%@@1 % File name : natya2.itx %-------------------------------------------- % Text title : naaTyashaastra adhyaaya 2 % Author : Sage Bharata % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/culture % Description/comments : ????Source % Transliterated by : dpadmakar@hotmail.com % Proofread by : dpadmakar@hotmail.com % Latest update : May 24, 2001 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % ftp://jaguar.cs.utah.edu/sanskrit/sanskrit.html %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto #indian and others with \ mark % are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 2..}## \itxtitle{.. naaTyashaastram.h adhyaaya 2 ..}##\endtitles## .. shrIrastu .. bharatamunipraNItaM naaTyashaastram.h atha bhaaratiiye naaTyashaastre dvitIyo.adhyaayaH . bharatasya vachaH shrutvaa paprachchhurmunayastataH . bhagavan.h shrotumichchhaamo yajana.n ra~Ngasa.nshrayam.h .. 1.. atha vaa yaa kriyaastatra laxaNa.n yachcha pUjanam.h . bhavishhyad.hbhirnaraiH kaarya.n katha.n tannaaTyaveshmani .. 2.. ihaadirnaaTyayogasya naaTyamaNDapa eva hi . tasmaattasyaiva taavattva.n laxaNa.n vaktumarhasi .. 3.. teshhaa.n tu vachana.n shrutvaa munInaaM bharato.abravIt.h . laxaNaM pUjana.n chaiva shrUyataa.n naaTyaveshmanaH .. 4.. divyaanaaM maanasI sR^ishhTirgR^iheshhUpavaneshhu cha . (yathaa bhaavaabhinirvartyaaH sarve bhaavaastu maanushhaaH ..) naraaNaa.n yatnataH kaaryaa laxaNaabhihitaa kriyaa .. 5.. shrUyataa.n tadyathaa yatra kartavyo naaTyamaNDapaH . tasya vaastu cha pUjaa cha yathaa yojyaa prayatnataH .. 6.. iha prexyaagR^iha.n dR^ishhTvaa dhImataa vishvakarmaNaa . trividhaH sanniveshashcha shaastrataH parikalpitaH .. 7.. vikR^ishhTashchaturashrashcha tryashrashchaiva tu maNDapaH . teshhaa.n trINi pramaaNaani jyeshhThaM madhya.n tathaa.avaram.h .. 8.. pramaaNameshhaa.n nirdishhTa.n hastadaNDasamaashrayam.h . shata.n chaashhTau chatuHshhashhTirhastaa dvaatri.nshadeva cha .. 9.. ashhTaadhika.n shata.n jyeshhTha.n chatuHshhashhTistu madhyamam.h . kanIyastu tathaa veshma hastaa dvaatri.nshadishhyate .. 10.. devaanaa.n tu bhavejjyeshhTha.n nR^ipaaNaaM madhyamaM bhavet.h . sheshhaaNaaM prakR^itInaa.n tu kanIyaH sa.nvidhIyate .. 11.. ##(##prexaagR^ihaaNaa.n sarveshhaaM prashastaM madhyama.n smR^itam.h . tatra paaThya.n cha geya.n cha sukhashraavyataraM bhavet.h .. prexaagR^ihaaNaa.n sarveshhaa.n triprakaaro vidhiH smR^itaH . vikR^ishhTashchaturasrashcha tryasrashchaiva prayoktR^ibhiH .. kanIyastu smR^ita.n tryasra.n chaturasra.n tu madhyamam.h . jyeshhTha.n vikR^ishhTa.n vidnyeya.n naaTyavedaprayoktR^ibhiH ..##)## pramaaNa.n yachcha nirdishhTa.n laxaNa.n vishvakarmaNaa . prexaagR^ihaaNaa.n sarveshhaa.n tachchaiva hi nibodhata .. 12.. aNU rajashcha vaalashcha lixaa yUkaa yavastathaa . a~Ngula.n cha tathaa hasto daNDashchaiva prakIrtitaH .. 13.. aNavo.ashhTau rajaH prokta.n taanyashhTau vaala uchyate . vaalaastvashhTau bhavellixaa yUkaa lixaashhTakaM bhavet.h .. 14.. yUkaastvashhTau yavo dnyeyo yavaastvashhTau tathaa~Ngulam . a~Ngulaani tathaa hastashchaturvi.nshatiruchyate .. 15.. chaturhasto bhaveddaNDo nirdishhTastu pramaaNataH . anenaiva pramaaNena vaxyaamyeshhaa.n vinirNayam.h .. 16.. chatuHshhashhTikaraankuryaaddIrghatvena tu maNDapam.h . dvaatri.nshata.n cha vistaaranmartyaanaa.n yo bhavediha .. 17.. ata uurdhva.n na kartavyaH kartR^ibhirnaaTyamaNDapaH . yasmaadavyaktabhaava.n hi tatra naaTya.n vrajediti .. 18.. maNDape viprakR^ishhTe tu paaThyamuchchaaritasvaram.h . anissaraNadharmatvaadvisvaratvaM bhR^isha.n vrajet.h .. 19.. yashchaapyaasyagato bhaavo naanaadR^ishhTisamanvitaH sa veshmanaH prakR^ishhTatvaad.h vrajedavyaktataaM paraam.h .. 20.. prexaagR^ihaaNaa.n sarveshhaa.n tasmaanmadhyamamishhyate . yaavatpaaThya.n cha geya.n cha tatra shravyataraM bhavet.h .. 21.. ##[##prexaagR^ihaaNaa.n sarveshhaa.n triprakaaro vidhiH smR^itaH . vikR^ishhTashchaturasrashcha tryasrashchaiva prayoktR^ibhiH ..) kanIyastu smR^ita.n tryasra.n chaturasra.n tu madhyamam.h . jyeshhTha.n vikR^ishhTa.n vidnyeya.n naaTyavedaprayoktR^ibhiH ##]##.. devaanaaM maanasI sR^ishhTirgR^iheshhUpavaneshhu cha . yatnabhaavaabhinishhpannaaH sarve bhaavaa hi maanushhaa .. 22.. tasmaaddevakR^itairbhaavairna vispardheta maanushhaH . maanushhasya tu gehasya sampravaxyaami laxaNam.h .. 23.. bhUmervibhaagaM pUrva.n tu pariixeta prayojaka . tato vaastu pramaaNena praarabheta shubhechchhayaa .. 24.. samaa sthiraa tu kaThinaaa kR^ishhNaa gaurI cha yaa bhavet.h . bhuumistatraiva kartavyaH kartR^ibhirnaaTyamaNDapaH .. 25.. prathama.n shodhana.n kR^itvaa laa~Ngalena samutkR^ishhet.h . asthikIlakapaalaani tR^iNagulmaa.nshcha shodhayet.h .. 26.. shodhayitvaa vasumatIM pramaaNa.n nirdishettataH . (trINyuttaraaNi saumya.n cha vishaakhaapi cha revatii ., hastitishhyaanuraadhaashcha prashastaa naaTyakarmaNi .) pushhyanaxatrayogena shukla.n suutraM prasaarayet.h .. 27.. kaarpaasaM baalbaja.n vaapi mau~nja.n vaalkalameva cha . suutraM budhaistu kartavya.n yasya chchhedo na vidyate .. 28.. ardhachchhinne bhavetsuutre svaamino maraNa.n dhruvam.h . tribhaagachchhinnayaa rajvaa raashhTrakopo vidhIyate .. 29.. chhinnaayaa.n tu chaturbhaage prayokturnaasha uchyate . hastaatprabhrashhTayaa vaapi kashchitvapachayo bhavet.h .. 30.. tasmaannityaM prayatnena rajjugrahaNamishhyate . kaarya.n chaiva prayatnena maana.n naaTyagR^ihasya tu .. 31.. muhUrtenaanukuulena tithyaa sukaraNena cha . braahmaNaa.nstarpayitvaa tu puNyaaha.n vaachayettataH .. 32.. shaantitoya.n tato dattvaa tataH suutraM prasaarayet.h . chatushhshhashhTikaraankR^itvaa dvidhaa kuryaatpunashcha taan .. 33.. pR^ishhThato yo bhavedbhaago dvidhaabhuutasya tasya tu . samamardhavibhaagena ra~NgashiirshhaM prakalpayet.h .. 34.. pashchime cha vibhaage.atha nepathyagR^ihamaadishet.h . vibhajya bhaagaanvidhivadyayathaavadanupuurvashaH .. 35.. shubhe naxatrayoge cha maNDapasya niveshanam.h . sha~NkhadundubhinirghoshhairmR^ida~NgapaNavaadibhiH .. 36.. sarvaatodyaiH praNuditaiH sthaapana.n kaaryameva tu . utsaaryaaNi tvanishhTaani paashhaNDyaashramiNastathaa .. 37.. kaashhaayavasanaashchaiva vikalaashchaiava ye naraaH . nishaayaa.n cha baliH kaaryaa naanaabhojanasa.nyutaH .. 38.. gandhapushhpaphalopetaa disho dasha samaashritaH . puurveNa shuklaannayuto nIlaanno daxiNena cha .. 39.. pashchimena baliH pIto raktashchaivottareNa tu . yaadR^isha.n dishi yasyaa.n tu daivataM parikalpitam.h .. 40.. taadR^ishastatra daatavyo balirmantrapuraskR^itaH . sthaapane braahmaNebhyashcha daatavya.n ghR^itapaayasam.h .. 41.. madhuparkastathaa raadnye kartR^ibhyashcha guDaudanam.h . naxatreNa tu kartavyaM muulena sthaapanaM budhaiH .. 42.. muhuurtenaanukuulena tithyaa sukaraNena cha . eva.n tu sthaapana.n kR^itvaa bhittikarma prayojayet.h .. 43.. bhittikarmaNi nirvR^itte stambhaanaa.n sthaapana.n tataH . tithinaxatrayogena shubhena karaNena cha .. 44.. stambhaanaa.n sthaapana.n kaarya.n rohiNyaa shravaNena vaa . aachaaryeNa suyuktena triraatroposhhitena cha .. 45.. stambhaanaa.n sthaapana.n kaaryaM praapte suuryodaye shubhe . prathame braahmaNastambhe sarpissarshhapasa.nskR^itaH .. 46.. sarvashuklo vidhiH kaaryo dadyaatpaayasameva cha . tatashcha xatriyastambhe vastramaalyaanulepanam.h .. 47.. sarva raktaM pradaatavya.n dvijebhyashcha guDaudanam.h . vaishyastambhe vidhiH kaaryo digbhaage pashchimottare .. 48.. sarvaM priitaM pradaatavya.n dvijebhyashcha ghR^itaudanam.h . shuudrastambhe vidhiH kaaryaH samyakpuurvottaraashraye .. 49.. niilapraayaM prayatnena kuusara.n cha dvijaashanam.h . puurvoktabraahmaNastambhe shuklamaalyaanulepane .. 50.. nixipetkanaka.n muule karNaabharaNasa.nshrayam.h . taamra.n chaadhaH pradaatavya.n stambhe xatriyasa.ndnyake .. 51.. vaishyastambhasya muule tu rajata.n sampradaapayet.h . shuudrastambhasya muule tu dadyaadaayasameva cha .. 52.. sarveshhveva tu nixepya.n stambhamuuleshhu kaa~nchanam.h . svastipuNyaahaghoshheNa jayashabdena chaiva hi .. 53.. stambhaanaa.n sthaapana.n kaaryaM pushhpamaalaapuraskR^itam.h . ratnadaanaiH sagodaanairvastradaanairanalpakaiH .. 54.. braahmaNaa.nstarpayitvaa tu stambhaanutthaapayettataH . achala.n chaapyakampa~ncha tathaivaavalitaM punaH .. 55.. stambhasyotthaapane samyagdoshhaa hyete prakIrtitaaH . avR^ishhTiruktaa chalane valane mR^ityuto bhayam.h .. 56.. kampane parachakraattu bhayaM bhavati daaruNam.h . doshhairetairvihIna.n tu stambhamutthaapayechchhivam.h .. 57.. pavitre braahmaNastambhe daatavyaa daxiNaa cha gauH . sheshhaaNaaM bhojana.n kaarya.n sthaapane kartR^isa.nshrayam.h .. 58.. mantrapuuta.n cha taddeya.n naaTyaachaaryeNa dhImataa . purohita.n nR^ipa.n chaiva bhojayenmadhupaayasaiH .. 59.. kartR^Inaapi tathaa sarvaankR^isaraa.n lavaNottaraam.h . sarvameva.n vidhi.n kR^itvaa sarvaatodyaiH pravaaditaiH .. 60.. abhimantrya yathaanyaaya.n stambhaanutthaapayechchhuchiH . 'yathaa.achalo girirmerurhimavaa.nshcha mahaabalaH .. 61.. jayaavaho narendrasya tathaa tvamachalo bhava .' stambhadvaara.n cha bhitti.n cha nepathyagR^ihameva cha .. 62.. evamutthaapayetajdnyo vidhidR^ishhTena karmaNaa . ra~NgapiiThasya paarshve tu kartavyaa mattavaaraNii .. 63.. chatustambhasamaayuktaa ra~NgapiiThapramaaNataH . adhyardhahastotsedhena kartavyaa mattavaaraNii .. 64.. utsedhena tayostulya.n kartavya.n ra~NgamaNDapam.h . tasyaa.n maalya.n cha dhuupa.n cha gandha.n vastra.n tathaiva cha .. 65.. naanaavarNaani deyaani tathaa bhuutapriyo baliH . aayasa.n tatra daatavya.n stambhaanaa.n kushailairadhaH .. 66.. bhojane kR^isaraashchaiva daatavyaM braahmaNaashanam.h . eva.n vidhipuraskaaraiH kartavyaa mattavaaraNI .. 67.. ra~NgapiiTha.n tataH kaarya.n vidhidR^ishhTeNa karmaNaa . ra~Ngashiirshhastu kartavya.n shhaDdaarukasamanvitam.h .. 68.. kaarya.n dvaaradvaya.n chaatra nepathyagR^ihakasya tu . puuraNe mR^ittikaa chaatra kR^ishhNaa deyaa prayatnataH .. 69.. laa~Ngalena samutkR^ishhya nirloshhTatR^iNasharkaram.h . laa~Ngale shuddhavarNo tu dhuryo yojyau prayatnataH .. 70.. kartaaraH purushhashchaatra ye.a~NgadoshhavivirjitaaH . ahInaa~Ngaishcha voDhavyaa mR^ittikaa piTakairnavaiH .. 71.. eva.nvidhaiH prakartavya.n ra~NgashiirshhaM prayatnataH . kuurmapR^ishhTha.n na kartavyaM matsyapR^ishhTha.n tathaiva cha .. 72.. shuddhaadarshatalaakaara.n ra~NgashiirshhaM prashasyate . ratnaani chaatra deyaani puurve vajra.n vichaxaNaiH .. 73.. vaiDuurya.n daxiNe paarshve sphaTikaM pashchime tathaa . pravaalamuttare chaiva madhye tu kanakaM bhavet.h .. 74.. eva.n ra~NgashiraH kR^itvaa daarukarma prayojayet.h . uuhapratyuuhasa.nyuktaH naanaashilpaprayojitam.h .. 75.. naanaasa~njavanopetaM bahuvyaalopashobhitam.h . sasaalabha~njikaabhishcha samantaatsamala~NkR^itam.h .. 76.. nirvyuuhakuharopeta.n naanaagrathitavedikam.h . naanaavinyaasasa.nyukta.n chitrajaalagavaaxakam.h .. 77.. supiiThadhaariNiiyukta.n kapotaaliisamaakulam.h . naanaakuTTimavinyastaiH stambhaishchaapyupashobhitam.h .. 78.. eva.n kaashhThavidhi.n kR^itvaa bhittikarma prayojayet.h . stambha.n vaa naagadanta.n vaa vaataayanamathaapi vaa .. 79.. koNa.n vaa sapratidvaara.n dvaaraviddha.n na kaarayet.h . kaaryaH shailaguhaakaaro dvibhuumirnaaTyamaNDapaH .. 80.. mandavaataayanopeto nirvaato dhiirashabdavaan . tasmaannivaataH kartavyaH kartR^ibhirnaaTyamaNDapaH .. 81.. gambhIrasvarataa yena kutapasya bhavishhyati . bhittikarmavidhi.n kR^itvaa bhittilepaM pradaapayet.h .. 82.. sudhaakarma bahistasya vidhaatavyaM prayatnataH . bhittishhvatha viliptaasu parimR^ishhTaasu sarvataH .. 83.. samaasu jaatashobhaasu chitrakarma prayojayet.h . chitrakarmaNi chaalekhyaaH purushhAH srIjanaastathaa .. 84.. lataabandhaashcha kartavyaashcharita.n chaatmbhogajam.h . eva.n vikR^ishhTa.n kartavya.n naaTyaveshma prayoktR^ibhiH .. 85.. punareva hi vaxyaami chaturashrasya laxaNam.h . samantatashcha kartavyaa hastaa dvaatri.nshadeva tu .. 86.. shubhabhuumivibhaagastho naaTyadnyairnaaTyamaNDapaH . yo vidhiH puurvamuktastu laxaNaM ma~Ngalaani cha .. 87.. vikR^ishhTe taanyasheshhaaNi chaturashre.api kaarayet.h . chaturashra.n sama.n kR^itvaa suutreNa pravibhajya cha .. 88.. baahyataH sarvataH kaaryaa bhittiH shlishhTeshhTakaa dR^iDhaa . tatraabhyantarataH kaaryaa ra~NgapIThopari sthitaaH .. 89.. dasha prayoktR^ibhiH stambhaaH shaktaa maNDapadhaaraNe . stambhaanaaM baahyatashchaapi sopaanaakR^iti piiThakam.h .. 90.. ishhTakaadaarubhiH kaaryaM prexakaaNaa.n niveshanam.h . hastapramaaNairutsedhairbhuumibhaagasamutthitaiH .. 91.. ra~NgapiiThaavalokya.n tu kuryaadaasanaja.n vidhim.h . shhaDanyaanantare chaiva punaH stambhaanyathaadisham.h .. 92.. vidhinaa sthaapayetadnyo dR^iDhaanmaNDapadhaaraNe . ashhTau stambhaanpunashchaiva teshhaamupari kalpayet.h .. 93.. sthaapya.n chaiva tataH piiThamashhTahastapramaaNataH . viddhaasyamashhTahasta.n cha piiTha.n teshhu tato nyaset.h .. 94.. tatra stambhaaH pradaatavyaastadnyairmaNDapadhaaraNe . dhaaraNiidhaaraNaaste cha shaalastrIbhirala~NkR^itaaH .. 95.. nepathyagR^ihaka.n chaiva tataH kaaryaM prayatnataH . dvaara.n chaikaM bhavettatra ra~NgapiiThapraveshanam.h .. 96.. janapraveshana.n chaanyadaabhimukhyena kaarayet.h . ra~Ngasyaabhimukha.n kaarya.n dvitiiya.n dvaarameva tu .. 97.. ashhTahasta.n tu kartavya.n ra~NgapiiThaM pramaaNataH . chaturashra.n samatala.n vedikaasamala~NkR^itam.h .. 98.. puurvapramaaNanirdishhTaa kartavyaa mattavaaraNii . chatuHstambhasamaayuktaa vedikaayaastu paarshvataH .. 99.. samunnata.n sama.n chaiva ra~Ngashiirshha.n tu kaarayet.h . vikR^ishhTe tuunnata.n kaarya.n chaturashre sama.n tathaa .. 100.. evametena vidhinaa chaturashra.n gR^ihaM bhavet.h . ataH paraM pravaxyaami tryashragehasya laxaNam.h .. 101.. tryashra.n trikoNa.n kartavya.n naaTyaveshmaprayoktR^ibhiH . madhye trikoNamevaasya ra~NgapiiTha.n tu kaarayet.h .. 102.. dvaara.n tainaiva koNena kartavya.n tasya veshmanaH . dvitiiya.n chaiva kartavya.n ra~NgapiiThasya pR^ishhThataH .. 103.. vidhiryashchaturashrasya bhittistambhasamaashrayaH . sa tu sarvaH prayoktavyastryashrasyaapi prayoktR^ibhiH .. 104.. evametena vidhinaa kaaryaa naaTyagR^ihaa budhaiH . punareshhAM pravaxyaami puujaameva.n yathaavidhiH .. 105.. iti bhaaratiiye naaTyashaastre maNDapavidhaano naama dvitiiyo.adhyaayaH .. ## Encoded by Padmakar Dadegaonkar dpadmakar@hotmail.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}