%@@1 % File name : dhvanyaloka4.itx %-------------------------------------------- % Text title : dhvanyaloka udyota 4 % Author : % Language : Sanskrit % Subject : % Description/comments : Source : % % Transliterated by : Rajani Arjun Shankar rajani_arjun@yahoo.com % Proofread by : Rajani Arjun Shankar rajani_arjun@yahoo.com % Latest update : February 14, 2002 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % ftp://jaguar.cs.utah.edu/sanskrit/sanskrit.html %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Please ignore the following commands upto #indian and others with % \ mark, % which are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. dhvanyaalokaH 4 ..}## \itxtitle{.. dhvanyaalokaH 4 ..}##\endtitles ## evaM dhvaniM saprapa~nchaM vipratipattiniraasaarthaM vyutpaadya tadvyutpaadane prayojanaantaramuchyate \-\-\- dhvaneryaH saguNiibhuutavya~Ngyasyaadhvaa pradarshitaH . anenaanantyamaayaati kaviinaaM pratibhaaguNaH .. 1.. ya eSha dhvanerguNiibhuutavya~Ngyasya cha maargaH prakaashitastasya phalaa\- ntaraM kavipratibhaanantyam . kathamiti chet \-\-\- ato hyanyatamenaapi prakaareNa vibhuuShitaa . vaaNii navatvamaayaati puurvaarthaanvayavatyapi .. 2.. ato dhvaneruktaprabhedamadhyaadanyatamenaapi prakaareNa vibhuuShitaa satii vaaNii puraatanakavinibaddhaarthasaMsparshavatyapi navatvamaayaati . tathaahyaviva\- kShitavaachyasya dhvaneH prakaaradvayasamaashrayeNa navatvaM puurvaarthaanugame.api yathaa \-\-\- smitaM ki~nchinmugdhaM taralamadhuro dR^iShTivibhavaH parispando vaachaamabhinavavilaasormisarasaH . gataanaamaarambhaH kisalayitaliilaaparimalaH spR^ishantyaastaaruNyaM kimiva hi na ramyaM mR^igadR^ishaH .. ityasya\, savibhramasmitodbhedaa lolaakShyaH praskhaladgiraH . nitambaalasagaaminyaH kaaminyaH kasya na priyaaH .. ityevamaadiShu shlokeShu satsvapi tiraskR^itavaachyadhvanisamaashrayeNaa\- puurvatvameva pratibhaasate. tathaa \-\-\- yaH prathamaH prathamaH sa tu tathaahi hatahastibahalapalalaashii . shvaapadagaNeShu siMhaH siMhaH kenaadhariikriyate .. ityasya\, svatejaHkriitamahimaa kenaanyenaatishayyate . mahadbhirapi maata~NgaiH siMhaH kimabhibhuuyate .. ityevamaadiShu shlokeShu satsvapyarthaantarasa~Nkramitavaachyadhvanisamaashra\- yeNa navatvam . vivakShitaanyaparavaachyasyaapyuktaprakaarasamaashrayeNa navatvaM yathaa \-\-\- nidraakaitavinaH priyasya vadane vinyasya vaktraM vadhuu\- rbodhatraasaniruddhachumbanarasaapyaabhogalolaM sthitaa . vailakShyaadvimukhiibhavediti punastasyaapyanaarambhiNaH saakaa~NkShapratipatti naama hR^idayaM yaataM tu paaraM rateH .. ityaadeH shlokasya\, shuunyaM vaasagR^ihaM vilokya shayanaadutthaaya ki~nchichchhanai\- rnidraavyaajamupaagatasya suchiraM nirvarNya patyurmukham . visrabdhaM parichumbya jaatapulakaamaalokya gaNDasthaliiM lajjaanamramukhii priyeNa hasataa baalaa chiraM chumbitaa .. ityaadiShu shlokeShu satsvapi navatvam . yathaa vaa \-\-\- \'tara~Ngabhruubha~Ngaa\' ityaadishlokasya \'naanaabha~NgibhramadbhruuH\' ityaadishlokaapekShayaanyatvam .. 2.. yuktyaa.anayaanusartavyo rasaadirbahuvistaraH . mitho.apyanantataaM praaptaH kaavyamaargo yadaashrayaat .. 3.. bahuvistaaro.ayaM rasabhaavatadaabhaasatatprashamalakShaNo maargo yathaasvaM vibhaavaanubhaavaprabhedakalanayaa yathoktaM praak . sa sarva evaanayaa yuktyaanu\- sartavyaH . yasya rasaaderaashrayaadayaM kaavyamaargaH puraatanaiH kavibhiH sahasra\- sa.nkhyairasa.nkhyairvaa bahuprakaaraM kShuNNatvaanmito.apyanantataameti . rasabhaavaa\- diinaaM hi pratyekaM vibhaavaanubhaavavyabhichaarisamaashrayaadaparimitatvam . teShaaM chaikaikaprabhedaapekShayaapi taavajjagadvR^ittamupanibadhyamaanaM sukavibhista\- dichchhaavashaadanyathaa sthitamapyanyathaiva vivartate . pratipaaditaM chaitachchitra\- vichaaraavasare . gaathaa chaatra kR^itaiva mahaakavinaa \-\-\- atathaasthitaanapi tathaasaMsthitaaniva hR^idaye yaa niveshayati . arthavisheShaan saa jayati vikaTakavigocharaa vaaNii .. taditthaM rasabhaavaadyaashrayeNa kaavyaarthaanaamaanantyaM supratipaaditam . etadevopapaadayitumuchyate \-\-\- dR^iShTapuurvaa api hyarthaaH kaavye rasaparigrahaat . sarve navaa ivaabhaanti madhumaasa iva drumaaH .. 4.. tathaa hi vivakShitaanyaparavaachyasyaiva shabdashaktyudbhavaanuraNana\- ruupavya~NgyaprakaarasamaashrayeNa navatvam . yathaa \-\-\- \'dharaNiidhaaraNaayaadhunaa tvaM sheShaH\' ityaadeH . sheSho himagiristvaM cha mahaanto guravaH sthiraaH . yadala~NghitamaryaadaashchalantiiM bibhrate bhuvam .. ityaadiShu satsvapi . tasyaivaarthashaktyudbhavaanuraNanaruupavya~Ngyasamaashra\- yeNa navatvam . yathaa \-\-\- \'evaMvaadini devarShau\' ityaadi shlokasya . kR^ite varakathaalaape kumaaryaH pulakodgamaiH . suuchayanti spR^ihaamantarlajjayaavanataananaaH .. ityaadiShu satsu arthashaktyudbhavaanuraNanaruupavya~Ngyasya kaviprauDho\- ktinirmitashariiratvena navatvam . yathaa \-\-\- \'sajjayati surabhimaaso\' ityaadeH . surabhisamaye pravR^itte sahasaa praadurbhavanti ramaNiiyaaH . raagavataamutkalikaaH sahaiva sahakaarakalikaabhiH .. ityaadiShu satsvapyapuurvatvameva . arthashaktyudbhavaanuraNanaruupavya~Ngyasya kavinibaddhavaktR^iprauDhoktimaatra\- niShpannashariiratvena navatvam . yathaa \''vaaNijya hastidantaaH\' ityaadigaa\- thaarthasya . kariNiivaidhavyakaro mama putra ekakaaNDavinipaatii . hatasnuShayaa tathaa kR^ito yathaa kaaNDakaraNDakaM vahati .. evamaadiShvartheShu satsvapyanaaliiDhataiva . yathaa vya~NgyabhedasamaashrayeNa dhvaneH kaavyaarthaanaaM navatvamutpadyate\, tathaa vya~njakabhedasamaashrayeNaapi . tattu granthavistarabhayaanna likhyate\, svayameva sahR^idayairabhyuuhyam . atra cha punaHpunaruktamapi saaratayedamuchyate \-\-\- vya~Ngyavya~njakabhaave.asminvividhe sambhavatyapi . rasaadimaya ekasmin kaviH syaadavadhaanavaan .. 5.. asminnarthaanantyahetau vya~Ngyavya~njakabhaave vichitre shabdaanaaM sambhava\- tyapi kavirapuurvaarthalaabhaarthii rasaadimaya ekasmin vya~Ngyavya~njakabhaave yatnaadavadadhiita . rasabhaavatadaabhaasaruupe hi vya~Ngye tadvya~njakeShu cha yathaa\- nirdiShTeShu varNapadavaakyarachanaaprabandheShvavahitamanasaH kaveH sarvamapuurvaM kaavyaM sampadyate . tathaa cha raamaayaNamahaabhaarataadiShu sa~NgraamaadayaH punaHpunara\- bhihitaa api navanavaaH prakaashante . prabandhe chaa~Ngii rasa eka evopani\- badhyamaano.arthavisheShalaabhaM chhaayaatishayaM cha puShNaati . kasminniveti chet \-\-\- yathaa raamaayaNe yathaa vaa mahaabhaarate . raamaayaNe hi karuNo rasaH svayamaadikavinaa suutritaH \'shokaH shlokatvamaagataH\' ityevaMvaadinaa . nirvyuuDhashcha sa eva siitaatyantaviyogaparyantameva svaprabandhamuparachayataa . mahaabhaarate.api shaastrakaavyaruupachchhaayaanvayini vR^iShNipaaNDavavirasaavasaa\- navaimanasyadaayiniiM samaaptimupanibadhnataa mahaamuninaa vairaagyajananataatparyaM praadhaanyena svaprabandhasya darshayataa mokShalakShaNaH puruShaarthaH shaanto rasashcha mukhyatayaa vivakShaaviShayatvena suuchitaH . etachchaaMshena vivR^itamevaanyairvyaa\- khyaavidhaayibhiH . svayameva chaitadudgiirNaM tenodiirNamahaamohamagnamujjihiirShataa lokamativimalaj~naanaalokadaayinaa lokanaathena \-\-\- yathaa yathaa viparyeti lokatantramasaaravat . tathaa tathaa viraago.atra jaayate naatra saMshayaH .. ityaadi bahushaH kathayataa . tatashcha shaanto raso rasaantarairmokShalakShaNaH puruShaarthaH puruShaarthaantaraistadupasarjanatvenaanugamyamaano.a~Ngitvena vivakShaa\- viShaya iti mahaabhaaratataatparyaM suvyaktamevaavabhaasate . a~Ngaa~Ngibhaavashcha yathaa rasaanaaM tathaa pratipaaditameva . paaramaarthikaantastattvaanapekShayaa shariirasyevaa~Ngabhuutasya rasasya puruShaa\- rthasya cha svapraadhaanyena chaarutvamapyaviruddham . nanu mahaabhaarate yaavaanvi\- vakShaaviShayaH so.anukramaNyaaM sarva evaanukraanto na chaitattatra dR^ishyate\, pratyuta sarvapuruShaarthaprabodhahetutvaM sarvarasagarbhatvaM cha mahaabhaaratasya tasminnuddeshe svashabdaniveditatvena pratiiyate . atrochyate \-\-\- satyaM shaantasyaiva rasasyaa\- ~NgitvaM mahaabhaarate mokShasya cha sarvapuruShaarthebhyaH praadhaanyamityetanna sva\- shabdaabhidheyatvenaanukramaNyaa darshitam\, darshitaM tu vya~Ngyatvena \-\-\- \'bhagavaanvaasudevashcha kiirtyate.atra sanaatanaH\' ityasmin vaakye . anena hyayamartho vya~Ngyatvena vivakShito yadatra mahaabhaarate paaNDavaadicharitaM yatkiirtyate tatsarvamavasaanavirasamavidyaapra\- pa~ncharuupa~ncha\, paramaarthasatyasvaruupastu bhagavaanvaasudevo.atra kiirtyate . tasmaattasminneva parameshvare bhagavati bhavata bhaavitachetaso\, maa bhuuta vibhuu\- tiShu niHsaaraasu raagiNo guNeShu vaa nayavinayaparaakramaadiShvamiiShu kevaleShu keShuchitsarvaatmanaa pratiniviShTadhiyaH . tathaa chaagre \-\- pashyata niHsaarataaM saMsaarasyetyamumevaarthaM dyotayan sphuTamevaavabhaasate vya~njakashaktyanugR^ihiitashcha shabdaH . evaMvidhamevaarthaM garbhiikR^itaM sandarshayanto.anantarashlokaa lakShyante \-\- \'sa hi satyam\' ityaadayaH . ayaM cha niguuDharamaNiiyo.artho mahaabhaarataavasaane harivaMshavarNanena samaaptiM vidadhataa tenaiva kavivedhasaa kR^iShNadvaipaayanena samyaksphuTiikR^itaH . anena chaarthena saMsaaraatiite tattvaantare bhaktyatishayaM pravartayataa sakala eva saaMsaariko vyavahaaraH puurvapakShiikR^ito nyakSheNa prakaashate . devataatiirtha\- tapaHprabhR^itiinaaM cha prabhaavaatishayavarNanaM tasyaiva parabrahmaNaH praaptyupaayatvena tadvibhuutitvenaiva devataavisheShaaNaamanyeShaaM cha . paaNDavaadicharitavarNana\- syaapi vairaagyajananataatparyaadvairaagyasya cha mokShamuulatvaanmokShasya cha bhagavatpraaptyupaayatvena mukhyatayaa giitaadiShu pradarshitatvaatparabrahmapraaptyu\- paayatvameva paramparayaa . vaasudevaadisa~nj~naabhidheyatvena chaaparimitashaktyaa\- spadaM paraM brahma giitaadipradeshaantareShu tadabhidhaanatvena labdhaprasiddhi maathu\- rapraadurbhaavaanukR^itasakalasvaruupaM vivakShitaM na tu maathurapraadurbhaavaaMsha eva\, sanaatanashabdavisheShitatvaat . raamaayaNaadiShu chaanayaa sa~nj~nayaa bhagavanmuu\- rtyantare vyavahaaradarshanaat . nirNiitashchaayamarthaH shabdatattvavidbhireva . tadevamanukramaNiinirdiShTena vaakyena bhagavadvyatirekiNaH sarvasyaanya\- syaanityataaM prakaashayataa mokShalakShaNa evaikaH paraH puruShaarthaH shaastranaye\, kaavyanaye cha tR^iShNaakShayasukhaparipoShalakShaNaH shaanto raso mahaabhaaratasyaa\- ~Ngitvena vivakShita iti supratipaaditam . atyantasaarabhuutatvaachchaayamartho vya~Ngyatvenaiva darshito na tu vaachyatvena . saarabhuuto hyarthaH svashabdaanabhi\- dheyatvena prakaashitaH sutaraameva shobhaamaavahati . prasiddhishcheyamastyeva vidagdhavidvatpariShatsu yadabhimatataraM vastu vya~Ngyatvena prakaashyate na saakShaachchhabdavaachyatvena . tasmaatsthitametat \-\-\- a~NgibhuutarasaadyaashrayeNa kaavye kriyamaaNe navaarthalaabho bhavati bandhachchhaayaa cha mahatii sampadyata iti . ata eva cha rasaanuguNaarthavisheShopanibandhamala~Nkaaraantaravirahe.api chhaayaatishayayogi lakShye dR^ishyate . yathaa \-\-\- munirjayati yogiindro mahaatmaa kumbhasambhavaH . yenaikachulake dR^iShTau tau divyau matsyakachchhapau .. ityaadau . atra hyadbhutarasaanuguNamekachulake matsyakachchhapadarshanaM chhaayaatishayaM puShNaati . tatra hyekachulake sakalajaladhisannidhaanaadapi divyamatsyakachchhapadarshanamakShuNNatvaadadbhutarasaanuguNataram . kShuNNaM hi vastu lokaprasiddhyaadbhutamapi naashcharyakaari bhavati . na chaakShuNNaM vastuupa\- nibadhyamaanamadbhutarasasyaivaanuguNaM yaavadrasaantarasyaapi . tadyathaa \-\-\- svidyati romaa~nchate vepate rathyaayaantulaagreNa . sa paarshvo.adyaapi subhaga tasyaa yenaasyatikraantaH .. etadgaathaarthaadbhaavyamaanaadyaa rasapratiitirbhavati\, saa tvaaM spR^iShTvaa svidya\- ti romaa~nchate vepate ityevaMvidhaadarthaatpratiiyamaanaanmanaagapi no jaayate . tadevaM dhvaniprabhedasamaashrayeNa yathaa kaavyaarthaanaaM navatvaM jaayate tathaa pratipaaditam . guNiibhuutavya~Ngyasyaapi tribhedavya~NgyaapekShayaa ye prakaaraa\- statsamaashrayeNaapi kaavyavastuunaaM navatvaM bhavatyeva . tattvativistaarakaa\- riiti nodaahR^itaM sahR^idayaiH svayamutprekShaNiiyam .. 5.. dhvaneritthaM guNiibhuutavya~Ngyasya cha samaashrayaat . na kaavyaarthaviraamo.asti yadi syaatpratibhaaguNaH .. 6.. satsvapi puraatanakaviprabandheShu yadi syaatpratibhaaguNaH\, tasmi.nstva\- sati na ki~nchideva kavervastvasti . bandhachchhaayaapyarthadvayaanuruupashabda\- sannivesho.arthapratibhaanaabhaave kathamupapadyate . anapekShitaarthavisheShaakShararachanaiva bandhachchhaayeti nedaM nediiyaH sahR^idayaanaam . evaM hi satyarthaanapekShachatura\- madhuravachanarachanaayaamapi kaavyavyapadeshaH pravarteta . shabdaarthayoH saahityena kaavyatve kathaM tathaavidhe viShaye kaavyavyavastheti chet \-\-\- paropanibaddhaartha\- virachane yathaa tatkaavyatvavyavahaarastathaa tathaavidhaanaaM kaavyasanda\- rbhaaNaam .. 6.. na chaarthaanantyaM vya~NgyaarthaapekShayaiva yaavadvaachyaarthaapekShayaapiiti pratipaadayitumuchyate \-\-\- avasthaadeshakaalaadivisheShairapi jaayate . aanantyameva vaachyasya shuddhasyaapi svabhaavataH .. 7.. shuddhasyaanapekShitavya~Ngyasyaapi vaachyasyaanantyameva jaayate svabhaa\- vataH . svabhaavo hyayaM vaachyaanaaM chetanaanaamachetanaanaaM cha yadavasthaabhedaa\- ddeshabhedaatkaalabhedaatsvaalakShaNyabhedaachchaanantataa bhavati . taishcha tathaavyava\- sthitaiH sadbhiH prasiddhaanekasvabhaavaanusaraNaruupayaa svabhaavoktyaapi taava\- dupanibadhyamaanairniravadhiH kaavyaarthaH sampadyate . tathaa hyavasthaabhedaannavatvaM yathaa \-\-\- bhagavatii paarvatii kumaarasambhave \'sarvopamaadravyasamuchchayena\' ityaa\- dibhiruktibhiH prathamameva parisamaapitaruupavarNanaapi punarbhagavataH shambho\- rlochanagocharamaayaantii \'vasantapuShpaabharaNaM vahantii\' manmathopakaraNabhuutena bha~NgyantareNopavarNitaa . saiva cha punarnavodvaahasamaye prasaadhyamaanaa \'taaM praa~NmukhiiM tatra niveshya tanviim\' ityaadyuktibhirnavenaiva prakaareNa niruupi\- taruupasauShThavaa . na cha te tasya kaverekatraivaasakR^itkR^itaa varNanaprakaaraa apuna\- ruktatvena vaa navanavaarthanirbharatvena vaa pratibhaasante . darshitameva chaitadvi\- ShamabaaNaliilaayaam \-\-\- na cha teShaaM ghaTate.avadhiH\, na cha te dR^ishyante kathamapi punaruktaaH . ye vibhramaaH priyaaNaamarthaa vaa sukavivaaNiinaam .. ayamaparashchaavasthaabhedaprakaaro yadachetanaanaaM sarveShaaM chetanaM dvitiiyaM ruupamabhimaanitvaprasiddhaM himavadga~Ngaadiinaam . tachchochitachetanaviShayasvaruupa\- yojanayopanibadhyamaanamanyadeva sampadyate . yathaa kumaarasambhava eva parvatasvaruupasya himavato varNanaM\, punaH saptarShipriyoktiShu chetanatatsvaruupaa\- pekShayaa pradarshitaM tadapuurvameva pratibhaati . prasiddhashchaayaM satkaviinaaM maargaH . idaM cha prasthaanaM kavivyutpattaye viShamabaaNaliilaayaaM saprapa~nchaM darshitam . chetanaanaaM cha baalyaadyavasthaabhiranyatvaM satkaviinaaM prasiddhameva . chetanaa\- naamavasthaabhede.apyavaantaraavasthaabhedaannaanaatvam . yathaa kumaariiNaaM kusuma\- sharabhinnahR^idayaanaamanyaasaaM cha . tatraapi viniitaanaamaviniitaanaaM cha . achetanaanaaM cha bhaavaanaamaarambhaadyavasthaabhedabhinnaanaamekaikashaH svaruupamupa\- nibadhyamaanamaanantyamevopayaati . yathaa \-\-\- haMsaanaaM ninadeShu yaiH kavalitairaasajyate kuujataa\- manyaH ko.api kaShaayakaNThaluThanaadaaghargharo vibhramaH . te sampratyakaThoravaaraNavadhuudantaa~Nkuraspardhino niryaataaH kamalaakareShu bisiniikandaagrimagranthayaH .. evamanyatraapi dishaanayaanusartavyam . deshabhedaannaanaatvamachetanaanaaM taavat . yathaa vaayuunaaM naanaadigdesha\- chaariNaamanyeShaamapi salilakusumaadiinaaM prasiddhameva . chetanaanaamapi maanuShapashupakShiprabhR^itiinaaM graamaaraNyasalilaadisamedhitaanaaM parasparaM mahaa\- nvisheShaH samupalakShyata eva . sa cha vivichya yathaayathamupanibadhyamaana\- stathaivaanantyamaayaati . tathaa hi \-\-\- maanuShaaNaameva taavaddigdeshaadi\- bhinnaanaaM ye vyavahaaravyaapaaraadiShu vichitraa visheShaasteShaaM kenaantaH shakyate gantum\, visheShato yoShitaam . upanibadhyate cha tatsarvameva sukavibhiryathaapratibham . kaalabhedaachcha naanaatvam . yathartubhedaaddigvyomasalilaadiinaamachetanaa\- naam . chetanaanaaM chautsukyaadayaH kaalavisheShaashrayiNaH prasiddhaa eva . svaalakShaNyaprabhedaachcha sakalajagadgataanaaM vastuunaaM vinibandhanaM prasiddhameva . tachcha yathaavasthitamapi taavadupanibadhyamaanamanantataameva kaavyaartha\- syaapaadayati . atra kechidaachakShiiran \-\-\- yathaa saamaanyaatmanaa vastuuni vaachyataaM pratipadyante na visheShaatmanaa \; taani hi svayamanubhuutaanaaM sukhaadiinaaM tannimittaanaaM cha svaruupamanyatraaropayadbhiH svaparaanubhuutaruupasaamaanya\- maatraashrayeNopanibadhyante kavibhiH . na hi tairatiitamanaagataM vartamaana~ncha parichitaadisvalakShaNaM yogibhiriva pratyakShiikriyate \; tachchaanubhaavyaanu\- bhavasaamaanyaM sarvapratipattR^isaadhaaraNaM parimitatvaatpuraatanaanaameva gocharii\- bhuutam\, tasyaaviShayatvaanupapatteH . ata eva sa prakaaravisheSho yairadyatanai\- rabhinavatvena pratiiyate teShaamabhimaanamaatrameva bhaNitikR^itaM vaichitryamaatrama\- traastiiti . tatrochyate \-\-\- yattuuktaM saamaanyamaatraashrayeNa kaavyapravR^ittistasya cha parimitatvena praageva gochariikR^itatvaannaasti navatvaM kaavyavastuunaamiti\, tadayuktam \; yato yadi saamaanyamaatramaashritya kaavyaM pravartate ki~NkR^ita\- starhi mahaakavinibadhyamaanaanaaM kaavyaarthaanaamatishayaH . vaalmiikivya\- tiriktasyaanyasya kavivyapadesha eva vaa saamaanyavyatiriktasyaa\- nyasya kaavyaarthasyaabhaavaat\, saamaanyasya chaadikavinaiva pradarshita\- tvaat . uktivaichitryaannaiSha doSha iti chet \-\-\- kimidamuktivaichitryam \? uktirhi vaachyavisheShapratipaadi vachanam . tadvaichitrye kathaM na vaachyavai\- chitryam . vaachyavaachakayoravinaabhaavena pravR^itteH . vaachyaanaaM cha kaavye\- pratibhaasamaanaanaaM yadruupaM tattu graahyavisheShaabhedenaiva pratiiyate . teno\- ktivaichitryavaadinaa vaachyavaichitryamanichchhataapyavashyamevaabhyupagantavyam . tadayamatra sa~NkShepaH \-\-\- vaalmiikivyatiriktasya yadyekasyaapi kasyachit . iShyate pratibhaartheShu tattadaanantyamakShayam .. ki~ncha\, uktivaichitryaM yatkaavyanavatve nibandhanamuchyate tadasmatpakShaa\- nuguNameva . yato yaavaanayaM kaavyaarthaanantyabhedahetuH prakaaraH praagdarshitaH sa sarva eva punaruktivaichitryaad dviguNataamaapadyate . yashchaayamupamaashleShaadi\- rala~NkaaravargaH prasiddhaH sa bhaNitivaichitryaadupanibadhyamaanaH svayamevaanava\- dhirdhatte punaH shatashaakhataam. bhaNitishcha svabhaaShaabhedena vyavasthitaa satii pratiniyatabhaaShaagocharaarthavaichitryanibandhanaM punaraparaM kaavyaarthaanaamaana\- ntyamaapaadayati . yathaa mamaiva \-\-\- mama mama iti bhaNato vrajati kaalo janasya . tathaapi na devo janaardano gocharo bhavati manasaH .. 7.. itthaM yathaa yathaa niruupyate tathaa tathaa na labhyate.antaH kaavyaarthaa\- naam . idaM tuuchyate \-\-\- avasthaadivibhinnaanaaM vaachyaanaaM vinibandhanam . yatpradarshitaM praak bhuumnaiva dR^ishyate lakShye \-\- na tachchhakyamapohitum . \-\- tattu bhaati rasaashrayaat .. 8.. tadidamatra sa~NkShepeNaabhidhiiyate satkaviinaamupadeshaaya \-\-\- rasabhaavaadisambaddhaa yadyauchityaanusaariNii . anviiyate vastugatirdeshakaalaadibhedinii .. 9.. tatkaa gaNanaa kaviinaamanyeShaaM parimitashaktiinaam . vaachaspatisahasraaNaaM sahasrairapi yatnataH . nibaddhaa saa kShayaM naiti prakR^itirjagataamiva .. 10.. yathaa hi jagatprakR^itiratiitakalpaparamparaavirbhuutavichitravastuprapa~nchaa satii punaridaaniiM parikShiiNaa parapadaarthanirmaaNashaktiriti na shakyate.abhi\- dhaatum . tadvadeveyaM kaavyasthitiranantaabhiH kavimatibhirupabhuktaapi nedaa\- niiM parihiiyate\, pratyuta navanavaabhirvyutpattibhiH parivardhate . itthaM sthite.api saMvaadaastu bhavantyeva baahulyena sumedhasaam . sthitaM hyetat saMvaadinya eva medhaavinaaM buddhayaH . kintu \-\-\- naikaruupatayaa sarve te mantavyaa vipashchitaa .. 11.. kathamiti chet \-\-\- saMvaado hyanyasaadR^ishyaM tatpunaH pratibimbavat . aalekhyaakaaravattulyadehivachcha shariiriNaam .. 12.. saMvaado hi kaavyaarthasyochyate yadanyena kaavyavastunaa saadR^ishyam . tatpunaH shariiriNaaM pratibimbavadaalekhyaakaaravattulyadehivachcha tridhaa vyavasthitam . ki~nchiddhi kaavyavastu vastvantarasya shariiriNaH pratibimbakalpam\, anyadaalekhyaprakhyam\, anyattulyena shariiriNaa sadR^isham . tatra puurvamananyaatma tuchchhaatma tadanantaram . tR^itiiyaM tu prasiddhaatma naanyasaamyaM tyajetkaviH .. 13.. tatra puurvaM pratibimbakalpaM kaavyavastu parihartavyaM sumatinaa . yata\- stadananyaatma taattvikashariirashuunyam . tadanantaramaalekhyaprakhyamanyasaamyaM shariiraantarayuktamapi tuchchhaatmatvena tyaktavyam . tR^itiiyaM tu vibhinnakama\- niiyashariirasadbhaave sati sasaMvaadamapi kaavyavastu na tyaktavyaM kavinaa . na hi shariirii shariiriNaanyena sadR^isho.apyeka eveti shakyate vaktum .. 13.. etadevopapaadayitumuchyate \-\-\- aatmano.anyasya sadbhaave puurvasthityanuyaayyapi . vastu bhaatitaraaM tanvyaaH shashichchhaayamivaananam .. 14.. tattvasya saarabhuutasyaatmanaH sadbhaave.anyasya puurvasthityanuyaayyapi vastu bhaatitaraam . puraaNaramaNiiyachchhaayaanugR^ihiitaM hi vastu shariiravatparaaM shobhaaM puShyati . na tu punaruktatvenaavabhaasate . tanvyaaH shashichchhaayami\- vaananam . evaM taavatsasaMvaadaanaaM samudaayaruupaaNaaM vaakyaarthaanaaM vibhaktaaH sii\- maanaH . padaartharuupaaNaaM cha vastvantarasadR^ishaanaaM kaavyavastuunaaM naastyeva doSha iti pratipaadayitumuchyate \-\-\- akSharaadirachaneva yojyate yatra vasturachanaa puraatanii . nuutane sphurati kaavyavastuni vyaktameva khalu saa na duShyati .. 15.. na hi vaachaspatinaapyakSharaaNi padaani vaa kaanichidapuurvaaNi ghaTa\- yituM shakyante . taani tu taanyevopanibaddhaani na kaavyaadiShu navataaM virudhyanti . tathaiva padaartharuupaaNi shleShaadimayaanyarthatattvaani . tasmaat \-\- yadapi tadapi ramyaM yatra lokasya ki~nchit\- sphuritamidamitiiyaM buddhirabhyujjihiite . sphuraNeyaM kaachiditi sahR^idayaanaaM chamatkR^itirutpadyate . anugatamapi puurvachchhaayayaa vastu taadR^ik sukavirupanibadhnannindyataaM nopayaati .. 16.. tadanugatamapi puurvachchhaayayaa vastu taadR^ik taadR^ikShaM sukavirvivakShitavya\- ~NgyavaachyaarthasamarpaNasamarthashabdarachanaaruupayaa bandhachchhaayayopanibadhnannindyataaM naiva yaati . taditthaM sthitam \-\-\- pratiiyantaaM vaacho nimitavividhaarthaamR^itarasaa na saadaH kartavyaH kavibhiranavadye svaviShaye . santi navaaH kaavyaarthaaH paropanibaddhaarthavirachane na kashchitkaverguNa iti bhaavayitvaa . parasvaadaanechchhaaviratamanaso vastu sukaveH sarasvatyevaiShaa ghaTayati yatheShTaM bhagavatii .. 17.. parasvaadaanechchhaaviratamanasaH sukaveH sarasvatyeShaa bhagavatii yatheShTaM ghaTayati vastu . yeShaaM sukaviinaaM praaktanapuNyaabhyaasaparipaakavashena pravR^ittisteShaaM paroparachitaarthaparigrahaniHspR^ihaaNaaM svavyaapaaro na kvachidu\- payujyate . saiva bhagavatii sarasvatii svayamabhimatamarthamaavirbhaavayati . etadeva hi mahaakavitvaM mahaakaviinaamityom . ityakliShTarasaashrayochitaguNaala~NkaarashobhaabhR^ito yasmaadvastu samiihitaM sukR^itibhiH sarvaM samaasaadyate . kaavyaakhye.akhilasaukhyadhaamni vibudhodyaane dhvanirdarshitaH so.ayaM kalpataruupamaanamahimaa bhogyo.astu bhavyaatmanaam .. satkaavyatattvanayavartmachiraprasupta kalpaM manassu paripakvadhiyaaM yadaasiit . tadvyaakarotsahR^idayodayalaabhaheto\- raanandavardhana iti prathitaabhidhaanaH .. iti shriiraajaanakaanandavardhanaachaaryavirachite dhvanyaaloke chaturtha uddyotaH . ##\medskip\hrule\medskip Encoded by Rajani Arjun Shankar rajani\_{}arjun@yahoo.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}