%@@1 % File name : dhvanyaloka2.itx %-------------------------------------------- % Text title : dhvanyaloka udyota 2 % Author : % Language : Sanskrit % Subject : % Description/comments : Source : % % Transliterated by : Rajani rajni_arjun@yahoo.com % Proofread by : Rajani rajni_arjun@yahoo.com % Latest update : January 4, 2002 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % ftp://jaguar.cs.utah.edu/sanskrit/sanskrit.html %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Please ignore the following commands upto #indian and others with % \ mark, % which are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. dhvanyaloka 2 ..}## \itxtitle{.. dhvanyaloka 2 ..}##\endtitles ## evamavivakShitavaachyavivakShitaanyaparavaachyatvena dhvanirdviprakaaraH prakaashitaH. tatraavivakShitavaachyasya prabhedapratipaadanaayedamuchyate \-\-\- arthaantare sa~NkramitamatyantaM vaa tiraskR^itam . avivakShitavaachyasya dhvanervaachyaM dvidhaa matam .. 1.. tathaavidhaabhyaaM cha taabhyaaM vya~ngyasyaiva visheShaH . tatraarthaantarasa~Nkramitavaachyo yathaa \-\-\- snigdhashyaamalakaantiliptaviyato velladbalaakaa ghanaa vaataaH shiikariNaH payodasuhR^idaamaanandakekaaH kalaaH . kaamaM santu dR^iDhaM kaThorahR^idayo raamo.asmi sarvaM sahe vaidehii tu katham bhavishyati hahaa haa devi dhiiraa bhava .. ityatra raamashabdaH . anena hi vya~NgyadharmaantarapariNataH sa~nj~nii pratyaayyate \, na saMj~nimaatram . yathaa cha mamaiva viShamabaaNaliilaayaam \-\-\- tadaa jaayante guNaa yadaa te sahR^idayairgR^ihyante . ravikiraNaanugR^ihiitaani bhavanti kamalaani kamalaani .. ityatra dvitiiyaH kamalashabdaH . atyantatiraskR^itavaachyo yathaadikavervaalmiikeH \-\-\- ravisa~NkraantasaubhaagyastuShaaraavR^itamaNDalaH . niHshvaasaandha ivaadarshashchandramaa na prakaashate .. iti . atraandhashabdaH . gaganaM cha mattameghaM dhaaraalulitaarjunaani cha vanaani . niraha~NkaaramR^igaa~Nkaa haranti niilaa api nishaaH .. atra mattaniraha~Nkaarashabdau .. 1.. asaMlakShyakramoddyotaH krameNa dyotitaH paraH . vivakShitaabhidheyasya dhvaneraatmaa dvidhaa mataH .. 2.. mukhyatayaa prakaashamaano vya~Ngyo.artho dhvaneraatmaa . sa cha vaachyaarthaapekShayaa kashchidalakShyakramatayaa prakaashate \, kashchidkrameNeti dvidhaa mataH .. 2.. tatra rasabhaavatadaabhaasatatprashaantyaadirakramaH . dhvaneraatmaa~Ngibhaavena bhaasamaano vyavasthitaH .. 3.. rasaadirartho hi saheva vaachyenaavabhaasate . sa chaa~Ngitvenaavabhaasamaano dhvaneraatmaa . idaaniiM rasavadala.nkaaraadalakShyakramadyotanaatmano dhvanervibhakto viShaya iti pradarshyate \-\-\- vaachyavaachakachaarutvahetuunaaM vividhaatmanaam . rasaadiparataa yatra sa dhvanerviShayo mataH .. 4.. rasabhaavatadaabhaasatatprashamalakShaNaM mukhyamarthamanuvartamaanaa shabdaarthaala~Nkaaraa guNaashcha parasparaM dhvanyapekShayaa vibhinnaruupaa vyavasthitaastatra kaavye dhvaniriti vyapadeshaH .. 4.. pradhaanye.anyatra vaakyaarthe yatraa~NgaM tu rasaadayaH . kaavye tasminnala~Nkaaro rasaadiriti me matiH .. 5.. yadyapi rasavadala~Nkaarasyaanyairdarshito viShayastathaapi yasmin kaavye pradhaanatayaa.anyo.artho vaakyaarthiibhuutastasya chaa~Ngabhuutaa ye rasaadayaste rasaaderala~Nkaarasya viShayaa iti maamakiinaH pakShaH . tadyathaa chaaTuShu preyo.ala~Nkaarasya vaakyaarthatve.api rasaadayo.a~Ngabhuutaa dR^ishyante . sa cha rasaadirala~NkaaraH shuddhaH sa~NkiirNo vaa . tatraadyo yathaa \-\-\- kiM haasyena na me prayaasyasi punaH praaptashchiraaddarshanaM keyam niShkaruNa pravaasaruchitaa kenaasi duurikR^itaH . svapnaanteShviti te vadan priyatamavyaasaktakaNThagraho buddhaa roditi riktabaahuvalayastaaraM ripustriijanaH .. ityatra karuNarasasya shuddhasyaa~NgabhaaavaatspaShTameva rasavadala~Nkaaratvam . evamevaMvidhe viShaye rasaantaraaNaaM spaShTa evaa~NgabhaavaH . sa~NkiirNo rasaadira~Ngabhuuto yatha \-\-\- kShipto hastaavalagnaH prasabhamabhihato.apyaadadaano.a.nshukaantaM gR^ihNan kesheShvapaastashcharaNanipatito nekShitaH sambhrameNa . aali~Ngan yo.avadhuutastripurayuvatibhiH saashrunetrotpalaabhiH kaamiivaardraaparaadhaH sa dahatu duritaM shaambhavo vaH sharaagniH .. ityatra tripuraripuprabhaavaatishayasya vaakyaarthatve iirShyaavipralambhasya shleShasahitasyaa~Ngabhaava iti \, evaMvidha eva rasavadaadyala~Nkaarasya nyaayyo viShayaH . ata eva cherShyaavipralambhakaruNayora~Ngatvena vyavasthaanaatsamaavesho na doShaH . yatra hi rasasya vaakyaarthiibhaavastatra kathamala~Nkaaratvam \? ala~Nkaaro hi chaarutvahetuH prasiddhaH \; na tvasaavaatmaivaatmanashchaarutvahetuH . tathaa chaayamatra saMkShepaH \-\-\- rasabhaavaaditaatparyamaashritya viniveshanam . ala~NkR^itiinaaM sarvaasaamala~Nkaaratvasaadhanam .. tasmaadyatra rasaadayo vaakyaarthiibhuutaaH sa sarvo na rasaaderala~Nkaarasya viShayaH \; sa dhvaneH prabhedaH \, tasyopamaadayo.ala~NkaaraaH . yatra tu praadhaanyenaarthaantarasya vaakyaarthiibhaave rasaadibhishchaarutvaniShpattiH kriyate \, sa rasaaderala~Nkaarataayaa viShayaH . evaM dhvanerupamaadiinaaM rasavadala~Nkaarasya cha vibhaktaviShayataa bhavati . yadi tu chetanaanaaM vaakyaarthiibhaavo rasaadyala~Nkaarasya viShaya ityuchyate tarhyupamaadiinaaM praviralaviShayataa nirviShayataa vaabhihitaa syaat . yasmaadachetanavastuvR^itte vaakyaarthiibhuute punashchetana\- vastuvR^ittaantayojanayaa yathaakatha~nchidbhavitavyam . atha satyaamapi tasyaaM yatraachetanaanaaM vaakyaarthiibhaavo naasau rasavadala~Nkaarasya viShaya ityuchyate . tat mahataH kaavyaprabandhasya rasanidhaanabhuutasya niirasatvamabhihitaM syaat . yathaa \-\-\- tara~Ngabhruubha~Ngaa kShubhitavihagashreNirashanaa vikarShantii phenaM vasanamiva saMrambhashithilam . yathaaviddhaM yaati skhalitamabhisandhaaya bahusho nadiiruupeNeyaM dhruvamasahanaa saa pariNataa .. yathaa vaa \-\-\- tanvii meghajalaardrapallavatayaa dhautaadharevaashrubhiH shuunyevaabharaNaiH svakaalavirahaadvishraantapuShpodgamaa . chintaa maunamivaashritaa madhukR^itaaM shabdairvinaa lakShyate chaNDii maamavadhuuya paadapatitaM jaataanutaapeva saa .. yathaa vaa \-\-\- teShaaM gopavadhuuvilaasasuhR^idaaM raadhaarahaHsaakShiNaaM kShemaM bhadra kalindashailatanayaatiire lataaveshmanaaM . vichchhinne smaratalpakalpanamR^iduchchhedopayoge.adhunaa te jaane jaraThiibhavanti vigalanniilatviShaH pallavaaH .. ityevamaadau viShaye.achetanaanaaM vaakyaarthiibhaave.api chetanavastuvR^ittaantayojanaastyeva . atha yatra chetanavastuvR^ittaantayojanaasti tatra rasaadirala~NkaaraH . tadevaM satyupamaadayo nirviShayaaH praviralaviShayaa vaa syuH . yasmaannaastyevaasaavachetanavastuvR^ittaanto yatra chetanavastuvR^ittaantayojanaa naastyantato vibhaavatvena . tasmaada~Ngatvena cha rasaadiinaamala~Nkaarataa . yaH punara~Ngii raso bhaavo vaa sarvaakaaramala~NkaaryaH sa dhvaneraatmeti .. 5.. ki~ncha \-\-\- tamarthamavalambante ye.a~NginaM te guNaaH smR^itaaH . a~Ngaashritaastvala`~Nkaaraa mantavyaaH kaTakaadivat .. 6.. ye tamarthaM rasaadilakShaNama~NginaM santamavalambate te guNaaH shauryaadivat . vaachyavaachakalakShaNaanya~Ngaani ye punastadaashritaas\- te.ala~Nkaaraa mantavyaaH kaTakaadivat .. 6.. tathaa cha \-\-\- shR^i~Ngaara eva madhuraH paraH prahlaadano rasaH . tanmayaM kaavyamaashritya maadhuryaM pratitiShThati .. 7.. shR^i~Ngaara eva rasaantaraapekShayaa madhuraH prahlaadahetutvaat . tatprakaashanaparashabdaarthatayaa kaavyasya sa maadhuryalakShaNo guNaH . shravyatvaM punarojaso.api saadhaaraNamiti .. 7.. shR^i~Ngaare vipralambhaakhye karuNe cha prakarShavat . maadhuryamaardrataaM yaati yatastatraadhikaM manaH .. 8.. vipralambhashR^i~NgaarakaruNayostu maadhuryameva prakarShavat . sahR^idayahR^idayaavarjanaatishayanimittatvaaditi .. 8.. raudraadayo rasaa diiptyaa lakShyante kaavyavartinaH . tadvyaktihetuu shabdaarthaavaashrityaujo vyavasthitam .. 9.. raudraadayo hi rasaaH paraaM diiptimujjvalataaM janayantiiti lakShaNayaa ta eva diiptirityuchyate . tatprakaashanaparaH shabdo diirghasamaasa\- rachanaala~NkR^itaM vaakyam . yathaa \-\-\- cha~nchadbhujabhramitachaNDagadaabhighaata\- sa~nchuurNitoruyugalasya suyodhanasya . styaanaavabaddhaghanashoNitashoNapaaNi\- ruttaMsayiShyati kachaa.nstava devi bhiimaH .. tatprakaashanaparashchaartho.anapekShitadiirghasamaasarachanaH prasannavaachakaabhidheyaH . yathaa \-\-\- yo yaH shastraM bibharti svabhujagurumadaH paaNDaviinaaM chamuunaaM yo yaH paa~nchaalagotre shishuradhikavayaa garbhashayyaaM gato vaa . yo yastatkarmasaakShii charati mayi raNe yashcha yashcha pratiipaH krodhaandhastasya tasya svayamapi jagataamantakasyaantako.aham .. ityaadau dvayorojastavm .. 9.. samarpakatvaM kaavyasya yattu sarvarasaan prati . sa prasaado guNo j~neyaH sarvasaadhaaraNakriyaH .. 10.. prasaadastu svachchhataa shabdaarthayoH . sa cha sarvarasasaadhaaraNo guNaH sarvarachanaasaadhaaraNashcha vya~NgyaarthaapekShayaiva mukhyatayaa vyavasthito mantavyaH . shrutiduShTaadayo doShaa anityaa ye cha darshitaaH . dhvanyaatmanyeva shR^i~Ngaare te heyaa ityudaahR^itaaH .. 11.. anityaa doShaashcha ye shrutiduShTaadayaH suuchitaaste.api na vaachye arthamaatre \, na cha vya~Ngye shR^i~Ngaare vaa dhvaneranaatmabhuute . kiM tarhi \? dhvanyaatmanyeva shR^i~Ngaare.a~Ngitayaa vya~Ngye te heyaa ityudaahR^itaaH . anyathaa hi teShaamanityadoShataiva na syaat . evamayamasaMlakShyakramadyoto dhvaneraatmaa pradarshitaH saamaanyena .. 11.. tasyaa~NgaanaaM prabhedaa ye prabhedaaH svagataashcha ye . teShaamaanantyamanyonyasambandhaparikalpane .. 12.. a~Ngitayaa vya~Ngyo rasaadirvivakShitaanyaparavaachyasya dhvanereka aatmaa ya uktastasyaa~NgaanaaM vaachya vaachakaanupaatinaamala~NkaaraaNaaM ye prabhedaa niravadhayo ye cha svagataastasyaa~Ngino.arthasya rasabhaavatadaabhaasatatprashamalakShaNaa vibhaavaanubhaavavyabhichaaripratipaadanasahitaa anantaaH svaashrayaapekShayaa niHsiimaano visheShaasteShaa\- manyonyasambandhaparikalpane kriyamaaNe kasyachi\- danyatamasyaapi rasasya prakaaraaH parisa~NkhyaatuM na shakyante kimuta sarveShaam . tathaa hi shR^i~Ngaarasyaa~Nginastaava\- daadyau dvau bhedau - sambhogo vipralambhashcha . sambhogasya cha parasparapremadarshanasurataviharaNaadi\- lakShaNaaH prakaaraaH . vipralambhasyaapyabhilaaSherShyaa\- virahapravaasavipralambhaadayaH . teShaaM cha pratyekaM vibhaavaanubhaavavyabhichaaribhedaH . teShaaM cha deshakaalaadyaashrayaavasthaabheda iti svagatabhedaapekSha\- yaikasya tasyaaparimeyatvaM \, kiM punara~Ngaprabheda\- kalpanaayaam . te hya~NgaprabhedaaH pratyekama~Ngi\- prabhedasambandhaparikalpane kriyamaaNe satyaanantya\- mevopayaanti .. 12.. di~NmaatraM tuuchyate yena vyutpannaanaaM sachetasaam . buddhiraasaaditaalokaa sarvatraiva bhaviShyati .. 13.. di~Nmaatrakathanena hi vyutpannaanaaM sahR^idayaanaamekatraapi rasabhede sahaala~Nkaaraira~Ngaa~Ngibhaavaparij~naanaadaasaaditaalokaa buddhiH sarvatraiva bhaviShyati . tatra \-\-\- shR^i~Ngaarasyaa~Ngino yatnaadekaruupaanubandhavaan . sarveShveva prabhedeShu naanupraasaH prakaashakaH .. 14.. a~Ngino hi shR^i~Ngaarasya ye uktaaH prabhedaasteShu sarveShvekaprakaaraanubandhitayaa prabandhena pravR^itto.anupraaso na vya~njakaH . a~Ngina ityanenaa~Ngabhuutasya shR^i~Ngaarasyaikaruupaanubandhyanupraasanibandhane kaamachaaramaaha .. 14.. dhvanyaatmabhuute shR^i~Ngaare yamakaadinibandhanam . shaktaavapi pramaaditvaM vipralambhe visheShataH .. 15.. dhvaneraatmabhuutaH shR^i~NgaarastaatparyeNa vaachyavaachakaabhyaaM prakaashyamaanastasminyamakaadiinaaM yamakaprakaaraaNaaM nibandhanaM duShkarashabdabha~NgashleShaadiinaaM shaktaavapi pramaaditvaM . \'pramaaditva\' mityanenaitaddarshyate \-\-\- kaakataaliiyena kadaachitkasyachidekasya yamakaaderniShpattaavapi bhuumnaala~Nkaaraantara\- vadrasaa~Ngatvena nibandho na kartavya iti . \'vipralambhe visheShata\' ityanena vipralambhe saukumaaryaatishayaH khyaapyate . tasmindyotye yamakaadera~Ngasya nibandho niyamaanna kartavya iti .. 15.. atra yuktirabhidhiiyate \-\-\- rasaakShiptatayaa yasya bandhaH shakyakriyo bhavet . apR^ithagyatnanirvatyaH so.ala~Nkaaro dhvanau mataH .. 16.. niShpattaavaashcharyabhuuto.api yasyaala~Nkaarasya rasaakShiptatayaiva bandhaH shakyakriyo bhavetso.asminnalakShyakramavya~Ngye dhvanaavala~Nkaaro mataH . tasyaiva rasaa~NgatvaM mukhyamityarthaH. yathaa \-\-\- kapole pattraalii karatalanirodhena mR^iditaa nipiito niHshvaasairayamamR^itahR^idyo.adhararasaH . muhuH kaNThe lagnastaralayati baaShpastanataTiiM priyo manyurjaatastava niranurodhe na tu vayam .. rasaa~Ngatve cha tasya lakShaNamapR^ithagyatnanirvartyatvamiti yo rasaM bandhumadhyavasitasya kaverala~NkaarastaaM vaasanaamatyuuhya yatnaantaramaasthitasya niShpadyate sa na rasaa~Ngamiti . yamake cha prabandhena buddhipuurvakaM kriyamaaNe niyamenaiva yatnaantaraparigraha aapatati shabdavisheShaanveShaNaruupaH . ala~NkaaraantareShvapi tattulyamiti chet \-\-\- naivam \; ala~NkaaraantaraaNi hi niruupyamaaNadurghaTanaanyapi rasasamaahitachetasaH pratibhaanavataH kaverahampuurvikayaa paraapatanti . yathaa kaadambaryaaM kaadambariidarshanaavasare . yathaa cha maayaaraamashirodarshanena vihvalaayaaM siitadevyaaM setau . yuktaM chaitat \, yato rasaa vaachyavisheShairevaakSheptavyaaH . tatpratipaadakaishcha shabdaistat\- prakaashino vaachyavisheShaa eva ruupakaadayo.ala~NkaaraaH . tasmaanna teShaaM bahira~NgatvaM rasaabhivyaktau . yamakaduShkaramaargeShu tu tatsthitameva . yattu rasavanti kaanichidyamakaadiini dR^ishyante \, tatra rasaadiinaama~Ngataa . yamakaadiinaaM tva~Ngitaiva . rasaabhaase chaa~Ngatvamapyaviruddham . a~Ngitayaa tu vya~Ngye rase naa~NgatvaM pR^ithakprayatnanirvartyatvaadyamakaadeH . asyaivaarthasya sa~NgrahashlokaaH \-\-\- rasavanti hi vastuuni saala~NkaaraaNi kaanichit . ekenaiva prayatnena nirvartyante mahaakaveH .. yamakaadinibandhe tu pR^ithagyatno.asya jaayate . shaktasyaapi rase.a~NgatvaM tasmaadeShaaM na vidyate .. rasaabhaasaa~Ngabhaavastu yamakaaderna vaaryate . dhvanyaatmabhuute shR^i~Ngaare tva~Ngataa nopapadyate .. 16.. idaaniiM dhvanyaatmabhuutasya shR^i~Ngaarasya vya~njako.ala\- ~Nkaaravarga aakhyaayate \-\-\- dhvanyaatmabhuute shR^i~Ngaare samiikShya viniveshitaH . ruupakaadirala~Nkaaravarga eti yathaarthataam .. 17.. ala~Nkaaro hi baahyaala~Nkaarasaamyaada~Nginashchaaarutva\- heturuchyate . vaachyaala~Nkaaravargashcha ruupakaadiryaavaanukto vakShyate cha kaishchit \, ala~NkaaraaNaamanantatvaat ... sa sarvo.api yadi samiikShya viniveshyate tadalakShyakramavya~Ngyasya dhvanera~NginaH sarvasyaiva chaarutvaheturniShpadyate .. 17.. eShaa chaasya viniveshane samiikShaa \-\-\- vivakShaa tatparatvena naa~Ngitvena kadaachana . kaale cha grahaNatyaagau naatinirvahaNaiShitaa .. 18.. nirvyuuDhaavapi chaa~Ngatve yatnena pratyavekShaNam . ruupakaadirala~Nkaaravargasyaa~Ngatvasaadhanam .. 19.. rasabandheShvatyaadR^itamanaaH kaviryamala~NkaaraM tada~Ngatayaa vivakShati . yathaa \-\-\- chalaapaa~NgaaM dR^iShTiM spR^ishasi bahusho vepathumatiiM rahasyaakhyaayiiva svanasi mR^idu karNaantikacharaH . karau vyaadhunvatyaaH pibasi ratisarvasvamadharaM vayaM tattvaanveShaanmadhukara hataastvaM khalu kR^itii .. atra hi bhramarasvabhaavoktirala~Nkaaro rasaanuguNaH . \'naa~Ngitvene\'ti na praadhaanyena . kadaachidrasaaditaatparyeNa vivakShito.api hyala~NkaaraH kashchida~Ngitvena vivakShito dR^ishyate . yathaa \-\-\- chakraabhighaataprasabhaaj~nayaiva chakaara yo raahuvadhuujanasya . aali~NganoddaamavilaasavandhyaM ratotsavaM chumbanamaatrasheSham .. atra hi paryaayoktasyaa~Ngitvena vivakShaa rasaaditaatparye satyapiiti . a~Ngatvena vivakShitamapi yamavasare gR^ihNaati naanavasare . avasare gR^ihiitiryathaa \-\-\- uddaamotkalikaaM vipaaNDuraruchaM praarabdhajR^imbhaaM kShaNaa\- daayaasaM shvasanodgamairaviralairaatanvatiimaatmanaH . adyodyaanalataamimaaM samadanaaM naariimivaanyaaM dhruvaM pashyan kopavipaaTaladyuti mukhaM devyaaH kariShyaamyaham .. ityatra upamaa shleShasya . gR^ihiitamapi cha yamavasare tyajati tadrasaanuguNatayaala~Nkaa\- raantaraapekShayaa . yathaa \-\-\- raktastvaM navapallavairahamapi shlaaghyaiH priyaayaa guNai\- stvaamaayaanti shiliimukhaaH smaradhanurmuktaastathaa maamapi . kaantaapaadatalaahatistava mude tadvanmamaapyaavayoH sarvaM tulyamashoka kevalamahaM dhaatraa sashokaH kR^itaH .. atra hi prabandhapravR^itto.api shleSho vyatirekavivakShayaa tyajyamaano rasavisheSham puShNaati . naatraala~Nkaara\- dvayasannipaataH \, kiM tarhi \? ala~Nkaaraantarameva shleShavyatirekalakShaNaM narasiMhavaditi chet \-\-\- na \, tasya prakaaraantareNa vyavasthaapanaat . yatra hi shleShaviShaya eva shabde prakaaraantareNa vyatirekapratiitirjaayate sa tasya viShayaH . yathaa -- \' sa harirnaamnaa devaH saharirvaraturaga\- nivahena \' ityaadau . atra hyanya eva shabdaH shleShasya viShayo.anyashcha vyatirekasya . yadi chaivaMvidhe viShaye.ala~Nkaaraantaratvakalpanaa kriyate tatsaMsR^iShTerviSha\- yaapahaara eva syaat . shleShamukhenaivaatra vyatirekasyaatma\- laabha iti naayaM saMsR^iShTerviShaya iti chet \-\-\- na \; vyatirekasya prakaaraantareNaapi darshanaat . yathaa \-\-\- no kalpaapaayavaayoradayarayadalatkShmaadharasyaapi shamyaa gaaDhodgiirNojjvalashriirahani na rahitaa no tamaHkajjalena . praaptotpattiH pata~Ngaanna punarupagataa moShamuShNatviSho vo vartiH saivaanyaruupaa sukhayatu nikhiladviipadiipasya diiptiH .. atra hi saamyaprapa~nchapratipaadanaM vinaiva vyatireko darshitaH . naatra shleShamaatraachchaarutvapratiitirastiiti shleShasya vyatirekaa~Ngatvenaiva vivakShitatvaat na svato.ala~Nkaaratetyapi na vaachyam . yata evaMvidhe viShaye saamyamaatraadapi supratipaaditaachchaarutvaM dR^ishyata eva . yathaa \-\-\- aakrandaaH stanitairvilochanajalaanyashraantadhaaraambubhi\- stadvichchhedabhuvashcha shokashikhinastulyaastaDidvibhramaiH . antarme dayitaamukhaM tava shashii vR^ittiH samaivaavayo\- statkiM maamanishaM sakhe jaladhara tvaM dagdhamevodyataH .. ityaadau . rasanirvahaNaikataanahR^idayo yaM cha naatyantaM nirvoDhumichchhati . yathaa \-\-\- kopaatkomalalolabaahulatikaapaashena baddhaa dR^iDhaM niitvaa vaasaniketanaM dayitayaa saayaM sakhiinaaM puraH . bhuuyo naivamiti skhalatkalagiraa saMsuuchya dushcheShTitaM dhanyo hanyata eva nihnutiparaH preyaanrudatyaa hasan .. atra hi ruupakamaakShiptamanirvyuuDhaM cha paraM rasapuShTaye . nirvoDhumiShTamapi yaM yatnaada~Ngatvena pratyavekShate yathaa \-\-\- shyaamaasva~NgaM chakitahariNiiprekShaNe dR^iShTipaataM gaNDachchhaayaaM shashini shikhinaaM barhabhaareShu keshaan . utpashyaami pratanuShu nadiiviichiShu bhruuvilaasaan hantaikasthaM kvachidapi na te bhiiru saadR^ishyamasti .. ityaadau . sa evamupanibadhyamaano.ala~Nkaaro rasaabhivyaktihetuH kaverbhavati . uktaprakaaraatikrame tu niyamenaiva rasabha~NgahetuH saMpadyate . lakShyaM cha tathaavidhaM mahaakaviprabandheShvapi dR^ishyate bahushaH . tattu suuktisahasradyotitaatmanaaM mahaatmanaaM doShodghoShaNamaatmana eva duuShaNaM bhavatiiti na vibhajya darshitam . kiM tu ruupakaaderala~Nkaaravargasya yeyaM vya~njakatve rasaadiviShaye lakShaNadigdarshitaa taamanusaran svayaM chaanyallakShaNamutprekShamaaNo yadyalakShyakramapratibhamanantaroktamenaM dhvaneraatmaanamupa\- nibadhnaati sukaviH samaahitachetaastadaa tasyaatmalaabho bhavati mahiiyaaniti .. 18-19.. krameNa pratibhaatyaatmaa yo.asyaanusvaanasannibhaH . shabdaarthashaktimuulatvaatso.api dvedhaa vyavasthitaH .. 20.. asya vivakShitaanyaparavaachyasya dhvaneH saMlakShyakrama\- vya~NgyatvaadanuraNanaprakhyo ya aatmaa so.api shabdashakti\- muulo.arthashaktimuulashcheti dviprakaaraH .. nanu shabdashaktyaa yatraarthaantaraM prakaashate sa yadi dhvaneH prakaara uchyate tadidaaniiM shleShasya viShaya evaapahR^itaH syaat \, naapahR^ita ityaaha \-\-\- aakShipta evaala~NkaaraH shabdashaktyaa prakaashate . yasminnanuktaH shabdena shabdashaktyudbhavo hi saH .. 21.. yasmaadala~Nkaaro na vastumaatraM yasmin kaavye shabdashaktyaa prakaashate sa shabdashaktyudbhavo dhvanirityasmaakaM vivakShitam . vastudvaye cha shabdashaktyaa prakaashamaane shleShaH . yathaa \-\-\- yena dhvastamanobhavena balijitkaayaH puraastriikR^ito yashchodvR^ittabhuja~Ngahaaravalayo ga~NgaaM cha yo.adhaarayat . yasyaahuH shashimachchhiro hara iti stutyaM cha naamaamaraaH paayaatsa svayamandhakakShayakarastvaaM sarvadomaadhavaH .. nanvala~Nkaaraantarapratibhaayaamapi shleShavyapadesho bhavatiiti darshitaM bhaTTodbhaTena \, tatpunarapi shabdashaktimuulo dhvanirnirava\- kaasha ityaasha~Nkyedamuktam \'aakShipta\' iti. tadayamarthaH \-\-\- yatra shabdashaktyaa saakShaadala~NkaaraantaraM vaachyaM satpratibhaasate sa sarvaH shleShaviShayaH . yatra tu shabdashaktyaa saamarthyaakShiptaM vaachyavyatiriktaM vya~Ngyamevaala~NkaaraantaraM prakaashate sa dhvanerviShayaH . shabdashaktyaa saakShaadala~Nkaaraantara\- pratibhaa yathaa \-\-\- tasyaa vinaapi haareNa nisargaadeva haariNau . janayaamaasatuH kasya vismayaM na payodharau .. atra shR^i~Ngaaravyabhichaarii vismayaakhyo bhaavaH saakShaadviro\- dhaala~Nkaarashcha pratibhaasata iti virodhachchhaayaanugraahiNaH shleShasyaayaM viShayaH \, na tvanusvaanopamavya~Ngyasya dhvaneH . alakShyakramavya~Ngyasya tu dhvanervaachyena shleSheNa virodhena vaa vya~njitasya viShaya eva . yathaa mamaiva \-\-\- shlaaghyaasheShatanuM sudarshanakaraH sarvaa~Ngaliilaajita\- trailokyaaM charaNaaravindalalitenaakraantaloko hariH . bibhraaNaaM mukhaminduruupamakhilaM chandraatmachakShurdadha\- tsthaane yaaM svatanorapashyadadhikaaM saa rukmiNii vo.avataat .. atra vaachyatayaiva vyatirekachchhaayaanugraahii shleShaH pratiiyate . yathaa cha \-\-\- bhramimaratimalasahR^idayataaM pralayaM muurchchhaaM tamaH shariirasaadam . maraNaM cha jaladabhujagajaM prasahya kurute viShaM viyoginiinaam .. yathaa vaa \-\-\- khaNDitamaanasakaa~nchanapa~Nkajanirmathitaparimalaa yasya . akhaNDitadaanaprasaraa baahuparighaa iva gajendraaH .. atra ruupakachchhaayaanugraahii shleSho vaachyatayaivaavabhaasate . sa chaakShipto.ala~Nkaaro yatra punaH shabdaantareNaabhihita\- svaruupastatra na shabdashaktyudbhavaanuraNanaruupavya~Ngya\- dhvanivyavahaaraH . tatra vakroktyaadivaachyaala~Nkaaravyavahaara eva . yathaa \-\-\- dR^iShTyaa keshava goparaagahR^itayaa ki~nchinna dR^iShTaM mayaa tenaiva skhalitaasmi naatha patitaaM kiM naama naalambase . ekastvaM viShameShu khinnamanasaaM sarvaabalaanaaM gati\- rgopyaivaM gaditaH saleshamavataadgoShThe harirvashchiram .. eva~njaatiiyakaH sarva eva bhavatu kaamaM vaachyashleShasya viShayaH . yatra tu saamarthyaakShiptaM sadala~NkaaraantaraM shabdashaktyaa prakaashate sa sarva eva dhvanerviShayaH . yathaa \-\-\- \' atraantare kusumasamayayugamupasaMharannajR^imbhata griiShmaa\- bhidhaanaH phullamallikaadhavalaaTTahaaso mahaakaalaH \' . yathaa cha \-\-\- unnataH prollasaddhaaraH kaalaagarumaliimasaH . payodharabharastanvyaaH kaM na chakre.abhilaaShiNam .. yathaa vaa \-\-\- dattaanandaaH prajaanaaM samuchitasamayaakR^iShTasR^iShTaiH payobhiH puurvaahNe viprakiirNaa dishi dishi viramatyahni saMhaarabhaajaH . diiptaaMshordiirghaduHkhaprabhavabhavabhayodanvaduttaaranaavo gaavo vaH paavanaanaaM paramaparimitaaM priitimutpaadayantu .. eShuudaaharaNeShu shabdashaktyaa prakaashamaane satyapraakaraNi\- ke.arthaantare vaakyasyaasambaddhaarthaabhidhaayitvaM maa prasaa~NkShiiditya\- praakaraNikapraakaraNikaarthayorupamaanopameyabhaavaH kalpayitavyaH saamarthyaadityarthaakShipto.ayaM shleSho na shabdopaaruuDha iti vibhinna eva shleShaadanusvaanopamavya~Ngyasya dhvanerviShayaH . anye.api chaala~NkaaraaH shabdashaktimuulaanusvaanaruupavya~Ngye dhvanau sambhavantyeva . tathaa hi virodho.api shabdashaktimuulaanusvaanaruupo dR^ishyate . yathaa sthaaNviishvaraakhyajanapadavarNane bhaTTabaaNasya \-\-\- \' yatra cha maata~NgagaaminyaH shiilavatyashcha gauryo vibhavarataashcha shyaamaaH padmaraagiNyashcha dhavaladvijashuchivadanaa madiraamodi\- shvasanaashcha pramadaaH \' . atra hi vaachyo virodhastachchhaayaanugraahii vaa shleSho.ayamiti na shakyaM vaktum . saakShaachchhabdena virodhaala~Nkaarasyaaprakaashitatvaat . yatra hi saakShaachchhabdaavedito virodhaala~Nkaarastatra hi shliShToktau vaachyaala~Nkaarasya virodhasya shleShasya vaa viShayatvam . yathaa tatraiva \-\-\- \' samavaaya iva virodhinaaM padaarthaanaam . tathaa hi \-\-\- sannihitabaalaandha\- kaaraapi bhaasvanmuurtiH \' ityaadau . yathaa vaa mamaiva \-\-\- sarvaikasharaNamakShayamadhiishamiishaM dhiyaaM hariM kR^IShNam . chaturaatmaanaM niShkriyamarimathanaM namata chakradharam .. atra hi shabdashaktimuulaanusvaanaruupo virodhaH sphuTameva pratiiyate . evaMvidho vyatireko.api dR^ishyate . yathaa mamaiva \-\-\- khaM ye.atyujjvalayanti luunatamaso ye vaa nakhodbhaasino ye puShNanti saroruhashriyamapi kShiptaabjabhaasashcha ye ye muurdhasvavabhaasinaH kShitibhR^itaaM ye chaamaraaNaaM shiraaM\- syaakraamantyubhaye.api te dinapateH paadaaH shriye santu vaH .. evamanye.api shabdashaktimuulaanusvaanaruupavya~NgyadhvaniprakaaraaH santi te sahR^idayaiH svayamanusartavyaaH . iha tu granthavistarabhayaanna tatprapa~nchaH kR^itaH . arthashaktyudbhavastvanyo yatraarthaH sa prakaashate . yastaatparyeNa vastvanyadvyanaktyuktiM vinaa svataH .. 22.. yatraarthaH svasaamarthyaadarthaantaramabhivyanakti shabdavyaapaaraM vinaiva so.arthashaktyudbhavo naamaanusvaanopamavya~Ngyo dhvaniH . yathaa \-\-\- evaMvaadini devarShau paarshve pituradhomukhii . liilaakamalapatraaNi gaNayaamaasa kevalam .. atra hi liilaakamalapatragaNanamupasarjaniikR^itasvaruupaM shabdavyaapaaraM vinaivaarthaantaraM vyabhichaaribhaavalakShaNaM prakaashayati. na chaayamalakShyakramavya~Ngyasyaiva dhvanerviShayaH . yato yatra saakShachchhabdaniveditebhyo vibhaavaanubhaavavyabhichaaribhyo rasaadiinaaM pratiitiH \, sa tasya kevalasya maargaH . yathaa kumaarasambhave madhuprasa~Nge vasantapuShpaabharaNaM vahantyaa devyaa aagamanaadivarNanaM manobhavasharasandhaanaparyantaM shambhoshcha parivR^ittadhairyasya cheShTaavisheShavarNanaadi saakShachchhabdaniveditam . tasmaadayamanyo dhvaneH prakaaraH . yatra cha shabdavyaapaarasahaayo.artho.arthaantarasya vya~njakatveno\- paadiiyate sa naasya dhvanerviShayaH . yathaa \-\-\- sa~NketakaalamanasaM viTaM j~naatvaa vidagdhayaa . hasannetraarpitaakuutaM liilaapadmaM nimiilitam .. atra liilaakamalanimiilanasya vya~njakatvamuktyaiva niveditam . tathaa cha \-\-\- shabdaarthashaktyaa kShipto.api vya~Ngyo.arthaH kavinaa punaH . yatraaviShkriyate svoktyaa saanyaivaala~NkR^itirdhvaneH .. 23.. shabdashaktyaarthashaktyaa shabdaarthashaktyaa vaakShipto.api vya~Ngyo.arthaH kavinaa punaryatra svoktyaa prakaashiikriyate so.asmaadanusvaanopamavya~Ngyaad\- dhvaneranya evaala~NkaaraH . alakShyakramavya~Ngyasya vaa dhvaneH sati sambhave sa taadR^iganyo.ala~NkaaraH . tatra shabdashaktyaa yathaa \-\-\- vatse maa gaa viShaadaM shvasanamurujavaM santyajordhvapravR^ittaM kampaH ko vaa guruste bhavatu balabhidaa jR^imbhitenaatra yaahi . pratyaakhyaanaM suraaNaamiti bhayashamanachchhadmanaa kaarayitvaa yasmai lakShmiimadaadvaH sa dahatu duritaM manthamuuDhaaM payodhiH .. arthashaktyaa yathaa \-\-\- ambaa shete.atra vR^iddhaa pariNatavayasaamagraNiiratra taato niHsheShaagaarakarmashramashithilatanuH kumbhadaasii tathaatra . asmin paapaahamekaa katipayadivasaproShitapraaNanaathaa paanthaayetthaM taruNyaa kathitamavasaravyaahR^itivyaajapuurvam .. ubhayashaktyaa yathaa \-\-\- \' dR^iShTyaa keshavagoparaagahR^itayaa \' ityaadau .. 23.. prauDhoktimaatraniShpannashariiraH sambhavii svataH . artho.api dvividho j~neyo vastuno.anyasya diipakaH .. 24.. arthashaktyudbhavaanuraNanaruupavya~Ngye dhvanau yo vya~njako.artha uktastasyaapi dvau prakaarau \-\-\- kaveH kavinibaddhasya vaa vaktuH prauDhoktimaatraniShpannashariira ekaH \, svatassambhavii cha dvitiiyaH . kaviprauDhoktimaatraniShpannashariiro yathaa \-\-\- sajjayati surabhimaaso na taavadarpayati yuvatijanalakShyamukhaan . abhinavasahakaaramukhaannavapallavapatralaanana~Ngasya sharaan .. kavinibaddhavaktR^iprauDhoktimaatraniShpannashariiro yathodaahR^itameva \-\-\- \'shikhariNi \' ityaadi . yathaa vaa \-\-\- saadaravitiirNayauvanahastaalambaM samunnamadbhyaam . abhyutthaanamiva manmathasya dattaM tava stanaabhyaam .. svataH sambhavii ya auchityena bahirapi sambhaavyamaanasadbhaavo na kevalaM bhaNitivashenaivaabhiniShpannashariiraH . yathodaahR^itam \'evaMvaadini \' ityaadi . yathaa vaa \-\-\- shikhipichchhakarNapuuraa jaayaa vyaadhasya garviNii bhramati . muktaaphalarachitaprasaadhanaanaaM madhye sapatniinaam .. 24.. arthashakterala~Nkaaro yatraapyanyaH pratiiyate . anusvaanopamavya~NgyaH sa prakaaro.aparo dhvaneH .. 25.. vaachyaala~Nkaaravyatirikto yatraanyo.ala~Nkaaro.arthasaamarthyaat\- pratiiyamaano.avabhaasate so.arthashaktyudbhavo naamaanusvaanaruupa\- vya~Ngyo.anyo dhvaniH .. 25.. tasya praviralaviShayatvamaasha~Nkyedamuchyate \-\-\- ruupakaadirala~Nkaaravargo yo vaachyataaM shritaH . sa sarvo gamyamaanatvaM bibhrad bhuumnaa pradarshitaH .. 26.. anyatra vaachyatvena prasiddho yo ruupakaadirala~NkaaraH so.anyatra pratiiyamaanatayaa baahulyena pradarshitastatra\- bhavadbhirbhaTTodbhaTaadibhiH . tathaa cha sasandehaadiShuupamaa\- ruupakaatishayoktiinaaM prakaashamaanatvaM pradarshitamityala~Nkaaraa\- ntarasyaala~Nkaaraantare vya~NgyatvaM na yatnapratipaadyam .. 26.. iyatpunaruchyata eva ala~Nkaaraantarasyaapi pratiitau yatra bhaasate . tatparatvaM na vaachyasya naasau maargo dhvanermataH .. 27.. ala~NkaaraantareShu tvanuraNanaruupaala~Nkaarapratiitau satyaamapi yatra vaachyasya vya~Ngyapratipaadanaunmukhyena chaarutvaM na prakaashate naasau dhvanermaargaH . tathaa cha diipakaadaavala~Nkaare upamaayaa gamyamaanatve.api tatparatvena chaarutvasyaavyavasthaanaanna dhvanivyapadeshaH . yathaa \-\-\- chandramayuukhairnishaa nalinii kamalaiH kusumaguchchhairlataa . haMsaishshaaradashobhaa kaavyakathaa sajjanaiH kriyate gurvii .. ityaadiShuupamaagarbhatve.api sati vaachyaala~Nkaaramukhenaiva chaarutvaM vyavatiShThate na vya~Ngyaala~NkaarataatparyeNa . tasmaattatra vaachyaala~Nkaaramukhenaiva kaavyavyapadesho nyaayyaH . yatra tu vya~Ngya\- paratvenaiva vaachyasya vyavasthaanaM tatra vya~Ngyamukhenaiva vyapadesho yuktaH . yathaa -- praaptashriireSha kasmaatpunarapi mayi taM manthakhedaM vidadhyaa\- nnidraamapyasya puurvaamanalamanaso naiva sambhaavayaami . setuM badhnaati bhuuyaH kimiti cha sakaladviipanaathaanuyaata\- stvayyaayaate vitarkaaniti dadhata ivaabhaati kampaH payodheH .. yathaa vaa mamaiva \-\-\- laavaNyakaantiparipuuritadi~Nmukhe.asmin smere.adhunaa tava mukhe taralaayataakShi . kShobhaM yadeti na manaagapi tena manye suvyaktameva jalaraashirayaM payodhiH .. ityevaMvidhe viShaye.anuraNanaruuparuupakaashrayeNa kaavyachaarutva\- vyavasthaanaadruupakadhvaniriti vyapadesho nyaayyaH . upamaadhvaniryathaa \-\-\- viiraaNaaM ramate ghusR^iNaaruNe na tathaa priyaastanotsa~Nge . dR^iShTii ripugajakumbhasthale yathaa bahalasinduure .. yathaa vaa mamaiva viShamabaaNaliilaayaamasuraparaakramaNe kaamadevasya \-\-\- tatteShaaM shriisahodararatnaaharaNe hR^idayamekarasam . bimbaadhare priyaaNaaM niveshitaM kusumabaaNena .. aakShepadhvaniryathaa \-\-\- sa vaktumakhilaa~nshakto hayagriivaashritaan guNaan . yo.ambukumbhaiH parichchhedaM j~naatuM shakto mahodadheH .. atraatishayoktyaa hayagriivaguNaanaamavarNaniiyataapratipaadana\- ruupasyaasaadhaaraNatadvisheShaprakaashanaparaaaasyaakShepasya prakaashanam . arthaantaranyaasadhvaniH shabdashaktimuulaanuraNanaruupavya~Ngyo.artha\- shaktimuulaanuraNanaruupavya~Ngyashcha sambhavati . tatraadyasyodaaharaNam \-\-\- daivaayatte phale kiM kriyataametaavatpunarbhaNaamaH . raktaashokapallavaaH pallavaanaamanyeShaaM na sadR^ishaaH .. padaprakaashashchaayaM dhvaniriti vaakyasyaarthaantarataatparye.api sati na virodhaH . dvitiiyasyodaaharaNaM yathaa \-\-\- hR^idayasthaapitamanyumaparoShamukhiimapi maaM prasaadayan . aparaaddhasyaapi na khalu te bahuj~na roShitum shakyam .. atra hi vaachyavisheSheNa saaparaadhasyaapi bahuj~nasya kopaH kartumashakya iti samarthakaM saamaanyamanvitamanyattaatparyeNa prakaashate . vyatirekadhvanirapyubhayaruupaH sambhavati. tatraadyasyodaaharaNaM praakpradarshitameva. dvitiiyasyodaaharaNaM yathaa \-\-\- jaayeya vanoddeshe kubja eva paadapo galitapatraH . maa maanuShe loke tyaagaikaraso daridrashcha .. atra hi tyaagaikarasasya daridrasya janmaanabhinandanaM truTitapatra\- kubjapaadapajanmaabhinandanaM cha saakShaachchhabdavaachyam . tathaavidhaadapi paadapaattaadR^ishasya puMsa upamaanopameyatva\- pratiipuurvakaM shochyataayaamaadhikyaM taatparyeNa prakaashayati . utprekShaadhvaniryathaa \-\-\- chandanaasaktabhujaganiHshvaasaanilamuurchchhitaH . muurchchhayatyeSha pathikaanmadhau malayamaarutaH .. atra hi madhau malayamaarutasya pathikamuurchchhaakaaritvaM manmathonmaathadaayitvenaiva . tattu chandanaasaktabhujaga\- niHshvaasaanilamuurchchhitatvenotprekShitamityutprekShaa saakShaadanuktaapi vaakyaarthasaamarthyaadanuraNanaruupaa lakShyate . na chaivaMvidhe viShaye ivaadishabdaprayogamantareNaa\- saMbaddhataiveti shakyate vaktum . gamakatvaadanyatraapi tadaprayoge tadarthaavagatidarshanaat . yathaa \-\-\- iirShyaakaluShasyaapi tava mukhasya nanveSha puurNimaachandraH . adya sadR^ishatvaM praapyaa~Nga eva na maati .. yathaa vaa \-\-\- traasaakulaH paripatan parito niketaan puMbhirna kaishchidapi dhanvibhiranvabandhi . tasthau tathaapi na mR^igaH kvachida~Nganaabhi raakarNapuurNanayaneShuhatekShaNashriiH .. shabdaarthavyavahaare cha prasiddhireva pramaaNam . shleShadhvaniryathaa \-\-\- ramyaa iti praaptavatiiH pataakaaH raagaM viviktaa iti vardhayantiiH . yasyaamasevanta namadvaliikaaH samaM vadhuubhirvalabhiiryuvaanaH .. atra vadhuubhiH saha valabhiirasevanteti vaakyaarthapratiiteranantaraM vadhva iva valabhya iti shleShapratiitirashabdaapyarthasaamarthyaanmukhyatvena vartate . yathaasa~Nkhyadhvaniryathaa \-\-\- a~NkuritaH pallavitaH korakitaH puShpitashcha sahakaaraH . a~NkuritaH pallavitaH korakitaH puShpitashcha hR^idi madanaH .. atra hi yathoddeshamanuuddeshe yachchaarutvamanuraNanaruupaM madanavisheShaNabhuutaa~NuritaadishabdagataM tanmadanasaha\- kaarayostulyayogitaasamuchchayalakShaNaadvaachyaadatirichyamaana\- maalakShyate . evamanye.apyala~Nkaaraa yathaayogaM yojaniiyaaH . evamala~NkaaradhvanimaargaM vyutpaadya tasya prayojanavattaaM khyaapayitumidamuchyate \-\-\- shariiriikaraNaM yeShaaM vaachyatve na vyavasthitam . te.ala~NkaaraaH paraaM chhaayaaM yaanti dhvanya~NgataaM gataH .. 28.. dhvanya~Ngataa chobhaabhyaaM prakaaraabhyaaM vya~njakatvena vya~Ngyatvena cha . tatreha prakaraNaadvya~Ngyatvenetyavagantavyam . vya~Ngyatve.apyala~NkaaraaNaaM praadhaanyavivakShaayaameva satyaaM dhvanaavantaHpaataH . itarathaa tu guNiibhuutavya~NgyatvaM pratipaadayiShyate .. 28.. a~Ngitvena vya~Ngyataayaamapi \, ala~NkaaraaNaaM dvayii gatiH \-\-\- kadaachi\- dvastumaatreNa vyajyante \, kadaachidala~NkaareNa . tatra -- vyajyante vastumaatreNa yadaala~NkR^itayastayaa . dhruvaM dhvanya~Ngataa taasaaM atra hetu \: \-\-\- kaavyavR^ittistadaashrayaa .. 29.. yasmaattatra tathaavidhavya~Ngyaala~Nkaaraparatvenaiva kaavyaM pravR^ittam . anyathaa tu tadvaakyamaatrameva syaat .. 29.. taasaamevaala~NkR^itiinaam \-\-\- ala~Nkaaraantaravya~Ngyabhaave puna: \, dhvanya~Ngataa bhavet . chaarutvotkarShato vya~NgyapraadhaanyaM yadi lakShyate .. 30.. uktaM hyetat \-\-\- \' chaarutvotkarShanibandhanaa vaachyavya~NgyayoH praadhaanyavivakShaa \' iti . vastu maatravya~Ngyatve chaala~NkaaraaNaa\- manantaropadarshitebhya evodaaharaNebhyo viShaya unneyaH . tadeva\- marthamaatreNaala~NkaaravisheSharuupeNa vaarthenaarthaantarasyaala~Nkaarasya vaa prakaashane chaarutvotkarShanibandhane sati praadhaanye.arthashaktyudbhavaanu\- raNanaruupavya~Ngyo niravagantavyaH .. 30.. evaM dhvaneH prabhedaan pratipaadya tadaabhaasavivekaM kartumuchyate \-\-\- yatra pratiiyamaano.arthaH pramliShTatvena bhaasate . vaachyasyaa~Ngatayaa vaapi naasyaasau gocharo dhvaneH .. 31.. dvividho.api pratiiyamaanaH sphuTo.asphuTashcha . tatra ya eva sphuTaH shabdashaktyaarthashaktyaa vaa prakaashate sa eva dhvanermaargo netaraH . sphuTo.api yo.abhidheyasyaa~Ngatvena pratiiyamaano.avabhaasate so.asyaanuraNana\- ruupavya~Ngyasya dhvaneragocharaH . yathaa \-\-\- kamalaakaraa na malitaa haMsaa uDDaayitaa na cha sahasaa . kenaapi graamataDaage.abhramuttaanitaM kShiptam .. atra hi pratiiyamaanasya mugdhavadhvaa jaladharapratibimbadarshanasya vaachyaa~Ngatvameva . evaMvidhe viShaye.anyatraapi yatra vya~NgyaapekShayaa vaachyasya chaarutvotkarShapratiityaa praadhaanyamavasiiyate \, tatra vya~Ngyasyaa~Ngatvena pratiiterdhvaneraviShayatvam . yathaa \-\-\- vetasalataagahanoDDiinashakunikolaahalaM shR^iNvatyaaH . gR^ihakarmavyaapR^itaayaa vadhvaaH siidantya~Ngaani .. evaMvidho hi viShayaH praayeNa guNiibhuutavya~NgyasyodaaharaNatvena nirdekShyate . yatra tu prakaraNaadipratipattyaa nirdhaaritavisheSho vaachyo.arthaH punaH pratiiyamaanaa~Ngatvenaivaavabhaasate so.asyaivaanuraNanaruupavya~Ngyasya dhvanermaargaH . yathaa \-\-\- uchchinu patitaM kusumaM maa dhuniihi shephaalikaaM haalikasnuShe . eSha te viShamavipaakaH shvasureNa shruto valayashabdaH .. atra hyavinayapatinaa saha ramamaaNaa sakhii bahiHshrutavalayakalakalayaa sakhyaa pratibodhyate . etadapekShaNiiyaM vaachyaarthapratipattaye . pratipanne cha vaachye.arthe tasyaavinayaprachchhaadanataatparyeNaabhi\- dhiiyamaanatvaatpunarvya~Ngyaa~NgatvamevetyasminnanuraNanaruupavya~Ngya\- dhvanaavantarbhaavaH .. 31.. evaM vivakShitavaachyasya dhvanestadaabhaasaviveke prastute satyavivakShita\- vaachyasyaapi taM kartumaaha \-\-\- avyutpatterashaktervaa nibandho yaH skhaladgateH . shabdasya sa cha na j~neyaH suuribhirviShayo dhvaneH .. 32.. skhaladgaterupacharitasya shabdasyaavyutpatterashaktervaa nibandho yaH sa cha na dhvanerviShayaH . yataH \-\-\- sarveShveva prabhedeShu sphuTatvenaavabhaasanam . yadvya~Ngyasyaa~Ngibhuutasya tatpuurNaM dhvanilakShaNam .. 33.. tachchodaahR^itaviShayameva .. 33.. iti shriiraajaanakaanandavardhanaachaaryavirachite dhvanyaaloke dvitiiya uddyotaH .. ##\medskip\hrule\medskip Encoded by Rajani rajani\_{}arjun@yahoo.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}