%@@1 % File name : adhyaatmaRamuttara.itx %-------------------------------------------- % Text title : adhyaatma raamaayaNa uttara kANDa % Author : Shri Veda Vyas % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/religion % Description/comments : % Transliterated by : Vishwas Bhide vishwas underscore bhide at yahoo.com % Proofread by : Vishwas Bhide vishwas underscore bhide at yahoo.com % Latest update : June 20, 2005 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % http://sanskrit.bhaarat.com See the document project %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto engtitle are % needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=10pt \let\usedvng=\normaldvng \pagenumbering{itrans} \def\twocol{\begin{multicols}{2}} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\hugedvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\twocol\obeyspaceslines} \newfont{\csroman}{putr8i at 9pt} \newfont{\csromani}{putri8i at 9pt} #romanifm=romancsx.ifm #romanfont=\csroman %% \begin{document} \engtitle{.. adhyAtmarAmAyaNe uttarakaaNDam.h ..}## \itxtitle{.. adhyAtmarAmAyaNe uttarakaaNDam.h ..}##\endtitles ## .. atha adhyAtmarAmAyaNe uttarakANDam .. .. prathamaH sargaH.. shrImahAdeva uvAca . jayati raghuvaMshatilakaH kausalyAhR^idayanandano rAmaH . dashavadananidhanakArI dAsharathiH puNDarikAxaH .. 1 .. pArvatyuvAca . atharAmaH kimakarotkausalyAnandavardhanaH . hatvA mR^idhe rAvaNAdIn raxasAnbhImavikramaH .. 2 .. abhiShiktastvayodhyAyAM sItayA saha rAghavaH . mAyAmAnuShatAM prApya kati varShANi bhUtale .. 3 .. sthitavAn lIlayA devaH paramAtmA sanAtanaH . atyajanmAnuShaM lokaM kathamante raghUd{}vahaH .. 4 .. etadAkhyAhi bhagavan shraddadhatyA mama prabho . kathApIyuShamAsvAdya tR^iShNA me.atIva vardhate . rAmacandrasya bhagavAn brUhi vistarashaH kathAm .. 5 .. shrImahAdeva uvAca . rAaxasAnAM vadhaM kR^itvA rAjye rAma upasthite . AyayurmunayaH sarve shrIrAmamabhivanditum .. 6 .. vishvAmitro.asitaH kaNvo durvAsA bhR^igura~N{}girAH . kashyapo vAmadeva.atristathA saptarShayo.amalAH .. 7 .. agastyaH saha shiShyaishca munibhiH sahito.abhyagAt . dvAramAsAdya rAmasya dvArapAlamathAbravIt .. 8 .. brUhi rAmAya munayaH samAgatya bahiHsthitAH . agastyapramukhAH sarve AshIrbhirabhinanditum .. 10 .. pratihArastato rAmamagastyavacanAd drutam . namaskR^ityAbravIdvAkyaM vinayAvanataH prabhum .. 10 .. kR^itA~njaliruvAdedamagastyo munibhiH saha . deva tvaddarshanArthAya prApto bahirupasthitaH .. 11 .. tamuvAca dvArapAlaM praveshaya yathAsukham . pUjitA vivishurveshma nAnAratnavibhUShitam .. 12 .. dR^iShTvA rAmo munIn shIghraM pratyutthAya kR^itA~njaliH . pAdyArghyAdibhirApUjya gAM nivedya yathAvidhi .. 13 .. natvA tebhyo dadau divyAnyAsanAni yathArhataH . upaviShTA prahR^iShTAshca munayo rAmapUjitAH .. 14 .. sampR^iShTAkushalAH sarve rAmaM kushalamabruvan . kushalaM te mahAbAho sarvatra raghunandana .. 15 .. diShTyedAnIM prapashyAmo hatashatrumarindama . na hi bhAraH sa te rAma rAvaNo rAxaseshvaraH .. 16 .. sadhanustvaM hi lokAMstrIn vijetaM shakta eva hi . diShTyA tvayA hatAH sarve rAxasA rAvaNAdayaH .. 17 .. sahyametanmahAbAho rAvaNasya nibarhaNam . asahyametatsamprAptaM rAvaNeryanniShUdanam .. 18 .. antakapratimAH sarve kumbhakarNAdayo mR^idhe . antakapratimairbANairhatAste raghusattama .. 19 .. dattvA ceyaM tvayAsmAkaM purA hyabhayadaxiNA . hatvA raxogaNAnsa~N{}khye kR^itakR^ityo.adya jIvasi .. 20 .. shrutvA tu bhaShitaM teShAM muninAM bhAvitAtmanAm . vismayaM paramaM gatvA rAmaH prA~njalirabravIt .. 21 .. rAvaNAdInatikramya kumbhakarNAdirAxasAn . trilokajayino hitvA kiM prashaMsatha rAvaNim .. 22 .. tatastadvacanaM shrutvA rAghavasya mahAtmanaH . kumbhayonirmahAtejA rAmaM prItyA vaco.abravIt .. 23 .. shrR^iNu rAma yathA vR^ittaM rAvaNe rAvaNasya ca . janma karma varAdAnaM sa~N{}xepAdvadato mama .. 24 .. purA kR^itayuge rAma pulastyo brahmaNaH sutaH . tapastaptuM gato vidvAnmeroH pArshvaM mahAmatiH .. 25 .. tR^iNabindorAshrame.asau nyavasanmunipu~N{}gavaH . tapastepe mahAtejAH svAdhyAyanirataH sadA .. 26 .. tatrAshrame mahAramye devagandharvakanyakAH . gAyantyo nanR^itustatra hasantyo vAdayanti ca .. 27 .. pulastyasya tapovighnaM cakruH sarvA aninditAH . tataH kruddho mahAtejA vyAjahAra vaco mahat .. 28 .. yA me dR^iShTipathaM gacChetsA garbhaM dhArayiShyati . tAH sarvAH shApasaMvignA na taM deshaM pracakramuH .. 29 .. tR^iNabindostu rAjarSheH kanyA tannAshrR^iNodvacaH . vicacAra muneragre nirbhayA taM prapashyatI .. 30 .. babhUva pANDuratanurvya~njitAntaH sharIrajA . dR^iShTvA sA dehavaivarNyaM bhItA pitaramanvagAt .. 31 .. tR^iNabindushca tAM dR^iShTvA rAjarShiramitadyutiH . dhyAtvA munikR^itaM sarvamavaidvidnyanacaxuShA .. 32 .. tAM kanyAM munivaryAya pulastyAya dadau pitA . tAM pragR^ihyAbravItkanyAM bADhamityeva sa dvijaH .. 33 .. shushrUShaNaparAM dR^iShTvA muniH prIto.abravIdvacaH . dAsyAmi putramekaM te ubhayorvaMshavardhanam .. 34 .. tataH prAsUta sA putraM pulastyAllokavishrutam . vishravA iti vikhyAtaH paulastyo brahmavinmuniH .. 35 .. tasya shIlAdikaM dR^iShTvA bharadvAjo mahAmuniH . bhAryArthaM svAM duhitaraM dadau vishravase mudA .. 36 .. tasyAM tu putraH sa~njadnye paulastyAllokasammataH . pitR^itulyo vaishravaNo brahmaNA cAnumoditaH .. 37 .. dadau tattapasA tuShTo brahmA tasmai varaM shubham . mano.abhilaShitaM tasya dhaneshatvamakhaNDitam .. 38 .. tato labdhavaraH so.api pitaraM draShTumAgataH . puShpakeNa dhanAdhyaxo brahmadattena bhAsvatA .. 39 .. namaskR^ityAtha pitaraM nivedya tapasaH phalam . prAha me bhagavAn brahmA dattvA varamaninditam .. 40 .. nivAsAya na me sthAnaM dattavAnparameshvaraH . brUhi me niyataM sthAnaM hiMsA yatra na kasyacit .. 41 .. vishravA api taM prAha la~N{}kAnAma purI shubhA . rAxasAnAM nivAsAya nirmitA vishvakarmaNA .. 42 .. tyak{}tvA viShNubhayAddaityA vivishuste rasAtalam . sA purI duShpradharShAnyairmadhyesAgaramAsthitA .. 43 .. tatra vAsAya gacCha tvaM nAnyaiH sAdhiShThitA purA . pitrAdiShTastvasau gatvA tAM purIM dhanado.avishat .. 44 .. sa tatra suciraM kAlamuvAsa pitR^isammataH . kasyacittvatha kAlasya sumAlI nAma rAxasaH .. 45 .. rasAtalAnmartyalokaM cacAra pishitAshanaH . gR^ihitvA tanayAM kanyAM sAxAddevImiva shriyam .. 46 .. apashyaddhanadaM devaM carantaM puShpakeNa saH . hitAya cintayAmAsa rAxasAnAM mahAmanAH .. 47 .. uvAca tanayAM tatra kaikasIM nAma nAmataH . vatse vivAhakAlaste yauvanaM cAtivartate .. 48 .. pratyAkhyAnAcca bhItaistvaM na varairgR^ihyase shubhe . sA tvaM varaya bhadraM te muniM brahmakulodbhavam .. 49 .. svayameva tataH putrA bhaviShyanti mahAbalAH . IdR^ishAH sarvashobhADhyA dhanadena samAH shubhe .. 50 .. tatheti sAshramaM gatvA muneragre vyavasthitA . likhantI bhuvamagreNa pAdenAdhomukhI sthitA .. 51 .. tAmapR^icChanmuniH kA tvaM kanyAsi varavarNini . sAbravItprA~njalirbrahman dhyAnena dnyAtumarhasi .. 52 .. tato dhyAtvA muniH sarvaM dnyAtvA taM pratyabhAShata . dnyAtaM tavAbhilaShitaM mattaH putrAnabhIpsasi .. 53 .. dAruNAyAM tu velAyAmAgatAsi sumadhyame . ataste dAruNau putrau rAxasau sambhaviShyataH .. 54 .. sAbravInmunishArdUla tvatto.apyevaMvidhau sutau . tAmAha pashcimo yaste bhaviShyati mahAmatiH .. 55 .. mahAbhAgavataH shrImAn rAmabhaktyekatatparaH . ityuktA sA tathA kAle suShuve dashakandharam .. 56 .. rAvaNaM viMshatibhujaM dashashIrShaM sudAruNam . tadraxojAtamAtreNa cacAla ca vasundharA .. 57 .. babhUvurnAshahetUni nimittAnyakhilAnyapi . kumbhakarNastato jAto mahAparvatasannibhaH .. 58 .. tataH shUrpaNakhA nAma jAtA rAvaNasodarI . tato vibhIShaNo jAtaH shAntAtmA saumyadarshanaH .. 59 .. svAdhyAyI niyatAhAro nityakarmaparAyaNaH . kumbhakarNastu duShTAtmA dvijAn santuShTacetasaH .. 60 .. bhaxayannR^iuShisa~N{}ghAshca vicacArAtidAruNaH . rAvaNo.api mahAsattvo lokAnAM bhayadAyakaH . vavR^idhe lokanAshAya hyAmayo dehinAmiva .. 61 .. rAma tvaM sakalAntarasthamabhito jAnAsi vidnyAnadR^ik sAxI sarvahR^idi sthito hi paramo nityodito nirmalaH . tvaM lIlAmanujAkR^itiH svamahiman mAyAguNairnAjyase lIlArthaM praticodito.adya bhavatA vaxyAmi raxod{}bhavam .. 62 .. jAnAmi kevalamanantyamacintyashaktiM cinmAtramaxaramajaM viditAtmatattvam . tvAM rAma gUDhanijarUpamanupravR^itto mUDho.apyahaM bhavadanugrahatashcarAmi .. 63 .. evaM vadantaminavaMshapavitrakIrtiH kumbhodbhavaM raghupatiH prahasanbabhAShe . mAyAshriyaM sakalametadananyakatvAn matkIrtanaM jagati pApahAraM nibodha .. 64 .. iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde uttarakANDe prathamaH sargaH .. 1 .. \medskip\hrule\medskip .. adhyAtmarAmAyaNe uttarakaaNDa .. dvitIya sargaH .. shrImahAdeva uvAca . shrIrAmavacanaM shrutvA paramAnandanirbharaH . muniH provAca sadasi sarveShAM tatra shrR^iNvatAm .. 1 .. atha vitteshvaro devastatra kAlena kenacit . Ayayau puShpakArUDhaH pitaraM draShTama~njasA .. 2 .. dR^iShTvA taM kaikasI tatra bhrAjamAnaM mahaujasam . rAxasI putrasAmIpyaM gatvA rAvaNamabravIt .. 3 .. putra pashya dhanAdhyaxaM jvalantaM svena tejasA . tvamapyevaM yathA bhUyAstathA yatnaM kuru prabho .. 4 .. tacChrutvA rAvaNo roShAt pratidnyAmakarod{}drutam . dhanadena samo vApi hyAdhiko vAcireNa tu .. 5 .. bhaviShyAmyamba mAM pashya santApaM tyaja suvrate . ityuk{}tvA duShkaraM kartuM tapaH sa dashakandharaH .. 6 .. agamatphalasiddhyarthaM gokarNaM tu sahAnujaH . svaM svaM niyamamAsthAya bhrAtaraste tapo mahat .. 7 .. AsthitA duShkaraM ghoraM sarvalokaikatApanam . dashavarShasahasrANi kumbhkarNo.akarottapaH .. 8 .. vibhIShaNo.api dharmAtmA satyadharmaparAyaNaH . pa~ncavarShasahasrANi pAdenaikena tasthivAn .. 9 .. divyavarShasahasrANi tu nirAhAro dashAnanaH . pUrNe varShasahasre tu shIrShamagnau jujAva saH . evaM varShasahasrANi nava tasyAticakramuH .. 10 .. atha varShasahasraM tu dashame dashamaM shiraH . chettukAmasya dharmAtmA prAptashcAtha prajApatiH . vatsa vatsa dashagrIva prIto.asmItyabhyabhAShata .. 11 .. varaM varaya dAsyAmi yatte manasi kA~N{}xitam . dashagrIvo.api tacChrutvA prahR^iShTenAntarAtmanA .. 12 .. amaratvaM vR^iNomIsha varado yadi me bhavAn . suparNanAgayaxANAM devatAnAM tathAsuraiH . avadhyatvaM tu me dehi tR^iNabhUtA hi mAnuShAH .. 13 .. tathAstviti prajAdhyaxaH punarAha dashAnanam . agnau hutAni shIrShANi yAni te.asurapu~N{}gava .. 14 .. bhaviShyati yathApUrvamaxayANi ca sattama .. 15 .. evamuk{}tvA tato rAma dashagrIvaM prajApatiH . vibhIShaNamuvAcedaM praNataM bhaktavatsalaH .. 16 .. vibhIShaNa tvayA vatsa kR^itaM dharmArthamuttamam . tapastato varaM vatsa vR^iNIShvAbhimataM hitam .. 17 .. vibhIShaNo.api taM natvA prA~njalirvAkyamabravIt . deva me sarvadA buddhirdharme tiShThatu shAshvatI . mA rocayatvadharmaM me buddhiH sarvatra sarvadA .. 18 .. tataH prajApatiH prIto vibhIShaNamathAbravIt . vatsa tvaM dharmashilo.asi tathaiva ca bhaviShyasi .. 19 .. ayAcito.api te dAsye hyamaratvaM vibhIShaNa . kumbhakarNamathovAca varaM varaya suvrata .. 20 .. vANyA vyApto.atha taM prAha kumbhakarNaH pitAmaham . svapsyAmi deva ShaNmAsAndinamekaM tu bhojanam .. 21 .. evamastviti taM prAha brahmA dR^iShTvA divaukasaH . sarasavatI ca tadvak{}trAnnirgatA prayayau divam .. 22 .. kumbhakarNastu duShTAtmA cintayAmAsa duHkhitaH . anabhipretamevAsyAtkiM nirgatamaho vidhiH .. 23 .. sumAlI varalabdhAaMstAn dnyAtvA pautrAn nishAcarAn . pAtAlAnnirbhayaH prAyAt prahastAdibhiranvitaH .. 24 .. dashagrIvaM pariShvajya vacanaM cedamabravIt . diShTyA te putra saMvR^ito vA~nChito me manorathaH .. 25 .. yad{}bhayAcca vayaM la~N{}kAM tyak{}tvA yAtA rasAtalam . tadgataM no mahAbAho mahadviShNukR^itaM bhayam .. 26 .. asmAbhiH pUrvamuShitA la~N{}keyaM dhanadena te . bhrAtrAkrAntAmidAnIM tvaM pratyAnetumihArhasi .. 27 .. sAmnA vAtha balenApi rAdnyAM bandhuH kutaH suhR^it . ityukto rAvaNaM prAha nArhasyevaM prabhAShitum .. 28 .. vittesho gururasmAkamevaM shrutvA tamabravIt . prahastaH prashritaM vAkyaM rAvaNaM dashakandharam .. 29 .. shrR^iNu rAvaNa yatnena naivaM tvaM vaktumarhasi . nAdhItA rAjadharmAste nItishAstraM tathaiva ca .. 30 .. shUrANAM nahi saubhrAtraM shrR^iNu me vadataH prabho . kashyapasya sutA devA rAxasAshca mahAbalAH .. 31 .. parasparamayudhyanta tyak{}tvA sauhR^idamAyudhaiH . naivedAnIntanaM rAjan vairaM devairanuShThitam .. 32 .. prahastasya vacaH shrutvA dashagrIvo durAtmanaH . tatheti krodhatAmrAxastrikUTAcalamanvagAt .. 33 .. dUtaM prahastaM sampreShya niShkAya dhanadeshvaram . la~N{}kAmAkramya sacivai rAxasaiH sukhamAsthitaH .. 34 .. dhanadaH pitR^ivAkyena tyak{}tvA la~N{}kAM mahAyashAH . gatvA kailAsashikharaM tapasAtoShayacChivam .. 35 .. tena sakhyamanuprApya tenaiva paripAlitaH . alakAM nagarIM tatra nirmame vishvakarmaNA .. 36 .. dikpAlatvaM cakArAtra shivena paripAlitaH . rAvaNo rAxasaiH sArdhamabhiShiktaH sahAnujaiH .. 37 .. rAjyaM cakArAsurANAM trilokIM bAdhayan khalaH . bhaginIM kAlakha~njAya dadau vikaTarUpiNIm .. 38 .. vidyujjihvAya nAmnAsau mahAmayI nishAcaraH . tato mayA vishvakarmA rAxasAnAM diteH sutaH .. 39 .. sutAM mandodarIM nAmnA dadau lokaikasundarIm . rAvaNAya punaH shaktimamoghAM prItamAnasaH .. 40 .. vairocanasya dauhitrIM vR^itrajvAleti vishrutAm . svayaMdattAmudavahatkumbhakarNAya rAvaNaH .. 41 .. gandharvarAjasya sutAM shailUShasya mahAtmanaH . vibhIShaNasya bhAryArthe dharmadnyAM samudAvahat .. 42 .. saramAM nAma subhagAM sarvalaxaNasaMyutAm . tato mandodarI putraM meghanAdamajIjanat .. 43 .. jAtamAtrastu yo nAdaM meghavatpramumoca ha . tataH sarve.abruvanmeghanAdo.ayamiti cAsakR^it .. 44 .. kumbhakarNastataH prAha nidrA mAM bAdhate prabho . tatashca kArayAmAsa guhAM dIrghAM suvistarAm .. 45 .. tatra suShvApa mUDhAtmA kumbhakarNo vighUrNitaH . nidrite kumbhakarNe tu rAvaNo lokarAvaNaH .. 46 .. brAhmaNAn R^iShimukhyAMshca devadAnavakinnarAn . devashriyo manuShyAMshca nijaghne samahoragAn .. 47 .. dhanado.api tataH shrutvA rAvaNasyAkramaM prabhuH . adharmaM mA kuruShveti dUtavAkyairnyavArayat .. 48 .. tataH kruddho dashagrIvo jagAma dhanadAlayam . vinirjitya dhanAdhyaxaM jahArottamapuShpakam .. 49 .. tato yamaM ca varuNaM nirjitya samare.asuraH . svargalokamagAtturNaM devarAjajighAMsayA .. 50 .. tato.abhavanmahadyuddhamindreNa saha daivataiH . tato rAvaNamabhyetya babandha tridasheshvaraH .. 51 .. tacChrutvA sahasAgatya meghanAdaH pratApavan . kR^itvA ghoraM mahadyuddhaM jitvA tridashapu~N{}gavAn .. 52 .. indraM gR^ihItvA badhvAsau meghanAdo mahAbalaH . mocayitvA tu pitaraM gR^ihItvendraM yayau puram .. 53 .. brahmA tu mocayAmAsa devendraM meghanAdataH . tattvA varanbahUMstasmai brahmA svabhavanaM yayau .. 54 .. rAvaNo vijayI lokAnsarvAn jitvAkrameNa tu . kailAsaM tolayAmAsa bAhubhiH parighopamaiH .. 55 .. tatra nandIshvareNaivaM shapto.ayaM rAxaseshvaraH . vAnarairmAnuShaishcaiva nAshaM gacCheti kopinA .. 56 .. shapto.apyagaNayan vAkyaM yayau haihayapattanam . tena baddho dashagrIvaH pulastyena vimocitaH .. 57 .. tato.atibalamAsAdya jighAMsurharipu~N{}gavam . dhR^itastenaiva kaxeNa vAlinA dashakandharaH .. 58 .. bhrAmayitvA tu caturaH samudrAn rAvaNaM hariH . visarjayAmAsa tatastena sakhyaM cakAra saH .. 59 .. rAvaNaH paramaprIta evaM lokAnmahAbalaH . cakAra svavashe rAma bubhuje svayameva tAn .. 60 .. evamprabhAvo rAjendra dashagrIvaH sahendrajit . tvayA vinihitaM sa~N{}khye rAvaNo lokarAvaNaH .. 61 .. meghanAdashca nihato laxmaNena mahAtmanA . kumbhakarNashca nihatastvayA parvatasannibhaH .. 62 .. bhavAnnArAyaNaH sAxAjjagatAmAdikR^idvibhuH . tvatsvarUpamidaM sarvaM jagatsthAvaraja~M{}gamam .. 63 .. tvannAbhikamalotpanno brahmA lokapitAmahaH . agniste mukhato jAto vAcA saha raghuttama .. 64 .. bAhubhyAM lokapAlaughAshcaxurbhyAM candrabhAskarau . dishashca vidishashcaiva karNAbhyAM te samutthitAH .. 65 .. ghrANAtprANaH samutpannashcAshvinau devasattamau . ja~N{}ghAjAnUrujaghanAd{}bhuvarlokAdayo.abhavan .. 66 .. kuxideshAtsamutpannAshcatvAraH sAgarA hare . stanAbhyAmindravaruNau vAlakhilyAshca retasaH .. 67 .. meDhrAdyamo gudAnmR^ityurmanyo rudrastrilocanaH . asthibhyaH parvatA jAtAH keshebhyo meghasaMhatiH .. 68 .. oShadhyastava romebhyo nakhebhyashca kharAdayaH . tvaM vishvarUpaH puruSho mAyAshaktisamanvitaH .. 69 .. nAnArUpa ivAbhAsi guNavyatikare sati . tvAmAshrityaiva vibudhAH pibantyamR^itamadhvare .. 70 .. tvayA sR^iShTamidaM sarvaM vishvaM sthAvaraja~N{}gamam . tvAmAshrityaiva jIvanti sarve sthAvaraja~N{}gamAH .. 71 .. tvadyuktamakhilaM vastu vyavahAre.api rAghava . xIramadhyagataM sarpiryathA vyApyAkhilaM payaH .. 72 .. tvad{}bhAsA bhAsate.arkAdi na tvaM tenAvabhAsase . sarvagaM nityamekaM tvAM dnyAnacaxurvilokayet .. 73 .. nAdnyAnacaxustvAM pashyedandhadR^ig bhAskaraM yathA . yoginastvAM vicinvanti svadehe parameshvaram .. 74 .. atannirasanamukhairvedashIrShairaharnisham . tvatpAdabhaktileshena gR^ihItA yadi yoginaH .. 75 .. vicinvato hi pashyanti cinmAtraM tvAM na cAnyathA . mayA pralapitaM ki~ncitsarvadnyasya tavAgrataH . xantumarhasi devesha tavAnugrahabhAgaham .. 76 .. digdeshakAlaparihInamananyamekaM cinmAtramaxaramajaM calanAdihInam . sarvadnyamIshvaramanantaguNaM vyudasta- mAyaM bhaje raghupatiM bhajatAmabhinnam .. 77 .. iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde uttarakANDe dvitIyaH sargaH .. 2 .. \medskip\hrule\medskip .. adhyAtmarAmAyaNe uttarakaaNDa .. tR^itIya sargaH .. shrIrAma uvAca . vAlisugrIvayorjanma shrotumicChAmi tattvataH . ravIndrau vAnarAkArau jadnyAta iti naH shrutam .. 1 .. agastya uvAca . meroH svarNamayasyAdrermadhyashrR^i~N{}ge maNiprabhe . tasminsabhAste vistIrNA brahmaNaH shatayojanA .. 2 .. tasyAM caturmukhaH sAxAtkadAcidyogamAsthitaH . netrAbhyAM patitaM divyamAnandasalilaM bahu .. 3 .. tad{}gR^ihItvA kare brahmA dhyAtvA ki~ncittadatyajat . bhUmau patitamAtreNa tasmAjjAto mahAkapiH .. 4 .. tamAha druhiNo vatsa ki~ncitkAlaM vasAtra me . samIpe sarvashobhADhye tataH shreyo bhaviShyati .. 5 .. ityukto nyavasattatra brahmaNA vAnarottamaH . evaM bahutithe kAle gate R^ixAdhipaH sudhIH .. 6 .. kadAcitparyaTannadrau phalamUlArthamudyataH . apashyaddivyasalilAM vApIM maNishilAnvitAm .. 7 .. pAnIyaM pAtumAgacChattatracChAyAmayaM kapim . dR^iShTvA pratikapiM matvA nipapAta jalAntare .. 8 .. tatrAdR^iShTvA hariM shIghraM punarutplutya vAnaraH . apashyatsundarIM rAmAmAtmAnaM vismayaM gataH .. 9 .. tataH suresho deveshaM pUjayitvA caturmukham . gacChanmadhyAhnasamaye dR^iShTvA nArIM manoramAm .. 10 .. kandarpasharaviddhA~N{}gastyaktavAnvIryamuttamam . tAmaprApyeaiva tad{}bIjaM vAladeshe.apatad{}bhuvi .. 11 .. vAlI samabhavattatra shakratulyaparAkramaH . tasya dattvA sureshAnaH svarNamAlAM divaM gataH .. 12 .. bhAnurapyAgatastatra tadAnImeva bhAminIm . dR^iShTvA kAmavasho bhUtvA grIvAdeshe.asR^ijanmahat .. 13 .. bIjaM tasyAstataH sadyo mahAkAyo.abhavaddhariH . tasya dattvA hanUmantaM sahAyArthaM gato raviH .. 14 .. putradvaya samAdAya gatvA sA nidritA kvacit . prabhAte.apashyadAtmAnaM pUrvavadvAnarakR^itim .. 15 .. phalamUlAdibhiH sArdhaM putrAbhyAM sahitaH kapiH . natvA caturmukhasyAgre R^ixarAjaH sthitaH sudhIH .. 16 .. tato.abravItsamAshvAsya bahushaH kapiku~njaram . tatraikaM devatAdeetamAhUyAmarasannibham .. 17 .. gacCha dUra mayAdiShTo gR^ihItvA vAnarottamam . kiShkindhAM divyanagarIM nirmitAM vishvakarmaNA .. 18 .. sarvasaubhAgyavalitAM devairapi durAsadam . tasyAM siMhAsane vIraM rAjAnamabhiShecaya .. 19 .. saptadvIpagatA ye ye vAnarAH santi durjayAH . sarve te R^ixarAjasya bhaviShyanti vashe.anugAH .. 20 .. yadA nArAyaNaH sAxAdrAmo bhUtvA sanAtanaH . bhUbhArAsuranAshAya sambhaviShyati bhUtale .. 21 .. tadA sarve sahAyArthe tasya gacChantu vAnarAH . ityukto brahmaNA dUto devAnAM sa mahApatiH .. 22 .. yathAdnyaptastathA cakre brahmaNA taM harIshvaram . devadUtastato gatvA brahmaNe tannyavedayat .. 23 .. tadAdi vAnarANAM sA kiShkindhAbhUnnR^ipAshrayaH .. 24 .. sarveshvara stvamevAsIridAnIM brahmaNArthitaH . bhUmerbhAro hR^itaH kR^itsnastvayA lIlAnR^idehinA . sarvabhUtAntarasthasya nityamuktacidAtmanaH .. 25 .. akhaNDAnantarUpasya kiyAneSha parAkramaH . tathApi varNyate sad{}bhirlIlAmAnuSharUpiNaH .. 26 .. yashaste sarvalokAnAM pApahatyai sukhAya ca . ya idaM kIrtayenmartyo vAlisugrIvayormahat .. 27 .. janma tvadAshrayatvAtsa mucyate sarvapAtakaiH .. 28 .. athAnyAM sampravaxyAmi kathAM rAma tvadAshrayAm . sItA hR^itA yadarthaM sA rAvaNena durAtmanA .. 29 .. purA kR^itayuge rAma prajApatisutaM vibhum . sanatkumAramekAnte samAsInaM dashAnanaH . vinayAvanato bhUtvA hyabhivAdyedamabravIt .. 30 .. ko nvasminpravaro loke devAnAM balavattaraH . devAshca yaM samAshritya yuddhe shatruM jayanti hi .. 31 .. kaM yajanti dvijA nityaM kaM dhyAyanti ca yoginaH . etanme shaMsa bhagavan prashnaM prashnavidAMvara .. 32 .. dnyAtvA tasya hR^idisthaM yattadasheSheNa yogadR^ik . dashAnanamuvAcedaM shrR^iNu vaxyAmi putraka .. 33 .. bhartA yo jagatAM nityaM yasya janmAdikaM na hi . surAsurairnuto nityaM harirnArAyaNo.avyayaH .. 34 .. yannAbhipa~N{}kajAjjAto brahmA vishvasR^ijAM patiH . sR^iShTaM yenaiva sakalaM jagatsthAvaraja~N{}gamam .. 35 .. taM samAshritya vibudhA jayanti samare ripUn . yogino dhyAnayogena tamevAnujapanti hi .. 36 .. maharShervacanaM shrutvA pratyuvAca dashAnanaH . daityadAnavaraxAMsi viShNunA nihatAni ca .. 37 .. kAM vA gatiM prapadyaMte pretya te munipu~N{}gava . tamuvAca munishreShTo rAvaNaM rAxasasAdhipam .. 38 .. daivatairnihatA nityaM gatvA svargamanuttamam . bhogaxaye punastasmAd{}bhraShTA bhUmau bhavanti te .. 39 .. pUrvArjitaiH puNyapApairmriyante cod{}bhavanti ca . viShNunA ye hatAste tu prApnuvanti harergatim .. 40 .. shrutvA munimukhAtsarvaM rAvaNo hR^iShTamAnasaH . yotsye.ahaM hariNA sArdhamiti cintAparo.abhavat .. 41 .. manaHsthitaM paridnyAya rAvaNasya mahAmuniH . uvAca vatsa te.abhIShTaM bhaviShyati na saMshayaH .. 42 .. ka~ncitkAlaM pratIxasva sukhI bhava dashAnana . evamuk{}tvA mahAbAho muniH punaruvAca tam .. 43 .. tasya svarUpaM vaxyAmi hyarUpasyApi mAyinaH . sthAvareShu ca sarveShu nadeShu ca nadIShu ca .. 44 .. o~N{}kArashcaiva satyaM ca sAvitrI pR^ithivI ca saH . samastajagadAdhAraH sheSharUpadharo hi saH .. 45 .. sarve devAH samudrAshca kAlaH sUryashca candramAH . sUryodayo divArAtrI yamashcaiva tathAnilaH .. 46 .. agnirindrastathA mR^ityuH parjanyo vasavastathA . brahmA rudrAdayashcaiva ye cAnye devadAnavAH .. 47 .. vidyotate jvalatyeSha pAti cAttIti vishvakR^it . krIDAM karotyavyayAtmA so.ayaM viShNuH sanAtanaH .. 48 .. tena sarvamidaM vyAptaM trailokyaM sacarAcaram . nIlotpaladalashyAmo vidyudvarNAmbarAvR^itaH .. 49 .. shuddhajAmbUnadaprakhyAM shriyaM vAmA~N{}kasaMsthitAm . sadAnapAyinIM devIM pashyannAli~N{}gya tiShThati .. 50 .. draShTuM na shakyate kaishciddevadAnavapannagaiH . yasya prasAdaM kurute sa cainaM draShTumarhati .. 51 .. na ca yadnyatapobhirvA na dAnAdhyayanAdibhiH . shakyate bhagavAndraShTumupAyairitarairapiH .. 52 .. tad{}bhaktaistadgataprANaistaccittairdhUtakalmaShaiH . shakyate bhagavAnviShNurvedAntAmaladR^iShTibhiH .. 53 .. athavA draShTumicChA te shrR^iNu tvaM parameshvaram . tretAyuge sa devesho bhavitA nR^ipavigrahaH .. 54 .. hitArthaM devamartyAnAmixvAkUNAM kule hariH . rAmo dAsharathirbhUtvA mahAsattvaparAkramaH .. 55 .. piturniyogAtsa bhrAtA bhAryayA daNDake vane . vicariShyati dharmAtmA jaganmAtrA svamAyayA .. 56 .. evaM te sarvamAkhyAtaM mayA rAvaNa vistarAt . bhajasva bhaktibhAvena sadA rAmaM shriyA yutam .. 57 .. agastya uvAca . evaM shrutvAsurAdhyaxo dhyAtvA ki~ncidvicArya ca . tvayA saha virodhepsurmumude rAvaNo mahAn .. 58 .. yuddhArthI sarvato lokAn paryaTan samavasthitaH . etadarthaM mahArAja rAvaNo.atIva buddhimAn . hR^itavAn jAnakIM devIM tvayAtmavadhakA~N{}xayA .. 59 .. imAM kathAM yaH shrR^iNuyAtpaThedvA saMshrAvayedvA shravaNArthinAM sadA . AyuShyamArogyamanantasaukhyaM prApnoti lAbhaM dhanamaxayaM ca .. 60 .. iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde uttarakANDe tR^itIyaH sargaH .. 3 .. \medskip\hrule\medskip .. adhyAtmarAmAyaNe uttarakaaNDa .. caturtha sargaH .. shrImahAdeva uvAca . ekadA brahmaNo lokAdAyAntaM nAradaM munim . paryaTan rAvaNo lokAndR^iShTvA natvAbravIdvacaH .. 1 .. bhagavanbrUhi me yoddhuM kutra santi mahAbalAH . yoddhumicChAmi balibhistvaM dnyAtAsi jagattrayam .. 2 .. munirdhyAtvAha suciraM shvetadvIpanivAsinaH . mahAbalA mahAkAyAstatra yAhi mahAmate .. 3 .. viShNupUjAratA ye vai viShNunA nihatAshca ye . ta eva tatra sa~njAtA ajeyAshca surAsuraiH .. 4 .. shrutvA tadrAvaNo veegAnman{}tribhiH puShpakeNa tAn . yoddhukAmaH samAgatya shvetadvIpAsamIpataH .. 5 .. tatprabhAhatatejaskaM puShpakaM nAcalattataH . tyak{}tvA vimAnaM prayayau man{}triNashca dashAnanaH .. 6 .. pravishanneva tad dvIpaM dhR^ito hastena yoShitA . pR^iShTashca tvaM kutaH ko.asi preShitaH kena vA vada .. 7 .. ityukto lIlayA strIbhirhasantIbhiH punaH punaH . kR^icChrAddhastAdvinirmuktastAsAM strINAM dashAnanaH .. 8 .. AshcaryamatulaM labdhvA cintayAmAsa durmatiH . viShNunA nihato yAmi vaikuNThamiti nishcitaH .. 9 .. mayi viShNuryathA kupyettathA kAryaM karomyaham . iti nishcitya vaidehIM jahAra vipine.asuraH .. 10 .. jAnanneva parAtmAnaM sa jahArAvanIsutAm . mAtR^ivatpAlayAmAsa tvattaH kA~N{}xanvadhaM svakam .. 11 .. rAma tvaM parameshvaro.asi sakalaM jAnAsi vidnyAnadR^ig bhUtaM bhavyamidaM trikAlakalanAsAxI vikalpojjhitaH . bhaktAnAmanuvartanAya sakalAM kurvan kriyAsaMhatiM tvaM shrR^iNvanmanujAkR^itirmunivaco bhAsIsha lokArcitaH .. 12 .. stutvaivaM rAghavaM tena pUjitaH kumbhasambhavaH . svAshramaM munibhiH sArdhaM prayayau hR^iShTamAnasaH .. 13 .. rAmastu sItayA sArdhaM bhrAtR^ibhiH saha man{}tribhiH . saMsArIva ramAnAtho ramamANo.avasad{}gR^ihe .. 14 .. anAsakto.api viShayAnbubhuje priyayA saha . hanumatpramukhaiH sad{}bhirvAnaraiH pariveShTitaH .. 15 .. puShpakaM cAgamadrAmamekadA pUrvavatprabhum . prAha deva kubereNa preShitaM tvAmahaM tataH .. 16 .. jitaM tvaM rAvaNenAdau pashcAdrAmeNa nirjitam . atastvaM rAghavaM nityaM vaha yAvadvased{}bhuvi .. 17 .. yadA gacChedraghushreShTho vaikuNThaM yAhi mAM tadA . tacChrutvA rAghavaH prAha puShpakaM sUryasannibham .. 18 .. yada smarAmi bhadraM te tadAgacCha mamAntikam . tiShThAntardhAya sarvatra gacChedAnIM mamAdnyayA .. 19 .. ityuk{}tvA rAmacandro.api paurakAryANi sarvashaH . bhrAtR^ibhirman{}tribhiH sArthaM yathAnyAyaM cakAra saH .. 20 .. rAghave shAsati bhuvaM lokanAthe ramApatau . vasudhA sasyasampannA phalavantashca bhUruhAH .. 21 .. janA dharmaparAH sarve patibhaktiparAH striyaH . nApashyatputramaraNaM kashcidrAjani rAghave .. 22 .. samAruhya vimAnAgryaM rAghavaH sItayA saha . vAnarairbhrAtR^ibhiH sArdhaM sa~ncacArAvaniM prabhuH .. 23 .. amAnuShANi kAryANi cakAra bahusho bhuvi . brAhmaNasya sutaM dR^iShTvA bAlaM mR^itamakAlataH .. 24 .. shocantaM brAhmaNaM cApi dnyAtvA rAmo mahApatiH . tapasyantaM vane shUdraM hatvA brAhmaNabAlakam .. 25 .. jIvayAmAsa shUdrasya dadau svargamanuttamam . lokAnAmupadeshArthaM paramAtmA raghUttamaH .. 26 .. koTishaH sthApayAmAsa shivali~N{}gAni sarvashaH . sItAM ca ramayAmAsa sarvabhogairamAnuShaiH .. 27 .. shashAsa rAmo dharmeNa rAjyaM paramadharmavit . kathAM saMsthApayAmAsa sarvalokamalApahAm .. 28 .. dashavarShasahasrANi mAyAmAnuShavigrahaH . cakAra rAjyaM vidhivallokavandyapadAmbujaH .. 29 .. ekapatnIvrato rAmo rAjarShiH sarvadA shuciH . gR^ihamedhIyamakhilamAcaran shixayan janAn .. 30 .. sItA premNAnuvR^ittyA ca prashrayeNa damena ca . bharturmanoharA sAdhvI bhAvadnyA sA hriyA bhiyA .. 31 .. ekadAkrIDavipine savabhogasamanvite . ekAnte divyabhavane sukhAsinaM raghuttamam .. 32 .. nIlamANikyasaMkAshaM divyAbharaNabhUShitam . prasannavadanaM shAntaM vidyutpu~njanibhAmbaram .. 33 .. sItA kamalapatrAxI sarvAbharaNabhUShitA . rAmamAha karAbhyAM sA lAlayantI padAmbuje .. 34 .. devadeva jagannAtha paramAtmansanAtana . cidAnandAdimadhyAntarahitAsheShakAraNa .. 35 .. deva devAH samAsAdya mAmekAnte.abruvanvacaH . bahusho.arthayamAnAste vaikuNThAgamanaM prati .. 36 .. tvayA sametashcicChak{}tyA rAmastiShThati bhUtale . visR^ijyAsmAnsvakaM dhAma vaikuNThaM ca sanAtanam .. 37 .. Aste tvayA jagaddhAtri rAmaH kamalalocanaH . agrato yAhi vaikuNThaM tvaM tathA cedraghuttamaH .. 38 .. AgamiShyati vaikuNThaM sanAthAnnaH kariShyati . iti vidnyApitAhaM tairmayA vidnyApito bhavAn .. 39 .. uadyuktaM tatkuruShvAdya nAhamAdnyApaye prabho . sItAyAstadvacaH shrutvA rAmo dhyAtvAbravItxaNam .. 40 .. devi jAnAmi sakalaM tatropAyaM vadAmi te . kalpayitvA miShaM devi lokavAdaM tvadAshayam .. 41 .. tyajAmi tvAM vane lokavAdAd{}bhIta ivAparaH . bhaviShyataH kumArau dvau vAlmIkerAshramAntike .. 42 .. idAnIM dR^ishyate garbhaH punarAgatya me.antikam . lokAnAM pratyayArthaM tvaM kR^itvA shapathamAdarAt .. 43 .. bhUmervivaramAtreNa vaikuNThaM yAsyasi drutam . pashcAdahaM gamiShyAmi eSha eva sunishcayaH .. 44 .. ityuk{}tvA tAM visR^ijyAtha rAmo dnyAnaikalaxaNaH . man{}tribhirman{}tratattvadnyairbalamukhyaishca saMvR^itaH .. 45 .. tatrovaviShTaM shrIrAmaM suhR^idaH paryupAsata . hAsyaprauDhakathAsudnyA hAsayantaH sthitA harim .. 46 .. kathAprasa~N{}gAtpapracCha rAmo vijayanAmakam . paurA jAnapadA me kiM vandatIha shubhAshubham .. 47 .. sItAM vA mAtaraM vA me bhrAtR^invA kaikayImatha . na bhetavyaM tvayA brUhi shapito.asi mamopari .. 48 .. ityuktaH prAha vijayo deva sarve vadanti te . kR^itaM suduShkaraM sarvaM rAmeNa viditAtmanA .. 49 .. kintu hatvA dashagrIvaM sItAmAhR^itya rAghavaH . amarShaM pR^iShThataH kR^itvA svaM veshma pratyapAdayat .. 50 .. kIdR^ishaM hR^idaye tasya sItAsambhogajaM sukham . yA hR^itA vijane.araNye rAvaNena durAtmanA .. 51 .. asmAkamapi duShkarma yoShitAM marShaNaM bhavet . yAdR^ig{}bhavati vai rAjA tAdR^ishyo niyataM prajAH .. 52 .. shrutvAtadvacanaM rAmaH svajanAnparyapR^icChata . te.api natvAbruvan rAmamevametanna saMshayaH .. 53 .. tato visR^ijya sacivAnvijayaM suhR^idastathA . AhUya laxmaNaM rAmo vacanaM cedamabravIt .. 54 .. lokApavAdastu mahAnsItAmAshritya me.abhavat . sItAM prAtaH samAnIya vAlmIkerAshramAntike .. 55 .. tyak{}tvA shIghraM rathena tvaM punarAyAhi laxmaNa . vaxyase yadi vA ki~ncittadA mAM hatavAnasi .. 56 .. ityuk{}tvA laxmaNo bhItyA prAtarutthAya jAnakIm . suman{}treNa rathe kR^itvA jagAma sahasA vanam .. 57 .. vAlimIkerAshramasyAnte tyak{}tvA sItAmuvAca saH . lokApavAdabhItyA tvAM tyaktavAn rAghavo vane .. 58 .. doSho na kashcinme mAtargacChAshramapadaM muneH . ityuk{}tvA laxmaNaH shIghraM gatavAn rAmasannidhim .. 59 .. sItApi duHkhasantaptA vilalApAtimugdhavat . shiShyaiH shrutvA ca vAlmIkiH sItAM dnyAtvA sa divyadR^ik .. 60 .. arghyAdibhiH pUjayitvA samAshvAsya ca jAnakIm . dnyAtvA bhaviShyaM sakalAmarpayanmuniyoShitAm .. 61 .. tAstAM sampUjayanti sma sItAM bhaktyA dine dine . dnyAtvA parAtmano laxmIM munivAkyena yoShitaH . sevA cakruH sadA tasyA vinayAdibhirAdarAt .. 62 .. rAmo.api sItArahitaH parAtmA vidnyAnadR^ikkevala AdidevaH . santyajya bhogAnakhilAnvirakto munivrato.abhUnmunisevitA~N{}ghriH .. 63 .. iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde uttarakANDe caturthaH sargaH .. 4 .. \medskip\hrule\medskip .. adhyAtmarAmAyaNe uttarakaaNDa .. pa~ncama sargaH .. shrImahAdeva uvAca . tato jaganma~N{}galama~N{}galAtmanA vidhAya rAmAyaNakIrtimuttamAm . cacAra pUrvAcaritaM raghuttamo rAjarShivaryairabhisevitaM yathA .. 1 .. saumitriNA pR^iShTa udArabuddhinA rAmaHkathAH prAha purAtanIH shubhAH . rAdnyaH pramattasya nR^igasya shApato dvijasya tiryak{}tvamathAha rAghavaH .. 2 .. kadAcidekAnta upasthitaM prabhuM rAmaM ramAlAlitapAdapa~N{}kajam . saumitrirAsAditashuddhabhAvanaH praNamya bhaktyA vinayAnvito.abravIt .. 3 .. tvaM shuddhabodho.asi hi sarvadehinA- mAtmAsyadhIsho.asi nirAkR^itiH svayam . pratIyase dnyAnadR^ishAM mahAmate pAbAbjahR^i~N{}gAhitasa~N{}gasa~N{}ginAm .. 4 .. ahaM prapanno.asmi padAmbujaM prabho bhavApavargaM tava yogibhAvitam . yathA~njasAdnyAnamapAravAridhiM sukhaM tariShyAmi tathAnushAdhi mAm .. 5 .. shrutvAtha saumitrivaco.akhilaM tadA prAha prapannArtiharaH prasannadhIH . vidnyAnamadnyAnatamaHprashAntaye shrutiprapannaM xitipAlabhUShaNaH .. 6 .. Adau svavarNAshramavarNitAH kriyAH kR^itvA samAsAditashuddhamAnasaH . samApya tatpUrvamupAttasAdhanaH samAshrayetsad{}gurumAtmalabdhaye .. 7 .. kriyA sharIrod{}bhavaheturAdR^itA priyApriyau tau bhavataH surAgiNaH . dharmetarau tatra punaH sharIrakaM punaH kriyA cakravadIryate bhavaH .. 8 .. adnyAnamevAsya hi mUlakAraNaM taddhAnamevAtra vidhau vidhIyate . vidyaiva tannAshavidhau paTIyasI . na karma tajjaM savirodhamIritam .. 9 .. nAdnyAnahAnirna ca rAgasaMxayo bhavettataH karma sadoShamud{}bhavet . tataH punaH saMsR^itirapyavAritA tasmAd{}budho dnyAnavicAravAnbhavet .. 10 .. nanu kriyA vedamukhena coditA tathaiva vidyA puruShArthasAdhanam . kartavyatA prANabhR^itaH pracoditA vidyAsahAyatvamupaiti sA punaH .. 11 .. karmAkR^itau doShamapi shrutirjagau tasmAtsadA kAryamidaM mumuxuNA . nanu svatantrA dhruvakAryakAriNI vidyAna ki~ncinmanasApyapexate .. 12 .. na satyakAryo.api hi yadvadadhvaraH prakA~N{}xate.anyAnapi kArakAdikAn tathaiva vidyA vidhitaH prakAshitai- rvishiShyate karmabhireva muktaye .. 13 .. kecidvadantIti vitarkavAdina- stadapyasad{}dR^iShTavirodhakAraNAt dehAbhimAnAdabhivardhate kriyA vidyA gatAha~N{}kR^ititaH prasiddhayati .. 14 .. vishuddhavidnyAnavirocanA~ncitA vidyAtmavR^ittishcarameti bhaNyate . udeti karmAkhilakArakAdibhi- rnihanti vidyAkhilakArakAdikam .. 15 .. tasmAttyajetkAryamasheShataH sudhI- rvidyAvirodhAnna samuccayo bhavet . AtmAnusandhAnaparAyaNaH sadA nivR^ittasarvendriyavR^ittigocaraH .. 16 .. yAvacCharIrAdiShu mAyayAtmadhI- stAvadvidheyo vidhivAdakarmaNAm . netIti vAkyairakhilaM niShidhya ta- jdnyAtvA parAtmAnamatha tyajetkriyAH .. 17 .. yada parAtmAmavibhedabhedakaM vidnyAnamAtmanyavabhAti bhAsvaram . tadaiva mAyA pravilIyate.a~njasA sakArakA kAraNamAtmasaMsR^ite .. 18 .. shrutipramANAbhivinAshitA ca sA kathaM bhaviShyatyapi kAryakAriNI . vidnyAnamAtrAdamalAdvitIyata- stasmAdavidyA na punarbhaviShyati .. 19 .. yadi sma naShTA na punaH prasUyate kartAhamasyeti matiH kathaM bhavet . tasmAtsvatan{}trA na kimapyapexate vidyA vimoxAya vibhati kevalA .. 20 .. sA taittirIyashrutirAha sAdaraM nyAsaM prashastAkhilakarmaNAM sphuTam . etAvadityAha ca vAjinAM shruti- rdnyAnaM vimoxAya na karma sAdhanam .. 21 .. vidyAsamatvena tu darshitastvayA kraturna dR^iShTAnta udAhR^itaH samaH . phalaiH pR^ithak{}tvAd{}bahukArakaiH kratuH saMsAdhyate dnyAnamato viparyayam .. 22 .. sapratyavAyo hyahamityanAtmadhI- radnyaprasiddhA na tu tattadarshinaH . tasmAd{}budhaistyAjyamavikriyAtmabhi- rvidhAnataH karma vidhiprakAshitam .. 23 .. shraddhAnvitastattvamasIti vAkyato guroH prasAdAdapi shuddhamAnasaH . vidnyAya caikAtmyamathAtmajIvayoH sukhI bhavenmerurivAprakampanaH .. 24 .. Adau padArthAvagatirhi kAraNaM vAkyArthavidnyAnavidhau vidhAnataH . tattvampadArtho paramAtmajIvakA- vasIti caikAtmyamathAnayorbhavet .. 25 .. pratyak{}paroxAdivirodhamAtmano- rvihAya sa~N{}gR^ihya tayoshcidAtmatAm . saMshodhitAM laxaNayA ca laxitAM dnyAtvA svamAtmAnamathAdvayo bhavet .. 26 .. ekAtmakatvAjjahatI na sambhave- ttathAjahallaxaNatA virodhataH . so.ayampadArthAviva bhAgalaxaNA yujyeta tattvampadayoradoShataH .. 27 .. rasAdipa~ncIkR^itabhUtasambhavaM bhogalayaM duHkhasukhAdikarmaNAm . sharIramAdyantavadAdikarmajaM mAyAmayaM sthUlamupAdhimAtmanaH .. 28 .. sUxmaM manobuddhidashendriyairyutaM prANairapa~ncIkR^itabhUtasambhavam . bhoktuH sukhAderanusAdhanaM bhave- cCharIramanyadvidurAtmano budhAH .. 29 .. anAdyanirvAcyamapIha kAraNaM mAyApradhAnaM tu paraM sharIrakam . uapAdhibhedAttu yataH pR^ithak sthitaM svAtmAnamAtmanyavadhArayetkramAt .. 30 .. krosheShvayaM teShu tu tattadAkR^iti- rvibhAti sa~N{}gAtsphaTikopalo yathA . asa~N{}garUpo.ayamajo yato.advayo vidnyAyate.asminparito vicArite .. 31 .. buddhestridhA vR^ittirapIha dR^ishyate svapnAdibhedena guNatrayAtmanaH . anyonyato.asminvyabhicArato mR^iShA nitye pare brahmaNi kevale shive .. 32 .. dehendriyaprANamanashcidAtmanAM sa~N{}ghAdajasraM parivartate dhiyaH . vR^ittistamomUlatayAdnyalaxaNA yAvad{}bhavettAvadasau bhavod{}bhavaH .. 33 .. netipramANena nirAkR^itAkhilo hR^idA samAsvAditacid{}ghanAmR^itaH . tyajedasheShaM jagadAttasadrasaM pItvA yathAmbhaH prajahAti tatphalam .. 34 .. kadAcidAtmA na mR^ito na jAyate na xIyate nApi vivardhate.anavaH . nirastasarvAtishayaH sukhAtmakaH svayamprabhaH sarvagato.ayamadvayaH .. 35 .. evaMvidhe dnyAnamaye sukhAtmake kathaM bhavo duHkhamayaH pratIyate . adnyAnato.adhyAsavashAtprakAshate dnyAne vilIyeta virodhataH xaNAt .. 36 .. yadanyadanyatra vibhAvyate bhramA- dadhyAsamityAhuramuM vipashcitaH . asarpabhUte.ahivibhAvanaM yathA rajjvAdike tadvadapIshvare jagat .. 37 .. vikalpamAyArahite cidAtmake- .aha~N{}kAra eSha prathamaH prakalpitaH . adhyAsa evAtmani sarvakAraNe nirAmaye brahamaNi kevale pare .. 38 .. icChAdirAgAdisukhAdidharmikAH sadA dhiyaH saMsR^itihetavaH pare . yasmAtprasuptau tadabhAvataH paraH sukhasvarUpeNa vibhAvyate hi naH .. 39 .. anAdyavidyod{}bhavabuddhibimbito jIvaH prakAsho.ayamitIryate citaH . AtmA dhiyaH sAxitayA pR^ithak sthito buddhyAparicChinnaparaH sa eva hi .. 40 .. cid{}vimbasAxyAtmadhiyAM prasa~N{}gata- stvekatra vAsAdanalAktalohavat . anyonyamadhyAsavashAtpratIyate jaDAjaDatvaM ca cidAtmacetasoH .. 41 .. guroH sakAshAdapi vedabAkyataH . sa~njAtavidyAnubhavo nirIxya tam . svAtmAnamAtmasthamupAdhivarjitaM tyajedasheShaM jaDamAtmagocaram .. 42 .. prakAsharUpo.ahamajo.ahamadvayo- .asakR^idvibhAto.ahamatIva nirmalaH . vishuddha vidnyAnaghano nirAmayaH sampUrNa Anandamayo.ahamakriyaH .. 43 .. sadaiva mukto.ahamacintyashaktimAn- atIndriyadnyAnamavikriyAtmakaH . anantapAro.ahamaharnishaM budhai- rvibhAvito.ahaM hR^idi vedavAdibhiH .. 44 .. evaM sadAtmAnamakhaNDitAtmanA vicAramANasya vishuddhabhAvanA . hanyAdavidyAmacireNa kArakai rasAyanaM yadvadupAsitaM rujaH .. 45 .. vivikta AsIna upAratendriyo vinirjitAtmA vimalAntarAshayaH . vibhAvayedekamananyasAdhano vidnyAnadR^ikkevala AtmasaMsthitaH .. 46 .. vishvaM yadetatparamAtmadarshanaM vilApayedAtmani sarvakAraNe . pUrNashcidAnandamayo.avatiShThate na veda bAhyaM na ca ki~ncidAntaram .. 47 .. pUrvaM samAdherakhilaM vicintaye- do~N{}kAramAtraM sacarAcaraM jagat . tadeva vAcyaM praNavo hi vAcako vibhAvyate.adnyAnavashAnna bodhataH .. 48 .. akArasaMdnyaH puruSho hi vishvako hyukArakastaijasa Iryate kramAt . prAdnyo makAraH paripaThyate.akhilaiH samAdhipUrvaM na tu tattvato bhavet .. 49 .. vishvaM tvakAraM puruShaM vilApaye- dukAramadhye bahudhA vyavasthitam . tato makAre pravilApya taijasaM dvitIyavarNaM praNavasya cAntime .. 50 .. makAramapyAtmani cid{}ghane pare vilApayedprAdnyamapIha kAraNam . so.ahaM paraM brahma sadA vimuktima- dvidnyAnadR^i~N{}mukta upAdhito.amalaH .. 51 .. evaM sadA jAtaparAtmabhAvanaH svAnandatuShTaH parivismR^itAkhilaH . Aste sa nityAtmasukhaprakAshakaH sAxAdvimukto.acalavArisindhuvat .. 52 .. evaM sadAbhyastasamAdhiyogino nivR^ittasarvendriyagocarasya hi . vinirjitAsheShariporahaM sadA dR^ishyo bhaveyaM jitaShaDguNAtmanaH .. 53 .. dhyAtvaivamAtmAnamaharnishaM muni- stiShThetsadA muktasamastabandhanaH . prArabdhamashnannabhimAnavarjito mayyeva saxAtpravilIyate tataH .. 54 .. Adau ca madhye ca tathaiva cAntato bhavaM viditvA bhayashokakAraNam . hitvA samastaM vidhivAdacoditaM bhajetsvamAtmAnamathAkhilAtmanAm .. 55 .. Atmanyabhedena vibhAvayannidaM bhavatyabhedena mayAtmanA tadA . yathA jalaM vArinidhau yathA payaH xIre viyad{}vyomnyanile yathAnilaH .. 56 .. itthaM yadIxeta hi lokasaMsthito jaganmR^iShaiveti vibhAvayanmuniH . nirAkR^itatvAcChrutiyuktimAnato yathendubhedo dishi digbhramAdayaH .. 57 .. yAvanna pashyedakhilaM madAtmakaM tAvanmadArAdhanatatparo bhavet shraddhAluratyUrjitabhaktilaxaNo yastasya dR^ishyo.ahamaharnishaM hR^idi .. 58 .. rahasyametacChrutisArasa~N{}grahaM mayA vinishcitya tavoditaM priya . yastvetadAlocayatIha buddhimAn sa mucyate pAtakarAshibhiH xaNAt .. 59 .. bhrAtaryadIdaM paridR^ishyate jaga- nmAyaiva sarvaM parihR^itya cetasA . mad{}bhAvanAbhAvitashuddhamAnasaH sukhI bhavAnandamayo nirAmayaH .. 60 .. yaH sevate mAmaguNaM guNAtparaM hR^idA kada vA yadi vA guNAtmakam . so.ahaM svapAdA~ncitareNubhiH spR^ishan punAti lokatritayaM yathA raviH .. 61 .. vidnyAnametadakhilaM shrutisAramekaM vedAntavedyacaraNena mayaiva gItam . yaH shraddhayA paripaThed gurubhaktiyukto madrUpameti yadi madvacaneShu bhaktiH .. 62 .. iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde uttarakANDe pa~ncamaH sargaH .. 5 .. \medskip\hrule\medskip .. adhyAtmarAmAyaNe uttarakaaNDa .. ShaShTha sargaH .. shrImahAdeva uvAca . ekadA munayaH sarve yamunAtIravAsinaH . AjagmU rAghavaM draShTuM bhayAllavaNaraxasaH .. 1 .. kR^itvAgre tu munishreShThaM bhArgavaM cyavanaM dvijAH . asa~N{}khyAtAH samAyAtA rAmAdabhayakA~N{}xiNaH .. 2 .. tAnpUjayitvA parayA bhak{}tyA raghukulottamaH . uvAca madhuraM vAkyaM harShayanmunimaNDalam .. 3 .. karavANi munishreShThAH kimAgamanakAraNam . dhanyo.asmi yadi yUyaM mAM prItyA draShTumihAgatAH .. 4 .. duShkaraM cApi yatkAryaM bhavatAM tatkaromyaham . AdnyApayantu mAM bhR^ityaM brAhmaNA daivataM hi me .. 5 .. tacChrutvA sahasA hR^iShTashcyavano vAkyamabravIt . madhunAmA mahAdaityaH purA kR^itayuge prabho .. 6 .. AsIdatIva dharmAtmA devabrAhmaNapUjakaH . tasya tuShTo mahAdevo dadau shUlamanuttamam .. 7 .. prAha cAnena yaM haMsi sa tu bhasmIbhaviShyati . rAvaNasyAnujA bhAryA tasya kumbhInasI shrutA .. 8 .. tasyAM tu lavaNo nAma rAxaso bhImavikramaH . AsIddurAtmA durdharSho devabrAhmaNahiMsakaH .. 9 .. pIDitAstena rAjendra vayaM tvAM sharaNaM gatAH . tacChrutvA rAghavo.apyAha mA bhIrvo munipu~N{}gavAH .. 10 .. lavaNaM nAshayiShyAmi gacChantu vigatajvarAH . ityuk{}tvA prAha rAmo.api bhrAtR^in ko vA haniShyati .. 11 .. lavaNaM rAxasaM dadyAt brAhmaNebho.abhayaM mahat . tacChrutvA prA~njaliH prAha bharato rAghavAya vai .. 12 .. ahameva haniShyAmi devAdnyApaya mAM prabho . tato rAmaM namaskR^itya shatrughno vAkyamabravIt .. 13 .. laxmaNena mahatkAryaM kR^itaM rAghavasaMyuge . nandigrAme mahAbuddhirbharato duHkhamanvabhUt .. 14 .. ahameva gamiShyAmi lavaNasya vadhAya ca . tvatprasAdAdraghushreShTha hanyAM taM rAxasaM yudhi .. 15 .. tacChrutvA svA~N{}kamAropya shatrughnaM shatrusUdanaH . prAhAdyaivAbhiShexyAmi mathurArAjyakAraNAt .. 16 .. AnAyya ca susambhArA.NllaxamaNenAbhiShecane . anicChantamapi snehAdabhiShekamakArayat .. 17 .. dattvA tasmai sharaM divyaM rAmaH shatrughnamabravIt . anena jahi bANena lavaNaM lokakaNTakam .. 18 .. sa tu sampUjya tacChUlaM gehe gacChati kAnanam . bhaxaNArthaM tu jantUnAM nAnAprANivadhAya ca .. 19 .. sa tu nAyAti sadanaM yAvadvanacaro bhavet . tAvadeva puradvAri tiShTha tvaM dhR^itakArmukaH .. 20 .. yotsyate sa tvayA kruddhastadA vadhyo bhaviShyati . taM hatvA lavaNaM krUraM tadvanaM madhusaMdnyitam .. 21 .. niveshya nagaraM tatra tiShTha tvaM me.anushAsanAt . ashvAnAM pa~ncasAhasraM rathAnAM ca tadardhakam .. 22 .. gajAnAM ShaT shatAnIha pattinAmayutatrayam . AgamiShyati pa~ncAttvamagre sAdhaya rAxasam .. 23 .. ityuk{}tvA mUrdhnyavaghrAya preShayAmAsa rAghavaH . shatrughnaM munibhiH sArdhamAshIrbhirabhinandya ca .. 24 .. shatrughno.api tathA cakre yathA rAmeNa coditaH . hatvA madhusutaM yuddhe mathurAmakarotpurIm .. 25 .. sphItAM janapadAM cakre mathurAM dAnamAnataH . sItApi suShuve putrau dvau vAlmIkerathAshrame .. 26 .. munistayornAma cakre kusho jyeShTho.anujo lavaH . krameNa vidyAsampannau sItAputrau babhUvatuH .. 27 .. upanitau ca muninA vedAdhyayanatatparau . kR^itsnaM rAmAyaNaM prAha kAvyaM bAlakayormuniH .. 28 .. sha~N{}kareNa purA proktaM pArvatyai purahAriNA . vedopabR^iMhanArthAya tAvagrAhayata prabhuH .. 29 .. kumArau svarasampannau sundarAvashvinAviva . tan{}trItAlasamAyuktau gAyantau ceraturvane .. 30 .. tatra tatra munInAM tau samAje surarUpiNau . gAyantAvabhito dR^iShTvA vismitA munayo.abruvan .. 31 .. gandharveShviva kinnareShu bhuvi vA deveShu devAlaye pAtAleShvathavA caturmukhagR^ihe lokeShu sarveShu ca . asmAbhishcirajIvibhishcirataraM dR^iShTvA dishaH sarvato nAdnyAyIdR^ishagItavAdyagarimA nAdarshi nAshrAvi ca .. 32 .. evaM stuvad{}bhirakhilairmunibhiH prativAsaram . AsAte sukhamekAnte vAlmIkerAshrame ciram .. 33 .. atha rAme.ashvamedhAdIMshcakAra bahudaxiNAn . yadnyAn svarNamayIM sItAM vidhAya vipuladyutiH .. 34 .. tasminvitAne R^iShayaH sarve rAjarShayastathA . brAhmaNAH xatriyA vaishyAH samAjagmurdidR^ixavaH .. 35 .. vAlmIkirapi sa~N{}gR^ihya gAyantau tau kushIlavau . jagAma R^iShivATasya samIpaM munipu~N{}gavaH .. 36 .. tatraikAnte sthitaM shAntaM samAdhivirame munim . kushaH papracCha vAlmIkiM dnyAnashAstraM kathAntare .. 37 .. bhagava~nChrotumicChAmi sa~N{}xepAd{}bhavato.akhilam . dehinaH saMsR^itirbandhaH kathamutpadyate dR^iDhaH .. 38 .. kathaM vimucyate dehI dR^iDhabandhAd{}bhavAbhidhAt . vaktumarhasi sarvadnya mahyaM shiShyAya te mune .. 39 .. vAlmIkiruvAca . shrR^iNu vaxyAmi te sarvaM sa~N{}xepAd{}bandhamoxayoH . svarUpaM sAdhanaM cApi mattaH shrutvA yathoditam .. 40 .. tathaivAcara bhadraM te jIvanmukto bhaviShyasi . deha eva mahAgehamadehasya cidAtmanaH .. 41 .. tasyAha~N{}kAra evAsminman{}trI tenaiva kalpitaH . dehagehAbhimAnaM svaM samAropya cidAtmani .. 42 .. tena tAdAtmyamApannaH svaceShTitamasheShataH . vidadhAti cidAnande tadvAsitavapuH svayam .. 43 .. tena sa~N{}kalpito dehI sa~N{}kalpanigaDAvR^itaH . putradAragR^ihAdIni sa~N{}kalpayati cAnisham .. 44 .. sa~N{}kalpayansvayaM dehI parishocati sarvadA . trayastasyAhamo dehA adhamottamamadhyamAH .. 45 .. tamaH sattvarajaH saMdnyA jagataH kAraNaM sthiteH . tamorUpAddhi sa~N{}kalpAnnityaM tAmasaceShTayA .. 46 .. atyantaM tAmaso bhUtvA kR^imikITatvamApnuyAt . sattvarUpo hi sa~N{}kalpo dharmadnyAnaparAyaNaH .. 47 .. adUramoxasAmrAjyaH sukharUpo hi tiShThati . rajorUpo hi sa~N{}kalpo loke sa vyavahAravAn .. 48 .. paritiShThati saMsAre putradArAnura~njitaH . trividhaM tu parityajya rUpametanmahAmate .. 49 .. sa~N{}kalpaM paramApnoti padamAtmaparixaye . dR^iShTIH sarvAH parityajya niyamya manasA manaH .. 50 .. sabAhyAbhyantarArthasya sa~N{}kalpasya xayaM kuru . yadi varShasahasrANi tapashcarasi dAruNam .. 51 .. pAtAlasthasya bhUsthasya svargasthasyApi te.anagha . nAnyaH kashcidupAyo.asti sa~N{}kalpopashamAdR^ite .. 52 .. anAbAdhe.avikAre sve sukhe paramapAvane . sa~N{}kalpopashame yatnaM pauruSheNa paraM kuru .. 53 .. sa~N{}kalpatantau nikhilA bhAvAH protAH kilAnagha . Chinne tantau na jAnImaH kvayAnti vibhavAH parAH .. 54 .. niHsa~N{}kalpo yathAprAptavyavahAraparo bhava . xaye sa~N{}kalpajAlasya jIvo brahmatvamApnuyAt .. 55 .. adhigataparamArthatAmupetya prasabhamapAsya vikalpajAlamuccaiH . adhigamaya padaM tadadvitIyaM vitatasukhAya suShuptacittavR^ittiH .. 56 .. iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde uttarakANDe ShaShThaH sargaH .. 6 .. \medskip\hrule\medskip .. adhyAtmarAmAyaNe uttarakaaNDa .. saptama sargaH .. shrImahAdeva uvAca . vAlmIkinA bodhito.asau kushaH sadyogatabhramaH . antarmukto bahiH sarvamanukurvaMshcakAra saH .. 1 .. vAlmIkirapi tau prAha sItAputrau mahAdhiyau . tatra tatra ca gAyantau pure vIthiShu sarvataH .. 2 .. rAmasyAgre pragAyetaM shushrUShuryadi rAghavaH . na grAhyaM vai yuvAbhyAM tadyadi ki~ncitpradAsyati .. 3 .. iti tau coditau tatra gAyamAnau viceratuH . yathoktamR^iShiNA pUrvaM tatra tatrAbhyagAyatAm .. 4 .. tAM sa sushrAva kAkutsthaH pUrvacaryAM tatastataH . apUrvapAThajAtiM ca geyena samabhiplutAm .. 5 .. bAlayoH rAghavaH shrutvA kautUhalamupeyivAn . atha karmAntare rAjA samAhUya mahAmunIm .. 6 .. rAdnyashcaiva naravyAghraH paNDitAMshcaiva naigamAn . paurANikAn shabdavido ye ca vR^iddhA dvijAtayaH .. 7 .. etAnsarvAnsamAhUya gAyakau samaveshayat . te sarve hR^iShTamanaso rAjAno brahmaNAdayaH .. 8 .. rAmaM tau dArakau dR^iShTvA vismitAH hyanimeShaNAH . avocan sarva evaite parasparamathAgatAH .. 9 .. imau rAmasya sadR^ishau bimbAd{}bimbamivoditau . jaTilau yadi na syAtAM na ca valkaladhAriNau .. 10 .. visheShaM nAdhigacChAmo rAghavasyAnayostadA . evaM saMvadatAM teShAM vismitAnAM parasparam .. 11 .. upacakramaturgAtuM tAvubhau munirAdakau . tataH pravR^ittaM madhuraM gAndharvamatimAnuSham .. 12 .. shrutvA tanmadhuraM gItamaparAhNe raghUttamaH . uvAca bharataM cAbhyAM dIyatAmayutaM vasu .. 13 .. dIyamAnaM suvarNaM tu na tajjagR^ihatustadA . kimanena suvarNena rAjanno vanyabhojanau .. 14 .. iti sntyajya sandattaM jagmaturmunisannidhim . evaM shrutvA tu caritaM rAmaH svasyaiva vismitaH .. 15 .. dnyAtvA sItAkumArau tau shatrughnaM cedamabravIt . hanUmantaM suSheNaM ca vibhIShaNamathA~N{}gadam .. 16 .. bhagavantaM mahAtmAnaM vAlmIkiM munisattamam . AnayadhvaM munivaraM sasItaM devasammitam .. 17 .. asyAstu parShado madhye pratyayaM janakAtmajA . karotu shapathaM sarve jAnantu gatakalmaShAm .. 18 .. sItAM tadvacanaM shrutvA gatAH sarve.ativismitAH . UcuryathoktaM rAmeNa vAlmIkiM rAmapArShadAH .. 19 .. rAmasya hR^idgataM sarvaM dnyAtvA vAlmIkirabravIt . shvaH kariShyati vai sItA shapathaM janasaMsadi .. 20 .. yoShitAM paramaM daivaM patireva na saMshayaH . tacChrutvA sahasA gatvA sarve procurmunervacaH .. 21 .. rAghavasyApi rAmo.api shrutvA munivacastathA . rAjAno munayaH sarve shruNudhvamiti cAbravIt .. 22 .. sItAyAM shapathaM lokA vijAnantu subhAshubham . ityuktA rAghaveNAtha lokAH sarve didR^ixavaH .. 23 .. brahmaNAH xatriyA vaishyAH shUdrAshcaiva maharShayaH . vAnarAshca samAjagmuH kautUhalasamanvitAH .. 24 .. tato munivarastUrNaM sasItaH samupAgamat . agratastamR^iShiM kR^itvAyAntI ki~ncidavA~N{}mukhI .. 25 .. kR^itA~njalirbAShpakaNThA sItA yadnyaM vivesha tam . dR^iShTvA laxmImivAyAntIM brahmANamanuyAyinIm .. 26 .. vAlmIkeH pR^iShThataH sItAM sAdhuvAdo mahAnabhUt . tadA madhye janaughasya pravishya munipu~N{}gavaH .. 27 .. sItAsahAyo vAlmIkiriti prAha ca rAghavam . iyaM dAsharathe sItA suvratA dharmacAriNI .. 28 .. apApA te purA tyaktA mamAshramasamIpataH . lokApavAdabhItena tvayA rAma mahAvane .. 29 .. pratyayaM dAsyate sItA tadanudnyAtumarhasi . imau tu sItAtanayAvimau yamalajAtakau .. 30 .. sutau tu tava durdharShau tathyametad{}bravImi te . pracetaso.ahaM dashamaH putro raghukulodvaha .. 31 .. anR^itaM na smarAmyuktaM tathemau tava putrakau . bahUnvarShagaNAn samyak tapashcaryA mayA kR^itA .. 32 .. nopAshnIyAM phalaM tasyA duShTeyaM yadi maithilI . vAlmIkinaivamuktastu rAghavaH pratyabhAShata .. 33 .. evametanmahAprAdnya yathA vadasi suvrata . pratyayau janito mahyaM tava vAkyairakilbiShaiH .. 34 .. la~N{}kAyAmapi datto me vaidehyA pratyayo mahAn . devAnAM puratastena mandire sampraveshitA .. 35 .. seyaM lokabhayAd{}brahmannapApApi satI purA . sItA mayA parityaktA bhavAMstatxantumarhati .. 36 .. mamaiva jAtau jAnAmi putrAvetau kushIlavau . shuddhAyAM jagatImadhye sItAyAM prItirastu me .. 37 .. devAH sarve paridnyAya rAmAbhiprAyamutsukAH . brahmANamagrataH kR^itvA samAjagmuH sahasrashaH .. 38 .. prajAH samAgamanhR^iShTAH sItA kausheyavAsinI . uda~N{}mukhI hyadhodR^iShTiH prA~njalirvAkyamabravIt .. 39 .. rAmadanyaM yathAhaM vai manasApi na cintaye . tathA me dharaNI devI vivaraM dAtumarhati .. 40 .. tathA shapantyAH sItAyAH prAdurAsInmahAd{}bhutam . bhUtalAddivyamatyarthaM siMhAsanamanuttamam .. 41 .. nAgendrairdhriyamANaM ca divyadehai raviprabham . bhUdevI jAnakIM dorbhyAM gR^ihItvA snehasaMyutA .. 42 .. svAgataM tAmuvAcainAmAsane saMnyaveshayat . siMhAsanasthAM vaidehIM pravishantIM rasAtalam .. 43 .. nirantarA puShpavR^iShTirdivyA sItAmavAkirat . sAdhuvAdashca sumahAn devAnAM paramad{}bhutaH .. 44 .. Ucushca bahudhA vAco hyantarixagatAH surAH . antarixe ca bhUmau ca sarve sthAvaraja~NgamAH .. 45 .. vAnarAshca mahakAyAH sItAshapathakAraNAt . keciccintAparAstasya keciddhyAnaparAyaNAH .. 46 .. kecidrAmaM nirIxantaH kecitsItAmacetasaH . muhUrtamAtraM tatsarvaM tUShNIbhUtamacetanam .. 47 .. sItApraveshanaM dR^iShTvA sarvaM sammohitaM jagat . rAmastu sarvaM dnyAtvaiva bhaviShyatkAryagauravam .. 48 .. ajAnanniva duHkhena shushoca janakAtmajAm . brahmaNA R^iShibhiH sArdhaM bodhito raghunandanaH .. 49 .. pratibaddha iva svapnAccakArAnantarAH kriyAH . visasarja R^iShIn sarvAnR^itvijo ye samAgatAH .. 50 .. tAn sarvAn dhanaratnAdyaistoShayAmAsa bhUrishaH . upAdAya kumArau tAvayodhyAmagamatprabhuH .. 51 .. dadAdi niHspR^iho rAmaH sarvabhogeShu sarvadA . AtmacintAparo nityamekAnte samupasthitaH .. 52 .. ekAnte dhyAnanirate ekadA rAghave sati . dnyAtvA nArAyaNaM sAxAtkausalyA priyavAdinI .. 53 .. bhak{}tyAgatya prasannaM taM praNatA prAha hR^iShTadhIH . rAma tvaM jagatAmAdirAdimadhyAntavarjitaH .. 54 .. paramAtmA parAnandaH pUrNaH puruSha IshvaraH . jAto.asi me garbhagR^ihe mama puNyAtirekataH .. 55 .. avasAne mamApyadya samayo.abhUdraghuttama . nAdyApyabodhajaH kR^isno bhavabandho nivartate .. 56 .. idAnImapi me dnyAnaM bhavabandhanivartakam . yathA sa~N{}xepato bhUyAttathA bodhaya mAM vibho .. 57 .. nirvedavAdinImevaM mAtaraM mAtR^ivatsalaH . dayAlu prAha dharmAtmA jarAjarjaritAM shubhAm .. 58 .. mArgAstrayo mamA proktAH purA moxAptisAdhakAH . karmayogo dnyAnayogo bhaktiyogashca shAshvataH .. 59 .. bhaktirvibhidyate mAtastrividhA guNabhedataH . svabhAvo yasya yastena tasya bhaktirvibhidyate .. 60 .. yastu hiMsAM samuddishya dambhaM mAtsaryameva vA . bhedadR^iShTishca saMrambhI bhakto me tAmasaH smR^itaH .. 61 .. phalAbhisandhirbhogArthI dhanakAmo yashastathA . arcAdau bhedabuddhyA mAM pUjayetsa tu rajasaH .. 62 .. parasminnarpitaM yastu karma nirharaNAya vA . kartavyamiti vA kuryAd{}bhedabuddhyA sa sAttvikaH .. 63 .. mad{}guNAshrayaNAdeva mayyanantaguNAlaye . avicChinna manovR^ittiryathA ga~N{}gAmbuno.ambudhau .. 64 .. tadeva bhaktiyogasya laxaNAM nirguNasya hi . ahaitukyavyavahitA yA bhaktirmayi jAyate .. 65 .. sA me sAlokyasAmIpyasArShTisAyujyameva vA . dadAtyapi na gR^ihNanti bhaktA matsevanaM vinA .. 66 .. sa evAtyantiko yogo bhaktimArgasya bhAmini . mad{}bhAvaM prApnuyAttena atikramya guNatrayam .. 67 .. mahatA kAmahInena svadharmAcaraNena ca . karmayogena shastena varjitena vihiMsanAt .. 68 .. maddarshanastutimahApUjAbhiH smR^itivandanaiH . bhUteShu mad{}bhAvanayA sa~N{}genAsatyavarjanaiH .. 69 .. bahumAnena mahatAM duHkhinAmanukampayA . svasamAneShu maitryA ca yamAdInAM niShevayA .. 70 .. vedAntavAkyashravaNAnmama nAmAnukirtanAt . satsa~N{}genArjavenaiva hyahamaH parivarjanAt .. 71 .. kA~N{}xayA mama dharmasya parishuddhAntaro janaH . mado{}guNashravaNAdeva yAti mAma~njasA janaH .. 72 .. yathA vAyuvashAd{}gandhaH svAshrayAd{}ghrANamAvishet . yogAbhyAsarataM cittamevAmAtmAnamAvishet .. 73 .. sarveShu prANijAteShu hyahamAtmA vyavasthitaH . tamadnyAtvA vimUDhAtmA kurute kevalaM bahiH .. 74 .. kriyotpannairnaikabhedairdravyairme nAmba toShaNam . bhUtAvamAninArcAyAmarcito.ahaM na pUjitaH .. 75 .. tAvanmAmarcayeddevaM pratimAdau svakarmabhiH . yAvatsarveShu bhUteShu sthitaM cAtmani na smaret .. 76 .. yastu bhedaM prakurute svAtmanashca parasya ca . bhinnadR^iShTerbhayaM mR^ityustasya kuryAnna saMshayaH .. 77 .. mAmataH sarvabhUteShu paricChinneShu saMsthitam . ekaM dnyAnena mAnena maitryA cArcedabhinnadhiH .. 78 .. cetasaivAnishaM sarvabhUtAni praNametsudhIH . dnyAtvA mAM cetanaM shuddhaM jIvarUpeNa saMsthitam .. 79 .. tasmAtkadAcinnexeta bhedamIshvarajIvayoH . bhaktiyogo dnyAnayogo mayA mAtarudIritaH .. 80 .. AlambyaikataraM vApi puruShaH shubhamR^icChati . tato mAM bhaktiyogena mAtaH sarvahR^idi sthitam .. 81 .. putrarUpeNa vA nityaM smR^itvA shAntimavApsyasi . shrutvA rAmasya vacanaM kausalyAnandasaMyutA .. 82 .. rAmaM sadA hR^idi dhyAtvA ChittvA saMsArabandhanam . atikramya gatIstisro.apyavApa paramAM gatim .. 83 .. kaikeyI cApi yogaM raghupatigaditaM pUrvamevAdhigamya shraddhAbhaktiprashAntA hR^idi raghutilakaM bhAvayantI gatAsuH . gatvA svargaM sphurantI dasharathasahitA modamAnAvatasthe mAtA shrIlaxmaNasyApyativimalamatiH prApa bhartuH samIpam .. 84 .. iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde uttarakANDe saptamaH sargaH .. 7 .. \medskip\hrule\medskip .. adhyAtmarAmAyaNe uttarakaaNDa .. aShTama sargaH .. shrImahAdeva uvAca . atha kAle gate kasmin bharato bhImavikramaH . yudhAjitA mAtulena hyAhUto.agAtsasainikaH .. 1 .. rAmAdnyayA gatastatra hatvA gandharvanAyakAn . tisraH koTIH pure dve tu niveshya raghunandanaH .. 2 .. puShkaraM puShkarAvatyAM taxaM taxashilAhvaye . abhiShicya sutau tatra dhanadhAnyasuhR^id{}vR^itau .. 3 .. punarAgatya bharato rAmasevAparo.abhavat . tataH prIto raghushreShTho laxmaNaM prAha sAdaram .. 4 .. ubhau kumArau saumitre gR^ihItvA pashcimAM disham . tatra bhillanvinirjitya duShTAn sarvApakAriNaH .. 5 .. a~N{}gadashcitraketushca mahAsattvaparAkramau . dvayordve nagare kR^itvA gajAshvadhanaratnakaiH .. 6 .. abhiShicya sutau tatra shIghramAgacCha mAM punaH . rAmasyAdnyAM puraskR^itya gajAshvabalavAhanaH .. 7 .. gatvA hatvA ripun sarvAn sthApayitvA kumArakau . saumitriH punarAgatya rAmasevAparo.abhavat .. 8 .. tatastu kAle mahati prayAte rAmaM sadA dharmapathe sthitaM harim . draShTuM samAgAd{}R^iShiveShadhArI kAlastato laxmaNamityuvAca .. 9 .. nivedayasvAtibalasya dUtaM mAM draShTukAmaM puruShottamAya . rAmAya vidnyApanamasti tasya maharShimukhyasya cirAya dhIman .. 10 .. tasya tadvacanaM shrutvA saumitristvarayAnvitaH . Acacaxe.atha rAmAya sa samprAptaM tapodhanam .. 11 .. evaM bruvantaM provAca laxmaNaM rAghavo vacaH . shIghraM praveshyatAM tAta muniH satkArapUrvakam .. 12 .. laxmaNastu tathetyuk{}tvA prAveshayata tApasam . svatejasA jvalantaM taM ghR^itasiktaM yathAnalam .. 13 .. so.abhigamya raghushreShThaM dIpyamAnaH svatejasA . munirmadhuravAkyena vardhasvetyAha rAghavam .. 14 .. tasmai sa munaye rAmaH pUjAM kR^itvA yathAvidhi . pR^iShTvAnAmayavyagro rAmaH pR^iShTo.atha tena saH .. 15 .. divyAsane samAsIno rAmaH provAca tApasam . yadarthamAgato.asi tvamiha tatprApayasva me .. 16 .. vAkyena coditastena rAmeNAha munirvacaH . dvandvameva prayoktavyamanAlaxyaM tu tadvacaH .. 17 .. nAnyena caitacChrotavyaM nAkhyAtavyaM ca kasyacit . shrR^iNuyAdvA nirIxedvA yaH sa vadhyastvayA prabho .. 18 .. tatheti ca pratidnyAya rAmo laxmaNamabravIt . tiShTha tvaM dvAri saumitre nAyAtvatra jano rahaH .. 19 .. yathA gacChati ko vApi sa vadhyo me na saMshayaH . tataH prAha muniM rAmo yena vA tvaM visarjitaH .. 20 .. yatte manIShitaM vAkyaM tadvadasva mamAgrataH . tataH prAha munirvAkyaM shrR^iNu rAma yathAtatham .. 21 .. brahmaNA preShito.asmIsha kAryArthe te.antikaM prabho . ahaM hi pUrvajo deva tava putraH parantapa .. 22 .. mAyAsa~N{}gamajo vIra kAlaH sarvaharaH smR^itaH . brahmA tvAmAha bhagavAn sarvadevarShipUjitaH .. 23 .. raxituM svargalokasya samayaste mahAmate . purA tvameka evAsIrlokAn saMhR^itya mAyayA .. 24 .. bhAryayA sahitastvaM mAmAdau putramajIjanaH . tathA bhogavataM nAgamanantamudakeshayam .. 25 .. mAyayA janayitvA tvaM dvau sasattvau mahAbalau . madhukaiTabhakau daityau hatvA medo.asthisa~ncayam .. 26 .. imAM parvatasambaddhAM medinIM puruSharShabha . padme divyArkasa~N{}kAshe nAbhyAmutpAdya mAmapi .. 27 .. mAM vidhAya prajAdhyaxaM mayi sarvaM nyavedayat . so.ahaM saMyuktasambhArastvAmavocaM jagatpate .. 28 .. raxAM vidhatsva bhUtebhyo ye me vIryApahAriNaH . tatasvaM kasyapAjjAto viShNurvAmanarUpadhR^ik .. 29 .. hR^itavAnasi bhUbhAraM vadhAdraxogaNasya ca . sarvAsUtsAryamANAsu prajAsu dharaNIdhara .. 30 .. rAvaNasya vadhAkA~N{}xI martyalokamupAgataH . dashavarShasahasrANi dashavarShashatAni ca .. 31 .. kR^itvA vAsasya samayaM tridasheShvAtmanaH purA . sa te manorathaH pUrNaH pUrNe cAyuShi te nR^iShu .. 32 .. kAlastApasarUpeNa tvatsamIpamupAgamat . tato bhUyashca te buddhiryadi rAjyamupAsitum .. 33 .. tattathA bhava bhadraM te evamAha pitAmahaH . yadi te gamane buddhirdevalokaM jitendriya .. 34 .. sanAthA viShNunA devA bhajantu vigatajvarAH . caturmukhasya tadvAkyaM shrutvA kAlena bhAShitam .. 35 .. hasan rAmastadA vAkyaM kR^itsnasyAntakamabravIt . shrutaM tava vaco me.adya mamApIShTataraM tu tat .. 36 .. santoShaH paramo dnyeyastvadAgamanakAraNAt . trayANAmapi lokAnAM kAryArthaM mama sambhavaH .. 37 .. bhadraM te.astvAgamiShyAmi yata evAhamAagataH . manorathastu samprApto na me.atrAsti vicAraNA .. 38 .. matsevakAnAM devAnAM sarvakAryeShu vai mayA . sthAtavyaM mAyayA putra yathA cAha prajApatiH .. 39 .. evaM tayoH kathayatordurvAsA munirabhyagAt . rAjadvAraM rAghavasya darshanApexayA drutam .. 40 .. munirlaxmaNamAsAdya durvAsA vAkyamabravIt . shIghraM darshaya rAmaM me kAryaM me.atyantamAhitam .. 41 .. tacChrutvA prAha saumitrirmuniM jvalanatejasam . rAmeNa kAryaM kiM te.adya kiM te.abhIShTaM karomyaham .. 42 .. rAjA kAryAntare vyagro muhUrtaM sampratIxyatAm . tacChrutvA krodhasantapto muniH saumitrimabravIt .. 43 .. asmin xaNe tu saumitre na darshayasi cedvibhum . rAmaM saviShayaM vaMshaM bhasmIkuryAM na saMshayaH .. 44 .. shrutvA tadvacanaM ghoramR^iSherdurvAsaso bhR^isham . svarUpaM tasya vAkyasya cintayitvA sa laxmaNaH .. 45 .. sarvanAshAdvaraM me.adya nAsho hyekasya kAraNAt . nishcityaivaM tato gatvA rAmAya prAha laxmaNaH .. 46 .. saumitrervacanaM shrutvA rAmaH kAlaM vyasarjayat . shIghraM nirgamya rAmo.api dadarshAtreH sutaM munim .. 47 .. rAmo.abhivAdya samprIto muniM papracCha sAdaram . kiM kAryaM te karomIti munimAha raghuttamaH .. 48 .. tacChrutvA rAmavacanaM durvAsA rAmamabravIt . adya varSha sahasrANAmupavAsasamApanam .. 49 .. ato bhojanamicChAmi siddhaM hatte raghuttama . rAmo munivacaH shrutvA santoSheNa samanvitaH .. 50 .. sa siddhamannaM munaye yathAvatsamupAharat . munirbhuk{}tvAnnamamR^itaM santuShTaH punarabhyagAt .. 51 .. svamAshramaM gate tasmin rAmaH sasmAra bhAShitam . kAlena shokaduHkhArto vimanAshcAti vihvalaH .. 52 .. avA~N{}mukho dInamanA na shashAkAbhibhAShitum . manasA laxmaNaM dnyAtvA hataprAyaM raghUdvahaH .. 53 .. avA~N{}mukho babhUvAtha tUShNImevAkhileshvaraH . tato rAmaM vilokyAha saumitrirduHkhasamplutam .. 54 .. tUShNImbhUtaM cintayantaM garhantaM snehabandhanam . matkR^ite tyaja santApaM jahi mAM raghunandana .. 55 .. gatiH kAlasya kalitA pUrvamevedR^ishI prabho . tvayi hInapratidnye tu narako me dhruvaM bhavet .. 56 .. mayi prItiryadi bhavedyadyanugrAhyatA tava . tyak{}tvA sha~N{}kAM jahi prAdnya mA mA dharmaM tyaja prabho .. 57 .. saumitriNoktaM tacChrutvA rAmashcalitamAnasaH . AhUya mantriNaH sarvAn vasiShThaM cedamabravIt .. 58 .. munerAgamanaM yattu kAlasyApi hi bhAShitam . pratidnyAmAtmanashcaiva sarvamAvedayatprabhuH .. 59 .. shrutvA rAmasya vacanaM man{}triNaH sapurohitAH . UcuH prA~njalayaH sarve rAmamakliShTakAriNam .. 60 .. pUrvameva hi nirdiShTaM tava bhUbhArahAriNaH . laxmaNena viyogaste dnyAto vidnyAnacaxuShA .. 61 .. tyajAshu laxmaNaM rAma mA pratidnyAM tyaja prabho . pratidnyAte parityakte dharmo bhavati niShphalaH .. 62 .. dharme naShTe.akhile rAma trailokyaM nashyati dhruvam . tvaM tu sarvasya lokasya pAlako.asi raghuttama .. 63 .. tyak{}tvA laxmaNamevaikaM trailokyaM trAtumarhasi . rAmo dharmArthasahitaM vAkyaM teShAmaninditam .. 64 .. sabhAmadhye samAshrutya prAha saumitrima~njasA . yatheShTaM gacCha saumitre mA bhUddharmasya saMshayaH .. 65 .. parityAgo vadho vApi satAmevobhayaM samam . evamukte raghushreShThe duHkhavyAkulitexaNaH .. 66 .. rAmaM praNamya saumitriH shIghraM gR^ihamagAtsvakam . tato.agAtsarayUtIramAcamya sa kR^itA~njaliH .. 67 .. nava dvArANi saMyamya mUrdhni prANamadhArayat . yadaxaraM paraM brahma vAsudevAkhyamavyayam .. 68 .. padaM tatparamaM dhAma cetasA so.abhyacintayat . vAyurodhena saMyuktaM sarve devAH saharShayaH .. 69 .. sAgnayo laxmaNaM puShpaistuShTuvushca samAkiran . adR^ishyaM vibudhaiH kaishcitsasharIraM ca vAsavaH .. 70 .. gR^ihItvA laxmaNaM shakraH svargalokamathAgamat . tato viShNoshcaturbhAgaM taM devaM surasattamAH . sarve devarShayo dR^iShTvA laxmaNaM samapUjayan .. 71 .. laxmaNe hi divamagate harau siddhalokagatayoginastadA . brahmaNA saha samAgamanmudA draShTumAhitamahAhirUpakam .. 72 .. iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde uttarakANDe aShTamaH sargaH .. 8 .. \medskip\hrule\medskip .. adhyAtmarAmAyaNe uttarakaaNDa .. navama sargaH .. shrI mahAdeva uvAca . laxmaNaM tu parityajya rAmo duHkhasamanvitaH . man{}triNo naigamAMshcaiva vasiShThaM cedamabravIt .. 1 .. abhiShexyAmi bharatamadhirAjye mahAmatim . adya cAhaM gamiShyAmi laxmaNasya padAnugaH .. 2 .. evamukte raghushreShThe paurajAnapadAstadA . drumA ivacChinnamUlA duHkhArtAH patitA bhuvi .. 3 .. mUrChito bharato vApi shrutvA rAmAbhibhAShitam . garhayAmAsa rAjyaM sa prAhedaM rAmasannidhau .. 4 .. satyena ca shape nAhaM tvAM vinA divi vA bhuvi . kA~N{}xe rAjyaM raghushreShTha shape tvatpAdayoH prabho .. 5 .. imau kushalavau rAjannabhiShi~ncasva rAghava . koshaleShu kushaM vIramuttareShu lavaM tathA .. 6 .. gacChantu dUtAstvaritaM shatrughnAnayanAya hi . asmAkametad{}gamanaM svarvAsAya shrR^iNotu saH .. 7 .. bharatenoditaM shrutvA patitAstAH samIxya tam . prajAshca bhayasaMvignA rAmavishleShakAtarAH .. 8 .. vasiShTho bhagavAn rAmamuvAca sadayaM vacaH . pashya tAtAdarAtsarvAH patitA bhUtale prajAH .. 9 .. tAsAM bhAvAnugaM rAma prasAdaM kartumarhasi . shrutvA vasiShThavacanaM tAH samutthApya pUjya ca .. 10 .. sasneho raghunAthastAH kiM karomIti cAbravIt . tataH prA~njalayaH procuH prajA bhaktyA raghUdvaham .. 11 .. gantumicChasi yatra tvamanugacChAmahe vayam . asmAkameShA paramA prItirdharmo.ayamaxayaH .. 12 .. tavAnugamane rAma hR^id{}gatA no dR^iDhA matiH . putradArAdibhiH sArdhamanuyAmo.adya sarvathA .. 13 .. tapovanaM vA svargaM vA puraM vA raghunandana . dnyAtvA teShAM manodArDhyaM kAlasya vacanaM tathA .. 14 .. bhaktaM paurajanaM caiva bADhamityAha rAghavaH . kR^ityaiva nishcayaM rAmastasminnevAhani prabhuH .. 15 .. prasthApayAmAsa ca tau rAmabhadraH kushIlavau . aShTau rathasahasrANi sahasraM caiva dantinAm .. 16 .. ShaShTiM cAshvasahasrANAmekaikasmai dadau balam . bahuratnau bahudhanau hR^iShTapuShTajanAvR^itau .. 17 .. abhivAdya gatau rAmaM kR^icChreNa tu kushIlavau . shatrughnAnayane dUtAnpreShayAmAsa rAghavaH .. 18 .. te dUtAstvaritaM gatvA shatrughnAya nyavedayan . kAlasyAgamanaM pashcAdatriputrasya ceShTitam .. 19 .. laxmaNasya ca niryANaM pratidnyAM rAghavasya ca . putrAbhiShecanaM caiva sarvaM rAmacikIrShitam .. 20 .. shrutvA tad dUtavacanaM shtrughnaH kulanAshanam . vyathito.api dhR^itiM labdhvA putrAvAhUya satvaraH . abhiShicya subAhuM vai mathurAyAM mahAbalaH .. 21 .. yUpaketuM ca vidishAnagare shatrusUdanaH . ayodhyAM tvaritaM prAgAtsvayaM rAmadidR^ixayA .. 22 .. dadarsha ca mahAtmAnaM tejasA jvalanaprabham . dukUlayugasaMvItaM R^iShibhishcAxayairvR^itam .. 23 .. abhivAdya ramAnAthaM shatrughnau raghupu~N{}gavam . prA~njalirdharmasahitaM vAkyaM prAha mahAmatiH .. 24 .. abhiShicya sutau tatra rAjye rAjIvalocana . tavAnugamane rAjanviddhi mAM kR^itanishcayam .. 25 .. tyaktuM nArhasi mAMvIra bhaktaM tava visheShataH . shatrughnasya dR^iDhAM buddhiM vidnyAya raghunandanaH .. 26 .. sajjibhavatu madhyAhne bhavAnityabravIdvacaH . atha xaNAtsamutpeturvAnarAH kAmarUpiNaH .. 27 .. R^ixAshca rAxasAshcaiva gopucChAshca sahasrashaH . R^iShINAM devatAnAM ca putrA rAmasya nirgamam .. 28 .. shrutvA procU raghushreShThaM sarve vAnararAxasAH . tavAnugamane viddhi nishcitArthAnhi naH prabho .. 29 .. etasminnantare rAmaM sugrIvo.api mahAbalaH . yathAvadabhivAdyAha rAghavaM bhaktavatsalam .. 30 .. abhiShicyA~N{}gadaM rAjye Agato.asmi mahAbalam . tavAnugamane rAma viddhi mAM kR^itanishcayam .. 31 .. shrutvAM teShAM dR^iDhaM vAkyaM R^ixavAnararaxasAm . vibhIShaNamuvAcedaM vacanaM mR^idu sAdaram .. 32 .. dhariShyati dharA yAvatprajAstAvatprashAdhi me . vacanAdrAxasaM rAjyaM shApito.asi mamopari .. 33 .. na ki~nciduttaraM vAcyaM tvayA matkR^itakAraNAt . evaM vibhIShaNaM tUk{}tvA hanUmantamathAbravIt .. 34 .. mArute tvaM cira~njIva mamAdnyAM mA mR^iShA kR^ithAH . jAmbavantamatha prAha tiShTha tvaM dvAparAntate . 35 .. mayA sArdhaM bhavedyuddhaM yatki~ncitkAraNAntare . tatastAn rAghavaH prAha R^ixarAxasavAnarAn . sarvAneva mayA sArdhaM prayAteti dayAnvitaH .. 36 .. tataH prabhAte raghuvaMshanAtho vishAlavaxAH sitaka~njanetraH . purodhasaM prAha vasiShThamAryaM yAntvagnihotrANi puro guNo me . 37 .. tato vasiShTho.api cakAra sarvaM prAsthAnikaM karma mahadvidhAnAt . xaumAmbaro darbhapavitrapANirmahAprayANAya gR^ihItabuddhIH .. 38 .. niShkramya rAmo nagarAtsitAbhrAcChashIva yAtaH shashikoTikAntiH . rAmasya savye sitapadmahastA padmA gatA padmavishAlanetrA .. 39 .. pArshve.atha daxe.aruNaka~njahastA shyAmA yayau bhUrapi dIpyamAnA . shAstrANi shastrANi dhanushca bANA jagmuH purastAd dhR^itavigrahAste .. 40 .. vedAshca sarve dhR^itivigrahAshca yayushca sarve munayashca divyAH . mAtA shrutInAM praNavena sAdhvI yayau hariM vyAhR^itibhiH sametA .. 41 .. gacChantamevAnugatA janAste saputradArAH saha bandhuvargaiH . anAvR^itadvAramivApavarga rAmaM vrajantaM yayurAptakAmAH . sAntaHpuraH sAnucaraH sabhAryaH shatrughayukto bharato.anuyAtaH .. 42 .. gacChantamAlokya ramAsametaM shrIrAghavaM paurajanAH samastAH . sabAlavR^iddhAshca yayurdvijAgryAH sAmAtyavargAshca saman{}triNo yayuH .. 43 .. save gatAHxatramukhAprahR^iShTA vaishyAshca shUdrAshca tathA pare ca . sugrIvamukhyA haripu~NgavAshca snAtA vishuddhAH shubhashabdayuktAH .. 44 .. na kashcidAsId{}bhavaduHkhayukto dIno.athavA bAhyasukheShu saktaH . AnadarUpAnugatA viraktA yayushca rAmaM pashubhR^ityavargaiH .. 45 .. bhUtAnyadR^ishyAni ca yAni tatra ye prANinaH sthAvaraja~N{}gamAshca . sAxAtparAtmAnamanantashaktiM jagmurvimuktAH paramekamIsham .. 46 .. nAsIdayodhyAnagare tu jantuH kashcittadA rAmamanA na yAtaH . shUnyaM babhUvAkhilameva tatra puraM gate rAjani rAmacandre .. 47 .. tato.adUraM nagarAtsa gatvA dR^iShTvA nadIM tAM harinetrajAtAm . nananda rAmaH smR^itapAvano.ato dadarsha cAsheShamidaM hR^idistham .. 48 .. athAgatastatra pitAmaho mahAn devAshca sarve R^iShayashca siddhAH . vimAnakoTIbhirapArapAraM samAvR^itaM khaM surasevitAbhiH .. 49 .. raviprakAshAbhirabhisphuratsvaM jyotirmayaM tatra nabho babhUva . svayamprakAshairmahataM mahad{}bhiH samAvR^itaM puNyakR^itAM variShThaiH .. 50 .. vavushca vAtAshca sugandhavanto vavarSha vR^iShTiH kusumAvalInAm . upasthite devamR^ida~N{}ganAde gAyatsu vidyAdharakinnareShu .. 51 .. rAmastu pad{}bhyAM sarayUjalaM sakR^it spR^iShTvA parikrAmadanantashaktiH . brahmA tadA prAha kR^itA~njalistaM rAmaM parAtman parameshvarastvam .. 52 .. viShNuH sadAnandamayo.asi pUrNo jAnAsi tattvaM nijamaishamekam . tathApi dAsasya mamAkhilesha kR^itaM vaco bhaktaparo.asi vidvan .. 53 .. tvaM bhrAtR^ibhirvaiShNavamevamAdyaM pravishya dehaM paripAhi devAn . yadvA paro vA yadi rocate taM pravishya dehaM paripAhi nastvam .. 54 .. tvameva devAdhipatishca viShNurjAnanti na tvAM puruShA vinA mAm . sahasrakR^itvastu namo namaste prasIda devesha punarnamaste .. 55 .. pitAmaharthanayA sa rAmaH pashyatsu deveShu mahAprakAshaH . muShNaMshca caxUMShi divaukasAM tadA babhUva cakrAdiyutashcaturbhujaH .. 56 .. sheSho babhUveshvaratalpabhUtaH saumitriratyad{}bhutabhogadhArI . babhUvatushcakradarau ca divyau kaikeyisUnUrlavaNAntakashca .. 57 .. sItA ca laxmIrabhavatpureva rAmo hi viShNuH purushaH purANaH . sahAnujaH pUrvasharIrakeNa babhUva tejomayadivyamUrtiH .. 58 .. viShNuM samAsAdya surendramukhyA devAshca siddhA munaya~nca daxAH . pitAmahAdyAH paritaH pareshaM stavairgR^iNantaH paripUjayantaH .. 59 .. AnandsamplAavitapUrNacittA babhUvire prAptamanorathAste . tadAha viShNurdruhiNaM mahAtmA ete hi bhaktA mayi cAnuraktAH .. 60 .. yAntaM divaM mAmanuyAnti sarve tiryaksharIrA api puNyayuktAH . vaikuNThasAmyaM paramaM prayAntu samAvishasvAshu mamAdnyayA tvam .. 61 .. shrutvA harervAkyamathAbravItkaH santAnikAnyAntu vicitrabhogan . lokAnmadIyopari dIpyamAnAMstvad{}bhAvayuktAH kR^itapuNyapu~njAH .. 62 .. ye cApi te rAma pavitranAma gR^iNanti martyA layakAla eva . adnyAnato vApi bhajantu lokAMstAneva yogairapu cAdhigamyAn .. 63 .. tato.atihR^iShTA harirAxasAdyAH spR^iShTvA jalaM tyaktakalevarAste . prapedire prAktanameva rUpaM yadaMshajA R^ixaharIshvarAste .. 64 .. prabhAkaraM prApa haripravIraH sugrIva AdityajavIryavattvAt . tato vimagnAH sarayUjaleShu narAH parityajya manuShyadeham .. 65 .. Aruhya divyAbharaNA vimAnaM prApushca te sAntanikAkhyalokAn . tiryakprajAtA api rAmadR^iShTvA jalaM praviShTA divameva yAtAH .. 66 .. didR^ixavo jAnapadAshca lokA rAmaM samAlokya vimuktasa~N{}gAH . smR^itvA hariM lokaguruM pareshaM spR^iShTvA jalaM svargamavApura~njaH .. 67 .. etAvadevottaramAha shambhuH shrIrAmacandrasya kathAvasheSham . yaH pAdamapyatra paThetsa pApAd{} vimucyate janmasahasrajAtAt .. 68 .. dine dine pApacayaM prakurvan paThennaraH shlokamapIha bhaktyA . vimuktasarvAghacayaH prayAti rAmasya sAlokyamananyalabhyam .. 69 .. AkhyAnametadraghunAyakasya kR^itaM purA rAghavacoditena . maheshvareNAptabhaviShyadarthaM shrutvA tu rAmaH paritoShameti .. 70 .. rAmAyaNaM kAvyamanantapuNyaM shrIsha~N{}karreNAbhihitaM bhavAnyai . bhaktyA paThedyaH shrR^iNuyAtsa pApairvimucyate janmashatodbhavaishca .. 71 .. adhyAtmarAmaM paThatashca nityaM shrotushca bhaktyA likhitushca rAmaH . atiprasannashca sadA samIpe sItAsametaH shriyamAtanoti .. 72 .. rAmAyaNaM janamanoharamAdikAvyaM brahmAdibhiH suravarairapi saMstutaM ca . shraddhAnvitaH paThati yaH shrR^iNuyAttu nityaM viShNoH prayAti sadanaM sa vishuddhadehaH .. 73 .. iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde uttarakANDe navamaH sargaH .. 9 .. .. samApatamidamuttarakANDam .. .. sampUrNam iti adhyAtmarAmAyaNam .. ## \medskip\hrule\medskip Encoded and proofread by Vishwas Bhide vishwas underscore bhide at yahoo.com \end{multicols}\medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}