%@@1 % File name : dhvanyaloka1.itx %-------------------------------------------- % Text title : dhvanyaaloka % Author : aanandavardhana % Language : Sanskrit % Subject : % Description/comments : Source : % % Transliterated by : Rajani Arjun Shankar rajani_arjun@yahoo.com % Proofread by : Rajani Arjun Shankar rajani_arjun@yahoo.com % Latest update : January 7 ,2002 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Please ignore the following commands upto #indian and others with % \ mark, % which are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. dhvanyaaloka ..}## \itxtitle{.. dhvanyaalokaH ..}##\endtitles ## .. prathama udyotaH .. svechchhaakesariNaH svachchhasvachchhaayaayaasitendavaH . traayantaaM vo madhuripoH prapannaartichchhido nakhaaH .. kaavyasyaatmaa dhvaniriti budhairyaH samaamnaatapuurva\- stasyaabhaavaM jagadurapare bhaaktamaahustamanye . kechidvaachaam sthitamavishhaye tattvamuuchustadiiyam tena bruumaH sahR^idayamanaHpriitaye tatsvaruupam .. 1.. budhaiH kaavyatattvavidbhiH kaavyasyaatmaa dhvaniriti saMj~nitaH \, paramparayaa yaH samaamnaatapuurvaH samyak aasamantaat mnaataH prakaTitaH , tasya sahR^idayajanamanaHprakaashamaanasyaapyabhaavamanye jagaduH . tadabhaavavaadinaaM chaamii vikalpaaH sambhavanti . tatra kechidaachakShiiran \-\-\- shabdaarthashariirantaavatkaavyam . tatra cha shabdagataashchaarutvahetavo.anupraasaadayaH prasiddhaa eva . arthagataashchopamaadayaH . varNasa.nghaTanaadharmaashcha ye maadhuryaadayaste.api pratiiyante . tadanatiriktavR^ittayo vR^ittayo.api yaaH kaishchidupanaagarikaadyaaH prakaashitaaH \, taa api gataaH shravaNagocharam . riitayashcha vaidarbhiiprabhR^itayaH . tadvyatiriktaH ko.ayam dhvanirnaameti . anye bruuyuH \-\- naastyeva dhvaniH . prasiddhaprasthaanavyatirekiNaH kaavyaprakaarasya kaavyatvahaaneH sahR^idayahR^idayaahlaadishabdaartha\- mayatvameva kaavyalakShaNam . na choktaprasthaanaatirekiNo maargasya tatsambhavati . na cha tatsamataantaHpaatinaH sahR^idayaan kaa.nshchitparikalpya tatprasiddhyaa dhvanau kaavyavyapadeshaH pravartito.api sakalavidvanmanograahitaamavalambate . punarapare tasyaabhaavamanyathaa kathayeyuH \-\- na sambhavatyeva dhvanirnaamaapuurvaH kashchit . kaamaniiyakamanativartamaanasya tasyokteShveva chaarutvahetuShvantarbhaavaat . teShaamanyatamasyaiva vaa apuurvasamaakhyaa\- maatrakaraNe yatkiMchana kathanaM syaat . ki~ncha vaagvikalpaanaamaanantyaat sambhavatyapi vaa kasmi.nshchit kaavya\- lakShaNavidhaayibhiH prasiddhairapradarshite prakaaraleshe dhvanirdhvaniriti yadetadaliikasahR^idayatvabhaavanaamukulitalochanairnR^ityate \, tatra hetuM na vidmaH . sahasrasho hi mahaatmabhiranyairalaMkaaraprakaaraaH prakaashitaaH prakaashyante cha . na cha teShaameShaa dashaa shruuyate . tasmaat pravaadamaatraM dhvaniH . na tvasya kShodakShamam tattvam ki.nchidapi prakaashayituM shakyam . tathaa chaanyena kR^ita evaatra shlokaH \-\-\- yasminnasti na vastu ki.nchana manaHprahlaadi saalaMkR^iti vyutpannai rachitaM cha naiva vachanairvakroktishuunyaM cha yat . kaavyaM taddhvaninaa samanvitamiti priityaa prashaMsa~njaDo no vidmo.abhidadhaati kiM sumatinaa pR^iShTaH svaruupaM dhvaneH .. bhaaktamaahustamanye . anye taM dhvanisaMj~nitam kaavyatmaanaM guNavR^ittirityaahuH . yadyapi cha dhvanishabdasa.nkiirtanena kaavyalakShaNavidhaayibhirguNavR^itti\- ranyo vaa na kashchitprakaaraH prakaashitaH \, tathaapi amukhyavR^ittyaa kaavyeShu vyavahaaraM darshayataa dhvanimaargo manaakspR^iShTo.api na lakShita iti parikalpyaivamuktam \-\-\- \'bhaaktamaahustamanye\' iti . kechitpunarlakShaNakaraNashaaliinabuddhayo dhvanestattvaM giraamagocharam sahR^idayahR^idayasaMvedyameva samaakhyaatavantaH . tenaivaMvidhaasu vimatiShu sthitaasu sahR^idayamanaHpriitaye tatsvaruupaM bruumaH . tasya hi dhvaneH svaruupaM sakalasatkavikaavyopaniShadbhuutamatiramaNiiya\- maNiiyasiibhirapi chirantanakaavyalakShaNavidhaayinaaM buddhibhiranunmiilita\- puurvam \, atha cha raamaayaNamahaabhaarataprabhR^itini lakShye sarvatra prasiddhavyavahaaraM lakShayataaM sahR^idayaanaamaanando manasi labhataaM pratiShThaamiti prakaashyate .. 1.. tatra dhvanereva lakShayitumaarabdhasya bhuumikaaM rachayitumidamuchyate \-\-\- yo.arthaH sahR^idayashlaaghyaH kaavyaatmeti vyavasthitaH . vaachyapratiiyamaanaakhyau tasya bhedaavubhau smR^itau .. 2.. kaavyasya hi lalitochitasanniveshachaaruNaH shariirasyevaatmaa saararuupatayaa sthitaH sahR^idayashlaaghyo yo.arthastasya vaachyaH pratiiyamaanashcheti dvau bhedau . tatra vaachyaH prasiddho yaH prakaarairupamaadibhiH . bahudhaa vyaakR^itaH so.anyaiH \-\-\- kaavyalakShmavidhaayibhiH . \-\-\- tato neha pratanyate .. 3.. kevalamanuudyate punaryathopayogamiti .. 3.. pratiiyamaanaM punaranyadeva vastvasti vaaNiiShu mahaakaviinaam . yattatprasiddhaavayavaatiriktaM vibhaati laavaNyamivaa.nganaasu .. 4.. pratiiyamaanaM punaranyadeva vaachyaadvastvasti vaaNiiShu mahaakaviinaam . yattatsahR^idayasuprasiddhaM prasiddhebhyo.ala.nkR^itebhyaH pratiitebhyo vaa.avayavebhyo vyatiriktatvena prakaashate laavaNyamivaa.nganaasu . yathaa hya.nganaasu laavaNyaM pR^itha~NnirvarNyamaanaM nikhilaavayavavyatireki kimapyanyadeva sahR^idayalochanaamR^itaM tattvaantaraM tadvadeva so.arthaH . sa hyartho vaachyasaamarthyaakShiptam vastumaatramala.nkaararasaadayashchetyaneka prabhedaprabhinnau darshayiShyate . sarveShu cha teShu prakaareShu tasya vaachyaadanyatvam . tathaa hyaadyastaavatprabhedo vaachyaad duuram vibhedavaan . sa hi kadaachidvaachye vidhiruupe pratiShedharuupaH . yathaa \-\-\- bhrama dhaarmika visrabdhaH sa shunako.adya maaritastena . godaavariinadiikuulalataagahanavaasinaa dR^iptasiMhena .. kvachidvaachye pratiShedharuupe vidhiruupo yathaa \-\-\- shwashruuratra shete athavaa nimajjati atraahaM divasakaM pralokaya . maa pathika raatryandhaH shayyaayaamaavayoH shayiShThaaH .. kvachidvaachye vidhiruupe.anubhayaruupo yathaa \-\-\- vraja mamaivaikasyaa bhavantu niHshvaasaroditavyaani . maa tavaapi tayaa vinaa daakShiNyahatasya janiShata .. kvachidvaachye pratiShedharuupe.anubhayaruupo yathaa \-\-\- praarthaye taavatprasiida nivartasva mukhashashijyotsnaaviluptatamonivahe . abhisaarikaaNaaM vighnaM karoShyanyaasaamapi hataashe .. kvachidvaachyaadvibhinnaviShayatvena vyavasthaapito yathaa \-\-\- kasya vaa na bhavati roSho dR^iShTvaa priyaayaaH savraNamadharam . sabhramarapadmaaghraaNashiile vaaritavaame sahasvedaaniim .. anye chaivaMprakaaraa vaachyaadvibhedinaH pratiiyamaanabhedaaH saMbhavanti . teShaaM di~Nmaatrametatpradarshitam . dvitiiyo.api prabhedo vaachyaadvibhinnaH saprapa~nchamagre darshayiShyate . tR^itiiyastu rasaadilakShaNaH prabhedo vaachyasaamarthyaakShiptaH prakaashate \, na tu saakShaachchhabdavyaapaaraviShaya iti vaachyaadvibhinna eva . tathaa hi vaachyatvaM tasya svashabdaniveditatvena vaa syaat . vibhaavaadipratipaadanamukhena vaa . purvasmin pakShe svashabdaniveditatvaabhaave rasaadiinaamapratiitiprasa.ngaH . na cha sarvatra teShaaM svashabdaniveditatvam . yatraapyasti tat \, tatraapi vishishTavibhaavaadipratipaadanamukhenaivaiShaaM pratiitiH . svashabdena saa kevalamanuudyate \, na tu tatkR^itaa viShayaantare tathaa tasyaa adarshanaat . na hi kevalashR^i.ngaaraadishabdamaatrabhaaji vibhaavaadipratipaadanarahite kaavye manaagapi rasavattvapratiitirasti . yatashcha svaabhidhaanamantareNa kevalebhyo.api vibhaavaadibhyo vishishTebhyo rasaadiinaaM pratiitiH . kevalaachcha svaabhidhaanaadapratiitiH . tasmaadanvayavyatirekaabhyaamabhidheyasaamarthyaa\- kShiptatvameva rasaadiinaam . na tvabhidheyatvaM katha.nchit \, iti tR^itiiyo.api prabhedo vaachyaadvibhinna eveti sthitam . vaachyena tvasya saheva pratiitirityagre darshayiShyate . kaavyasyaatmaa sa evaarthastathaa chaadikaveH puraa . krau~nchadvandvaviyogotthaH shokaH shlokatvamaagataH .. 5.. vividhavaachyavaachakarachanaaprapa~nchachaaruNaH kaavyasya sa evaarthaH saarabhuutaH . chaadikavervaalmiikeH nihatasahachariivirahakaatara\- krau~nchaakrandajanitaH shoka eva shlokatayaa pariNataH . shoko hi karuNasthaayibhaavaH . pratiiyamaanasya chaanyabhedadarshane.api rasabhaavamukhenaivopalakShaNaM praadhaanyaat . sarasvatii svaadu tadarthavastu niHShyandamaanaa mahataaM kaviinaam . alokasaamaanyamabhivyanakti parisphurantam pratibhaavisheSham .. 6.. tat vastutattvaM niHShyandamaanaa mahataaM kaviinaaM bhaaratii alokasaamaanyaM pratibhaavisheShaM parisphurantamabhivyanakti . yenaasminnativichitrakavi\- paramparaavaahini saMsaare kaalidaasaprabhR^itayo dvitraaH pa~nchaShaa vaa mahaakavaya iti gaNyante . idaM chaaparaM pratiiyamaanasyaarthasya sadbhaavasaadhanaM pramaaNam \-\-\- shabdaarthashaasanaj~naanamaatreNaiva na vedyate . vedyate sa tu kaavyaarthatattvaj~naireva kevalam .. 7.. so.artho yasmaatkevalaM kaavyaarthatattvaj~naireva j~naayate . yadi cha vaachyaruupa evaasaavarthaH syaattadvaachyavaachakaruupaparij~naanaadeva tatpratiitiH syaat . atha cha vaachyavaachakalakShaNamaatrakR^itashramaaNaaM kaavyatattvaarthabhaavanaavimukhaanaaM svarashrutyaadilakShaNamivaa.apra\- giitaanaaM gaandharvalakShaNavidaamagochara evaasaavarthaH . evaM vaachyavyatirekiNo vya~Ngyasya sadbhaavaM pratipaadya praadhaanyaM tasyaiveti darshayati \-\-\- so.arthastadvyaktisaamarthyayogii shabdashcha kashchana . yatnataH pratyabhij~neyau tau shabdaarthau mahaakaveH .. 8.. vya~Ngyo.arthastadvyaktisaamarthyayogii shabdashcha kashchana \, na shabda\- maatram . taaveva shabdaarthau mahaakaveH pratyabhij~neyau .vya~Ngyavya~nja\- kaabhyaameva suprayuktaabhyaaM mahaakavitvalaabho mahaakaviinaaM \, na vaachyavaachakarachanaamaatreNa . idaaniiM vya~Ngyavya~njakayoH praadhaanye.api yadvaachyavaachakaaveva prathamamupaadadate kavayastadapi yuktamevetyaaha \-\-\- aalokaarthii yathaa diipashikhaayaaM yatnavaa~njanaH . tadupaayatayaa tadvadarthe vaachye tadaadR^itaH .. 9.. yathaa hyaalokaarthii sannapi diipashikhaayaaM yatnavaa~njano bhavati tadu\- paayatayaa . na hi diipashikhaamantareNaalokaH sambhavati . tadvya~NgyamarthaM pratyaadR^ito jano vaachye.arthe yatnavaan bhavati . anena pratipaadakasya kavervya~NgyamarthaM prati vyaapaaro darshitaH .. 9.. pratipaadyasyaapi taM darshayitumaaha \-\-\- yathaa padaarthadvaareNa vaakyaarthaH sampratiiyate . vaachyaarthapuurvikaa tadvatpratipattasya vastunaH .. 10.. yathaa hi padaarthadvaareNa vaakyaarthaavagamastathaa vaachyaarthapratiiti\- puurvikaa vya~Ngyasyaarthasya pratipattiH .. 10.. idaaniiM vaachyaarthapratiitipuurvakatve.api tatpratiitervya~Ngyasyaarthasya praadhaanyaM yathaa na vyaalupyate tathaa darshayati \-\-\- svasaamarthyavashenaiva vaakyaarthaM pratipaadayan . yathaa vyaapaaraniShpattau padaartho na vibhaavyate .. 11.. yathaa svasaamarthyavashenaiva vaakyaarthaM prakaashayannapi padaartho vyaapaaraniShpattau na bhaavyate vibhaktatayaa .. 11.. tadvatsachetasaaM so.artho vaachyaarthavimukhaatmanaam . buddhau tattvaarthadarshinyaaM jhaTityevaavabhaasate .. 12.. evaM vaachyavyatirekiNo vya~Ngyasyaarthasya sadbhaavaM pratipaadya prakR^ita upayojayannaaha \-\-\- yatraarthaH shabdo vaa tamarthamupasarjaniikR^itasvaarthau . vya~NktaH kaavyavisheShaH sa dhvaniriti suuribhiH kathitaH .. 13.. yatraartho vaachyavisheShaH vaachakavisheShaH shabdo vaa tamarthaM vya~NktaH \, sa kaavyavisheSho dhvaniriti . anena vaachyavaachakachaarutvahetubhya upamaadibhyo.anupraasaadibhyashcha vibhakta eva dhvanerviShaya iti darshitam . yadapyuktam \-\-\- \'prasiddhaprasthaanaatikramiNo maargasya kaavyahaanerdhvanirnaasti\' iti \, tadapyayuktam . yato lakShaNakR^itaameva sa kevalaM na prasiddhaH \, lakShye tu pariikShyamaaNe sa eva sahR^idayahR^idayaahlaadakaari kaavyatattvam . tato.anyachchitramevetyagre darshayiShyaamaH . yadapyuktam \-\-\- \'kaamaniiyakamanativartamaanasya tasyoktaala.nkaaraadi\- prakaareShvantarbhaavaH \' iti \, tadapyasamiichiinam ; vaachyavaachakamaatraa\- shrayiNi prasthaane vya~Ngyavya~njakasamaashrayeNa vyavasthitasya dhvaneH kathamantarbhaavaH \, vaachyavaachakachaarutvahetavo hi tasyaa.ngabhuutaaH \, sa tva.ngiruupa eveti pratipaadayiShyamaaNatvaat . parikarashlokaashchaatra \-\-\- vya~Ngyavya~njakasambandhanibandhanatayaa dhvaneH . vaachyavaachakachaarutvahetvantaHpaatitaa kutaH .. nanu yatra pratiiyamaanasyaarthasya vaishadyenaapratiitiH sa naama maa bhuud dhvanerviShayaH . yatra tu pratiitirasti \, yathaa \-\-\- samaasoktyaakShepaanuktanimittavisheShoktiparyaayoktaapahnutidiipakasa.nkaraa\- la.nkaaraadau \, tatra dhvanerantarbhaavo bhaviShyatiityaadi niraakartumabhihitam \-\-\- \'upasarjaniikR^itasvaarthau \' iti . artho guNiikR^itaatmaa \, guNiikR^itaabhidheyaH shabdo vaa yatraarthaantara\- mabhivyanakti sa dhvaniriti . teShu kathaM tasyaantarbhaavaH . vya~Ngyapraadhaanye hi dhvaniH . na chaitatsamaasoktyaadiShvasti . samaasoktau taavat \-\-\- upoDharaageNa vilolataarakaM tathaa gR^ihiitaM shashinaa nishaamukham . yathaa samastaM timiraa.nshukaM tayaa puro.api raagaadgalitaM na lakShitam .. ityaadau vya~NgyenaanugataM vaachyameva praadhaanyena pratiiyate samaaropita\- naayikaanaayakavyavahaarayornishaashashinoreva vaakyaarthatvaat . aakShepe.api vya~NgyavisheShaakShepiNo.api vaachyasyaiva chaarutvaM praadhaanyena vaakyaartha aakShepoktisaamarthyaadeva j~naayate . tathaahi \-\- tatra shabdopaaruuDho visheShaabhidhaanechchhayaa pratiShedharuupo ya aakShepaH sa eva vya~NgyavisheSha\- maakShipanmukhyaM kaavyashariiram . chaarutvotkarShanibandhanaa hi vaachyavya~NgyayoH praadhaanyavivakShaa . yathaa \-\-\- anuraagavatii sandhyaa divasastatpurassaraH . aho daivagatiH kiidR^iktathaapi na samaagamaH .. atra satyaamapi vya~Ngyapratiitau vaachyasyaiva chaarutvamutkarShavaditi tasyaiva praadhaanyavivakShaa . yathaa cha diipakaapahnutyaadau vya~NgyatvenopamaayaaH pratiitaavapi praadhaanyenaa\- vivakShitatvaanna tayaa vyapadeshastadvadatraapi draShTavyam . anuktanimittaayaamapi visheShoktau \-\-\- aahuuto.api sahaayairomityuktvaa vimuktanidro.api . gantumanaa api pathikaH sa~NkochaM naiva shithilayati .. ityaadau vya~Ngyasya prakaraNasaamarthyaatpratiitimaatraM na tu tatpratiitinimittaa kaachichchaarutvaniShpattiriti na praadhaanyam . paryaayokte.api yadi praadhaanyena vya~NgyatvaM tadbhavatu naama tasya dhvanaavantarbhaavaH . na tu dhvanestatraanta\- rbhaavaH . tasya mahaaviShayatvenaa~Ngitvena cha pratipaadayiShyamaaNatvaat . na punaH paryaayo bhaamahodaahR^itasadR^ishe vya~Ngyasyaiva praadhaanyam . vaachyasya tatropasarjanaabhaavenaavivakShitatvaat . apahnutidiipakayoH punarvaachyasya praadhaanyaM vya~Ngyasya chaanuyaayitvaM prasiddhameva . sa.nkaraala.nkaare.api yadala.nkaaro.ala.nkaaraantarachchhaayaamanugR^ihNaati \, tadaa vya~Ngyasya praadhaanyenaavivakShitatvaanna dhvaniviShayatvam . ala.nkaaradvayasambhaavanaayaaM tu vaachyavya~NgyayoH samaM praadhaanyam . atha vaachyopasarjaniibhaavena vya~Ngyasya tatraavasthaanaM tadaa so.api dhvaniviShayo.astu \, na tu sa eva dhvaniriti vaktuM shakyam . paryaayokta\- nirdiShTanyaayaat . api cha sa.nkaraala.nkaare.api cha kvachit sa.nkaroktireva dhvanisambhaavanaaM niraakaroti . aprastutaprashaMsaayaamapi yadaa saamaanyavisheShabhaavaannimittanimitti\- bhaavaadvaa abhidhiiyamaanasyaaprastutasya pratiiyamaanena prastutenaabhi\- sambandhastadaabhidhiiyamaanapratiiyamaanayoH samameva praadhaanyam . yadaa taavatsaamaanyasyaaprastutasyaabhidhiiyamaanasya praakaraNikena visheSheNa pratiiyamaanena sambandhastadaa visheShapratiitau satyaamapi praadhaanyena tatsaamaanyenaavinaabhaavaatsaamaanyasyaapi praadhaanyam . yadaapi visheShasya saamaanyaniShThatvaM tadaapi saamaanyasya praadhaanye saamaanye sarvavisheShaaNaamantarbhaavaadvisheShasyaapi praadhaanyam . nimittanimittibhaave chaayameva nyaayaH . yadaa tu saaruupyamaatravashenaaprastutaprashaMsaayaamaprakR^itaprakR^itayoH sambandhastadaapyaprastutasya saruupasyaabhidhiiyamaanasya praadhaanyenaa\- vivakShaayaaM dhvanaavevaantaHpaataH . itarathaa tvala.nkaaraantarameva . tadayamatra sa~NkShepaH \-\-\- vya~Ngyasya yatraapraadhaanyaM vaachyamaatraanuyaayinaH . samaasoktyaadayastatra vaachyaala~NkR^itayaH sphuTaaH .. vya~Ngyasya pratibhaamaatre vaachyaarthaanugame.api vaa . na dhvaniryatra vaa tasya praadhaanyaM na pratiiyate .. tatparaaveva shabdaarthau yatra vya~NgyaM prati sthitau . dhvaneH sa eva viShayo mantavyaH sa.nkarojjhitaH .. tasmaanna dhvaneranyatraantarbhaavaH . itashcha naantarbhaavaH \; yataH kaavyavisheSho.a.ngii dhvaniriti kathitaH . tasya punara.ngaani \-\-\- ala.nkaaraa guNaa vR^ittayashcheti pratipaadayiShyante . na chaavayava eva pR^ithagbhuuto.avayaviiti prasiddhaH . apR^ithagbhaave tu tada.ngatvaM tasya . na tu tattvameva . yatraapi vaa tattvaM tatraapi dhvanermahaaviShaya\- tvaanna tanniShThatvameva . \' suuribhiH kathita \' iti vidvadupaj~neyamuktiH \, na tu yathaakatha~nchitpravR^itteti pratipaadyate . prathame hi vidvaaMso vaiyaakaraNaaH \, vyaakaraNamuulatvaatsarvavidyaanaam . te cha shruuyamaaNeShu varNeShu dhvaniriti vyavaharanti . tathaivaanyaistanmataanusaaribhiH suuribhiH kaavyatattvaarthadarshibhi\- rvaachyavaachakasammishraH shabdaatmaa kaavyamiti vyapadeshyo vya~njaka\- tvasaamyaaddhvanirityuktaH . na chaivaMvidhasya dhvanervakShyamaaNaprabheda\- tadbhedasa.nkalanayaa mahaaviShayasya yatprakaashanaM tadaprasiddhaala.nkaara\- visheShamaatrapratipaadanena tulyamiti tadbhaavitachetasaaM yukta eva saMrambhaH . na cha teShu katha~nchidiirShyayaa kaluShitashemuShiikatva\- maaviShkaraNiiyam . tadevaM dhvanestaavadabhaavavaadinaH pratyuktaaH . asti dhvaniH . sa chaasaavavivakShitavaachyo vivakShitaanyaparavaachyashcheti dvividhaH saamaanyena . tatraadyasyodaaharaNam \-\-\- suvarNapuShpaaM pR^ithiviiM chinvanti puruShaastrayaH . shuurashcha kR^itavidyashcha yashcha jaanaati sevitum .. dvitiiyasyaapi \-\-\- shikhariNi kva nu naama kiyachchiraM kimabhidhaanamasaavakarottapaH . taruNi yena tavaadharapaaTalaM dashati bimbaphalaM shukashaavakaH .. 13.. yadapyuktaM bhaktirdhvaniriti \, tatpratisamaadhiiyate \-\-\- bhaktyaa bibharti naikatvam ruupabhedaadayaM dhvaniH ayamuktaprakaaro dhvanirbhaktyaa naikatvaM bibharti bhinnaruupatvaat . vaachyavyatiriktasyaarthasya vaachyavaachakaabhyaaM taatparyeNa prakaashanaM yatra vya~Ngyapraadhaanye sa dhvaniH . upachaaramaatraM tu bhaktiH . maa chaitatsyaadbhaktirlakShaNaM dhvanerityaaha \-\-\- ativyaapterathaavyaapterna chaasau lakShyate tayaa .. 14.. naiva bhaktyaa dhvanirlakShyate . katham \? ativyaapteravyaapteshcha . tatraativyaaptirdhvanivyatirikte.api viShaye bhakteH sambhavaat . yatra hi vya~NgyakR^itaM mahatsauShThavaM naasti tatraapyupacharitashabdavR^ittyaa prasiddhyanurodhapravartitavyavahaaraaH kavayo dR^ishyante . yathaa \-\-\- parimlaanaM piinastanajaghanasa~Ngaadubhayata\- stanormadhyasyaantaH parimilanamapraapya haritam . idaM vyastanyaasaM shlathabhujalataakShepavalanaiH kR^ishaa~NgyaaH santaapaM vadati bisiniipatrashayanam .. tathaa \-\-\- shatakR^itvo.avarudhyate sahasrakR^itvashchumbyate . viramya punaa ramyate priyo jano naasti punaruktam .. tathaa \-\-\- kupitaaH prasannaa avaruditavadanaa vihasantyaH . yathaa gR^ihiitaastathaa hR^idayaM haranti svairiNyo mahilaaH .. tathaa \-\-\- bhaaryaayaaH prahaaro navalatayaa dattaH priyeNa stanapR^iShThe . mR^iduko.api duHsaha iva jaato hR^idaye sapatniinaam .. tathaa \-\-\- paraarthe yaH piiDaamanubhavati bha~Nge.api madhuro yadiiyaH sarveShaamiha khalu vikaaro.apyabhimataH . na sampraapto vR^iddhiM yadi sa bhR^ishamakShetrapatitaH kimikShordoSho.asau na punaraguNaayaa marubhuvaH .. ityatrekShupakShe.anubhavatishabdaH . na chaivaMvidhaH kadaachidapi dhvanerviShayaH . yataH \-\-\- uktyantareNaashakyaM yattachchaarutvaM prakaashayan . shabdo vya~njakataaM bibhrad dhvanyukterviShayiibhavet .. 15.. atra chodaahR^ite viShaye noktyantaraashakyachaarutvavyaktihetuH shabdaH . ki~ncha \-\-\- ruuDhaa ye viShaye.anyatra shabdaaH svaviShayaadapi . laavaNyaadyaaH prayuktaaste na bhavanti padaM dhvaneH .. 16.. teShu chopacharitashabdavR^ittirastiiti . tathaavidhe cha viShaye kvachitsambhavannapi dhvanivyavahaaraH prakaaraantareNa pravartate . na tathaavidhashabdamukhena . api cha \-\-\- mukhyaaM vR^ittiM parityajya guNavR^ittyaa.arthadarshanam . yaduddishya phalaM tatra shabdo naiva skhaladgatiH .. 17.. tatra hi chaarutvaatishayavishiShTaarthaprakaashanalakShaNe prayojane kartavye yadi shabdasyaamukhyataa tadaa tasya prayoge duShTataiva syaat . na chaivam \; tasmaat \-\-\- vaachakatvaashrayeNaiva guNavR^ittirvyavasthitaa . vya~njakatvaikamuulasya dhvaneH syaallakShaNaM katham .. 18.. tasmaadanyo dhvaniranyaa cha guNavR^ittiH . avyaaptirapyasya lakShaNasya . na hi dhvaniprabhedo vivakShitaanyaparavaachyalakShaNaH . anye cha bahavaH prakaaraa bhaktyaa vyaapyantaH \; tasmaadbhaktiralakShaNam .. 18.. kasyachid dhvanibhedasya saa tu syaadupalakShaNam . saa punarbhaktirvakShyamaaNaprabhedamadhyaadanyatamasya bhedasya yadi naamopalakShaNatayaa sambhaavyeta \; yadi cha guNavR^ittyaiva dhvani\- rlakShyata ityuchyate tadabhidhaavyaapaareNa taditaro.ala.nkaaravargaH samagra eva lakShyata iti pratyekamala.nkaaraaNaaM lakShaNakaraNa\- vaiyarthyaprasa~NgaH . kiM cha lakShaNe.anyaiH kR^ite chaasya pakShasaMsiddhireva naH .. 19.. kR^ite.api vaa puurvamevaanyairdhvanilakShaNe pakShasaMsiddhireva naH \; yasmaaddhvanirastiiti naH pakShaH . sa cha praageva saMsiddha ityayatna\- sampannasamiihitaarthaaH saMvR^ittaaH smaH . ye.api sahR^idayahR^idaya\- saMvedyamanaakhyeyameva dhvaneraatmaanamaamnaasiShuste.api na pariikShya vaadinaH . yata uktayaa niityaa vakShyamaaNayaa cha dhvaneH saamaanyavishe\- ShalakShaNe pratipaadite.api yadyanaakhyeyatvaM tatsarveShaameva vastuunaaM tatprasaktam . yadi punardhvaneratishayoktyaanayaa kaavyaantaraatishaayi taiH svaruupamaakhyaayate tatte.api yuktaabhidhaayina eva .. iti shriiraajaanakaanandavardhanaachaaryavirachite dhvanyaaloke prathama uddyotaH .. ##\medskip\hrule\medskip Encoded by Rajani Arjun Shankar rajani\_{}arjun@yahoo.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}