%@@1 % File name : Ishaa_bhaashhya_Shankar.itx %-------------------------------------------------------------------------- % Text title : yAj~nIyamantropanishhad.h bhAshhya-TIkA-TippaNI % Author : Sri Sankaracharya, also called Adi Sankara. % Language : Sanskrit % Subject : A comm. on the IshAvAsya upanishhad.h % Date : 07/31/2000 % Description/Comments : This is a commentary upon the well-known Up. % belonging to the White Yajur Veda. % Transliterated by : Shrisha Rao % Proofread by : "Meera Tadipatri" % Latest update : 05/17/2001 % Send corrections to : shrao@dvaita.org, or info@dvaita.net % Special Instructions : % Site access : %---------------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purposes is prohibited. %@@2 \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Ishopanishad with Shankaracharya's commentary ..}## \itxtitle{.. IshAvAsyopanishhadi shaa.nkarabhaashhyasahitaM ..}##\endtitles ## %\centerline{\Largedvng IshAvAsyopanishhadi shrImachchhaN^karabhagavatpAdAchAryavirachitaM bhAshhyam.h} \ \ \ {\Largedvng OM IshAvAsyamida{\m+} sarvaM yatkiJNcha jagatyAM jagat.h |} \ \ \ {\Largedvng tena tyaktena bhuJNjIthA mA gR^idhaH kasyasviddhanam.h || 1||} \ldq IshAvAsyam.h\rdq ityAdayo mantrAH karmasvaviniyuktAsteshhAmakarmasheshhasyA.a.atmano yAthAtmyaprakAshakatvAt.h | yAthAtmyaM chA.a.atmanaH shuddhatva, apApaviddhatva, ekatva, nityatva, asharIratva, sarvagatatvAdi vaxyamANam.h | tachcha karmaNA yukta virudhyeteti yukta evaishhAM karmasvaviniyogaH | na hyevaMlaxaNamAtmano yAthAtmyamutpAdyaM vikAryamApyaM saMskAryaM kartR^ibhoktR^irUpaM vA yena karmasheshhatA syAt.h\? sarvAsAmupanishhadAmAtmayAthAtmyanirUpaNenaivopaxayAt.h | gItAnAM moxadharmANAM chaivamparatvAt.h | tasmAdAtmano.anekatvakartR^itvabhoktR^itvAdi chAshuddhatvapApaviddhatvAdi chopAdAya lokabuddhisiddhaM karmANi vihitAni | yo hi karmaphalenArthI dR^ishhTena brahmavarchasAdinA.adR^ishhTena svargAdinA cha dvijAtirahaM na kANakubjatvAdyanadhikAraprayojakadharmavAn.h ityAtmAnaM manyate so.adhikriyate karmasviti hyadhikAravido vadanti | tasmAdete mantrA Atmano yAthAtmyaprakAshanenA.a.atmavishhayaM svAbhAvikamaj~nAnaM nivartayantaH shokamohAdisaMsAradharmavichchhittisAdhanamAtmaikatvAdivij~nAnaM utpAdayanti ityevamuktAdhikAryabhidheyasambandhaprayojanAnmantrAn.h saN^xepato vyAkhyAsyAmaH | \ldq IshAvAsyam.h\rdq ityAdi \dash IshA IshhTa itIT.h teneshA | IshitA parameshvaraH paramAtmA sarvasya | sa hi sarvamIshhTe sarvajantUnAmAtmA san.h pratyagAtmatayA, tena svena rUpeNA.a.atmaneshA vAsyamAchchhAdanIyam.h | kim.h\? \ldq idaM sarvaM\rdq yatkiJNchijjagatyAM pR^ithivyAM jagattatsarvaM svenA.a.atmaneshena pratyagAtmatayA.ahamevedaM sarvamiti paramArthasatyarUpeNAnR^itamidaM sarvaM charAcharamAchchhAdanIyaM svena paramAtmanA | yathA chandanAgarvAderudakAdi\- sambandhajakledAdijamaupAdhikaM daurgandhyaM tatsvarUpanigharshhaNenA.a.achchhAdyate svena paramArthikena gandhena tadvadeva hi svAtmanyadhyastaM svAbhAvikaM kartR^itvabhoktR^itvAdilaxaNaM jagaddvaitarUpaM \ldq jagatyAM\rdq pR^ithivyAM jagatyAM ityupalaxaNArthatvAtsarvameva nAmarUpakarmAkhyaM vikArajAtaM paramArthasatyAtmabhAvanayA vyaktaM syAt.h\? evamIshvarAtmabhAvanayA yuktasya putrAdyeshhaNAtrayasa.nnyAsa evAdhikAro, na karmasu | \ldq tena tyaktena\rdq, tyAgena ityarthaH | na hi tyakto mR^itaH putro vA bhR^ityo vA.a.atmasambandhitAyA abhAvAdAtmAnaM pAlayati, atastyAgenetyayameva vedArthaH | \ldq bhuJNjIthAH\rdq pAlayethAH | evaM tyaktaishhaNastvaM \ldq mA gR^idhaH\rdq, gR^idhimAkAN^xAM mA kArshhIrdhanavishhayAm.h | \ldq kasyasviddhanaM\rdq kasyachitparasya svasya vA dhanaM mA kAN^xIrityarthaH | svadityanarthako nipAtaH | athavA \ldq mA gR^idhaH\rdq | kasmAt.h\? \ldq kasyasviddhanam.h\rdq iti AxepArtho, na kasyachiddhanamasti, yadgR^idhyeta\? \lsq AtmaivedaM sarvam.h\rsq itIshvarabhAvanayA sarvaM tyaktamata Atmana evedaM sarvamAtmaiva cha sarvamato mithyAvishhayAM gR^idhiM mA kArshhIH \dash ityarthaH || 1|| \ \ \ {\Largedvng kurvanneveha karmANi jijIvishhechchhata{\m+} samAH |} \ \ \ {\Largedvng evaM tvayi nAnyatheto.asti na karma lipyate nare || 2||} evamAtmavidaH putrAdyeshhaNAtrayasa.nnyAsenA.a.atmaj~nAnanishhThatayA.a.atmA raxitavya ityeshha vedArthaH | athetarasyAnAtmaj~natayA.a.atmagrahaNAyAshaktasya idamupadishati mantraH \dash \ldq kurvanneva\rdq iti | \ldq kurvanneveha\rdq nirvartayanneva karmANyagnihotrAdIni \ldq jijIvishhej.h\rdq jIvitumichchhet.h shatasaN^khyAkAH \ldq samAH\rdq saMvatsarAn.h | tAvaddhi purushhasya paramAyurnirUpitam.h | tathA cha prAptAnuvAdena yajjijIvishhechchhataM varshhANi tatkurvanneva karmANItyetadvidhIyate | evamevaM prakAreNa \ldq tvayi\rdq jijIvishhati nare naramAtrAbhimAninIta etasmAdagnihotrAdIni karmANi kurvato vartamAnAtprakArAdanyathA prakArAntaraM nAsti yena prakAreNAshubhaM karma na \ldq lipyate\rdq karmaNA na lipsyasa, ityarthaH | ataH shAstravihitAni karmANyagnihotrAdIni kurvanneva jijIvishhet.h | \lsq kathaM punaridamavagamyate pUrveNa mantreNa sa.nnyAsino j~nAnanishhThoktA, dvitIyena tadashaktasya karmanishhThA\rsq, iti uchyate | j~nAnakarmaNorvirodhaM parvatavadakampyaM yathoktaM na smarasi kim.h\? ihApyuktaM, \lsq yo hi jijIvishhetsa karma kurvan.h | IshA vAsyamidaM sarvaM, tena tyaktena bhuJNjIthA, mA gR^idhaH kasyasviddhanam.h, iti cha | \ldq na jIvite maraNe vA gR^idhiM kurvItAraNyamiyAd.h\rdq iti cha padam.h | tato na punariyAditi sa.nnyAsashAsanAt.h | ubhayoH phalabhedaM cha vaxyati \dash \ldq imau dvAveva panthAnAvanunishhkrAntatarau bhavataH kriyApathashchaiva purastAtsa.nnyAsashchottareNa\rdq{}\footnote{\normaldvng nArAyaNopanishhadvAkyamapi bhinnAdhikAritve pramANayati \dash Anandagiri TIkA} | nivR^ittimArgeNaishhaNAtrayasya tyAgaH | tayoH sa.nnyAsapatha evAtirechayati | \ldq nyAsa evAtyarechayad.h\rdq iti cha taittirIyake | \ \ \ldq dvAvimAvatha panthAnau yatra vedAH pratishhThitAH | \ \ pravR^ittilaxaNo dharmo nivR^ittishcha vibhAvitaH\rdq || \dash ityAdi putrAya vichArya nishchitamuktaM vyAsena vedAchAryeNa bhagavatA | vibhAgaM chAnayordarshayishhyAmaH || 2|| \ \ \ {\Largedvng asuryA nAma te lokA andhena tamasA.a.avR^itAH |} \ \ \ {\Largedvng tA{\m+}ste pretyAbhigachchhanti ye ke chAtmahano janAH || 3||} athedAnImavidvannindArtho.ayaM mantra Arabhyate \dash \ldq asuryAH\rdq, paramAtmabhAvamadvayamapexya devAdayo.apyasurAsteshhAM cha svabhUtA lokA asuryA nAma | nAmashabdo.anarthako nipAtaH | te lokAH karmaphalAni lokyante dR^ishyante bhujyanta iti janmAni | \ldq andhena\rdq adarshanAtmakena, aj~nAnena \ldq tamasA.a.avR^itA\rdq AchchhAditAstAnsthAvarAntan.h \ldq pretya\rdq tyaktvemaM dehamabhigachchhanti yathAkarma yathAshrutam.h | \ldq ye ke chA.a.atmahanaH\rdq \dash AtmAnaM ghnanti, iti AtmahanaH | ke te janAH\? ye.avidvAMsaH | kathaM ta AtmAnaM nityaM hiMsanti\? avidyAdoshheNa vidyamAnasyA.a.atmanastiraskaraNAt.h | vidyamAnasyA.a.atmano yatkAryaM phalamajarAmaratvAdisaMvedanalaxaNaM taddhatasyeva tirobhUtaM bhavatIti prAkR^itA avidvAMso janA \ldq Atmahana\rdq uchyante | tena hyAtmahananadoshheNa saMsaranti te || 3|| \ \ \ {\Largedvng anejadekaM manaso javIyo nainaddevA ApnuvanpUrvamarshhat.h |} \ \ \ {\Largedvng taddhAvato.anyAnatyeti tishhThattasminnapo mAtarishvA dadhAti || 4||} yasyA.a.atmano hananAdavidvAMsaH saMsaranti tadviparyayeNa vidvAMso janA muchyante te nA.a.atmahanaH | tatkIdR^ishamAtmatattvamityuchyate, \ldq anejad.h\rdq iti | \ldq anejad.h\rdq, na ejat.h | \ldq ejR^i kampane\rdq | \lsq kampanaM chalanaM svAvasthAprachyutistadvarjitaM sarvadaikarUpam.h\rsq, ityarthaH | tachchaikaM sarvabhUteshhu | \ldq manasaH\rdq saN^kalpAdilaxaNAd.h \ldq javIyo\rdq javavattaram.h | \lsq kathaM viruddhamuchyate, dhruvaM nishchalamidaM manaso javIya, iti cha\?\rsq \dash naishha doshhaH, nirupAdhyupAdhimattvenopapatteH | tatra nirupAdhikena svena rUpeNochyate, \ldq anejadekam.h\rdq iti | manaso.antaHkaraNasya saN^kalpavikalpalaxaNasya upAdheranuvartanAdiha dehasthasya manaso brahmalokAdidUragamanaM saN^kalpena xaNamAtrAdbhavatItyato manaso javishhThatvaM loke prasiddham.h | \lsq tasmin.h, manasi brahmalokAdIndrutaM gachchhati sati prathamaM prApta ivA.a.atmachaitanya avabhAso gR^ihyate, ato manaso javIya\rsq ityAha \dash \ldq nainaddevA\rdq | dyotanAddevAshchaxurAdInIndriyANyetatprakR^itamAtmatattvaM nA.a.apnuvanna prAptavantaH | tebhyo mano javIyo, manovyApAravyavahitatvAt.h AbhAsamAtramapi Atmano naiva devAnAM vishhayIbhavati | yasmAjjavanAnmanaso.api pUrvamarshhat.h pUrvameva gatam.h | vyomavad.h vyApitvAt.h | \lsq sarvavyApi tadAtmatattvaM sarvasaMsAradharmavarjitaM svena nirupAdhikena svarUpeNAvikriyameva sadupAdhikR^itAH sarvAH saMsAravikriyA anubhavatIvAvivekinAM mUDhAnAmanekamiva cha pratidehaM pratyavabhAsata\rsq, ityetadAha \dash \ldq taddhAvato\rdq | drutaM gachchhato.anyAnAtmavilaxaNAnmanovAgindriyaprabhR^itInatyetyatItya gachchhatIva | ivArtha svayameva darshayati \dash \ldq tishhThad.h\rdq iti | svayamavikriyameva sadityarthaH | \ldq tasmin.h\rdq Atmatattve sati nityachaitanyasvabhAve, \ldq mAtarishvA\rdq \dash \lsq mAtaryantarixe shvayati gachchhatIti mAtarishvA\rsq vAyuH sarvaprANabhR^itkriyAtmako yadAshrayANi kAryakaraNajAtAni yasminnotAni protAni cha yatsUtrasa.nj~nakaM sarvasya jagato vidhArayitR^i, sa mAtarishvA | \ldq apaH\rdq karmANi prANinAM cheshhTAlaxaNAni | agnyAdityaparjanyAdInAM jvalanadahanaprakAshAbhivarshhaNAdilaxaNAni \ldq dadhAti\rdq vibhajatItyarthaH | dhArayatIti vA | \ldq bhIshhA.asmAdvAtaH pavate\rdq (tai\.u\. 2\.8) ityAdishrutibhyaH | sarvA hi kAryakAraNAdivikriyA nityachaitanyAtmasvarUpe sarvAspadabhUte satyeva bhavantItyarthaH || 4|| \ \ \ {\Largedvng tadejati tannaijati taddUre tadvantike |} \ \ \ {\Largedvng tadantarasya sarvasya tadu sarvasya bAhyataH || 5||} na mantrANAM jAmitA.astIti pUrvamantroktamapyartha punarAha \ldq tadejati\rdq iti | tadAtmatattvaM yatprakR^itaM tadejati chalati tadeva cha \ldq naijati\rdq svato naiva chalati svato.achalameva sachchalatIvetyarthaH | kiJNcha \ldq taddUre\rdq varshhakoTishatairapyavidushhAmaprApyatvAddUra iva, tat.h \ldq u\rdq antika iti chchhedaH | \ldq tadvantike\rdq samIpe.atyantameva vidushhAmAtmatvAnna kevalaM dUre.antike cha, tadantarabhyantare \ldq asya sarvasya\rdq, \ldq ya AtmA sarvAntara\rdq iti shruteH | \ldq asya sarvasya\rdq jagato nAmarUpakriyAtmakasya \ldq tadu\rdq api \ldq sarvasya\rdq asya \ldq bAhyataH\rdq vyApakatvAd.h, AkAshavanniratishayasUxmatvAdantaH | \ldq praj~nAnaghana eva\rdq iti cha shAsanAnnirantaraM cha || 5|| \ \ \ {\Largedvng yastu sarvANi bhUtAnyAtmanyevAnupashyati |} \ \ \ {\Largedvng sarvabhUteshhu chAtmAnaM tato na vijugupsate || 6||} \ldq yastu\rdq sthAvarAntAni \ldq AtmanyevAnupashyati\rdq \lsq AtmavyatiriktAni na pashyati\rsq ityarthaH | \ldq sarvabhUteshhu\rdq cha teshhveva \ldq chA.a.atmAnaM\rdq teshhAmapi bhUtAnAM svamAtmAnamAtmatvena, yathA.asya dehasya kAryakAraNasaN^ghAtasyA.a.atmAhaM sarvapratyayasAxibhUtashchetayitA \ldq kevalo nirguNaH\rdq (shve\.u\. 6\.11) anenaiva svarUpeNAvyaktAdInAM sthAvarAntAnAmahamevA.a.atmeti sarvabhUteshhu chA.a.atmAnaM nirvisheshhaM yastvanupashyati sa tatastasmAdeva darshanAnna \ldq vijugupsate\rdq vijugupsAM ghR^iNAM na karoti | prAptasyaivAnuvAdo.ayam.h | sarvA hi ghR^iNA.a.atmano.anyad.h dushhTaM pashyato bhavatyAtmAnamevAtyantavishuddhaM nirantaraM pashyato na ghR^iNAnimittamarthAntaramastIti prAptameva \ldq tato na vijugupsata\rdq iti || 6|| \ \ \ {\Largedvng yasminsarvANi bhUtAnyAtmaivAbhUdvijAnataH |} \ \ \ {\Largedvng tatra ko mohaH kaH shoka ekatvamanupashyataH || 7||} imamevArthamanyo.api mantra Aha \dash \ldq yasminsarvANi bhUtAni\rdq | yasminkAle yathoktAtmani vA tAnyeva bhUtAni \ldq sarvANi\rdq paramArthAtmadarshanAd.h \ldq AtmaivAbhUd.h\rdq Atmaiva saMvR^ittaH paramArthavastu \ldq vijAnatastatra\rdq tasminkAle tatrA.a.atmani vA \ldq ko mohaH kaH shokaH\rdq\? shokashcha mohashcha kAmakarmabIjamajAnato bhavati, na tvAtmaikatvaM vishuddhaM gaganopamaM pashyataH | \ldq ko mohaH kaH shoka\rdq iti shokamohayoravidyAkAryayorAxepeNAsambhavapradarshanAt.h, sakAraNasya saMsarasya atyantamevochchhedaH pradarshito bhavati || 7|| \ \ \ {\Largedvng sa paryagAchchhukramakAyamavraNamasnAvira{\m+} shuddhamapApaviddham.h |} \ \ \ {\Largedvng kavirmanIshhI paribhUH svayambhUryAthAtathyato.arthAn.h vyadadhAchchhAshvatIbhyaH } \ \ \ {\Largedvng samAbhyaH || 8||} \lsq yo.ayamatItairmantrairukta AtmA sa svena rUpeNa kiMlaxaNaka\?\rsq ityAha ayaM mantraH \dash \ldq sa paryagAt.h\rdq | sa yathokta AtmA \ldq paryagAt.h\rdq pari samantAdagAdgatavAnAkAshavad.h vyApItyarthaH | shukraM shuddhaM jyotishhmad.h dIptimAnityarthaH | \ldq akAyam.h\rdq, \lsq asharIro liN^gasharIravarjita\rsq ityarthaH | \ldq avraNam.h\rdq axatam.h | \ldq asnAviram.h\rdq snAvAH shirA yasminna vidyanta ityasnAviram.h | avraNamasnAviramityAbhyAM sthUlasharIrapratishhedhaH | \ldq shuddham.h\rdq nirmalamavidyAmalarahitamiti kAraNasharIrapratishhedhaH | \ldq apApaviddham.h\rdq dharmAdharmAdipApavarjitam.h | \ldq shukram.h\rdq ityAdIni vachAMsi pu.nliN^gatvena pariNeyAni \ldq sa paryagAd.h\rdq ityupakramya \ldq kavirmanIshhI\rdq ityAdinA pu.nliN^gatvena upasaMhArAt.h | \ldq kaviH\rdq krAntadarshI, sarvadR^ik.h | \ldq nAnyo.ato.asti drashhTA\rdq ityAdishruteH | \ldq manIshhI\rdq manasa IshhitA sarvaj~na Ishvara ityarthaH | \ldq paribhUH\rdq sarveshhAM paryupari bhavatIti paribhUH | \ldq svayambhUH\rdq svayameva bhavatIti | yeshhAmupari bhavati yashchopari bhavati sa sarvaH svayameva bhavatIti svayambhUH | sa nityamukta Ishvaro \ldq yAthAtathyataH\rdq sarvaj~natvAdyathAtathA bhAvo yAthAtathyaM tasmAdyathAbhUtakarmaphalasAdhanato arthAnkartavyapadArthAn.h, \ldq vyadadhAd.h\rdq vihitavAn.h, yathAnurUpaM vyabhajad.h, ityarthaH | \ldq shAshvatIbhyo\rdq nityAbhyaH samAbhyaH saMvatsarAkhyebhyaH prajApatibhyaH ityarthaH || 8|| \ \ \ {\Largedvng andhaM tamaH pravishanti ye.avidyAmupAsate |} \ \ \ {\Largedvng tato bhUya iva te tamo ya u vidyAyA{\m+} ratAH || 9||} atrA.adyena mantreNa sarvaishhaNAparityAgena j~nAnanishhThoktA prathamo vedArthaH | \ldq IshAvAsyamidaM sarvam.h\rdq, \ldq mA gR^idhaH kasyasvid.h dhanam.h\rdq iti | aj~nAnAM jijIvishhUNAM j~nAnanishhThA.asambhave, \ldq kurvanneveha karmANi jijIvishhed.h\rdq iti karmanishhThoktA dvitIyo vedArthaH | anayoshcha nishhThayorvibhAgo mantrapradarshitayorbR^ihadAraNyake.api pradarshitaH, \ldq so.akAmayata jAyA me syAd.h\rdq (bR^i\.u\. 1\.4\.17) ityAdinA aj~nasya kAminaH karmANIti \ldq mana evAsyA.atmA vAgjAyA\rdq (bR^i\.u\. 1\.4\.17) ityAdivachanAd.h aj~natvaM kAmitvaM cha karmanishhThasya nishchitamavagamyate | tathA cha tatphalaM saptAnnasargasteshhvAtmabhAvenA.a.atmasvarUpAvasthAnam.h | jAyAdyeshhaNAtraya sa.nnyAsena chA.a.atmavidAM karmanishhThAprAtikUlyena AtmasvarUpanishhThaiva darshitA \dash \ldq kiM prajayA karishhyAmo yeshhAM no.ayamAtmA.ayaM loka\rdq (bR^i\.u\. 4\.4\.22) ityAdinA | ye tu j~nAnanishhThAH sa.nnyAsinastebhyo \ldq asuryA nAma ta\rdq ityAdinA.avidvannindAdvAreNA.a.atmano yAthAtmyaM \ldq sa paryagAd.h\rdq ityetadantairmantrairupadishhTam.h | \lsq te hyatrAdhikR^itA na kAmina\rsq, iti | tathA cha shvetAshvatarANAM mantropanishhadi \ldq atyAshramibhyaH paramaM pavitraM provAcha samyagR^ishhisaN^ghajushhTam.h\rdq (shve\.u\. 6\.21) ityAdi vibhajyoktam.h | ye tu karmiNaH karmanishhThAH karma kurvanta eva jijIvishhavastebhya idamuchyate \dash \ldq andhaM tama\rdq ityAdi | \lsq kathaM punarevamavagamyate na tu sarveshhAm.h\?\rsq iti uchyate, akAminaH sAdhyasAdhanabhedopamardena \ldq yasminsarvANi bhUtAni AtmaivAbhUdvijAnataH, tatra ko mohaH kaH shoka ekatvamanupashyata\rdq iti yadAtmaikatvavij~nAnaM tanna kenachitkarmaNA j~nAnAntareNa vA hyamUDhaH samuchchichIshhati | iha tu samuchchichIshhayA.avidvadAdinindA kriyate | tatra cha yasya yena samuchchayaH sambhavati nyAyataH, shAstrato vA, tadihochyate | yaddaivaM vittaM devatAvishhayaM j~nAnaM karmasambandhitvenopanyastaM, na paramAtmaj~nAnam.h | \ldq vidyayA devaloka\rdq iti pR^ithakphalashravaNAt.h | tayorj~nAnakarmaNorihaikaikAnushhThAnanindA samuchchichIshhayA na nindAparaivaikaikasya pR^ithak.hphalashravaNAt.h | \ldq vidyayA tadArohanti\rdq, \ldq vidyayA devaloka\rdq, \ldq na tatra daxiNA yAnti\rdq, \ldq karmaNA pitR^iloka\rdq iti | nahi shAstravihitaM kiJNchid.h akartavyatAmiyAt.h | tatrAndhaM tamo.adarshanAtmakaM tamaH pravishanti | \ldq ke\rdq ye.avidyAM vidyAyA anyA.avidyA tAM karmetyarthaH | karmaNo vidyAvirodhitvAt.h | tAmavidyAmagnihotrAdilaxaNAmeva kevalAmupAste tatparAH santo.anutishhThantItyabhiprAyaH | tatastasmAdandhAtmakAttamaso \ldq bhUya iva\rdq bahutarameva \ldq te\rdq tamaH pravishanti | \ldq ke\rdq karma hitvA \ldq ye\rdq \ldq u\rdq ye tu vidyAyAmeva devatAj~nAna eva ratA abhiratAH || 9|| \ \ \ {\Largedvng anyadevAhurvidyayA.anyadAhuravidyayA |} \ \ \ {\Largedvng iti shushruma dhIrANAM ye nastadvichachaxire || 10||} tatrAvAntaraphalabhedaM vidyAkarmaNoH samuchchayakAraNamAha, anyathA phalavadaphalavatoH sannihitayoraN^gAN^gitaiva syAdityarthaH | \ldq anyadeva\rdq ityAdi | anyatpR^ithageva vidyayA kriyate phalamityAhurvadanti, \ldq vidyayA devaloko\rdq, \ldq vidyayA tadArohanti\rdq iti shruteH | \ldq anyadAhuravidyayA\rdq karmaNA kriyate, \ldq karmaNA pitR^iloka\rdq iti shruteH | ityevaM \ldq shushruma\rdq shrutavanto vayaM \ldq dhIrANAM\rdq dhImatAM vachanam.h | ya AchAryA no.asmabhyaM tatkarma cha j~nAnaM cha \ldq vichachaxire\rdq vyAkhyAtavantasteshhAmayamAgamaH pAramparyAgata, ityarthaH || 10|| \ \ \ {\Largedvng vidyAM chAvidyAM cha yastadvedobhaya{\m+} saha |} \ \ \ {\Largedvng avidyayA mR^ityuM tIrtvA vidyayA.amR^itamashnute || 11||} yata evamato \ldq vidyAM chAvidyAM cha\rdq devatAj~nAnaM karma chetyarthaH, \ldq yastad.h\rdq etad.h \ldq ubhayaM saha\rdq ekena purushheNAnushhTheyaM \ldq veda\rdq tasyaiva samuchchayakAriNa evaikapurushhArthasambandhaH krameNa syAdityuchyate \dash \ldq avidyayA\rdq karmaNA.agnihotrAdinA \ldq mR^ityum.h\rdq svAbhAvikaM karma j~nAnaM cha mR^ityushabdavAchyamubhayaM \ldq tIrtvA\rdq atikramya \ldq vidyayA\rdq devatAj~nAnena \ldq amR^itam.h\rdq devatAtmabhAvaM \ldq ashnute\rdq prApnoti | taddhi amR^itamuchyate, yaddevatAtmagamanam.h || 11|| \ \ \ {\Largedvng andhaM tamaH pravishanti ye.asambhUtimupAsate |} \ \ \ {\Largedvng tato bhUya iva te tamo ya u sambhUtyA{\m+} ratAH || 12||} adhunA vyAkR^itAvyAkR^itopAsanayoH samuchchichIshhayA pratyekaM nindochyate \dash \ldq andhaM tamaH pravishanti ye.asambhUtim.h\rdq sambhavanaM sambhUtiH sA yasya kAryasya sA sambhUtistasyA anyA \ldq asambhUtiH\rdq prakR^itiH kAraNamavidyA.avyAkR^itAkhyA tAmasambhUtimavyAkR^itAkhyAM prakR^itiM kAraNamavidyAM kAmakarmabIjabhUtAmadarshanAtmikAM \ldq upAsate\rdq ye te tadanurUpamevAndhaM tamo.adarshanAtmakaM pravishanti | \ldq tataH\rdq tasmAdapi \ldq bhUyo\rdq bahutaramiva \ldq tamaH\rdq pravishanti \ldq ya u sambhUtyAm.h\rdq kAryabrahmaNi hiraNyagarbhAkhye \ldq ratAH\rdq || 12|| \ \ \ {\Largedvng anyadevAhuH sambhavAdanyadAhurasambhavAt.h |} \ \ \ {\Largedvng iti shushruma dhIrANAM ye nastadvichachaxire || 13||} adhunobhayorupAsanayoH samuchchayakAraNamavayavaphalabhedamAha \dash \ldq anyadeva\rdq iti | anyadeva pR^ithagevA.a.ahuH phalaM \ldq sambhavAt.h\rdq sambhUteH kAryabrahmopAsanAdaNimAdyaishvaryalaxaNaM vyAkhyAtavanta, ityarthaH | tathA cha, \ldq anyadAhurasambhavAd.h\rdq asambhUteravyAkR^itAdavyAkR^itopAsanAdyaduktaM, \ldq andhaM tamaH pravishanti\rdq iti prakR^itilaya iti cha paurANikairuchyate | ityevaM \ldq shushruma dhIrANAM\rdq vachanaM \ldq ye nastadvichachaxire\rdq vyAkR^itAvyAkR^itopAsanaphalaM vyAkhyAtavanta ityarthaH || 13|| \ \ \ {\Largedvng sambhUtiM cha vinAshaM cha yastadvedobhaya{\m+} saha |} \ \ \ {\Largedvng vinAshena mR^ityuM tIrtvA sambhUtyA.amR^itamashnute || 14|| 1||} yata evamataH samuchchayaH sambhUtyasambhUtyupAsanayoryukta evaikapurushhArthatvAchcha, ityAha \dash \ldq sambhUtiM cha vinAshaM cha yastadvedobhayaM saha\rdq | \ldq vinAshena\rdq vinAsho dharmo yasya kAryasya sa tena dharmiNA.abhedenochyate \ldq vinAsha\rdq iti | tena tadupAsanena anaishvaryamadharmakAmAdidoshhajAtaM cha \ldq mR^ityuM tIrtvA\rdq hiraNyagarbhopAsanena hyaNimAdiprAptiH phalam.h | tenAnaishvaryAdimR^ityumatItya \ldq asambhUtyA\rdq avyAkR^itopAsanayA.amR^itaM prakR^itilayalaxaNamashnute | \ldq sambhUtiM cha vinAshaM cha\rdq ityatra avarNalopena nirdesho drashhTavyaH, prakR^itilayaphalashrutyanurodhAt.h || 14|| \ \ \ {\Largedvng hiraNmayena pAtreNa satyasyApihitaM mukham.h |} \ \ \ {\Largedvng tat.h tvaM pUshhannapAvR^iNu satyadharmAya dR^ishhTaye || 15||} mAnushhadaivavittasAdhyaM phalaM shAstralaxaNaM prakR^itilayAntam.h | etAvatI saMsAragatiH | ataH paraM pUrvoktaM \ldq AtmaivAbhUdvijAnata\rdq iti sarvAtmabhAva eva sarvaishhaNAsa.nnyAsaj~nAnanishhThAphalam.h | evaM dviprakAraH pravR^itti\- nivR^ittilaxaNo vedArtho.atra prakAshitaH | tatra pravR^ittilaxaNasya vedArthasya vidhipratishhedhalaxaNasya kR^itsnasya prakAshane, pravargyAntaM brAhmaNamapyuktam.h | nivR^ittilaxaNasya vedArthasya prakAshane.ata UrdhvaM bR^ihadAraNyakamupayuktaM, tatra nishhekAdishmashAnAntaM karma kurvajjijIvishhedyo vidyayA sahAparabrahmavishhayayA, taduktaM \ldq vidyAM chAvidyAM cha yastadvedobhayaM saha, avidyayA mR^ityuM tIrtvA vidyayA.amR^itamashnuta\rdq iti tatra kena mArgeNAmR^itatvamashnuta, ityuchyate \dash \ldq tadyattatsatyamasau sa Adityo ya eshha etasminmaNDale purushho yashchAyaM daxiNe.axanpurushha\rdq (bR^i\.u\. 5\.5\.2) etadubhayaM satyaM brahmopAsIno yathoktakarmakR^ichcha yaH so.antakAle prApte sati AtmAnamAtmanaH prAptidvAraM yAchate, \ldq hiraNmayena pAtreNa\rdq | hiraNmayamiva hiraNmayaM jyotirmayamityetat.h | tena pAtreNevApidhAnabhUtena \ldq satyasya\rdq evA.adityamaNDalasthasya brahmaNo \ldq apihitam.h\rdq AchchhAditaM \ldq mukham.h\rdq dvAraM \ldq tattvam.h\rdq he \ldq pUshhannapAvR^iNu\rdq apasAraya \ldq satyadharmAya\rdq tava satyasyopAsanAtsatyaM dharmo yasya mama so.ahaM satyadharmA tasmai mahyam.h | athavA, yathAbhUtasya dharmasyAnushhThAtre \ldq dR^ishhTaye\rdq tava satyAtmana upalabdhaye || 15|| \ \ \ {\Largedvng pUshhannekarshhe yama sUrya prAjApatya vyUha rashmIn.h |} \ \ \ {\Largedvng samUha tejaH yat.h te rUpaM kalyANatamaM tat.h te pashyAmi || 16||} \ldq pUshhan.h\rdq iti \dash he pUshhan.h, jagataH poshhaNAtpUshhA ravistathaika eva R^ishhati gachchhatItyekarshhiH | he \ldq ekarshhe\rdq tathA sarvasya saMyamanAdyamaH | he \ldq yama\rdq, tathA rashmInAM prANAnAM rasAnAM cha svIkaraNAtsUryaH | he \ldq sUrya\rdq prajApaterapatyaM prAjApatyaH | he \ldq prAjApatya\rdq \ldq vyUha\rdq vigamaya rashmInsvAn.h | \ldq samUha\rdq ekI kuru, upasaMhAra te \ldq tejaH\rdq tApakaM jyotiH | \ldq yatte\rdq tava \ldq rUpaM kalyANatamam.h\rdq atyantashobhanaM, \ldq tatte\rdq tavA.a.atmanaH prasAdAt.h \ldq pashyAmi\rdq || 16|| \ \ \ {\Largedvng yo.asAvasau purushhaH so.ahamasmi || 17||} kiJNchAhaM na tu tvAM bhR^ityavadyAche, \ldq yo.asAvAditya\rdq maNDalastho vyAhR^ityavayavaH \ldq purushhaH\rdq purushhakAratvAt.h pUrNaM vA.anena prANabuddhyAtmanA jagatsamastamiti purushhaH puri shayanAdvA purushhaH \ldq so.ahamasmi\rdq bhavAmi || 17|| \ \ \ {\Largedvng vAyuranilamamR^itamathedaM bhasmA.nta{\m+} sharIram.h || 18|| } \ldq vAyuH\rdq iti athedAnIM mama marishhyato vAyuH prANo.adhyAtmaparichchhedaM hitvA.adhidaivatAtmAnaM sarvAtmakaM, \ldq anilam.h\rdq, \ldq amR^itam.h\rdq, \lsq sUtrAtmAnaM pratipadyatAm.h\rsq iti vAkyasheshhaH | liN^gaM chedaM j~nAnakarmasaMskR^itamutkrAmatviti drashhTavyam.h | mArgayAchanasAmarthyAt.h | athedaM sharIramagau hutaM \ldq bhasmAntam.h\rdq bhUyAt.h || 18|| \ \ \ {\Largedvng OM krato smara kR^ita{\m+} smara |} \ \ \ {\Largedvng OM krato smara kR^ita{\m+} smara || 19||} \ldq OM\rdq{}iti yathopAsanaM OM{}pratIkAtmakatvAtsatyAtmakamagnyAtmakabrahmabhedenochyate | he \ldq krato\rdq saN^kalpAtmaka, \ldq smara\rdq yanmama smartavyaM tasya kAlo.ayaM pratyupasthito.ataH smaraitAvantaM kAlaM bhAvitaM \ldq kR^itam.h\rdq agne smara yanmayA bAlyaprabhR^ityanushhThitaM karma tachcha smara | \ldq krato smara kR^itaM smara\rdq iti punarvachanamAdarArtham.h || 19|| \ \ \ {\Largedvng agne naya supathA rAye asmAn.h vishvAni deva vayunAni vidvAn.h |} \ \ \ {\Largedvng yuyodhyasmajjuhurANameno bhUyishhThAM te nama{}uktiM vidhema || 20|| 2||} punaranyena mantreNa mArgaM yAchate \dash \ldq agne naya\rdq iti | he \ldq agne\rdq \ldq naya\rdq gamaya \ldq supathA\rdq shobhanena mArgeNa | \ldq supathA\rdq iti visheshhaNaM daxiNamArganivR^ittyartham.h | nirvaNNo.ahaM daxiNena mArgeNa gatAgatalaxaNenAto yAche tvAM punaH punargamanAgamanavarjitena shobhanena pathA \ldq naya\rdq | \ldq rAye\rdq dhanAya karmaphalabhogAyetyarthaH | \ldq asmAn.h\rdq yathokta dharmaphalavishishhTAn.h, \ldq vishvAni\rdq sarvANi he deva vayunAni karmANi praj~nAni vA \ldq vidvAn.h\rdq jAnan.h | kiM cha \ldq yuyodhi viyojaya\rdq vinAshayAsmadasmatto juhurANaM kuTilaM vaJNchanAtmakamenaH pApam.h | tato vayaM vishuddhAH santa ishhTaM prApsyAma, ityarthaH | kintu vayamidAnIM te na shaknuma paricharyAM kartuM \ldq bhUyishhThAm.h\rdq bahutarAM \ldq te\rdq \ldq nama{}uktim.h\rdq namaskAravachanaM paricharema, ityarthaH || 20|| \ldq avidyayA mR^ityuM tIrtvA vidyayA.amR^itamashnute\rdq, \ldq vinAshena mR^ityuM tIrtvA.asambhUtyA.amR^itamashnuta\rdq iti shrutvA kechit.h saMshayaM kurvanti | atastannirAkaraNArthaM saN^xepato vichAraNAM karishhyAmaH | tatra tAvatkiM nimittaH saMshaya\? ityuchyate | \ldq vidyA\rdq{}shabdena mukhyA paramAtmavidyaiva kasmAnna gR^ihyate.amR^itatvaM cha | nanUktAyAH paramAtmavidyAyAH karmaNashcha virodhAtsamuchchayAnupapattiH | satyam.h | virodhastu nAvagamyate, virodhAvirodhayoH shAstrapramANakatvAt.h | yathA.avidyAnushhThAnaM vidyopAsanaM cha shAstrapramANakaM, tathA tadvirodhAvirodhAvapi | yathA cha \ldq na hiMsyAtsarvA bhUtAni\rdq iti shAstrAdavagataM punaH shAstreNaiva bAdhyate \dash \ldq adhvare pashuM hiMsyAd.h\rdq iti | evaM vidyAvidyayorapi syAd.h, vidyAkarmaNoshcha samuchchayaH | na \dash \ldq dUramete viparIte vishhUchI avidyA yA cha vidyA\rdq (ka\.u\. 1\.2\.4) iti shruteH hetusvarUpaphalavirodhAt.h | \ldq vidyAM chAvidyAM cha\rdq iti vachanAdavirodha, iti chenna, vidyA.avidyAvirodhAvirodhayorvikalpAsambhavAt.h | samuchchayavidhAnAdavirodha eveti chenna, samasambhavAnupapatteH | krameNaikAshraye syAtAM vidyAvidye iti chenna, vidyotpattAvidyAyA hyastatvAttadAshraye.avidyAnupapatteH | na hyagnirushhNaH prakAshashcheti vij~nAnotpattau yasminnAshraye tadutpannaM tasminneva Ashraye shIto.agniraprakAsho vetyavidyAyA utpattirnApi saMshayo.aj~nAnaM vA | \ldq yasminsarvANi bhUtAni AtmaivAbhUdvijAnataH, tatra ko mohaH kaH shoka ekatvamanupashyata\rdq iti shokamohAdyasambhavashruteH | avidyA.asambhavAt.h tadupAdAnAya karmaNo.api anupapattimavochAma | \ldq amR^itamashnuta\rdq ityApexikamamR^itaM, \ldq vidyA\rdq{}shabdena paramAtmavidyAgrahaNe \ldq hiraNmayena\rdq ityAdinA dvAramArgAdiyAchanaM anutpannaM syAt.h\? tasmAd.h, upAsanayA samuchchayo, na paramAtmavij~nAnena, iti yathAsmAbhirvyAkhyAta eva mantrArtha, ityuparamyate || \centerline{iti shrIgovindabhagavatpAdashishhya shrIshaN^karabhagavataH kR^itau} \centerline{vAjasaneyisaMhitopanishhadbhAshhyaM sampUrNam.h} ## %\medskip\hrule%\medskip Encoded by Shrisha Rao (shrao@dvaita.org) Proofread by Meera Tadipatri (mtadipatri@dvaita.net) \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}