM sharaNAgatavatsala .. 12 .. shrutvA sugrIvavacanaM rAmaH sAshruvilocanaH . Ali~N{}gya mA sma bhaiShIstvaM dR^iShTvA vAmekarUpiNau .. 13 .. mitraghAtitvamAsha~N{}kya muktavAnsAyakaM na hi . idAnImeva te cihnaM kariShye bhramashAntaye .. 14 .. gatvAhvaya punaH shatruM hataM draxyasi vAlinam . rAmo.ahaM tvAM shape bhrAtarhaniShyAmi ripuM xaNAt .. 15 .. ityAshvasya sa sugrIvaM rAmo laxmaNamabravIt . sugrIvasya gale puShpamAlAmAmucya puShpitAm .. 16 .. preShayasva mahAbhAga sugrIvaM vAlinaM prati . laxmaNastu tadA baddhvA gacCha gacCheti sAdaram .. 17 .. preShayAmAsa sugrIvaM so.api gatvA tathAkarot . punarapyadbhutaM shabdaM kR^itvA vAlInamAhvayat .. 18 .. tacChrutvA vismito vAlI krodhena mahatAvR^itaH . baddhvA parikaraM samyaggamanAyopacakrame .. 19 .. gacChantaM vAlinaM tArA gR^ihItvA niShiShedha tam . na gantavyaM tvayedAnIM sha~N{}kA me.atIva jAyate .. 20 .. idAnImeva te bhagnaH punarAyAti satvaraH . sahAyo balavAMstasya kashcinnUnaM samAgataH .. 21 .. vAlI tAmAha he subhru sha~N{}kA te vyetu tadgatA . priye karaM parityajya gacCha gacChAmi taM ripum .. 22 .. hatvA shIghraM samAyAsye sahAyastasya ko bhavet . sahAyo yadi sugrIvastato hatvobhayaM xaNAt .. 23 .. AyAsye mA shucaH shUraH kathaM tiShThed gR^ihe ripum . dnyAtvApyAhvayamAnaM hi hatvAyAsyAmi sundari .. 24 .. tArovAca matto.anyacChR^iNu rAjendra shrutvA kuru yathocitam . Aha mAma~N{}gadaH putro mR^igayAyAM shrutaM vacaH .. 25 .. ayodhyAdhipatiH shrImAn rAmo dAsharathiH kila . laxmaNena saha bhrAtA sItayA bhAryayA saha .. 26 .. Agato daNDakAraNyaM tatra sItA hR^itA kila . rAvaNena saha bhrAtA mArgamANo.atha jAnakIm .. 27 .. Agato R^iShyamUkAdriM sugrIveNa samAgataH . cakAra tena sugrIvaH sakhyaM cAnalasAxikam .. 28 .. pratidnyAM kR^itavAn rAmaH sugrIvAya salaxmaNaH . vAlinaM samare hatvA rAjAnaM tvAM karomyaham .. 29 .. iti nishcitya tau yAtau nishcitaM shrR^iNu madvacaH . idAnImeva te bhagnaH kathaM punarupAgataH .. 30 .. atastvaM sarvathA vairaM tyak{}tvA sugrIvamAnaya . yauvarAjye.abhiShi~ncAshu rAmaM tvaM sharaNaM vraja .. 31 .. pAhi mAma~N{}gadaM rAjyaM kulaM ca haripu~N{}gava . ityuk{}tvAshrumukhI tArA pAdayoH praNipatya tam .. 32 .. hastAbhyAM caraNau dhR^ityA ruroda bhayavihvalA . tAmAli~N{}gya tadA vAlI sasnehamidamabravIt .. 33 .. strIsvabhAvAd{}bibheShi tvaM priye nAsti bhayaM mama . rAmo yadi samAyAto laxmaNena samaM prabhuH .. 34 .. tadA rAmeNa me sneho bhaviShyati na saMshayaH . rAmo nArAyaNaH sAxAtavatIrNo.akhilaprabhuH .. 35 .. bhUbhAraharaNArthAya shrutaM pUrvaM mayAnaghe . svapaxaH parapaxo vA nAsti tasya parAtmanaH .. 36 .. AneShyAmi gR^ihaM sAdhvi natvA taccaraNAmbujam . bhajato.anubhajatyeSha bhaktigamyaH sureshvaraH .. 37 .. yadi svayaM samAyAti sugrIvo hanmi taM xaNAt . yaduktaM yauvarAjyAya sugIvasyAbhiShecanam .. 38 .. kathamAhUyamAno.ahaM yuddhAya ripuNA priye . shUro.ahaM sarvalokAnAM sammataH shubhalaxaNe .. 39 .. bhItabhItamidaM vAkyaM kathaM vAlI vadetpriye . tasmAcChokaM parityajya tiShTha sundari veshmani .. 40 .. evamAshvAsya tArAM tAM shocantImashrulocanAm . gato vAlI samudyuktaH sugrIvasya vadhAya saH .. 41 .. dR^iShTvA vAlInamAyAntaM sugrIvo bhImavikramaH . utpapAta gale baddhapuShpamAlo mata~N{}gavat .. 42 .. muShTibhyAM tADayAmAsa vAlinaM so.api taM tathA . ahanvAlI ca sugrIvaM sugrIvo vAlinaM tathA .. 43 .. rAmaM vilokayanneva sugrIvo yuyudhe yudhi . ityevaM yud{}dhyamAnau tau dR^iShTvA rAmaH pratApavAn .. 44 .. bANamAdAya tUNIrAdaindre dhanuShi sandadhe . AkR^iShya karNaparyantamadR^ishyo vR^ixakhaNDagaH .. 45 .. nirIxya vAlinaM samyaglaxyaM tad{}dhR^idayaM hariH . utsasarjAshanisamaM mahAvegaM mahAbalaH .. 46 .. bibheda sa sharo vaxo vAlinaH kampayanmahIm . utpapAta mahAshabdaM mu~ncansa nipapAta ha .. 47 .. tadA muhUrttaM niHsaMdnyo bhUtvA cetanamApa saH . tato vAlI dadarshAgre rAmaM rAjIvalocanam . dhanurAlambya vAmena hastenAnyena sAyakam .. 48 .. bibhrANaM cIravasanaM jaTAmukuTadhAriNam . vishAlavaxasaM bhrAjadvanamAlAvibhUShitam .. 49 .. pInacArvAyatabhUjaM navadUrvAdalacChavim . sugrIvalaxmaNAbhyAM ca pArshvayoH parisevitam .. 50 .. vilokya shanakaiH prAha vAlI rAmaM vigarhayan . kiM mayApakR^itaM rAma tava yena hato.asmyaham .. 51 .. rAjadharmamavidnyAya garhitaM karma te kR^itam . vR^ixakhaNDe tirobhUtvA tyajatA mayi sAyakam .. 52 .. yashaH kiM lapsyase rAma coravatkR^itasa~N{}garaH . yadi xatriyadAyAdo manorvaMshasamud{}bhavaH .. 53 .. yuddhaM kR^itvA samaxaM me prApyase tatphalaM tadA . sugrIveNa kR^itaM kiM te mayA vA na kR^itaM kimu .. 54 .. rAvaNena hatA bhAryA tava rAma mahAvane . sugrIvaM sharaNaM yAtastadarthamiti shushruma .. 55 .. bata rAma na jAnIShe madbalaM lokavishrutam . rAvaNa sakulaM bad{}dhvA sasItaM la~N{}kayA saha .. 56 .. AnayAmi muhUrttArddhadyadi cecChAmi rAghava . dharmiShTha iti loke.asmin kathyase raghunandana .. 57 .. vAnaraM vyAdhavaddhatvA dharmaM kaM lapsyase vada . abhaxyaM vAnaraM mAMsaM hatvA mAM kiM kariShyasi .. 58 .. ityevaM bahu bhAShantaM valinaM rAghavo.abravIt . dharmasya goptA loke.asmiMshcarAmi sasharAsanaH .. 59 .. adharmakAriNaM hatvA saddharmaM pAlayAmyaham . duhitA bhaginI bhrAturbhAryA caiva tathA snuShA .. 60 .. samA yo ramate tAsAmekAmapi vimUDhadhIH . pAtakI sa tu vidnyeyaH sa vadho rAjabhiH sadA .. 61 .. tvaM tu bhrAtuH kaniShThasya bhAryAyAM ramase balAt . ato mayA dharmavidA hato.asi vanagocara .. 62 .. tvaM kapitvAnna jAnIShe mahAnto vicaranti yat . lokaM punAnAH sa~ncArairatastAnnAtibhAShayet .. 63 .. tacChrutvA bhayasan{}trasto dnyAtvA rAmaM ramApatim . vAlI praNamya rabhasAdrAmaM vacanamabravIt .. 64 .. rAma rAma mahAbhAga jAne tvAM parameshvaram . ajAnatA mayA ki~ncituktaM tatxantumarhasi .. 65 .. sAxAttvacCharaghAtena visheSheNa tavAgrataH . tyajAmyasUnmahAyogidurlabhaM tava darshanam .. 66 .. yannAma vivasho gR^ihNan mriyamANaH paraM padam . yAti sAxAtsa evAdya mumUrShorme puraH sthitaH .. 67 .. deva jAnAmi puruShaM tvAM shriyaM jAnakIM shubham . rAvaNasya vadhArthAya jAtaM tvAM brahmaNArthitam .. 68 .. anujAnIhi mAM rAma yAntaM tatpadamuttamam . mama tulyabale bAle a~N{}gade tvaM dayAM kuru .. 69 .. vishalyaM kuru me rAma hR^idayaM pANinA spR^ishan . tatheti bANamud{}dhR^itya rAmaH pasparsha pANinA . tyak{}tvA tdavAnaraM dehamamarendro.abhavatxaNAt .. 70 .. vAlI raghUttamasharAbhihato vimR^iShTo rAmeNa shItalakareNa sukhAkareNa . sadyo vimucya kapidehamananyalabhyaM prAptaM padaM paramahaMsagaNairdurApam .. 71 .. iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde kiShkindhAkANDe dvitIyaH sargaH .. 2 .. \medskip\hrule\medskip .. adhyAtmarAmAyaNe kiShkindhA kANDa .. tR^itIya sargaH .. nihate vAlini raNe rAmeNa paramAtmanA . dudruvurvAnarAH sarve kiShkindhAM bhayavihvalAH .. 1 .. tArAmUcurmahAbhAge hato vAlI raNAjire . a~N{}gadaM pariraxAdya man{}triNaH parinodaya .. 2 .. caturdvArakapATAdIn bad{}dhvA raxAmahe purIm . vAnarANAM tu rAjAnama~N{}gadaM kuru bhAmini .. 3 .. nihataM vAlinaM shrutvA tArA shokavimUrChitA . atADayatsvapANibhyAM shiro vaxashca bhUrishaH .. 4 .. kima~N{}gadena rAjyena nagareNa dhanena vA . idAnImeva nidhanaM yAsyAmi patinA saha .. 5 .. ityuk{}tvA tvaritA tatra rudatI muktamUrdhajA . yayau tArAtishokArtA yatra bhartR^ikalevaram .. 6 .. patitaM vAlinaM dR^iShTvA raktaiH pAMsubhirAvR^itam . rudatI nathanAtheti patitA tasya pAdayoH .. 7 .. karuNaM vilapantI sA dadarsha raghunandanam . rAma mAM jahi bANena yena vAlI hatastvayA .. 8 .. gacChAmi patisAlokyaM patirmAmabhikA~Nxate . svarge.api na sukhaM tasya mAM vinA raghunandana .. 9 .. patniviyogajaM duHkhamanubhUtaM tvayAnagha . vAline mAM prayacChAshu patnIdAnaphalaM bhavet .. 10 .. sugrIvaM tvaM sukhaM rAjyaM dApitaM vAlighAtinA . rAmeNa rumayA sArdhaM bhu~Nxva sApatnavarjitam .. 11 .. ityevaM vilapantIM tAM tArAM rAmo mahAmanAH . sAntvayAmAsa dayayA tattvadnyAnopadeshataH .. 12 .. kiM bhIru shocyasi vyarthaM shokasyAviShayaM patim . patistavAyaM deho vA jIvo vA vada tattvataH .. 13 .. pa~ncAtmako jaDo dehastva~NmAMsarudhirAsthimAn . kAlakarmaguNotpannaH so.apyAste.adyApi te puraH .. 14 .. manyase jIvamAtmAnaM jIvastarhi nirAyamaH . na jAyate na mriyate na tiShThati na gacChati .. 15 .. na strI pumAnvA ShaNDho vA jIvaH sarvagato.avyayaH . eka evAdvitIyo.ayamAkAshavadalepakaH . nityo dnyAnamayaH shuddhaH sa kathaM shokamarhati .. 16 .. tArovAca deho.acitkAShThavadrAma jIvo nityashcidAtmakaH . sukhaduHkhAdisambandhaH kasya syAdrAma me vada .. 17 .. shrIrAma uvAca . aha~N{}kArAdisambandho yAvaddehendriyaiH saha . saMsArastAvadeva syAdAtmanastvavivekinaH .. 18 .. mithyAropitasaMsAro na svayaM vinivartate . viShayAndhyAyamAnasya svapne mithyAgamo yathA .. 19 .. anAdyavidyAsambandhAttatkAryAha~N{}kR^itestathA . saMsAro.apArthako.api syAdrAgadveShAdisa~N{}kulaH .. 20 .. mana eva hi saMsAro bandhashcaiva manaH shubhe . AtmA manaH samAnatvametya tad{}gatabaMdhabhAk .. 21 .. yathA vishuddhaH sphaTiko.alaktakAdisamIpagaH . tattadvarNayugAbhAti vastuto nAsti ra~njanam .. 22 .. buddhIndriyAdisAmIpyAdAtmanaH saMsR^itirbalAt . AtmA svali~N{}gaM tu mana parigR^ihya tadud{}bhavAn .. 23 .. kAmAn juShan guNairbaddhaH saMsAre vartate.avashaH . Adau manoguNAn sR^iShTvA tataH karmANyanekadhA .. 24 .. shuklalohitakR^iShNAni gatayastatsamAnataH . evaM karmavashAjjivo bhramatyAbhUtasamplavam .. 25 .. sarvopasaMhR^itau jIvo vAsanAbhiH svakarmabhiH . anAdyavidyAvashagastiShThatyabhiniveshataH .. 26 .. sR^iShTikAle punaH pUrvavAsanAmAnasaiH saha . jAyate punarapyevaM ghaTIyantramivAvashaH .. 27 .. yadA puNyavisheSheNa labhate sa~N{}gatiM satAm . mad{}bhaktAnAM sushAntAnAM tadA madviShayA matiH .. 28 .. matkathAshravaNe shraddhA durlabhA jAyate tataH . tataH svarUpavidnyAnamanAyAsena jAyate .. 29 .. tadAcAryaprasAdena vAkyArthadnyAnataH xaNAt . dehendriyamanaH prANAha~N{}kR^itibhyaH pR^ithak sthitam .. 30 .. svAtmAnubhavataH satyamAnandAtmAnamadvayam . dnyAtvA sadyo bhavenmuktaH satyameva mayoditam .. 31 .. evaM mayoditaM samyagAlocayati yo.anisham . tasya saMsAraduHkhAni na spR^ishyanti kadAcana .. 32 .. tvamapyetanmayA proktamAlocaya vishuddhadhIH . na spR^ishyase duHkhajAlaiH karmabandhAdvimoxyase .. 33 .. pUrvajanmani te subhru kR^itA mad{}bhaktiruttamA . atastava vimoxAya rUpaM me darshitaM shubhe .. 34 .. dhyAtvA madrUpamanishamAlocaya mayoditam . pravAhapatitaM kAryaM kurvatyapi na lipyase .. 35 .. shrIrAmeNoditaM sarvaM shrutvA tArAtivismitA . dehAbhimAnajaM shokaM tyak{}tvA natvA raghUttamam .. 36 .. AtmAnubhavasaMtuShTA jIvanmuktA babhUva ha . xaNasa~N{}gamamAtreNa rAmeNa paramAtmanA .. 37 .. anAdibandhaM nirdhUya muktA sApi vikalmaShA . sugrIvo.api ca tacChrutvA rAmavak{}trAtsamIritam .. 38 .. jahAvadnyAnamakhilaM svasthacitto.abhavattadA . tataH sugrIvamAdehaM rAmo vAnarapu~N{}gavam .. 39 .. bhrAturjyeShThasya putreNa yaduktaM sAmparAyikam . kuru sarvaM yathAnyAyaM saMskArAdi mamAdnyayA .. 40 .. tatheti balibhirmukhyairvAnarai pariNIya tam . vAlinaM puShpake xip{}tvA sarvarAjopacArakaiH .. 41 .. bherIdundubhinirghoShairbrAhmaNairmantribhiH saha . yUthapairvAnarai pauraistArayA cA~N{}gadena ca .. 42 .. gatvA cakAra tatsarvaM yathAshAstraM prayatnataH . snAtvA jagAma rAmasya samIpa.m mantribhiH saha .. 43 .. natvA rAmasya caraNau sugrIvaH prAha hR^iShTadhIH . rAjyaM prashAdhi rAjendra vAnarANAM samR^iddhimat .. 44 .. dAso.ahaM te pAdapadmaM seve laxmaNavacciram . ityukto rAghavaH prAha sugrIvaM sasmitaM vacaH .. 45 .. tvamevAhaM na sandehaH shIghraM gacCha mamAdnyayA . purarAjyAdhipatye tvaM svAtmAnamabhiShecaya .. 46 .. nagaraM na pravexyAmi caturdasha samAH sakhe . AgamiShyati me bhrAtA laxmaNaH pattanaM tava .. 47 .. a~N{}gadaM yauvarAjye tvamabhiShecaya sAdaram . ahaM samIpe shikhare parvatasya sahAnujaH .. 48 .. vatsyAmi varShadivasAMstatastvaM yatnavAn bhava . ki~nchitkAlaM pure sthitvA sItAyAM parimArgaNe .. 49 .. sAShTA~N{}gaM praNipatyAha sugrIvo rAmapAdayoH . yadAdnyApayase deva tattathaiva karomyaham .. 50 .. anudnyAnashca rAmeNa sugrIvastu salaxmaNaH . gatvA puraM tathA cakre yathA rAmeNa coditaM .. 51 .. sugriveNa yathAnyAyaM pUjito laxmaNastadA . Agatya rAghavaM shIghraM praNipatyopatasthivAn .. 52 .. tato rAmo jagAmAshu laxmaNena samanvitaH . pravarShaNagirerUrdhvaM shikharaM bhUrivistaram .. 53 .. tatraika gahvaraM dR^iShTvA sphATikaM dIptimacChubham . varShavAtAtapasahaM phalamUlasamIpagam . vAsAya rocayAmAsa tatra rAmaH salaxmaNaH .. 54 .. divyamUlaphalapuShpasaMyute mauktikopamajalaughapalvale . citravarNamR^igapaxishobhite parvate raghukulottamo.avasat .. 55 .. iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde kiShkindhAkANDe tR^itIyaH sargaH .. 3 .. \medskip\hrule\medskip .. adhyAtmarAmAyaNe kiShkindhA kANDa .. caturtha sargaH .. tatra vArShikadinAni rAghavo lIlayA maNiguhAsu sa~ncaran . pakvamUlaphalabhogatoShito laxmaNena sahito.avasatsukham .. 1 .. vAtanunnajalapuritameghAnantarastanitavaidyutagarbhAn . vIxya vismayamagAdgajayUthAnyadvadAhitasukA~ncanakaxAn .. 2 .. navaghAsaM samAsvAdya hR^iShTapuShTamR^igadvijAH . dhAvanto parito rAmaM vIxya visphAritexaNAH .. 3 .. na calanti sadAdhyAnaniShThA iava munIshvarAH . rAmaM mAnuSharUpeNa girikAnanabhUmiShu .. 4 .. carantaM paramAtmAnaM dnyAtvA siddhagaNA bhuvi . mR^igapaxigaNA bhUtvA rAmamevAnusevire .. 5 .. saumitrirekadA rAmamekAnte dhyAnatatparam . samAdhivirame bhak{}tyA praNayAdvinayAnvitaH .. 6 .. abravIddeva te vAkyAtpUrvoktAdvigato mama . anAdyavidyAsambhUtaH saMshayo hR^idi saMsthitaH .. 7 .. idAnIM shrotumicChAmi kriyAmArgeNa rAghava . bhavadArAdhanaM loke yathA kurvanti yoginaH .. 8 .. idameva sadA prAhuryogino muktisAdhanam . nArado.api tathA vyAso brahmA kamalasambhavaH .. 9 .. brahmaxatrAdivarNAnAmAshramANAM ca moxadam . strIshUdrANAM ca rAjendra sulabhaM muktisAdhanam . tava bhaktAya me bhrAtre brUhi lokopakArakam .. 10 .. shrIrAma uvAca . mama pUjAvidhAnasya nAnto.api raghunandana . tathApi vaxye sa~NxepAdyathAvadanupUrvashaH .. 11 .. svagR^ihyoktaprakAreNa dvijatvaM prApya mAnavaH . sakAshAtsad{}gurormaMtraMlabdhvA mad{}bhaktisaMyutaH .. 12 .. tena sandarshitavidhirmAmevArAdhayetsudhIH . hR^idaye vAnale vArcetpratimAdau vibhAvasau .. 13 .. shAlagrAmashilAyAM vA pUjayenmAmatandritaH . prAtaHsnAnaM prakurvIta prathamaM dehashuddhaye .. 14 .. vedatantroditairmantrairmR^illepanavidhAnataH . sandhyAdi karma yannityaM tatkuryAdvidhinA budhaH .. 15 .. sa~NpalpamAdau kurvIta siddhyarthaM karmaNAM sudhIH . svaguruM pUjayed{}bhak{}tyA mad{}buddhyA pUjako mama .. 16 .. shilAyAM snapanaM kuryAtpratimAsu pramArjanam . prasiddhairgandhapuShpAdyairmatpUjA siddhidAyikA .. 17 .. amAyiko.anuvR^ittyA mAM pUjayenniyatavrataH . pratimAdiShvala~N{}kAraH priyo me kulanandana .. 18 .. agnau yajeta haviShA bhAskare sthaNDile yajet . bhaktenopahR^itaM prItyai shraddhayA mama vAryapi .. 19 .. kiM punarbhaxyabhojyAdi gandhapuShpAxatAdikam . pUjAdravyANi sarvANi sampAdyaivaM samArabhet .. 20 .. cailAjinakushaiH samyagAsanaM parikalpayet . tatropavishya devasya sammukhe suddhamAnasaH .. 21 .. tato nyAsaM prakUrvIta mAtR^ikAbahirAntaram . keshavAdi tataH kUryAttattvanyAsaM tataH param .. 22 .. manmUrtipa~njaranyAsaM mantranyAsaM tato nyaset . pratimAdAvapi tathA kuryAnnityamatandritaH .. 23 .. kalashaM svapuro vAme xipetpuShpAdi daxiNe . arghyapAdyapradAnArthaM madhuparkArthameva ca .. 24 .. tathaivAcamanArthaM tu nyasetpAtracatuShTayam . hR^itpadme bhAnuvimale matkalAM jIvasaMdnyitAm .. 25 .. dhyAyetsvadehamakhilaM tayA vyAptamarindama . tAmevAvAhayennityaM pratimAdiShu matkalAm .. 26 .. pAdyArghyAcamanIyAdyaiH snAnavastrAvibhUShaNaiH . yAvacChakyopacArairvA tvarcayenmAmamAyayA .. 27 .. vibhave sati karpUraku~N{}kumAgarucandanaiH . arcayenmantravannityaM sugandhakusumaiH shubhaiH .. 28 .. dashAvaraNapUjAM vai hyAgamoktAM prakArayet . nIrAjanairdhUpadIpairnaivedyairbahuvistaraiH .. 29 .. shraddhayopaharennityaM shraddhAbhugahamIshvaraH . homaM kuryAtprayatnena vidhinA mantrakovidaH .. 30 .. agastyenoktamArgeNa kuNDenAgamavittamaH . juhuyAnmUlamantreNa puMsUktenAthavA budhaH .. 31 .. athavaupAsanAgnau vA caruNA haviShA tathA . taptajAmbUnadaprakhyaM divyAbharaNabhUShitam .. 32 .. dhyAyedanalamadhyasthaM homakAle sadA budhaH . pArShadebhyo baliM dattvA homasheShaM samApayet .. 33 .. tato japaM prakUrvIta dhyAyenmAM yatavAk smaran . mukhavAsaM ca tAmbUlaM dattvA prItIsamanvitaH .. 34 .. madarthe nR^ityagItAdi stutipAThAdi kArayet . praNameddaNDavad{}bhUmau hR^idaye mAM nidhAya ca .. 35 .. shirasyAdhAya maddattaM prasAdaM bhAvanAmayam . pANibhyAM patpade mUrdhni gR^ihItvA bhaktisaMyutaH .. 36 .. raxa mA ghorasaMsArAdityuk{}tvA praNametsudhIH . udvAsayedyathApUrvaM pratyagjyotiShi saMsmaran .. 37 .. evamuktaprakAreNa pUjayedvidhivadyadi . ihAmUtra ca saMsiddhiM prApnoti madanugrahAt .. 38 .. mad{}bhakto yadi mAmevaM pUjAM caiva dine dine . karoti mama sArUpyaM prApnotyeva na saMshayaH .. 39 .. idaM rahasyaM paramaM ca pAvanaM mayaiva sAxAtkathitaM sanAtanam . paThatyajasraM yadi vA shrR^iNoti yaH sa sarvapUjAphalabhA~N na saMshayaH .. 40 .. evaM parAtmA shrIrAmaH kriyAyogamanuttamam . pR^iShTaH prAha svabhaktAya sheShAMshAya mahAtmane .. 41 .. punaH prAkR^itavadrAmo mAyAmAlambya duHkhitaH . hA sIteti vadannaiva nidrAM lebhe katha~ncana .. 42 .. etasminnantare tatra kiShkindhAyAM subuddhimAn . hanUmAnprAha sugrIvamekAnte kapinAyakam .. 43 .. shrR^iNu rAjanpravaxyAmi tavaiva hitamuttamam . rAmeNa te kR^itaH pUrvamupakAro hyanuttamaH .. 44 .. kR^itaghnavattvayA nUnaM vismR^itaH pratibhAti me . tvatkR^ite nihito vAlI vIrastrailokyasammataH .. 45 .. rAjye pratiShThito.asi tvaM tArAM prApto.asi durlabhAm . sa rAmaH parvatAgre bhrAtA saha vasansudhIH .. 46 .. tvadAgamanamekAgramIxate kAryagauravAt . tvaM tu vAnarabhAvena strIsakto nAvabuddhyase .. 47 .. karomIti pratidnyAya sItAyAH parimArgaNam . na karoShi kR^itaghnastvaM hanyase vAlivad{}drutam .. 48 .. hanUmadvacanaM shrutvA sugrIvo bhayavihvalaH . pratyuvAca hanUmantaM satyameva tvayoditam .. 49 .. shIghraM kuru mamAdnyAM tvaM vAnarANAM tarasvinAm . sahasrANi dashedAnIM preShayAshu disho dasha .. 50 .. saptadvIpagatAnsarvAnvAnarAnAnayantu te . paxamadhye samAyAntu sarva vAnarapu~N{}gavAH .. 51 .. ye paxamativartante te vadhyA me na saMshayaH . ityAdnyApya hanUmantaM sugrIvo gR^ihamAvishat .. 52 .. sugrIvAdnyAM puraskR^itya hanUmAnmantrisattamaH . tatxaNe preShayAmAsa harIndasha dishaH sudhIH .. 53 .. agaNitaguNasattvAnvAyuvegapracArAn vanacaragaNamukhyAn parvatAkArarUpAn . pavanahitakumAraH preShayAmAsa dUta- natirabhasatarAtmA dAnamAnAditR^iptAn .. 54 .. iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde kiShkindhAkANDe caturthaH sargaH .. 4 .. \medskip\hrule\medskip .. adhyAtmarAmAyaNe kiShkindhA kANDa .. pa~ncama sargaH .. rAmastu parvatasyAgre maNisAnau nishAmukhe . sItAvirahajaM shokamasahannidamabravIt .. 1 .. pashya laxmaNa me sItA rAxasena hR^itA balAt . mR^itAmR^itA vA nishcetuM na jAne.adyApi bhAminIm .. 2 .. jIvatIti mama brUyAtkashcidvA priyakR^itsa me . yadi jAnAmi tAM sAdhvIM jIvaMtIM yatra kutra vA .. 3 .. haThAdevAhariShyAmi sudhAmiva payonidheH . pratidnyAM shrR^iNu me bhrAtaryena me janakAtmajA .. 4 .. nItA taM bhasmasAtkuryAM saputrabalavAhanam . he sIte candravadane vasantI rAxasAlaye .. 5 .. duHkhArttA mAmapashyantI kathaM prANAn dhariShyasi . candro.api bhAnuvad{}bhAti mama candrAnanAM vinA .. 6 .. candra tvaM jAnakIM spR^iShTvA karairmAM spR^isha shItalaiH . sugrIvo.api dayAhIno duHkhitaM mAM na pashyati .. 7 .. rAjyaM niShkaNTakaM prApya strIbhiH parivR^ito rahaH . kR^itaghno dR^ishyate vyaktaM pAnAsakto.atikAmukaH .. 8 .. nAyAti sharadaM pashyannapi mArgayituM priyAm . pUrvopakAriNaM duShTaH kR^itaghno vismR^ito hi mAm .. 9 .. hanmi sugrIvamapyevaM sapuraM sahabAndhavam . vAlI yathA hato me.adya sugrIvo.api tathA bhavet .. 10 .. iti ruShTaM samAlokya rAghavaM laxmaNo.abravIt . idAnImeva gatvAhaM sugrIvaM duShTamAnasam .. 11 .. mAmAdnyApaya hatvA tamAyAsye rAma te.antikam . ityuk{}tvA dhanurAdAya svayaM tUNIrameva ca .. 12 .. gantumabhyudyataM vIxya rAmo laxmaNamabravIt . na hantavyastvayA vatsa sugrIvo me priyaH sakhA .. 13 .. kintu bhIShaya sugrIvaM vAlivattvaM haniShyase . ityuk{}tvA shIghramAdAya sugrIvatpratibhAShitam .. 14 .. Agatya pashcAdyatkAryaM tatkariShyAmyasaMshayam . tatheti laxmaNo.agacChattvarito bhImavikramaH .. 15 .. kiShkindhAM prati kopena nirdahanniva vAnarAn . sarvadnyo nityalaxmIko vidnyAnAtmApi rAghavaH .. 16 .. sItAmanushushocArttaH prAkR^itaH prAkR^itAmiva . bud{}dhyAdisAxiNastasya mAyAkAryAtivartinaH .. 17 .. rAgAdirahitasyAsya tatkAryaM kathamud{}bhavet . brahmaNoktamR^itaM kartuM rAdnyo dasharathasya hi .. 18 .. tapasaH phaladAnAya jato mAnuShaveShadhR^ik . mAyayA mohitAM sarve janA adnyAnasaMyutAH .. 19 .. kathamesAM bhavenmoxa iti viShNurvicintayan . kathAM prathayituM loke sarvalokamalApahAm .. 20 .. rAmAyaNAbhidhAM rAmo bhUtvA mAnuShaceShTakaH . krodhaM mohaM ca kAmaM ca vyavahArArthasiddhaye .. 21 .. tattatkAlocitaM gR^ihNan mohavatyavashAH prajAH . anurakta ivAsheShaguNeShu guNavarjitaH .. 22 .. vidnyAnamUrtirvidnyAnashaktiH sAxyaguNAnvitaH . ataH kAmAdibhirnityamavilipto yathA nabhaH .. 23 .. vindanti munayaH kecijjAnanti janakAdayaH . tadbhaktA nirmalAtmAnaH samyag jAnanti nityadA . bhaktacittAnusAreNa jAyate bhagavAnajaH .. 24 .. laxmaNopi tadA gatvA kiShkindhAnagarAntikam . jyAghoShamarottIvraM bhIShayan sarvavAnarAn .. 25 .. taM dR^iShTvA prAkR^itAstatra vAnarA vapramUrdhani . cakruH kilakilAshabdaM dhR^itapAShANapAdapAH .. 26 .. tAndR^iShTvA krodhatAmrAxo vAnarAn laxmaNastadA . nirmUlAnkartumudyukto dhanurAnamya vIryavAn .. 27 .. tataH shIghraM samAplutya dnyAtvA laxmaNamAgatam .. 28 .. nirvAya vAnarAn sarvAna~N{}gado mantrisattamaH . gatvA laxmaNasAmIpyaM praNanAma sa daNDavat .. 29 .. tato.a~N{}gadaM pariShvajya laxmaNaH priyavardhanaH . uvAca vatsa gacCha tvaM pitR^ivyAya nyavedaya .. 30 .. mAmAgataM rAghaveNa coditaM raudramUrtinA . tatheti tvaritaM gatvA sugrIvAya nyavedayat .. 31 .. laxmaNaH krodhatAmrAxaH puradvAribahiH sthitaH . tacChrutvAtIva santrastaH sugrIvo vAnareshvaraH .. 32 .. AhUya mantriNAM shreShThaM hanUmantamathAbravIt . gacCha tvama~N{}gadenAshu laxmaNaM vinayAnvitaH .. 33 .. sAntvayankopitaM vIraM shanairAnaya sAdaram . preShayitvA hanUmantaM tArAmAha kapIshvaraH .. 34 .. tvaM gacCha sAntvayantI taM laxmaNaM mR^idubhAShitaiH . shAntamantaHpuraM nItvA pashcAddarshaya me.anaghe .. 35 .. bhavatviti tatastArA madhyakaxaM samAvishat . hanumAna~N{}gadenaiva sahito laxmaNAntikam .. 36 .. gatvA nanAma shirasA bhak{}tyA svAgatamabravIt . ehi vIra mahAbhAga bhavad{}gR^ihamasha~N{}kitam .. 37 .. pravishya rAjadArAdIn dR^iShTvA sugrIvameva ca . yadAdnyApayase pashcAttatsarvaM karavANi bhoH .. 38 .. ityuk{}tvA laxmaNaM bhak{}tyA kare gR^ihya sa mArutiH . AnayAmAsa nagaramadhyAdrAjagR^ihaM prati .. 39 .. pashyaMstatra mahAsaudhAn yUthapAnAM samantataH . jagAma bhavanaM rAdnyaH surendrabhavanopamam .. 40 .. madhyakaxe gatA tatra tArA tArAdhipAnanA . sarvAbharaNasampanna madaraktAntalocanA .. 41 .. uvAca laxmaNaM natvA smitapUrvAbhibhAShiNI . ehi devara bhadraM te sAdhustvaM bhaktavatsalaH .. 42 .. kimarthaM kopamAkArShIrbhakte bhR^itye kapIshvare . bahukAlamanAshvAsaM duHkhamevAnubhUtavAn .. 43 .. idAnIM bahuduHkhaughAd{}bhavad{}bhirabhiraxitaH . bhavatprasAdAtsugrIvaH prAptasaukhyo mahAmatiH .. 44 .. kAmAsakto raghupateH sevArthaM nAgato hariH . AgamiShyanti harayo nAnAdeshagatAH prabho .. 45 .. preShito dashasAhasrA harayo raghusattama . AnetuM vAnarAn digbhyo mahAparvatasannibhAn .. 46 .. sugrIvaH svayamAgatya sarvavAnarayUthapaiH . vadhayiShyati daityaughAn rAvaNaM ca haniShyati .. 47 .. tvayaiva sahito.adyaiva gantA vAnarapu~N{}gavaH . pashyAntarbhavanaM tatra putradArasuhR^id{}vR^itam .. 48 .. dR^iShTvA sugrIvamabhayaM dattvA naya sahaiva te . tArAyA vacanaM shrutvA kR^ishakrodho.atha laxmaNaH .. 49 .. jagAmAntaHpuraM yatra sugrIvo vAnareshvaraH . rumAmAli~N{}gya sugrIva parya~N{}ke paryavasthitaH .. 50 .. dR^iShTvA laxmaNamatyarthamutpapAtAtibhItavat . taM dR^iShTvA laxmaNaH kruddho madavihvalitexaNam .. 51 .. sugrIvaM prAha durvR^itta vismR^ito.asi raghuttamam . vAlI yena hato vIraH sa bANo.adya pratIxate .. 52 .. tvameva vAlino mArgaM gamiShyasi mayA hataH . evamatyantaparuShaM vadantaM laxmaNaM tadA .. 53 .. uvAca hanumAn vIraH kathamevaM prabhAShase . tvatto.adhikataro rAme bhakto.ayaM vAnarAdhipaH .. 54 .. rAmakAryArthamanishaM jAgarti na tu vismR^itaH . AgatAH paritaH pashya vAnarAH koTishaH prabho .. 55 .. gamiShyantyacireNaiva sItAyAH parimArgaNam . sAdhayiShyati sugrIvo rAmakAryamasheShataH .. 56 .. shrutvA hanumato vAkyaM saumitrirlajjito.abhavat . sugrIvo.apyarghyapAdyAdyairlaxmaNaM samapUjayat .. 57 .. Ali~N{}gya prAha rAmasya dAso.ahaM tena raxitaH . rAmaH svatejasA lokAn xaNArddhenaiva jeShyati .. 58 .. sahAyamAtramevAhaM vAnaraiH sahitaH prabho . saumitrirapi sugrIvaM prAha ki~ncinmayoditam .. 59 .. tatxamasva mahAbhAga praNayAd{}bhAShitaM mayA . gacChAmo.adyaiva sugrIva rAmastiShThati kAnane .. 60 .. eka evArtiduHkhArtto jAnakIvirahAtprabhuH . tatheti rathamAruhya laxmaNena samanvitaH .. 61 .. vAnaraiH sahito rAjA rAmamevAnvapadyata .. 62 .. bherImR^ida~N{}gairbahuR^ixavAnaraiH shvetAtapatrairvyajanaishca shobhitaH . nIlA~N{}gadAdyairhanumatpradhAnaiH samAvR^ito rAghavamabhyagAddhariH .. 63 .. iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde kiShkindhAkANDe pa~ncamaH sargaH .. 5 .. \medskip\hrule\medskip .. adhyAtmarAmAyaNe kiShkindhA kANDa .. ShaShTha sargaH .. dR^iShTvA rAmaM samAsinaM guhAdvAri shilAtale . cailAjinadharaM shyAmaM jaTAmaulivirAjitam .. 1 .. vishAlanayanaM shAntaM smitacArumukhAmbujam . sItAvirahasantaptaM pashyantaM mR^igapaxiNaH .. 2 .. rathAddUrAtsamutpatya vegAtsugrIvalaxmaNau . rAmasya pAdayoragre petaturbhaktisaMyutau .. 3 .. rAmaH sugrIvamAli~N{}gya pR^iShTvAnAmayamantike . sthApayitvA yathAnyAyaM pUjayAmAsa dharmavit .. 4 .. tato.abravIdraghushreShThaM sugrIvo bhaktinamradhIH . deva pashya samAyAntIM vAnarANAM mahAcamUm .. 5 .. kulAcalAdrisambhUtA merumandarasannibhAH . nAnAdvIpasaricChailavAsinaH parvatopamAH .. 6 .. asa~N{}khyAtAH samAyAnti harayaH kAmarUpiNaH . sarve devAMshasambhUtAH sarve yuddhavishAradAH .. 7 .. atra kecid{}gajabalAH keciddashagajopamAH . gajAyutabalAH kecitanye.amitabalAH prabho .. 8 .. kecita~njanakUTAbhAH kecitkanakasannibhAH . kecidraktAntavadanA dIrghavAlAstathApare .. 9 .. shuddhasphaTikasa~N{}kAshAH kecitrAxasasannibhAH . garjantaH parito yAnti vAnarA yuddhakA~NxiNaH .. 10 .. tvadAdnyAkAriNaH sarve phalamUlAshanAH prabho . R^ixANAmadhipo vIro jAmbavAnnAma buddhimAn .. 11 .. eSha me mantriNA.m shreShTha koTibhallUkavR^indapaH . hanUmAneSha vikhyAto mahAsattvaparAkramaH .. 12 .. vAyuputro.atitejasvI mantrI buddhimatAM varaH . nalo nIlashca gavayo gavAxo gandhamAdanaH .. 13 .. sharabho maindavashcaiva gajaH panasa eva ca . valimukho dadhimukhaH suSheNAstAra eva ca .. 14 .. kesarI ca mahAsattvaH pitA hanumato balI . ete te yUthapA rAma prAdhAnyena mayoditAH .. 15 .. mahAtmano mahAvIryAH shakratulyaparAkramAH . ete pratyekataH koTikoTivAnarayUthapAH .. 16 .. tavAdnyAkAriNaH sarve sarve devAMshasambhavAH . eSha vAlisutaH shrImAna~N{}gado nAma vishrutaH .. 17 .. vAlitulyabalo vIro rAxasAnAM balAntakaH . ete cAnye ca bahavastvadarthe tyaktajIvitAH .. 18 .. yoddhAraH parvatAgraishca nipuNAH shatrughAtane . AdnyApaya raghushreShTha sarve te vashavartinaH .. 19 .. rAmaH sugrIvamAli~N{}gya harShapUrNAshrulocanaH . prAha sugrIva jAnAsi sarvaM tvaM kAryagauravam .. 20 .. mArgaNArthaM hi jAnakyA niyu~Nxva yadi rocate . shrutvA rAmasya vacanaM sugrIvaH prItamAnasaH .. 21 .. preShayAmAsa balino vAnarAn vAnararShabha . dixu sarvAsu vividhAnvAnarAn preShya satvaram .. 22 .. daxiNAM dishamatyarthaM prayatnena mahAbalAn . yuvarAjaM jAmbavantaM hanUmantaM mahAbalam .. 23 .. nalaM suSheNaM sharabhaM maindaM dvividameva ca . preShayAmAsa sugrIvo vacanaM cetamabravIt .. 24 .. vicinvantu prayatnena bhavanto jAnakIM shubhAm . mAsAdarvA~N{}nivartadhvaM macChAsanapuraHsarAH .. 25 .. sItAmadR^iShTvA yadi vo mAsAdUrdhvaM dinaM bhavet . tadA prANAntikaM daNDaM mattaH prApsyatha vAnarAH .. 26 .. iti prasthApya sugrIvo vAnarAn bhImavikramAn . rAmasya pArshve shrIrAmaM natvA copavivesha saH .. 27 .. gacChantaM mArutiM dR^iShTvA rAmo vacanamabravIt . abhidnyAnArthametanme hya~N{}gulIyakamuttamam .. 28 .. mannAmAxarasaMyuktaM sItAyai dIyatAM rahaH . asmin kArye pramANaM hi tvameva kapisattama . jAnAmi sattvaM te sarvaM gacCha panthAH shubhastava .. 29 .. evaM kapinAM rAdnyA te visR^iShTAH parimArgaNe . sItAyA a~N{}gadamukhA babhramustatra tatra ha .. 30 .. bhramanto vindhyagahane dadR^ishuH parvatopamam . rAxasaM bhIShaNAkAraM bhaxayantaM mR^igAn gajAn .. 31 .. rAvaNo.ayamiti dnyAtvA kecidvAnarapu~N{}gavAH . jaghnu kilakilAshabdaM mu~ncato muShTibhiH xaNAt .. 32 .. nAyaM rAvaNa ityuktvA yayuranyanmahadvanam . tR^iShArtA salilaM tatra nAvindan haripu~N{}gavAH .. 33 .. vibhramanto mahAraNye shuShkakaNThoShThatAlukAH . dadR^ishurgahvaraM tatra tR^iNagulmAvR^itaM mahat .. 34 .. ArdrapaxAn krau~ncahaMsAnniHsutAndadR^ishustataH . atrAste salilaM nUnaM pravishAmo mahAguhAm .. 35 .. ityuk{}tvA hanumAnagre pravivesha tamanvayuH . sarve parasparaM dhrutvA bAhUnbAhubhirutsukAH .. 36 .. andhakAre mahaddUraM gatvApashyan kapIshvarAH . jalAshayAnmaNinibhatoyAn kalpadrumopamAn .. 37 .. vR^ixAnpakvaphalairnamrAnmadhudroNasamanvitAn . gR^ihAn sarvaguNopetAn maNivastrAdipUritAn .. 38 .. divyabhaxyAnnasahitAnmAnuShaiH parivarjitAn . vismitAstatra bhavane divye kanakaviShTare .. 39 .. prabhayA dIpyamAnAM tu dadR^ishuH striyamekakAm . dhyAyantIM cIravasanAM yoginIM yogamAsthitAm .. 40 .. praNemustAM mahAbhAgAM bhak{}tyA bhItyA ca vAnarAH . dR^iShTvA tAnvAnarAndevI prAha yUyaM kimAgatAH .. 41 .. kuto vA kasya dUtA vA matsthAnaM kiM pradharShatha . tacChrutvA hanumAnAha shrR^iNu vaxyAmi devi te .. 42 .. ayodhyAdhipatiH shrImAn rAjA dasharathaH prabhuH . tasya putro mahAbhAgo jyeShTho rAma iti shrutaH .. 43 .. piturAdnyAM puraskR^itya sabhAryaH sAnujo vanam . gatastatra hR^itA bhAryA tasya sAdhvI durAtmanA .. 44 .. rAvaNena tato rAmaH sugrIvaM sAnujo yayau . sugrIvo mitrabhAvena rAmasya priyavallabhAm .. 45 .. mR^igayadhvamiti prAha tato vayamupAgatAH . tato vanaM vicinvanto jAnakIM jalakA~NxiNaH .. 46 .. praviShTA gahvaraM ghoraM daivAdatra samAgatAH . tvaM vA kimarthamatrAsi kA vA tvaM vada naH shubhe .. 47 .. yogInI ca tathA dR^iShTvA vAnarAna prAha hR^iShTadhIH . yatheShTaM phalamUlAni jagdhvA pItvAmR^itaM payaH .. 48 .. AgacChata tato vaxye mama vR^ittAntamAditaH . tatheti bhuk{}tvA pItvA ca hR^iShTAste sarvavAnarAH .. 49 .. devyAH samIpaM gatvA te baddhA~njalipuTAH sthitAH . tataH prAha hanUmantaM yoginI divyadarshanA .. 50 .. hemA nAma purA divyarUpiNi vishvakarmaNaH . putrI maheshaM nR^ityena toShayAmAsa bhAminI .. 51 .. tuShTo maheshaH pradadAvidaM divyapuraM mahat . atra sthitA mA sudatI varShANAmayutAyutam .. 52 .. tasyA ahaM sakhI viShNutatparA moxakA~N{}xiNI . nAmnA svayamprabhA divyagandharvatanayA purA .. 53 .. gacChantI brahmalokaM sA mAmAhedaM tapashcara . atraiva nivasantI tvaM sarvaprANivivarjite .. 54 .. tretA yuge dAsharathirbhUtvA nArAyaNo.avyayaH . bhUbhAraharaNArthAya vicariShyati kAnane .. 55 .. mArganto vAnarAstasya bhAryAmAyAnti te guhAm . pUjayitvAtha tAn natvA rAmaM stutvA prayatnataH .. 56 .. yAtAsi bhavanaM viShNoryogigamyaM sanAtanam . ito.ahaM gantumicChAmi rAmaM draShTuM tvarAnvitA .. 57 .. yUyaM pidadhvamaxINi gamiShyatha bahirguhAm . tathaiva cakruste vegAd{}gatAH pUrvasthitaM vanam .. 58 .. sApi tyak{}tvA guhAM shIghraM yayau rAghavasannidhim . tatra rAmaM sasugrIvaM laxmaNaM ca dadarsha ha .. 59 .. kR^itvA pradaxiNaM rAmaM praNamya bahushaH sudhIH . Aha gad{}gadayA vAcA romA~ncitatanUruhA .. 60 .. dAsI tavAhaM rAjendra darshanArthamihAgatA . bahuvarShasahastrANi taptaM me dushcaraM tapaH .. 61 .. guhAyAM darshanArthaM te phalitaM me.adya tattapaH . adya hi tvAM namasyAmi mAyAyAH parataH sthitam .. 62 .. sarvabhUteShu cAlaxyaM bahirantaravasthitam . yogamAyAjavanikAcChanno mAnuShavigrahaH .. 63 .. na laxyase.adnyAnadR^ishAM shailUSha iva rUpadhR^ik . mahAbhAgavatAnAM tvaM bhaktiyogavidhitsayA .. 64 .. avatIrNo.asi bhagavan kathaM jAnAmi tAmasI . loke jAnAtu yaH kashcittava tattvaM raghUttama .. 65 .. mamaitadeva rUpaM te sadA bhAtu hR^idAlaye . rAma te pAdayugalaM darshitaM moxadarshanam .. 66 .. adarshanaM bhavArNAnAM sanmArgaparidarshanam . dhanaputrakalatrAdivibhUtiparidarpitaH . aki~ncanadhanaM tvAdya nAbhidhAtuM jano.arhati .. 67 .. nivR^ittaguNamArgAya niShki~ncanadhanAya te .. 68 .. namaH svAtmAbhirAmAya nirguNAya guNAtmane . kAlarUpiNamIshAnamAdimadhyAntavarjitam .. 69 .. samaM carantaM sarvatra manye tvAM puruShaM param . deva te ceShTitaM kashcinna veda nR^iviDambanam .. 70 .. nate.asti kashciddayito dveShyo vApara eva ca . tvanmAyApihitAtmAnastvAM pashyanti tathAvidham .. 71 .. ajasyAkarturIshasya devatiya~NnarAdiShu . janmakarmAdikaM yadyattadatyantaviDambanam .. 72 .. tvAmAhuraxaraM jAtaM kathAshravaNasiddhaye . kecitkosalarAjasya tapasaH phalasiddhaye .. 73 .. kausalyayA prArthyamAnaM jAtamAhuH pare janAH . duShTarAxasabhUbhAraharaNAyArthito vibhuH .. 74 .. brahmaNA nararUpeNa jAto.ayamiti kecana . shrR^iNvanti gAyanti ca ye kathAste raghunandana .. 75 .. pashyanti tava pAdAbjaM bhavArNavasutAraNam . tvaM mAyAguNabaddhAhaM vyatiriktaM guNAshrayam .. 76 .. kathaM tvAM deva jAnIyAM stotuM vAviShayaM vibhum . namasyAmi raghushreShThaM bANAsanasharAnvitam . laxmaNena saha bhrAtA sugrIvAdibhiranvitam .. 77 .. evaM stuto raghushreShThaH prasannaH praNatAghahR^it . uvAca yoginIM bhaktAM kiM te manasi kA~N{}xitam .. 78 .. sA prAha rAghavaM bhak{}tyA bhaktiM te bhaktavatsala . yatra kutrApi jAtAyA nishcalAM dehi me prabho .. 79 .. tvad{}bhakteShu sadA sa~N{}go bhUyAnme prAkR^iteShu na . jihvA me rAmarAmeti bhak{}tyA vadatu sarvadA .. 80 .. mAnasaM shyAmalaM rUpaM sItAlaxmaNasaMyutam . dhanurbANadharaM pItavAsasaM mukuTojjvalam .. 81 .. a~N{}gadairnUpurairmuktAhAraiH kaustubhakuNDalaiH . bhAntaM smaratu me rAma varaM nAnyaM vR^iNe prabho .. 82 .. shrIrAma uvAca . bhavatvevaM mahAbhAge gacCha tvaM badarIvanam . tatraiva mAM samarantI tvaM tyak{}tvedaM bhUtapa~ncakam . mAmeva paramAtmAnamacirAtpratipadyase .. 83 .. shrutvA raghUttamavaco.amR^itasArakalpaM gatvA tadaiva badarItarukhaNDajuShTam . tIrthaM tadA raghupatiM manasA smarantI tyak{}tvA kalevaramavApa paraM padaM sA .. 84 .. iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde kiShkindhAkANDe ShaShThaH sargaH .. 6 .. \medskip\hrule\medskip .. adhyAtmarAmAyaNe kiShkindhA kANDa .. saptama sargaH .. shrImahAdeva uvAca . atha tatra samAsInA vR^ixakhaNDeShu vAnarAH . cintayanto vimuhyantaH sItAmArgaNakarshitAH .. 1 .. tatrovAcA~N{}gadaH kAMshcidvAnarAn vAnararShabhaH . bhramatAM gahvare.asmAkaM mAso nUnaM gato.abhavat .. 2 .. sItA nAdhigatAsmAbhirna kR^itaM rAjashAsanam yadi gacChAma kiShkindhAM sugrIvo.asmAn haniShyati .. 3 .. visheShataH shatrusutaM mAM miShAnnihaniShyati . mayi tasya kutaH prItirahaM rAmeNa raxitaH .. 4 .. idAnIM rAmakAryaM me na kR^itaM tanmiShaM bhavet . tasya maddhanane nUnaM sugrIvasya durAtmanaH .. 5 .. mAtR^ikalpAM bhrAtR^ibhAryAM pApAtmAnubhavatyasau . na gacCheyamataH pArshvaM tasya vAnarapu~N{}gavAH .. 6 .. tyaxyAmi jIvitaM cAtra yena kenApi mR^ityunA . ityashrunayanaM kecid{}dR^iShTvA vAnarapu~N{}gavAH .. 7 .. vyathitAH sAshrunayanA yuvarAjamathAbrUvan .. 8 .. kimarthaM tava shoko.atra vayaM te prANaraxakAH . bhavAmo nivasAmo.atra guhAyAM bhayavarjitAH .. 9 .. sarvasaubhAgyasahitaM puraM devapuropamam . shanaiH parasparaM vAkyaM vadatAM mArutAtmajaH .. 10 .. shrutvA~N{}gadaM samAli~N{}gya provAca nayakovidaH . vicAryate kimarthaM te durvicAro na yujyate .. 11 .. rAdnyo.atyantapriyastvaM hi tArAputro.ativallabhaH . rAmasya laxmaNAtprItistvayi nityaM pravardhate .. 12 .. ato na rAghavAdbhItistava rAdnyo visheShataH . ahaM tava hite sakto vatsa nAnyaM vicAraya .. 13 .. guhAvAsashca nirbhedya ityuktaM vAnaraistu yat . tadetadrAmabANAnAmabhedyaM kiM jagattraye .. 14 .. ye tvAM durbodhayantyete vAnarA vAnararShabha . putradArAdikaM tyak{}tvA kathaM sthAsyanti te tvayA .. 15 .. anyad{}guhyatamaM vaxye rahasyaM shrR^iNu me suta . rAmo na mAnuSho devaH sAxAnnArAyaNo.avyayaH .. 16 .. sItA bhagavatI mAyA janasammohakAriNI . laxmaNo bhuvanAdhAraH sAxAcCheShaH phaNishvaraH .. 17 .. brahmaNA prArthitAH sarve raxogaNavinAshane . mAyAmAnuShabhAvena jAtA lokaikaraxakAH .. 18 .. vayaM ca pArShadAH sarve viShNorvaikuNThavAsinaH . manuShyabhAvamApanne svecChayA paramAtmani .. 19 .. vayaM vAnararUpeNa jAtAstasyaiva mAyayA . vayaM tu tapasA pUrvamArAdhya jagatAM patim .. 20 .. tenaivAnugR^ihItAH smaH pArShadatvamupAgatAH . idAnImapi tasyaiva sevAM kR^itvaiva mAyayA .. 21 .. punarvaikuNThamAsAdya sukhaM sthAsyAmahe vayam . itya~N{}gadamathAshvAsya gatA vindhyaM mahAcalam .. 22 .. vicinvanto.atha shanakairjAnakIM daxiNAmbudheH . tIre mahendrAkhyagireH pavitraM pAdayAyayuH .. 23 .. dR^iShTvA samudraM duShpAramagAdhaM bhayavardhanam . vAnarA bhayasaMtrastAH kiM kurma iti vAdinaH .. 24 .. niShedurudadhestIre sarve cintAsamanvitAH . mantrayAmAsuranyonyama~N{}gadAdyA mahAbalAH .. 25 .. bhramato me vane mAso gato.atraiva guhAntare . na dR^iShTo rAvaNo vAdya sItA vA janakAtmajA .. 26 .. sugrIvastIxNadaNDa.asmAnnihatyeva na saMshayaH . sugrIvavadhato.asmAkaM shreyaH prAyopaveshanam .. 27 .. iti nishcitya tatraiva darbhAnAstIrya sarvataH . upAviveshuste sarve maraNe kR^itanishcayAH .. 28 .. etasminnantare tatra mahendrAdiguhAntarAt . nirgatya shanakairAgAd{}gR^idhraH parvatasannibhaH .. 29 .. dR^iShTvA prAyopaveshena sthitAnvAnarapu~N{}gavAn . uvAca shanakairgR^idhraH prApto bhaxyo.adya me bahuH .. 30 .. ekaikashaH kramAtsarvAn bhaxayAmi dine dine . shrutvA tad{}gR^idhravacanaM vAnarA bhItamAnasAH .. 31 .. bhaxayiShyati naH sarvAnasau gR^idhro na saMshayaH . rAmakArya.n ca nAsmAbhiH kR^itaM ki~nciddharIshvarAH .. 32 .. sugrIvasyApi ca hitaM na kR^itaM svAtmanAmapi . vR^ithAnena vadhaM prAptA gacChAmo yamasAdanam .. 33 .. aho jaTAyurdharmAtmA rAmasyArthe mR^itaH sudhIH .. moxaM prApa durAvApaM yoginAmapyarindamaH .. 34 .. sampAtistu tadA vAkyaM shrutvA vAnarabhAShitam . ke vA yUyaM mama bhrAtuH karNapIyUShasannibham .. 35 .. jaTAyuriti nAmadya vyAharantaH parasparam . ucyatAM vo bhayaM mA bhUnmattaH plavagasattamAH .. 36 .. tamuvAcA~N{}gadaH shrImAnutthito gR^idhrasannidhau . rAmo dAsharathiH shrImAn laxmaNena samanvitaH .. 37 .. sItayA bhAryayA sArdhaM vicacAra mahAvane . tasya sItA hR^itA sAdhvI rAvaNena durAtmanA .. 38 .. mR^igayAM nirgate rAme laxmaNe ca hR^itA balAt . rAmarAmeti kroshantI shrutvA gR^idhraH pratApavAn .. 39 .. jaTAyurnAma paxIndro yuddhaM kR^itvA sudAruNam . rAvaNena hato vIro rAghavarthaM mahAbalaH .. 40 .. rAmeNa dagdho rAmasya sAyujyamagamatxaNAt . rAmaH sugrIvamAsAdya sakhyaM kR^itvAgnisAxikam .. 41 .. sugrIvacodito hatvA vAlinaM sudurAsadam . rAjyaM dadau vAnarANAM sugrIvAya mahAbalaH .. 42 .. sugrIvaH preShayAmAsa sItAyAH parimArgaNe . asmAnvAnaravR^indAnvai mahAsattvAnmahAbalaH .. 43 .. mAsAdarvA~N{}nivartadhvaM nocetprANAnharAmi vaH . ityAdnyayA bhramanto.asminvane gahvaramadhyagAH .. 44 .. gato mAso na jAnImaH sItAM vA rAvaNaM ca vA .. martuM prAyopaviShTA smastIre lavaNavAridheH .. 45 .. yadi jAnAsi he paxinsItAM kathaya naH shubhAm . a~N{}gadasya vacaH shrutvA sampAtirhR^iShTamAnasaH .. 46 .. uvAca matpriyo bhrAtA jaTAyuH plavageshvarAH . bahuvarShasahasrAnte bhrAtR^ivArtA shrutA mayA .. 47 .. vAkyasAhAyyaM kariShye.ahaM bhavatAM plavageshvarAH . bhrAtuH saliladAnAya nayadhvaM mAM jalAntikam .. 48 .. pashcAtsarvaM shubhaM vaxye bhavatAM kAryasiddhaye . tatheti ninyuste tIraM samudrasya viha~N{}gamam .. 49 .. so.api tatsalile snAtvA bhrAturdattvA jalA~njalim . punaH svasthAnamAsAdya sthito nIto harIshvaraiH . sampAtiH kathayAmAsa vAnarAnpariharShayan .. 50 .. la~N{}kA nAma nagaryAste trikUTagirimUrdhani . tatrAshokavane sItA rAxasIbhiH suraxitA .. 51 .. samudramadhye sA la~N{}kA shatayojanadUrataH . dR^ishyate me na sandehaH sItA ca paridR^ishyate .. 52 .. gR^idhratvAddUradR^iShTirme nAtra saMshayituM xamam . shatayojanavistIrNaM samudraM yastu la~N{}ghayet .. 53 .. sa eva jAnakIM dR^iShTvA punarAyAsyati dhruvam . ahameva durAtmAnaM rAvaNaM hantumutsahe . bhrAturhantAramekAkI kintu paxavivarjitaH .. 54 .. yatadhvamatiyatnena la~N{}ghituM saratAM patim . tato hantA raghushreShTho rAvaNa.m rAxasAdhipam .. 55 .. ulla~N{}ghya sindhuM shatayojanAyataM la~N{}kAM pravishyAtha videhakanyakAm . dR^iShTvA samAbhAShya ca vAridhiM punastartuM samarthaH katamo vicAryatAm .. 56 .. iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde kiShkindhAkANDe saptamaH sargaH .. 7 .. \medskip\hrule\medskip .. adhyAtmarAmAyaNe kiShkindhA kANDa .. aShTama sargaH .. atha te kautukAviShTAH sampAtiM sarvavAnarAH . papracChurbhagavan brUhi svamudantaM tvamAditaH .. 1 .. sampAtiH kathayAmAsa svavR^ittAntaM purA katham . ahaM purA jaTAyushca bhrAtarau rUDhayauvanau .. 2 .. balena darpitAvAvAM balajidnyAsayA khagau . sUryamaNDalaparyaMtaM gantumutpatitau madAt .. 3 .. bahuyojanasAhasraM gatau tatra pratApitaH . jaTAyustaM paritrAtuM paxairAcChAdya mohataH .. 4 .. sthito.ahaM rashmibhirdagdhapaxo.asminvindhyamUrdhani . patito dUrapatanAnmurcChito.ahaM kapIshvarAH .. 5 .. dinatrayAtpunaH prANasahito dagdhapaxakaH . deshaM vA girikUTAnvA na jAne bhrAntamAnasaH .. 6 .. shanairunmIlya nayane dR^iShTvA tatrAshramaM shubham . shanaiH shanairAshramasya samIpaM gatavAnaham .. 7 .. candramA nAma munirAD dR^iShTvA mAM vismito.avadat . sampAte kimidaM te.adya virUpaM kena va kR^itam .. 8 .. jAnAmi tvAmahaM pUrvamatyantaM balavAnasi . dagdhau kimarthaM te paxau kathyatAM yadi manyase .. 9 .. tataH svaceShTitaM sarvaM kathayitvAtiduHkhitaH . abravaM munishArdUla dahye.ahaM dAvavahninA .. 10 .. kathaM dhArayituM shakto vipaxo jIvitaM prabho . ityukto.atha munirvIxya mAM dayArdravilocanaH .. 11 .. shrR^iNu vatsa vaco me.adya shrutvA kuru yathepsitam . dehamUlamidaM duHkhaM dehaH karmasamudbhavaH .. 12 .. karma pravartate dehe.ahaMbuddhyA puruShasya hi . aha~N{}kArastvanAdiH syAdavidyAsambhavo jaDaH .. 13 .. cicChAyayA sadA yuktastaptAyaH piNDavatsadA . tena dehasya tAdAtmyAddehashcetanavAnbhavet .. 14 .. deho.ahamiti buddhiH syAdAtmano.aha~N{}kR^iterbalAt . tanmUla eSha saMsAra suduHkhAdisAdhakaH .. 15 .. Atmano nirvikArasya mithyA tAdAtmyataH sadA . deho.ahaM karmakartAhamiti sa~N{}kalpya sarvadA .. 16 .. jIvaH karoti karmANi tatphalairbad{}dhyate.avashaH . UrdhvAdho bhramate nityaM pApapuNyAtmakaH svayam .. 17 .. kR^itaM mayAdhikaM puNyaM yadnyadAnAdi nishcitam . svargaM gatvA sukhaM bhoxya iti sa~N{}kalpavAnbhavet .. 18 .. tathaivAdhyAsatastatra ciraM bhuk{}tvA sukhaM mahat . xINapuNyaH patatyarvAganicChankarmacoditaH .. 19 .. patitvA maNDale cendostato nIhArasaMyutaH . bhUmau patitvA vrIhyAdau tatra sthitvA ciraM punaH .. 20 .. bhUtvA caturvidhaM bhojyaM puruShairbhujyate tataH . reto bhUtvA punastena R^itau strIyonisi~ncitaH .. 21 .. yoniraktena saMyuktaM jarAyupariveShTitam . dinenaikena kalalaM bhUtvA rUDhatvamApnuyAt .. 22 .. tatpunaH pa~ncarAtreNa bud{}budAkAratAmiyAt . saptarAtreNa tadapi mAMsapeshitvamApnuyAt .. 23 .. paxamAtreNa sA peshI rudhireNa pariplutA . tasyA evA~N{}kurotpattiH pa~ncaviMshatirAtriShu .. 24 .. grIvA shirashca skandhashca pR^iShThavaMshastathodaram . pa~ncadhA~N{}gAni caikaikaM jAyante mAsataH kramAt .. 25 .. pANipAdau tathA pArshvaH kaTirjAnu tathaiva ca . mAsadvayArprajAyante krameNaiva na cAnyathA .. 26 .. tribhirmAsaiH prajAyante a~N{}gAnAM sandhayaH kramAt . sarvA~N{}gulyaH prajAyante kramAnmAsacatuShTaye .. 27 .. nAsA karNau ca netre ca jAyante pa~ncamAsataH . dantapa~N{}ktirnakhA guhyaM pa~ncame jAyate tathA .. 28 .. arvAkShaNmAsatashChidraM karNayorbhavati sphuTam . pAyutmeDhamupasthaM ca nAbhishcApi bhavennR^iNAm .. 29 .. saptame mAsi romANi shiraH keshAstathaiva ca . vibhaktAvayavatvaM ca sarvaM sampadyate.aShTame .. 30 .. jaThare vardhate garbhaH strIyA evaM viha~N{}gama . pa~ncame mAsi caitanyaM jIvaH prApnoti sarvashaH .. 31 .. nAbhisutrAlparandhreNa mAtR^ibhuktAnnasArataH . vardhate garbhataH piNDo na mriyeta svakarmataH .. 32 .. smR^itvA sarvANi janmAni pUrvakarmANi sarvashaH . jaTharAnalatapto.ayamidaM vacanamabravIt .. 33 .. nAnAyonisahasreShu jAyamAno.anubhUtavAn . putradArAdisambandhaM koTishaH pashubAndhavAn .. 34 .. kuTumbabharaNAsak{}tyA nyAyAnyAyairdhanArjanam . kR^itaM nAkaravaM viShNucintAM svapne.api durbhagaH .. 35 .. idAnIM tatphalaM bhu~nje garbhaduHkhaM mahattaram . ashAshvate shAshvatavaddehe tR^iShNAsamanvitaH .. 36 .. akAryANyeva kR^itavAnna kR^itaM hitamAtmanaH . ityevaM bahudhA duHkhamanubhUya svakarmataH .. 37 .. kadA niShkramaNaM me syAd{}garbhAnnirayasannibhAt . ita UrdhvaM nityamahaM viShNumevAnupUjaye .. 38 .. ityAdi cintayan jIvo yoniyantraprapIDitaH . jAyamAno.atiduHkhena narakAtpAtakI yathA .. 39 .. pUtivraNAnnipatitaH kR^imireSha ivAparaH . tato bAlyAdiduHkhAni sarva evaM vibhu~njate .. 40 .. tvayA caivAnubhUtAni sarvatra viditAni ca . na varNitAni me gR^idhra yauvanAdiShu sarvataH .. 41 .. evaM deho.ahasmityasmAdabhyAsAnnirayAdikam . garbhavAsAdiduHkhAni bhavantyabhiniveshataH . .. 42 .. tasmAddehadvayAdanyamAtmAnaM prakR^iteH param . dnyAtvA dehAdimamatAM tyak{}tvAtmadnyAnavAn bhavet .. 43 .. jAgradAdivinirmuktaM satyadnyAnAdilaxaNam . shuddhaM buddhaM sadA shAntamAtmAnamavadhArayet .. 44 .. cidAtmani paridnyAte naShTe mohe.adnyasambhave . dehaH patatu vArabdhakarmavegena tiShThatu .. 45 .. yogino na hi duHkhaM vA sukhaM vAdnyAnasambhavam . tasmAddehena sahito yAvatprArabdhasa~NxayaH .. 46 .. tAvattiShTha sukhena tvaM dhUtaka~ncukasarpavat . anyadvaxyAmi te paxin shrR^iNu me paramaM hitam .. 47 .. tretAyuge dAsharathibhUtvA nArAyaNo.avyayaH . rAvaNasya vadhArthAya daNDakAnAgamiShyati .. 48 .. sItayA bhAryayA sArdhaM laxmaNena samanvitaH . tatrAshame janakajAM bhrAtR^ibhyAM rahite vane .. 49 .. rAvaNashcoravannitvA la~N{}kAyAM sthApayiShyati . tasyAH sugrIvanirdeshAdvAnarAH parimArgaNe .. 50 .. AgamiShyanti jaladhestIraM tatra samAgamaH . tvayA taiH kAraNavashAd{}bhaviShyati na saMshayaH .. 51 .. tadA sItAsthitiM tebhyaH kathayasva yathArthataH . tadaiva tava paxau dvAvutpatsyete punarnavau .. 52 .. sampAtiruvAca . bodhamAyAsa mAM candranAmA munikuleshvaraH . pashyantu paxau me jAtau nUtanAvatikomalau .. 53 .. svasti vo.astu gamiShyAmi sItAM draxyatha nishcayam . yatnaM kurudhvaM durla~N{}ghyasamudrasya vila~N{}ghane .. 54 .. yannAmasmR^itimAtrato.aparimitaM saMsAravArAnidhiM tIrtvA gacChati durjano.api paramaM viShNo padaM shAshvatam . tasyaiva sthitikAriNastrIjagatAM rAmasya bhaktAH priyA yUyaM kiM na samudramAtrataraNe shaktAH kathaM vAnarAH .. 55 .. iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde kiShkindhAkANDe aShTamaH sargaH .. 8 .. \medskip\hrule\medskip .. adhyAtmarAmAyaNe kiShkindhA kANDa .. navama sargaH .. shrImahAdeva uvAca . gate vihAyasA gR^idhrarAje vAnarapu~N{}gavAH . harSheNa mahatAviShTAH sItAdarshalAlasAH .. 1 .. UcuH samudraM pashyanto nakracakrabhaya~N{}karam . tara~N{}gAdibhirunnaddhamAkAshamiva durgraham .. 2 .. parasparamavocanvai kathamenaM tarAmahe . uvAca cA~N{}gadastatra shrR^iNudhvaM vAnarottamAH .. 3 .. bhavantyo.atyantabalinaH shUrAshca kR^itavikramAH . ko vAtra vAridhiM tIrtvA rAjakAryaM kariShyati .. 4 .. eteShAM vAnarANAM sa prANadAtA na saMshayaH . taduttiShThatu me shIghraM purato yo mahAbalaH .. 5 .. vAnarANAM ca sarveShAM rAmasugrIvayorapi . sa eva pAlako bhUyAnnAtra kAryA vicAraNA .. 6 .. ityukte yuvarAjena tUShNIM vAnarasainikAH . AsannocuH ki~ncidapi parasparavilokinaH .. 7 .. a~N{}gada uvAca . ucyatAM vai balaM sarvaiH pratyekaM kAryasiddhaye . kena vA sAdhyate kAryaM jAnImastadanantaram .. 8 .. a~N{}gadasya vacaH shrutvA procurvIrA balaM pR^ithak . yojanAnAM dashArabhya dashottaraguNaM jaguH .. 9 .. shatAdarvAgjAmbavAMstu prAha madhye vanaukasAm . purA trivikrame deve pAdaM bhUmAnalaxaNam .. 10 .. triHsaptakR^itvo.ahamagAM pradaxiNavidhAnataH . idAnIM vArdhakagrasto na shaknomi vila~N{}ghitum .. 11 .. a~N{}gado.apyAha me gantuM shakyaM pAraM mahodadheH . punarla~N{}ghanasAmarthyaM na jAnAmyasti vA na vA .. 12 .. tamAha jAmbavAnvIrastvaM rAjA no niyAmakaH . na yuktaM tvAM niyoktuM me tvaM samartho.api yadyapi .. 13 .. a~N{}gada uvAca . evaM cetpUrvavatsarve svapsyAmo darbhaviShTare . kenApi na kR^itaM kAryaM jIvituM ca na shakyate .. 14 .. tamAha jAmbavAnvIro darshayiShyAmi te suta . yenAsmAkaM kAryasiddhirbhaviShyatyaciraNe ca .. 15 .. ityukt{}vA jAmbavAnprAha hanUmantamavasthitam . hanUmankiM rahastUShNIM sthIyate kAryagaurave .. 16 .. prApte.adnyeneva sAmarthaM darshayAdya mahAbala . tvaM sAxAdvAyutanayo vAyutulyaparAkramaH .. 17 .. rAmakAryArthameva tvaM janito.asi mahAtmanA . jAtamAtreNa te pUrvaM dR^iShTvodyantaM vibhAvasum .. 18 .. pakvaM phalaM jighR^ixAmItyutplutaM bAlaceShTayA . yojanAnAM pa~ncashataM patito.asi tato bhuvi .. 19 .. atastvad{}balamAhAtmyaM ko vA shaknoti varNitum . uttiShTha kuru rAmasya kAryaM naH pAhi suvrata .. 20 .. shrutvA jAmbavato vAkyaM hanUmAnatiharShitaH . cakAra nAdaM siMhasya brahmANDaM sphoTayanniva .. 21 .. babhUva parvatAkArastrivikrama ivAparaH . la~N{}ghayitvA jalanidhiM kR^itvA la~N{}kAM ca bhasmasAt .. 22 .. rAvaNaM sakulaM hatvAneShye janakanandinIm . yadvA bad{}dhvA gale rajjvA rAvaNaM vAmapANinA .. 23 .. la~N{}kAM saparvatAM dhR^itvA rAmasyAgre xipAmyaham . yadvA dR^iShTvaiva yAsyAmi jAnakIM shubhalaxaNAm .. 24 .. shrutvA hanumato vAkyaM jAmbavAnidamabravIt . dR^iShTvaivAgacCha bhadraM te jIvantIM jAnakIM shubhAm .. 25 .. pashcAdrAmeNa sahito darshayiShyasi pauruSham . kalyANa bhavatAd{}bhadra gacChataste vihAyasA .. 26 .. gacChantaM rAmakAryArthaM vAyustvAmanugacChatu . ityAshIrbhiH samAmantrya visR^iShTaH plavagAdhipaiH .. 27 .. mahendrAdrishiro gatvA babhUvAd{}bhutadarshanaH .. 28 .. mahAnagendrapratimo mahAtmA suvarNavarNo.aruNacAruvak{}traH . mahAphaNIndrAbhasudIrghabAhurvAtAtmajo.adR^ishyata sarvabhUtaiH .. 29 .. iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde kiShkindhAkANDe navamaH sargaH .. 9 .. .. samAptamidaM kiShkindhAkANDam .. ## \medskip\hrule\medskip Encoded and proofread by Vishwas Bhide vishwas underscore bhide at yahoo.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}