%@@1 % File name : Ishaa_bhaashhya_Raghavendra.itx %-------------------------------------------------------------------------- % Text title : yAj~nIyamantropanishhad.h khaNDArtha % Author : Sri Raghavendra Swami % Language : Sanskrit % Subject : A comm. on the IshAvAsya upanishhad.h % Date : 07/31/2000 % Description/Comments : This is a commentary upon the well-known Up. % belonging to the White Yajur Veda. % Transliterated by : Shrisha Rao % Proofread by : "Meera Tadipatri" % Latest update : 04/26/2001 % Send corrections to : shrao@dvaita.org, or info@dvaita.net % Special Instructions : % Site access : http://www.dvaita.net %---------------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purposes is prohibited. %@@2 \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Ishopanishad with Shri Raghavendra Swami's commentary ..}## \itxtitle{.. IshAvAsyopanishhadi shrIrAghavendrayativirachitaH khaNDArthaH..}##\endtitles ## %\centerline{\Largedvng shrIrAghavendrayativirachitaH} %\centerline{\LARGEdvng shrImadIshAvAsyopanishhatkhaNDArthaH} OM || shrIprANapatimAnamya pUrNabodhAdideshikAn.h | IshAvAsyopanishhadaH karishhyAmyarthasaN^graham.h || asyA upanishhadaH svAyambhuvo manu R^ishhiH | yaj~nanAmA harirdevatA | anushhTubAdi yathAyogyaM chhando j~neyam.h | \ldq anejad.h\rdq ityAdinA tattvaM vivaxurupadishhTaM tattvaM adhikAriNa eva hi hR^idyavatishhThate, nAnyasya, iti etadupanishhadadhikArasiddhyarthaM vichchhinnavishhayatR^ishhNatvaM tAvadAdyena mantreNa sayuktikaM vidhatte \- %\ldq IshA\rdq iti || {\Largedvng OM IshAvAsyamida{\m+} sarvaM yatkiJNcha jagatyAM jagat.h |} {\Largedvng tena tyaktena bhuJNjIthA mA gR^idhaH kasyasviddhanam.h || 1||} \ldq yatkiJNcha\rdq jagadidaM tatsarvaM pravR^ittyarthaM Atmani \ldq IshAvAsyam.h\rdq | AvAsamarhati, iti AvAsyam.h | Ishasya AvAsyaM \ldq IshAvAsyaM\rdq, \lsq IshAnupravishhTam.h\rsq ityarthaH | \ldq tadevAnuprAvishad.h\rdq ityAdeH | \lsq ato.asvatantram.h\rsq iti bhAvaH | kiJNcha \ldq jagatyAM\rdq prakR^itAvidaM sarvamAshritam.h | sA cha IshAyattA.ato.api asvatantram.h | Isha eva svatantraH | tena kAraNena \ldq tena\rdq IshvareNa \ldq tyaktena\rdq dattena vittena | \lsq yadR^ichchhAlabdhena\rsq, iti yAvat.h | \ldq bhuJNjIthAH\rdq bhogaM kuryAH | \ldq kasyasvit.h\rdq kasyApi rAjAdeH sakAshAt.h \ldq dhanaM\rdq \ldq mA gR^idha\rdq, nA.akAN^xethAH | \lsq IshAdanyasyAsvAtantryeNa tasya dAne sAmarthyAbhAvAd.h, Ishadattenaiva varteta\rsq \- iti bhAvaH || 1|| \lsq tR^ishhNAvichchhedavat.h, svochitakarmAnushhThAnamapi j~nAnArthinAM Avashyakam.h\rsq, ityAha \- {\Largedvng kurvanneveha karmANi jijIvishhechchhata{\m+} samAH |} {\Largedvng evaM tvayi nAnyatheto.asti na karma lipyate nare || 2||} \ldq shataM samAH\rdq, shataM varshhANi | \ldq kAlAdhvanoratyantasaMyoge\rdq (ashhTA\. 2\.3\.5) iti dvitIyA | iha mAnushhAdijanmani yAvaj.h \ldq jijIvishhet.h\rdq jIvitumichchhet.h tAvat.h \ldq karmANi\rdq \ldq kurvanneva\rdq \- \lsq AmaraNaM bhagavatpUjAtmakAni asaN^kalpitaphalAni svochitAni karmANi sarvathA kuryAd.h\rsq iti yAvat.h | kutaH\? evaM karmANi kurvati nare manushhyamAtre.api tvayi karma pApaM na lipyate | svochitena asaN^kalpitaphalena karmaNA bhagavatpUjAM kurvantaM alpAdhikAriNAmapi na prAguttarANi pApAni bAdhante | \lsq tatashcha j~nAnAdhikArI sa bhavati\rsq iti yAvat.h | itaHkarmakaraNAt.h \lsq anyathA akaraNe karma pApaM na lipyata\rsq iti nAsti | \lsq bhagavatpUjAmakurvantaM pApAni bAdhanta eva | tatashchAsau j~nAne na adhikriyate | atashcha karmANi kuryAd.h\rsq \- iti | purushhArthanaye, \ldq niyamAchcha\rdq (bra\.sU\. 3\.4\.7) iti sUtrabhAshhyAdau \ldq nare j~nAninyapi tvayi karma na lipyata iti nAsti\rdq iti \lsq aparoxaj~nAnino.api karmAkaraNe muktau AnandahrAsarUpa pApakarmalepo astyeva\rsq, iti j~nAniparatayA mantro vyAkhyAtaH || 2|| evaM prAptAdhikAraM prati paramAtmatattvabubhutsAjananAya viparItaj~nAnino nindAyAM Aha \- {\Largedvng asuryA nAma te lokA andhena tamasA.a.avR^itAH |} {\Largedvng tA{\m+}ste pretyAbhigachchhanti ye ke chAtmahano janAH || 3||} sushhThu ramaNaM suryam.h | supUrvasya ramatarD.hyapratyayaH tadviruddhaM asuryaM mahAduHkham.h | asuryameshhu astItyasuryAH | arsha Adyach.h pratyayAnto.ayam.h | mahAduHkhavattvAd.h \ldq asuryAH\rdq | asuraprApyatvAd.h vA \ldq asuryAH\rdq | \ldq andhena tamasAH\rdq andhayatIti vyutpattyA, nibiDAndhakAreNa ityarthaH | \lsq AvR^itAste prasiddhA yaH\rsq iti sheshhaH | lokAstAn.h \ldq pretya\rdq mR^itvA \ldq abhigachchhanti\rdq | \lsq te ka\?\rsq ityata uktaM, \ldq ya\rdq iti | \ldq AtmahanaH\rdq \- \lsq yathAvad.h AtmAnamaj~nAtvA vaiparItyena jAnanto, ye kechana vartante te sarve.api abhigachchhanti\rsq, iti | \ldq nAma\rdq \- \lsq nishchitametad.h\rsq, ityarthaH || 3|| {\Largedvng anejadekaM manaso javIyo nainaddevA ApnuvanpUrvamarshhat.h |} {\Largedvng taddhAvato.anyAnatyeti tishhThattasminnapo mAtarishvA dadhAti || 4||} idAnIM paramAtmatattvamupadishati, \ldq anejad.h\rdq ityAdimantradvayena | tatparamAtmasvarUpaM anejat.h | \ldq ejR^i kampane\rdq | \lsq akampamAnaM nirbhayatvAd.h\rsq, iti bhAvaH | \ldq ekaM\rdq pradhAnam.h | \ldq manaso\rdq{}.api \ldq javIyaH\rdq vegavattaram.h | \ldq enat.h\rdq parabrahmasvarUpaM \ldq devAH\rdq na \ldq Apnuvat.h\rdq sAkalyena na vyajAnan.h | \lsq brahma tu \ldq pUrvaM\rdq anAdikAlaM svabhAvataM\rsq, iti yAvat.h | \ldq arshhat.h\rdq, \ldq R^ishha j~nAne\rdq sarvaM vyajAnat.h | ADAgamAbhAvachchhAndasaH (ADAgamAbhAvashchhandasaH) | \ldq tad.h\rdq brahma \ldq tishhThat.h\rdq vidyamAnameva (vidyamAneva) sad.h \ldq dhAvato\rdq, vegena gachchhato \ldq .anyAn.h\rdq janAn.h \ldq atyeti\rdq atikramya vartate | \lsq achintyashaktitvAt.h, sarvagatatvAchcha\rsq, iti bhAvaH | \ldq tasmin.h\rdq harau \ldq mAtarishvA\rdq mukhyavAyuH AsamantAt.h pAlayantIti vyutpattyA apaH karmANi | \lsq svapreraNayA prANibhiH kriyamANAni puNyakarmANi \ldq dadhAti\rdq samarpayati\rsq \- iti || 4|| {\Largedvng tadejati tannaijati taddUre tadvantike |} {\Largedvng tadantarasya sarvasya tadu sarvasya bAhyataH || 5||} \ldq tad.h\rdq{}iti paJNchamyarthe avyayam.h | \lsq jagad.h\rsq iti sheshhaH | tattasmAt.h prakR^itAd.h hareH jagad.h \ldq ejati\rdq bibheti \- tat.h brahma \ldq naijati\rdq na bibheti, svatantratvAd.h, iti bhAvaH | tadu tadeva brahma dUre | \lsq tadu tadevAntike samIpe cha, sarvagatatvAd.h\rsq, iti bhAvaH | tat.h brahma asya pramitasya sarvasyAntaH | \lsq tadu tadeva sarvasya bAhyataH, bahirapi sarvavyApitvAd.h\rsq, iti bhAvaH || 5|| {\Largedvng yastu sarvANi bhUtAnyAtmanyevAnupashyati |} {\Largedvng sarvabhUteshhu chAtmAnaM tato na vijugupsate || 6||} \ldq taddUra\rdq ityAdau hareH sarvabhUtAshrayatayA sarvabhUtagatatvamuktam.h | tajj~nAnasya phalamAha \- \ldq yastu\rdq iti | \ldq sarvANi bhUtAni\rdq chidachidAtmakaM sarvaM jagat.h | \ldq Atmanyeva\rdq paramAtmAshrayatvena eva astIti \ldq yastu\rdq \ldq anu\rdq nissandehaM \ldq pashyati\rdq jAnAti | yadvA AshritatvakramAnurodheneti \ldq anu\rdq{}shabdArthaH | \ldq sarvabhUteshhu cha AtmAnaM\rdq \- \lsq sarvabhUteshhu niyantR^itayA sthitaM hariM yo anupashyati\rsq, ityanvayaH | tataH paramAtmasvarUpaj~nAnitvAt.h hetor.h \ldq na vijugupsate\rdq | \lsq svAtmAnaM goptuM nechchhati, bhayAbhAvAd.h\rsq, iti bhAvaH || 6|| etamevArthaM vivR^iNoti \- {\Largedvng yasminsarvANi bhUtAnyAtmaivAbhUdvijAnataH |} {\Largedvng tatra ko mohaH kaH shoka ekatvamanupashyataH || 7||} \lsq yasminnAtmani sarvANi bhUtAni tishhThanti\rdq iti sheshhaH | sa \ldq Atmaiva\rdq tatra sarvabhUteshhu \ldq abhUt.h\rdq, \lsq anAdito vartata\rsq ityarthaH | \lsq evam.h\rsq iti sheshhaH | evaM \ldq vijAnataH\rdq sarvAdhAratayA sarveshhu bhUteshhu AtmAnaM visheshheNa jAnataH sarvatra sthitasya hareH \ldq ekatvaM\rdq cha \ldq anupashyataH\rdq jAnataH, ko mohaH kaH shokaH\? \- na ko.api, ityarthaH || 7|| \lsq bhagavajj~nAnamAtreNa kuto mohAdyabhAva\?\rsq ityata Aha \- {\Largedvng sa paryagAchchhukramakAyamavraNamasnAvira{\m+} shuddhamapApaviddham.h |} {\Largedvng kavirmanIshhI paribhUH svayambhUryAthAtathyato.arthAn.h vyadadhAchchhAshvatIbhyaH } {\Largedvng samAbhyaH || 8||} \lsq sa j~nAnI paryagAt.h prApto.abhUt.h brahmA\rsq iti sheshhaH | \lsq tAvatA kathaM shokAdyabhAva\?\rsq ityataH tadvishinashhTi, \ldq shukram.h\rdq ityAdinA | \lsq shuchaM shokaM rahati tyajati\rsq, iti shukraM shokarahitam.h | \ldq akAyaM\rdq liN^gadeharahitam.h | \ldq avraNaM\rdq, \ldq vraNa saJNchUrNana\rdq ityataH stoko vraNaH | kAlena astokatvAdavraNaM nityam.h | guNairastokatvAd.h \ldq avraNam.h\rdq \- pUrNamityarthaH | \ldq asnAviram.h\rdq snAvopalaxitasaptadhAtumayasthUladeharahitam.h | \ldq shuddhaM\rdq pAvitryahetuM, shuddhatvAdeva \ldq apApaviddham.h\rdq | tata eva hetoH pApamUlasthUlasUxmasharIrahInam.h | tata eva \lsq dehanimittashokAdishUnyam.h\rsq, iti \ldq shukram.h\rdq ityuchyate | evambhUtaM hariM \ldq paryagAd.h\rdq yato.ataH kAraNAchchhokAdyabhAvaH | \lsq evambhUtaharisArUpyalaxaNAM tadgatiM gatasya shokAdyabhAvo yukta\rsq, iti bhAvaH | \lsq nanu evamasharIrashchet.h, jagatsrashhTA neti prAptam.h | loke sadehasyaiva srashhTR^itAdarshanAd.h\rsq ityAshaN^kAM nirAha \- \ldq kavir.h\rdq iti | kaviH sarvaj~naH | \ldq manIshhI\rdq prakR^ityAdisarvamanasAM IshitR^itvAd.h manIshhI | etena \lsq j~nAnAvinAbhUtadehavAn.h\rsq iti labhyate | sa cha aprAkR^ita eva, iti prAguktaH | tannimittashokAdyabhAvo yuktaH | prAkR^itasyaiva taddhetutvAt.h | \lsq paribhavati sarvaM vashIkaroti\rsq iti \ldq paribhUH\rdq | \lsq sarvato vara\rsq ityarthaH | \lsq svayameva paramanapexya bhavati\rsq iti \ldq svayambhUH\rdq | sadA.ananyAshrayaH \ldq shAshvatIbhyaH samAbhya\rdq iti paJNchamI saptamyarthe | anAdyanantasaMvatsareshhu \ldq yAthAtathyato\rdq yAthArthyena vartamAnAnarthAn.h \ldq vyadadhAn.h\rdq nirmime | yAthAtathyata ityuktyA \lsq brahmavivartatvAdarthAnAM na tatsR^ishhTau dehAdyapexA\rsq iti chodyaM nirastam.h | \ldq shAshvatIbhyaH samAbhya\rdq ityuktyA \lsq sadA dehahInasyApi sR^ishhTisamaye dehopAdAnenAstu sR^ishhTiH\rsq iti chodyaM nirastaM dhyeyam.h | \lsq sR^ishhT.hyAdipravAhasya anAdyanantakAlInatvAd.h\rsq iti || 8|| {\Largedvng andhaM tamaH pravishanti ye.avidyAmupAsate |} {\Largedvng tato bhUya iva te tamo ya u vidyAyA{\m+} ratAH || 9||} \ldq vijAnato\rdq{}\ldq .anupashyata\rdq ityatra \lsq yathAvatparamAtmaj~nAnaM muktihetuH\rsq ityuktam.h | \lsq tajj~nAnaM mithyAj~nAnanindAsamuchchitameva muktihetuH, na kevalam.h\rsq, ityAha \- \ldq andhaM tama\rdq ityAdimantratrayeNa | tatra tAvadyathAvajj~nAnasyeva anyathAj~nAnanindanasya AvashyakatvopapAdanAya anyathAj~nAnasya prAguktamasuryalokasAdhanatvamanUdya anyathAj~nAnAnindanasya tato.adhikAnarthahetutvamAdyena mantreNochyate | atra \ldq avidyA\rdq{}shabdena vidyAvirodhimithyAj~nAnavAchinA tadvishhayo anyathAprakAro grAhyaH | tathA cha avidyAM yathAvadAkArAdanyathAkAraM \ldq upAsate\rdq dhyAyanti ye, te \ldq andhaM tamaH pravishanti\rdq \- ityuktAnuvAdaH | \ldq ye\rdq \ldq vidyAyAM\rdq \ldq u\rdq tattvaj~nAna eva \ldq ratAH\rdq mithyAj~nAnanindakA ityevakArArthaH | te tato mithyAj~nAniprApya tamaso \ldq bhUya\rdq adhikaM tamaH | \ldq iva\rdq{}shabdasya \ldq vyaktam.h\rdq ityarthaH | \lsq asaMshayam.h\rsq iti yAvat.h | \ldq pravishanti\rdq ityanvayaH || 9|| \lsq na kevalaM vipaxe anarthaprAptereva samyagj~nAnAsamyagj~nAnanindanayoH kAryatvaM, kintu moxaphalasyAMshataH ubhayasAdhyatvAdapi dvayoH kAryatvam.h\rsq, ityAhuH \- {\Largedvng anyadevAhurvidyayA.anyadAhuravidyayA |} {\Largedvng iti shushruma dhIrANAM ye nastadvichachaxire || 10||} \ldq vidyayA\rdq tattvaj~nAnena \ldq anyadeva\rdq moxaikadesharUpaM phalaM prApyamAhuH vR^iddhAH | \ldq avidyayA\rdq \- \lsq anyathAj~nAnanindayA cha\rsq, iti yAvat.h | \ldq anyadeva\rdq moxaikadeshalaxaNaM phalaM prApyamAhuH vR^iddhAH | \ldq iti\rdq ityevaM vR^iddhavachanasammatiyuktaM vachanaM dhIrANAM dhImatAM (shrImatAM) sakAshAt.h \ldq shushruma\rdq shrutavantaH sma | \ldq ye\rdq \ldq dhIrA\rdq \ldq no\rdq{}.asmAkaM moxasAdhanaM \ldq vichachaxire\rdq vyAchachaxire | \lsq ato dvayamapi Avashyakam.h\rsq iti bhAvaH || 10|| etanmantrArthameva vyaktamAha \- {\Largedvng vidyAM chAvidyAM cha yastadvedobhaya{\m+} saha |} {\Largedvng avidyayA mR^ityuM tIrtvA vidyayA.amR^itamashnute || 11||} \ldq vidyAm.h\rdq vishhNuyAthAtmyaj~nAnam.h | \ldq avidyAm.h\rdq mithyAj~nAnanindanam.h | \ldq cha\rdq{}shabdAvitaretarayoge | \lsq saha ekapurushhArthahetutvena tadubhayaM yo veda, sa\rsq iti sheshhaH | \ldq avidyayA\rdq anyathAj~nAnanindayA \ldq mR^ityuM\rdq duHkhAj~nAnAdyanishhTaM \ldq tIrtvA\rdq, \ldq vidyayA\rdq vishhNuyAthAtmyaj~nAnena \ldq amR^itaM\rdq AnandAnubhavalaxaNaM moxaikadeshaM, \ldq ashnute\rdq prApnoti | \lsq anishhTanivR^ittermithyAj~nAnanindanasAmarthyalabhyatvAt.h AnandAnubhavasya cha tattvaj~nAnasAmarthyalabhyatvAt.h daladvayayuktamoxaprAptaye, dvayamapi Avashyakameva\rsq, ityuktaM bhavati || 11|| {\Largedvng andhaM tamaH pravishanti ye.asambhUtimupAsate |} {\Largedvng tato bhUya iva te tamo ya u sambhUtyA{\m+} ratAH || 12||} \lsq mithyAj~nAnamanarthahetuH tattvaj~nAnameva muktihetuH\rsq, iti prAguktasya vivaraNaM \ldq andhaM tamaH\rdq ityuttaramantratrayeNa kriyate | tatrAdyasya ayamarthaH | \ldq asambhUtiM\rdq jagatsR^ishhTerakartAraM \lsq sR^ishhTikartA na\rsq ityupAsate, ityarthaH | \ldq sambhUtyAm.h\rdq \- \ldq u\rdq{}shabda evArtho anenAnveti | \ldq sambhUtyAm.h\rdq \ldq u\rdq sR^ishhTikartR^itva eva ratAH | \lsq bhagavAn.h sR^ishhTikartaiva, na saMhArakartA\rsq, ityupAsata ityarthaH | prAgvadeva avashishhTasyArtho dhyeyaH (j~neyaH) || 12|| \lsq na kevalaM vipaxe anarthasattvAdeva sR^ishhTisaMhArayoH kartR^itvaM harerj~neyaM, kintu daladvayayuktamoxopayogitvAdapi\rsq, ityAha \- {\Largedvng anyadevAhuH sambhavAdanyadAhurasambhavAt.h |} {\Largedvng iti shushruma dhIrANAM ye nastadvichachaxire || 13||} \ldq sambhavAt.h\rdq hareH sR^ishhTikartR^itvaj~nAnAt.h, \ldq asambhavAt.h\rdq saMhArakartR^itvaj~nAnat.h, ityarthaH | shishhTaM prAgvat.h j~neyam.h || 13|| etanmantrArthameva vyaktamAha \- {\Largedvng sambhUtiM cha vinAshaM cha yastadvedobhaya{\m+} saha |} {\Largedvng vinAshena mR^ityuM tIrtvA sambhUtyA.amR^itamashnute || 14|| 1||} \ldq sambhUtim.h\rdq sR^ishhTikartR^itvaM, \ldq vinAshaM\rdq jagatsaMhArakartR^itvaM, shishhTaM prAgvat.h | \lsq sR^ishhTi upalaxitAnantaguNAtmakatvaj~nAnAdAnandAnubhavaH vinAshakartR^itvaj~nAnAt.h akhilakleshanivR^ittiriti ubhayarUpamoxAya ubhayaj~nAnamAvashyakam.h\rsq, iti bhAvaH || 14|| 1|| {\Largedvng hiraNmayena pAtreNa satyasyApihitaM mukham.h |} {\Largedvng tat.h tvaM pUshhannapAvR^iNu satyadharmAya dR^ishhTaye || 15||} evamAdyamantradvayenoktadishA prAptAdhikAraM shishhyaM prati \ldq anejadekam.h\rdq ityAdinA bhagavatsvarUpaM nirUpya, \ldq yastu sarvANi\rdq ityAdisArdhamantradvayena tatsAxAtkAro moxaheturityuktam.h | \lsq sa cha sAxAtkAro na shravaNAdimAtreNa, kintu IshvaraprasAdena bhavatItyato anushhThitashravaNAdikenApi tatsAxAtkArArthaM bhagavatprArthanaM kAryam.h\rsq, iti bhAvena prArthanAprakAramAha \- \ldq hiraNmayena\rdq ityAdinA \ldq smara\rdq ityantena granthena | hiraNmayamiva \ldq hiraNmayam.h\rdq jyotirmayam.h | \lsq pibati rasAn.h trAyate jagad.h\rsq iti cha \ldq pAtram.h\rdq | tena \ldq hiraNmayena pAtreNa\rdq sUryamaNDalena \ldq satyasya\rdq sad.hguNapUrNasya sUryamaNDalasthasya tava \ldq mukham.h\rdq | upalaxaNaM chaitat.h | vapuH sarvadA \ldq apihitaM\rdq asti | he \ldq pUshhan.h\rdq pUrNa, \ldq pushha pushhTau\rdq iti dhAtoH | tadvapuH \ldq tvaM\rdq \ldq satyadharmAya\rdq \lsq satyaM bhagavantaM hR^idaye dhArayati\rsq iti vyutpattyA tvad.hdhyAnAdimate bhaktAya mahyaM \ldq dR^ishhTaye\rdq mama tvaddarshanArthaM \ldq apAvR^iNu\rdq, apagatAvaraNaM kuru || 15|| {\Largedvng pUshhannekarshhe yama sUrya prAjApatya vyUha rashmIn.h |} {\Largedvng samUha tejaH yat.h te rUpaM kalyANatamaM tat.h te pashyAmi || 16||} he \ldq pUshhan.h\rdq, pUrNa, \ldq ekarshhe\rdq sarvavishhayakatvAdinA pradhAnaj~nAnavattvahetunA \ldq ekarshhi\rdq{}shabdavAchyaH san.h ekarshhyAkhyamunistha | \ldq yama\rdq sarvaniyAmakatayA \ldq yama\rdq{}shabdavAchyaH san.h yamAntargata | sUribhiH prApyatvahetunA, \ldq sUrya\rdq{}shabdavAchyaH san.h sUryAntargata | \ldq prAjApatya\rdq prajApateH hiraNyagarbhasya visheshheNa prApyatayA \ldq prAjApatya\rdq{}shabdavAchya | \ldq rashmIn.h\rdq madIyaM svarUpaj~nAnaM \ldq vyUha\rdq vistAraya | \ldq tejo\rdq bAhyaj~nAnaM cha \ldq samUha\rdq vistAraya \- ityarthaH | \ldq teja\rdq iti svarUpaj~nAnam.h | \ldq rashmIn.h\rdq iti bAhyaj~nAnaM vA | tathA cha \ldq yatte rUpaM kalyANatamaM\rdq tadrUpaM te prasAdAdahaM \ldq pashyAmi\rdq, iti AdityarashmyAdInAM apagamanAdinA tadantargatapratItyasambhavAt.h AdityarashmyAdivishhayaM vyAkhyAnamayuktam.h || 16|| \lsq sarvajIvottamamukhyavAyurUpapratIkasthityAdij~nAnaM Avashyakam.h\rsq, iti bhAvena tat.h sthityAdikamAha \- {\Largedvng yo.asAvasau purushhaH so.ahamasmi || 17||} \ldq yo.asau\rdq \- \lsq prasiddho.asau mukhyaprANe sthita\rsq iti sheshhaH | \lsq so.aheyatvAt.h \ldq aham.h\rdq{}ityuktaH sadA.astitvena meyatvahetunA \ldq asmi\rdq{}iti tiN^.hpratirUpakAvyayapadavAchyaH taM pashyAmi\rsq \- ityarthaH | yadvA \ldq asAvasau\rdq iti dvayamapi prathamAntameva | vIpsAyAM dviruktiH | pUrvaM pUshhAdishabdairupalaxaNatayA prANAdyanekapratIkasthatvaM vishhNoruktam.h | tatra bhedashaN^kAyAM \ldq yo.asau\rdq iti vAkyamuchyate | \ldq yo.asAvasau purushhaH\rdq prANAdyaneka(pUshhAdyaneka)pratIkeshhu sthitaH \ldq so.ahamasmi\rdq \- madantaryAmitayA asti, ityarthaH | \lsq sarvapratIkeshhu mayi cha sthita eka eva\rsq, iti phalito.arthaH | \ldq ahaM\rdq{}padasya pratyagAtmaM jIvAntaryAmiNi mukhyatayA tatsamabhivyAhArAd.h \ldq asmi\rdq iti uttamapurushhaprayogo.api sAdhureva, iti j~neyam.h || 17|| \lsq nanu parameshvarasya yatkalyANarUpatvamuktaM yachcha \ldq so.ahamasmi\rdq iti jIvAntargatasya nityAstitvamuktaM, tanna yuktam.h | dehanAshasya pratyaxAdisiddhatayA, tadantargatasya jIvasyeva maraNAdyavashyambhAvAd.h\rsq, ityAshaN^kAM kaimutyena nirAha \- {\Largedvng vAyuranilamamR^itamathedaM bhasmA.nta{\m+} sharIram.h || 18|| } yadyapi \ldq idaM\rdq \ldq sharIraM\rdq \ldq bhasmAntaM\rdq, tathApi tadantargatasya hareH na maraNAdidoshhaprasaktiH | kutaH\? \ldq anilam.h\rdq \- \lsq aH brahmaiva nilaM nilayanaM Ashrayo yasya so.anilaH\rsq | \lsq parameshvarAshrito vAyurapi yadA.amR^itaH nityaH, atha tadA parameshvaro.amR^ita iti kimu vaktavyam.h\?\rsq \- ityarthaH | \ldq anila\rdq{}\ldq amR^ita\rdq{}padayoH liN^gavyatyayo j~neyaH | vAyoramR^itatvaM nityaj~nAnatvena j~neyam.h, \ldq atirohitavij~nAnAd.h vAyurapi amR^itaH smR^itaH\rdq ityukteH | \ldq etena mAtarishvA vyAkhyAtaH\rdq (bra\.sU\. 2\.3\.8) ityatra bhAshhyAdau tathA nirNayAchcha \- iti || 18|| atha praNavapratIkaM prArthayate \- {\Largedvng OM krato smara kR^ita{\m+} smara |} {\Largedvng OM krato smara kR^ita{\m+} smara || 19||} otatvAdiguNayuktatayA \ldq OM\rdq{}ityuchyamAna \ldq krato\rdq j~nAnarUpahare | \lsq mAm.h\rsq iti sheshhaH | \ldq smara\rdq anugR^ihANa | \ldq kR^itaM\rdq madIyaM dhyAnAdikaM karma \ldq smara\rdq | \lsq dhyAnAdinA mayA kR^itena mayi anugrahonmukho bhava\rsq, ityarthaH | nityaj~naptisvarUpasya saMskArajanyasmaraNAyogAt.h | abhyAsaH tAtparyArthaH || 19|| \lsq kR^itashravaNAdinA purushheNa sAxAtkArArthaM hareH prArthanaM kAryam.h\rsq, ityataH tatprakAraM \ldq hiraNmayena\rdq ityAdinoktvA adhunA \lsq prAptasAxAttkAreNApi puMsA moxArthaM bhagavadupAsanaM kAryam.h\rsq iti bhAvena agnipratIkastha bhagavatprArthanAprakAramAha \- {\Largedvng agne naya supathA rAye asmAn.h vishvAni deva vayunAni vidvAn.h |} {\Largedvng yuyodhyasmajjuhurANameno bhUyishhThAM te nama{}uktiM vidhema || 20|| 2||} \lsq aN^gaM dehaM guNabhUtaM jagadvA nayati prerayati\rsq iti vyutpattyA \ldq agni\rdq{}padamukhyArthaH san.h agnau vidyamAnahare | \ldq asmAn.h\rdq \ldq supathA\rdq punarAvR^ittihInArchirAdimArgeNa \ldq rAye\rdq moxAkhyavittAya \ldq naya\rdq | kutaH\? \lsq he deva asmadanushhThitAni vishvAni sampUrNAni moxAya paryAptAni\rsq iti yAvat.h | \ldq vayunAni\rdq j~nAnAni bhavAn.h \ldq vidvAn.h\rdq veda | \lsq prArabdhakarmayuktasya kathaM moxa\?\rsq, ityata uktaM, \ldq yuyodhi\rdq iti | \ldq asmAn.h\rdq ityatrApi anushhajyate | \ldq asmAn.h\rdq \ldq juhurANaM\rdq alpAn.h kurvatsaMsAre parivartayaditi yAvat.h | \lsq enaH pApaM anishhTaM karma\rsq iti yAvat.h | \ldq asmat.h\rdq asmattaH \ldq yuyodhi\rdq viyojaya | \ldq yuyu viyoge\rdq iti dhAtorlugvikaraNam.h | vayaM tu \ldq te\rdq tubhyaM \ldq bhUyishhThAM\rdq bhaktij~nAnopetAM \ldq nama uktiM\rdq nama ityuktiM \ldq vidhema\rdq kurmaH | \lsq na tu tat.h pratikartuM shaknuma\rsq \- iti || 20|| 2|| samastaguNapUrNAya doshhadUrAya vishhNave | namaH shrIprANanAthAya bhaktAbhIshhTapradAyine || IshhAvAsyopanishhado bhAshhyAdyuktArthasaN^grahaH | rAghavendreNa yatinA kR^ito.ayaM shishhyayAJNchayA || \centerline{iti shrIrAghavendrayativirachitaH shrImadIshAvAsyopanishhatkhaNDArthaH samAptaH} \centerline{.. bhAratIramaNamukhyaprANAntargata shrIkR^ishhNArpaNamastu..} ## \smallskip\hrule\smallskip Encoded by Shrisha Rao (shrao@dvaita.org). See details on http://www.dvaita.net Proofread by Meera Tadipatri (mtadipatri@dvaita.net) \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}