%@@1 % File name : panchadashi.itx %-------------------------------------------- % Text title : Panchadashi % Author : Swami Vidyaranya [circa 1350 A.D.] % Language : Sanskrit % Subject : philosophy % Description/comments : A treatise on Advaita Vedanta of Shankara % Transliterated by : Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com) % Proofread by : Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com) % Latest update : January 24, 2009 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to % http://sanskritdocuments.org % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Please ignore the following commands upto #indian and others with % \ mark, % which are needed for devanaagarii output and formatting. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Panchadashi ..}## \itxtitle{.. pa~nchadashii ..}##\endtitles## pa~nchadashii shloka sa~Nkhyaa 1570 1 tattvavivekaH . 65 2 bhuutavivekaH . 103 3 pa~nchakoShavivekaH . 43 4 dvaitavivekaH . 67 5 mahaavaakyavivekaH . 8 6 chitradiipaH . 290 7 tR^iptidiipaH . 297 8 kuuTastha diipaH . 76 9 dhyaanadiipaH . 158 10 naaTaka diipaH . 26 11 brahmaanande yogaanandaH . 134 12 brahmaanande aatmaanandaH . 90 13 brahmaanande advaitaanandaH . 105 14 brahmaanande vidyaanandaH . 65 15 brahmaanande viShayaanandaH . 35 \medskip\hrule\medskip tattvavivekonaama \- prathamaH parichchhedaH. namaH shriisha~Nkaraanandagurupaadaambujanmane . savilaasamahaamohagraahagraasaikakarmaNe .. 1.. tatpaadaamburuhadvandvasevaanirmalachetasaam.h . sukhabodhaaya tattvasya viveko.aya.n vidhiiyate .. 2.. shabdasparshaadayo vedyaa vaichitryaajjaagare pR^ithak.h . tatovibhaktaa tatsa.nvidaikyaruupyaanna bhidyate .. 3.. tathaa svapne.atra vedyantu na sthira.n jaagare sthiram.h . tadbhedo.atastayoH sa.nvidekaruupaa na bhidyate .. 4.. suptottthitasya sauShuptatamobodho bhavetsmR^itiH . saa caavabuddhaviShayaavabuddha.n tattadaa tataH .. 5.. sabodhoviShayaadbhinno na bodhaatsvapnabodhavat.h . eva.n sthaanatraye.apyekaa sa.nvittadvaddinaantare .. 6.. maasaabdaayugakalpeShu gataagamyeShvanekadhaa . nodeti naastametyekaa sa.nvideShaa svayaMprabhaa .. 7.. iyamaatmaa paraanandaH parapremaaspada.n yataH . maa na bhuva.n hi bhuuyaasamiti premaatmaniikshyate .. 8.. tatpremaatmaarthamanyatra naivamanyaarthamaatmani . atastatparamantena paramaanandataatmanaH .. 9.. ittha.n sachchitparaananda aatmaa yuktyaa tathaavidham.h . paraM brahma tayoshchaikya.n shrutyanteShuupadishyate .. 10.. abhaane na paraM prema bhaane na viShayaspR^ihaa . atobhaane.apyabhaataa.asau paramaanandataatmanaH .. 11.. adhyetR^ivargamadhyastha putraadhyayana shabdavat.h . bhaane.apyabhaanaM bhaanasya pratibandhena yujyate .. 12.. pratibandho.asti bhaatiiti vyavahaaraarhavastuni . ta.n nirasya viruddhasya tasyotpaadanamuchyate .. 13.. tasya hetuH samaanaabhihaaraH putradhvanishrutau . ihaanaadiravidyaiva vyaamohaikanibandhanam.h .. 14.. chidaanandamayabrahmapratibimbasamanvitaa . tamorajaHsattvaguNaa prakR^itirdvividhaa cha saa .. 15.. sattvashuddhaavishuddhibhyaaM maayaa.avidye cha te mate . maayaabimbovashiikR^itya taa.n syaatsarvaj~na iishvaraH .. 16.. avidyaavashagastvanyastadvaichitryaadanekadhaa . saa kaaraNashariira.n syaatpraaj~nastatraabhimaanavaan.h .. 17.. tamaH pradhaanaprakR^itestadbhogaayeshvaraaj~nayaa . viyatpavanatejo.ambu bhuvobhuutaani jaj~nire .. 18.. sattvaa.nshaiH pa~nchabhisteShaa.n kramaaddhiindriyapa~nchakam.h . shrotratvagakshirasanaghraaNaakhyaamupajaayate .. 19.. tairantaHkaraNa.n sarvairvR^ittibhedena tad{}dvidhaa . manovimarsharuupa.n syaadbuddhiH syaannishchayaatmikaa .. 20.. rajo.n.ashaiH pa~nchabhisteShaa.n kramaatkarmendriyaaNi tu . vaakpaaNipaadapaayuupasthaabhidhaanaani jaj~nire .. 21.. taiH sarvaiH sahitaiH praaNovR^ittibhedaatsa pa~nchadhaa . praaNo.apaanaH samaanashchodaanavyaanau cha te punaH .. 22.. buddhikarmendriyapraaNapa~nchakairmanasaa dhiyaa . shariira.n saptadashabhiH suukshma.n talli~Ngamuchyate .. 23.. praaj~nastatraabhimaanena taijasatvaM prapadyate . hiraNyagarbhataamiishastayorvyaShTisamaShTitaa .. 24.. samaShTiriishaH sarveShaa.n svaatmataadaatmyavedanaat.h . tadabhaavaattato.anye tu kathyante vyaShTisa.nj~nayaa .. 25.. tadbhogaaya punarbhogyabhogaayatanajanmane . pa~nchiikaroti bhagavaanpratyeka.n viyadaadikam.h .. 26.. dvidhaa vidhaaya chaikaika.n chaturdhaa prathamaM punaH . svasvetaradvitiiyaa.nshairyojanaatpa~ncha pa~ncha te .. 27.. tairaNDastatra bhuvanabhogyabhogaashrayodbhavaH . hiraNyagarbhaH sthuule.asmindehe vaishvaanaro bhavet.h . taijasaa vishvataa.n yaataa deva tirya~NnaraadayaH .. 28.. te paraagdarshinaH pratyaktattvabodhavivarjitaaH .. 29.. kurvate karma bhogaaya karma kartu.n cha bhu~njate . nadyaa.n kiiTaa ivaavartaadaavartaantaramaashu te . vrajanto janmano janma labhante naiva nirvR^itim.h .. 30.. satkarmaparipaakaatte karuNaanidhinoddhR^itaaH . praapya tiirataruchchhaayaa.n vishraamyanti yathaasukham.h .. 31.. upadeshamavaapyaivamaachaaryaattattvadarshinaH . pa~nchakoShavivekena labhante nirvR^itiM paraam.h .. 32.. annaM praaNo mano buddhiraanandashcheti pa~ncha te . koShaastairaavR^itaH svaatmaa vismR^ityaa sa.nsR^iti.n vrajet.h .. 33.. syaatpa~nchiikR^itabhuutottho dehaH sthuulo.anna sa.nj~nakaH . li~Nge tu raajasaiH praaNaiH praaNaH karmendriyaiH saha .. 34.. saattvikairdhiindriyaiH saaka.n vimarShaatmaa manomayaH . taireva saaka.n vij~naanamayodhiirnishchayaatmikaa .. 35.. kaaraNe sattvamaanandamayomodaadivR^ittibhiH . tattatkoShaistu taadaatmyaadaatmaa tattanmayo bhavet.h .. 36.. anvayavyatirekaabhyaaM pa~nchakoSha vivekataH . svaatmaana.n tata uddhR^itya paraM brahma prapadyate .. 37.. abhaane sthuuladehasya svapne yadbhaanamaatmanaH . so.anvayo vyatirekastadbhaane.anyaanavabhaasanam.h .. 38.. li~Ngabhaane suShuptau syaadaatmano bhaanamanvayaH . vyatirekastu tadbhaane li~Ngasyaabhaanamuchyate .. 39.. tadvivekaadviviktaaH syuH koShaaH praaNamanodhiyaH . te hi tatra guNaavasthaabhedamaatraatpR^ithakkR^itaaH .. 40.. suShuptyabhaane bhaanantu samaadhaavaatmano.anvayaH . vyatirekastvaatmabhaane suShuptyanavabhaasanam.h .. 41.. yathaamu~njaadiShiikaivamaatmaa yuktyaa samuddhR^itaH . shariiratritayaaddhiiraiH paraM brahmaiva jaayate .. 42.. paraaparaatmanoreva.n yuktyaa sambhaavitaikataa . tattvamasyaadivaakyaiH saa bhaagatyaagena lakShyate .. 43.. jagato yadupaadaanaM maayaamaadaaya taamasiim.h . nimitta.n shuddhasattvaa.n taamuchyate brahma tadgiraa .. 44.. yadaa malinasattvaa.n taa.n kaamakarmaadiduuShitam.h . aadatte tatparaM brahma tvaM padena tadochyate .. 45.. tritayiimapi taaM muktvaa parasparavirodhiniim.h . akhaNDa.n sachchidaanandaM mahaavaakyena lakShyate .. 46.. so.ayamityaadivaakyeShu virodhaattadidantvayoH . tyaagena bhaagayoreka aashrayo lakShyate yathaa .. 47.. maayaavidye vihaayaivamupaadhii parajiivayoH . akhaNDa.n sachchidaanandaM paraM brahmaiva lakShyate .. 48.. savikalpasya lakShyatve lakShyasya syaadavastutaa . nirvikalpasya lakShyatva.n na dR^iShTa.n na cha sambhavi .. 49.. vikalpo nirvikalpasya savikalpasya vaa bhavet.h . aadye vyaahatiranyatraanavasthaatmaashrayaadayaH .. 50.. ida.n guNakriyaajaatidravyasambandhavastuShu . samantena svaruupasya sarvametaditiiShyataam.h .. 51.. vikalpatadabhaavaabhyaamasa.nspR^iShTaatmavastuni . vikalpitatvalakShyatvasambandhaadyaastu kalpitaaH .. 52.. ittha.n vaakyaistadarthaanusandhaana.n shravaNaM bhavet.h . yuktyaa sambhaavitatvaanusandhaanaM mananantu tat.h .. 53.. taabhyaa.n nirvichikitse.arthe chetasaHsthaapitasya yat.h . ekataanatvametaddhi nididhyaasanamuchyate .. 54.. dhyaatR^idhyaane parityajya kramaaddhyeyaikagocharam.h . nirvaatadiipavachchitta.n samaadhirabhidhiiyate .. 55.. vR^ittayastu tadaaniimaj~naataa apyaatmagocharaaH . smaraNaadanumiiyante vyutthitasya samutthitaat.h .. 56.. vR^ittiinaamanuvR^ittistu prayatnaatprathamaadapi . adR^iShTaasakR^idabhyaasasa.nskaaraH sachiraadbhavet.h .. 57.. yathaa diipo nivaatastha ityaadibhiranekadhaa . bhagavaanimamevaarthamarjunaaya nyaruupayat.h .. 58.. anaadaaviha sa.nsaare sa~nchitaaH karmakoTayaH . anena vilaya.n yaanti shuddho dharmo vivardhate .. 59.. dharmameghamimaM praahuH samaadhi.n yogavittamaaH . varShatyeSha yato dharmaamR^itadhaaraaH sahasrashaH .. 60.. amunaa vaasanaajaale niHsheShaM pravilaapite . samuulonmuulite puNyapaapaakhye karma sa~nchaye .. 61.. vaakyamapratibaddha.n satpraakparokshaavabhaasite . karaamalakavadbodhamaparokShaM prasuuyate .. 62.. parokshaM brahmavij~naana.n shaabda.n deshikapuurvakam.h . buddhipuurvakR^itaM paapa.n kR^itsna.n dahati vahnivat.h .. 63.. aparokshaatmavij~naana.n shaabda.n deshikapuurvakam.h . sa.nsaarakaaraNaaj~naanatamasashchaNDabhaaskaraH .. 64.. ittha.n tattvaviveka.n vidhaaya vidhivanmanaH samaadhaaya . vigalitasa.nsR^itibandhaH praapnoti paaraM pada.n naro na hiraat.h .. 65.. iti tattvavivekaH samaaptaH .. 1.. \medskip\hrule\medskip bhuutavivekonaama\- dvitiiyaH parichchhedaH . sadadvaita.n shruta.n yattatpa~nchabhuutavivekataH . boddhu.n shakya.n tato bhuutapa~nchakaM pravivichyate .. 1.. shabdasparshau ruuparasau gandho bhuutaguNaa ime . ekadvitrichatuH pa~nchaguNaa vyomaadiShu kramaat.h .. 2.. pratidhvanirviyachchhabdo vaayau viisiiti shabdanam.h . anuShNaashiitasa.nsparsho vahno bhugubhugudhvaniH . uShNaH sparshaH prabhaa ruupa.n jale bulu bulu dhvaniH . shiitaasparshaH shuklaruupa.n raso maadhuryamiiritam.h . bhuumau kaDakaDaashabdaH kaaThinya.n sparsha iShyate . niilaadika.n chitraruupaM madhuraamlaadiko rasaH . surabhiitaragandhau dvau guNaaH samyagvivechitaaH .. 3.. shrotra.n tvakchakshuShi jihvaa ghraaNa.n chendriyapa~nchakam.h . karNaadigolakastha.n tachchhabdaadigraahaka.n kramaat.h . saukshmyaatkaaryaanumeya.n tatpraayo dhaavedbahirmukham.h .. 4.. kadaachitpihite karNe shruuyate shabda aantaraH . praaNavaayau jaaTharaagnau jalapaane.annabhakshaNe . vyaajyaante hyaantaraaH sparshaamiilane chaantara.n tamaH . udgaare rasagandhau cetyakshaaNaamaantaragrahaH .. 5.. pa~nchoktyaadaanagamanavisargaanandakaaH kriyaaH . kR^iShivaaNijyasevaadyaaH pa~nchasvantarbhavanti hi .. 6.. vaakpaaNipaadapaayuupasthairakShaistatkriyaajaniH . mukhaadigolakeShvaaste tatkarmendriyapa~nchakam.h .. 7.. mano dashendriyaadhyakSha.n hR^itpadmagolake sthitam.h . tachchaantaHkaraNaM baahyeShvasvaatantryaadvinendriyaiH .. 8.. aksheShvarthaarpiteShvetadguNadoShavichaarakam.h . sattva.n rajastamashchaasya guNaa vikriyate hi taiH .. 9.. vairaagya.n kShaantiraudaaryamityaadyaaH sattvasambhavaaH . kaamakrodhau lobhayatnaavityaadyaa rajasotthitaaH . aalasyabhraantitandraadyaa vikaaraastamasotthitaaH .. 10.. saattvikaiH puNyaniShpattiH paapautpattishcha raajasaiH . taamasairnobhaya.n kintu vR^ithaayuHkShapaNaM bhavet.h . atraahampratyayii kartetyeva.n lokavyavasthitiH .. 11.. spaShTashabdaadiyukteShu bhautikatvamatisphuTam.h . akShaadaavapi tachchhaastrayuktibhyaamavadhaaryataam.h .. 12.. ekaadashendriyairyuktyaa shaastreNaapyavagamyate . yaavatki.nchidbhavedetadida.n shabdodita.n jagat.h .. 13.. ida.n sarvaM puraa sR^iShTerekamevadvitiiyakam.h . sadevaasiinnaamaruupe naastaamityaaruNervachaH .. 14.. vR^ikShasya svagato bhedaH patrapuShpaphalaadibhiH . vR^ikShaantaraatsajaatiiyo vijaatiiyaH shilaaditaH .. 15.. tathaa sadvastuno bhedatrayaM praapta.n nivaaryate . aikyaavadhaaraNadvaitapratiShedhaistribhiH kramaat.h .. 16.. sato naavayavaaH sha.nkyaastada.nshasyaaniruupaNaat.h . naamaruupe na tasya a.nshau tayoradyaapyanudbhavaat.h .. 17.. naamaruupodbhavasyaiva sR^iShTitvaatsR^iShTitaH puraa . na tayorudbhavastasmaatsannira.nsha.n yathaa viyat.h .. 18.. sadantara.n sajaatiiya.n na vailakShaNyavarjanaat.h . naamaruupopaadhibheda.n vinaa naiva sato bhidaa .. 19.. vijaatiiyamasattattu na khalvastiiti gamyate . naasyaataH pratiyogitva.n vijaatiiyaadbhidaa kutaH .. 20.. ekamevaadvitiiya.n satsiddhamatra tu kechana . vihvalaa asadevedaM puraasiidityavarNayan.h .. 21.. magnasyaabdhau yathaa.akShaaNi vihvalaani tathaa.asya dhiiH . akhaNDaikarasa.n shrutvaa niHprachaaraa bibhetyataH .. 22.. gauDaachaaryaa nirvikalpe samaadhaavanyayoginaam.h . saakaaradhyaananiShThaanaamatyantaM bhayamuuchire .. 23.. asparshayogo naamaiSha durdarshaH sarvayogibhiH . yogino bibhyati hyasmaadabhaye bhayadarshinaH .. 24.. bhagavatpuujyapaadaashcha shuShkatarkapaTuunamuun.h . aahurmaadhyamikaanbhraantaanachintye.asminsadaatmani .. 25.. anaadR^itya shrutiM maurkhyaadime bauddhastapasvinaH . aapedire niraamatvamanumaanaikachakShushaH .. 26.. shuunyamaasiiditi bruuShe sadyoga.n vaa sadaatmataam.h . shuunyasya na tu tadyuktamubhaya.n vyaaha tattvataH .. 27.. na yuktastamasaa suuryo naapi chaasau tamomayaH . sacchhuunyayorvirodhitvaachchhuunyamaasiitkatha.n vada .. 28.. viyadaadernaamaruupe maayayaa sati kalpite . shuunyasya naamaruupe cha tathaa chejjiivyataa.n chiram.h .. 29.. sato.api naamaruupe dve kalpite chettadaa vada . kutreti niradhiShThaano na bhramaH kvachidiikShyate .. 30.. sadaasiiditi shabdaarthabhede dvaiguNyamaapatet.h . abhede punaruktiH syaanmaiva.n loke tathekShaNaat.h .. 31.. kartavya.n kurute vaakyaM bruute dhaaryasya dhaaraNam.h . ityaadivaasanaaviShTaM pratyaasiitsaditiiraNam.h .. 32.. kaalaabhaave puretyuktiH kaalavaasanayaayutam.h . shiShyaM pratyeva tenaatra dvitiiya.n na hi sha.nkyate .. 33.. chodya.n vaa parihaaro vaa kriyataa.n dvaitabhaaShayaa . advaitabhaaShayaa chodya.n naasti naapi taduttaram.h .. 34.. atastimitagambhiira.n na tejo na tamastatam.h . anaakhyamanabhivyakta.n satki.nchidavashiShyate .. 35.. nanu bhuumyaadikaM maa bhuutparamaaNvanta naashataH . katha.n te viyato.asattvaM buddhimaarohatiiti chet.h .. 36.. atyanta.n nirjagadvyoma yathaa te buddhimaashritam.h . tathaiva sanniraakaasha.n kuto naashrayate matim.h .. 37.. nirjagadvyoma dR^iShTa.n chetprakaashatamasii vinaa . kva dR^iShTa.n ki.ncha te pakShe na pratyakSha.n viyatkhalu .. 38.. sadvastu siddhantvasmaabhirnishchitairanubhuuyate . tuuShNii.n sthitau na shuunyatva.n shuunyabuddhestu varjanaat.h .. 39.. sadbuddhirapi chennaasti maastvasya svaprabhatvataH . nirmanaskatvasaakShitvaatsanmaatra.n sugama.n nR^iNaam.h .. 40.. manojR^imbhanaraahitye yathaa saakShii niraakulaH . maayaajR^imbhaNataH puurva.n sattathaiva niraakulam.h .. 41.. nistattvaa kaaryagamyaasya shaktirmaayaagnishaktivat.h . na hi shakti kvachitkaishchidbuddhyate kaarayataH puraa .. 42.. na sadvastu sataH shaktirna hi vahneH svashaktitaa . sadvilakshaNataayaantu shakteH ki.n tattvamuchyataam.h .. 43.. shuunyatvamiti chechchhuunyaM maayaakaaryamitiiritam.h . nashuunya.n naapi sadyaadR^iktaadR^iktattvamiheShyataam.h .. 44.. naasadaasiinno sadaasiittadaanii.n kintvabhuuttamaH . sadyogaattamasaH sattva.n na svatastanniShedhanaat.h .. 45.. ata{}eva dvitiiyatva.n shuunyavannahi gaNyate . na loke chaitratachchhaktyorjiivita.n gaNyate pR^ithak.h .. 46.. shaktyaadhikye jiivita.n chedvardhate tatra vR^iddhikR^it.h . na shaktiH kintu tatkaarya.n yuddhakR^iShyaadika.n tathaa . sarvathaa shaktimaatrasya na pR^ithaggaNanaa kvachit.h . shaktikaarya.n tu naivaasti dvitiiya.n sha.nkyate katham.h .. 47.. na kR^itsnabrahmavR^ittiH saa shaktiH kintvekadeshabhaak.h . ghaTashaktiryathaa bhuumau snigdhamR^idyeva vartate .. 48.. paado.asya vishvaa bhuutaani tripaadasti svayaM prabhaH . ityekadeshavR^ittitvaM maayaayaa vadati shrutiH .. 49.. viShTabhyaahamida.n kR^itsnamekaa.nshena sthito jagat.h . iti kR^iShNorjunaayaaha jagatastvekadeshataam.h .. 50.. sabhuumi.n sarvato vR^itvaa atyatiShThaddashaa~Ngulam.h . vikaaraavarti chaatraasti shrutisuutrakR^itorvachaH .. 51.. nira.nshe.apya.nshamaaropya kR^itsne.n.ashe veti pR^ichchhataH . tadbhaaShayottaraM bruute shrutiH shroturhitaiShiNii .. 52.. sattattvamaashritaa shaktiH kalpayetsati vikriyaaH . varNaabhittigataabhittau chitra.n naanaavidha.n yathaa .. 53.. aadyo vikaara aakaashaH so.avakaashasvabhaavaan.h . aakaasho.astiiti sattattvamaakaashe.apyanugachchhati .. 54.. ekasvabhaava.n sattattvamaakaasho dvisvabhaavakaH . naavakaashaH sati vyomni sa chaiSho.api dvaya.n sthitam.h .. 55.. yadvaa pratidhvanirvyomno guNo naasau satiikShyate . vyomni dvau saddhvanii tena sadeka.n dviguNa.n viyat.h .. 56.. yaa shaktiH kalpayedvyoma saa sadvyomnorabhinnataam.h . aapaadya dharmadharmitva.n vyatyayenaavakalpayet.h .. 57.. sato vyomatvamaapanna.n vyomnaH sattaantu laukikaaH . taarkikaashchaavagachchhanti maayaayaa uchita.n hi tat.h .. 58.. yadyathaa vartate tasya tathaatvaM bhaati maanataH . anyathaatvaM bhrameNeti nyaayo.aya.n sarvalaukikaH .. 59.. eva.n shrutivichaaraatpraakyadyathaa vastu bhaasate . vichaareNa viparyeti tatastachchintyataa.n viyat.h .. 60.. bhinne viyatsatii shabdabhedaadbuddheshcha bhedataH . vaayvaadiShvanuvR^itta.n sanna tu vyometi bhedadhiiH .. 61.. sadvastvadhikavR^ittitvaaddharmi vyomnastu dharmataa . dhiyaa sataH pR^ithakkaare bruuhi vyoma kimaatmakam.h .. 62.. avakaashaatmaka.n tachchedasattaditi chintyataam.h . bhinna.n sato.asachcha neti vakShi chedvyaahatistava .. 63.. bhaatiiti chedbhaatu naama bhuuShaNaM maayikasya tat.h . yadasadbhaasamaanantanmithyaa svapnagajaadivat.h .. 64.. jaativyakto dehidehau guNadravye yathaa pR^ithak.h . viyatsatostathaivaastu paarthakya.n ko.atra vismayaH .. 65.. buddho.api bhedo no chitte niruDhi.n yaati chettadaa . anaikaagryaatsa.nshayaadvaa ruuDhyabhaavo.asya te vada .. 66.. apramatto bhava dhyaanaadaadye.anyasminvivechanam.h . kuru pramaaNayuktibhyaa.n tato ruuDhatamo bhavet.h .. 67.. dhyaanaanmaanaadyuktito.api ruuDhe bheda viyatsatoH . na kadaachidviyatsatya.n sadvastu chhidravanna cha .. 68.. j~nasya bhaati sadaa vyoma nistattvollekhapuurvakam.h . sadvastvapi vibhaatyasya nishchhidratvapuraHsaram.h .. 69.. vaasanaayaaM vivR^iddhaayaa.n viyatsatyatvavaadinam.h . sanmaatraabodhayukta.n cha dR^iShTvaa vismayate budhaH .. 70.. evamaakaashamithyaatve satsatyatve cha vaasite . nyaayenaanena vaayvaadeH sadvastu pravivichyataam.h .. 71.. sadvastunyekadeshasthaa maayaa tatraikadeshagam.h . viyattatraapyekadeshagato vaayu prakalpitaH .. 72.. shoShasparshau gatirvego vaayudharmaa ime mataaH . trayaH svabhaavaaH sanmaayaavyomnaa.n ye te.api vaayugaaH .. 73.. vaayurastiiti sadbhaavaH sato vaayau pR^ithakkR^ite . nistattvaruupataa maayaasvabhaavo vyomago dhvaniH .. 74.. sato.anuvR^ittiH sarvatra vyomno neti puroditam.h . vyomaanuvR^ittiradhunaa katha.n navyaahata.n vachaH .. 75.. chhidraanuvR^ittirnetiiti puurvoktiradhunaa tviyam.h . shabdaanuvR^ittirevoktaa vachaso vyaahatiH kutaH .. 76.. nanu sadvastupaarthakyaadasattva.n chettadaa katham.h . avyaktamaayaavaiShamyaadamaayaamayataapi no .. 77.. nistattvaruupataivaatra maayaatvasya prayojikaa . saa shaktikaaryayostulyaa vyaktaavyaktatvabhedinoH .. 78.. sadasattvavivekasya prastutattvaatsachintyataam.h . asato.avaantaro bheda aastaa.n tachchintayaatra kim.h .. 79.. sadvastubrahmashiShTo.n.ashovaayurmithyaa yathaa viyat.h . vaasayitvaa chira.n vaayormithyaatvaM maruta.n tyajet.h .. 80.. chintayedvahnimapyevaM maruto nyuunavartinam.h . brahmaaNDaavaraNeShveShaa.n nyuunaadhikavichaaraNaa .. 81.. vaayordashaa.nshatonyuunovahnirvaayau prakalpitaH . puraaNokta.n taaratamya.n dashaa.nshairbhuutapa~nchake .. 82.. vahniruShNaprakaashaatmaa puurvaanugatiratra cha . asti vahniH sanistattvaH shabdavaansparshavaanapi .. 83.. sanmayaavyomavaayva.nshairyuktasyaagnernijo guNaH . ruupa.n tatra sataH sarvamanyadbuddhyaa vivichyataam.h .. 84.. sato vivechite vahnau mithyaatve sati vaasite . aapo dashaa.nshato nyuunaaH kalpitaa iti chintayet.h .. 85.. santyaapo.amuuH shuunyatattvaaH sashabadasparshasa.nyutaaH . ruupavatyo.anyadharmaanuvR^ityaa sviiyo raso guNaH .. 86.. sato vivechitaasvapsu tanmithyaatve cha vaasite . bhuumirdashaa.nshato nyuunaa kalpitaapsviti chintayet.h .. 87.. asti bhuustattvashuunyaasyaaH shabdasparshau svaruupakau . rasashcha parato naijo gandhaH sattaa vivichyataam.h .. 88.. pR^ithakkR^itaayaa.n sattaayaaM bhuumirmithyaavashiShyate . bhuumerdashaa.nshato nyuunaM brahmaaNDaM bhuumimadhyagam.h .. 89.. brahmaaNDamadhye tiShThanti bhuvanaani chaturdasha . bhuvaneShu vasantyeShu praaNidehaa yathaayatham.h .. 90.. brahmaaNDalokadeheShu sadvastuni pR^ithakkR^ite . asanto.aNDaadayo bhaantu tadbhaane.apiiha kaa kShatiH .. 91.. bhuutabhautikamaayaanaamasamatve.atyantavaasite . sadvastvadvaitamityeShaa dhiirviparyeti na kvachit.h .. 92.. sadadvaitaatpR^ithagbhuute dvaite bhuumyaadiruupiNi . tattadarthakriyaa loke yathaa dR^iShTaa tathaiva saa .. 93.. saa.nkhyakaaNaadabauddhaadyairjagadbhedo yathaa yathaa . utprekShyate.anekayuktyaa bhavatveSha tathaa tathaa .. 94.. avaj~naata.n sadadvaita.n niHsha.nkairanyavaadibhiH . eva.n kaa kShatirrasmaaka.n taddvaitamavajaanataam.h .. 95.. dvaitaavaj~naa susthitaa chedadvaitaa dhiiH sthiraa bhavet.h . sthairye tasyaaH pumaaneSha jiivanmukta itiiryate .. 96.. eShaa braahmii sthitiH paartha nainaaM praapya vimuhyati . sthitvaasyaamantakaale.api brahmanirvaaNamR^ichchhati .. 97.. sadadvaite.anR^itadvaite yadanyo.anyaikyaviikShaNam.h . tasyaantakaalastadbhedabuddhireva na chetaraH .. 98.. yadvaantakaalaH praaNasya viyogostu prasiddhitaH . tasminkaale.api na bhraantergataayaaH punaraagamaH .. 99.. niiroga upaviShTo vaa rugNo vaa viluThanbhuvi . muurchchhito vaa tyajedeSha praaNaanbhraantirna sarvathaa .. 100.. dine dine svapnasuptyoradhiite vismR^ite.apyayam.h . paredyurnaanadhiitaH syaattattvavidyaa na nashyati .. 101.. pramaaNotpaaditaa vidyaa pramaaNaM prabala.n vinaa . na nashyati na vedaantaatprabalaM maanamiikShate .. 102.. tasmaadvedaantasa.nsiddha.n sadadvaita.n na baadhyate . antakaale.apyato bhuutavivekaannirvR^itiH sthitaa .. 103.. iti bhuutavivekanaama dvitiiyaH parichchhedaH .. 2.. \medskip\hrule\medskip pa~nchakoShavivekonaama \- tRRitiiyaH parichchhedaH . guhaahitaM brahma yattatpa~nchakoSha vivekataH . boddhu.n shakya.n tataH koShapa~nchakaM pravivichyate .. 1.. dehaadabhyantaraH praaNaH praaNaadabhyantaraM manaH . tataH kartaa tato bhoktaa guhaa seyaM paramparaa .. 2.. pitR^ibhuktaannajaadviiryaajjaato.annenaiva vardhate . dehaH so.annamayo naatmaa praakchordhva.n tadabhaavataH .. 3.. puurvajanmanyasattve tajjanma sampaadayetkatham.h . bhaavijanmanyasatkarma na bhu~njiiteha sa.nchitam.h .. 4.. puurNo dehe bala.n yachchhannakShaaNaa.n yaH pravartakaH . vaayuH praaNamayo naasaavaatmaa chaitanyavarjanaat.h .. 5.. ahantaaM mamataa.n dehe gRRihaadau cha karoti yaH . kaamaadyavasthayaa bhraanto naasaavaatmaa manomayaH .. 6.. liinaa suptau vapurbodhe vyaapnuyaadaanakhaagragaa . chichchhaayopetadhiirnaatmaa vij~naanamayashabdabhaak.h .. 7.. kartR^itvakaraNatvaabhyaa.n vikriyetaantarindriyam.h . vij~naanamanasii antarbahishchaite parasparam.h .. 8.. kaachidantarmukhaa vR^ittiraanandapratibimbabhaak.h . puNyabhoge bhogashaantau nidraaruupeNa liiyate .. 9.. kaadaachitkatvato naatmaa syaadaanandamayo.apyayam.h . bimbabhuuto ya aananda aatmaasau sarvadaa sthiteH .. 10.. nanu dehamupakramya nidraanandaantavastuShu . maabhuudaatmatvamanyastu na kashchidanubhuuyate .. 11.. baaDha.n nidraadayaH sarve.anubhuuyante na chetaraH . tathaapyete.anubhuuyante yena ta.n ko nivaarayet.h .. 12.. svayamevaanubhuutitvaatvidyate naanubhaavyataa . j~naatR^ij~naanaantaraabhaavaadaj~neyo na tvasattayaa .. 13.. maadhuryaadisvabhaavaanaamanyatra svaguNaarpiNaam.h . svasmi.nstadarpaNaapekShaa no na chaastaanyadarpakam.h .. 14.. arpakaantaraaraahityepyastyeShaa.n tatsvabhaavataa . maabhuuttathaanubhaavyatvaM bodhaatmaa tu na hiiyate .. 15.. svaya.njyotirbhavatyeSha puro.asmaatbhaasate.akhilaat.h . tameva bhaantamanveti tadbhaasaa bhaasate jagat.h .. 16.. yeneda.n jaanate sarva.n ta.n kenaanyena jaanataam.h . vij~naataara.n kena vidyaachchhakta.n vedye tu saadhanam.h .. 17.. sa vetti vedya.n tatsarva.n naanyastasyaasti veditaa . viditaaviditaabhyaa.n tatpR^ithakbodhasvaruupakam.h .. 18.. bodhe.apyanubhavo yasya na katha.nchana jaayate . ta.n kathaM bodhayechchhaastra.n loShTa.n narasamaakR^itim.h .. 19.. jihvaa me.asti na vetyuktirlajjaayai kevala.n yathaa . na budhyate mayaa bodho boddhavya iti taadR^iShii .. 20.. yasminyasminnasti loke bodhastattadupekShaNe . yadbodhamaatra.n tadbrahmetyeva.n dhiirbrahmanishchayaH .. 21.. pa~nchakoShaparityaage saakShibodhaavasheShataH . svasvaruupa.n sa eva syaachchhuunyatva.n tasya durghaTam.h .. 22.. asti taavatsvaya.n naama vivaadaaviShayatvataH . svasminnapi vivaadashchetprativaadyatra ko bhavet.h .. 23.. svaasattvantu na kasmaichidrochate vibhrama.n vinaa . ata{}eva shrutirbaadhaM bruute chaasattvavaadinaH .. 24.. asadbrahmeti chedveda svayameva bhavedasan.h . ato.asya maabhuudvedyatva.n svasattvantvabhyupeyataam.h .. 25.. kiidR^iktarhiiti chetpR^ichchhediidR^iktaa naasti tatra hi . yadaniidR^igataadR^ikcha tatsvaruupa.n vinishchinu .. 26.. akShaaNaa.n viShayastviidRRikparokShastaadRRiguchyate . viShayo naakShaviShayaH svattvaannaasyaparokShataa .. 27.. avedyo.apyaparokSho.ataH svaprakaasho bhavatyayam.h . satya.n j~naanamananta.n chetyastiiha brahmalakShaNam.h .. 28.. satyatvaM baadharaahitya.n jagadbaadhaikasaakShiNaH . baadhaH ki.nsaakShiko bruuhi na tvasaakShika iShyate .. 29.. apaniiteShu muurteShu hyamuurta.n shiShyate viyat.h . shakyeShu baadhiteShvante shiShyate yattadeva tat.h .. 30.. sarvabaadhe na ki.nchichchedyanna ki.nchit tadeva tat.h . bhaaShaa evaatra bhidyante nirbaadha.n taavadasti hi .. 31.. ata eva shrutirbaadhyaM baadhitvaa sheShayatyadaH . sa eSha neti netyaatmetyatadvyaavR^ittiruupataH .. 32.. ida.n ruupa.n tu yadyaava tattyaktu.n shakyate.akhilam.h . ashakyo hyanida.n ruupaH sa aatmaa baadhavarjitaH .. 33.. siddhaM brahmaNi satyatva.n j~naanatva.n tu puroditam.h . svayamevaanubhuutitvaadityaadivachanaiH sphuTam.h .. 34.. na vyaapitvaaddeshato.anto nityatvaannaapi kaalataH . na vastuto.api sarvaatmyaadaanantyaM brahmaNi tridhaa .. 35.. deshakaalaanyavastuunaa.n kalpitatvaachcha maayayaa . na deShaadikR^ito.anto.asti brahmaanantya.n sphuTantataH .. 36.. satya.n j~naanamananta.n yadbrahma tadvastu tasya tat.h . iishvaratvantu jiivatvamupaadhidvayakalpitam.h .. 37.. shaktirastyaishvarii kaachitsarvavastuniyaamikaa . aanandamayamaarabhya guuDhaa sarveShu vastuShu .. 38.. vastudharmaa niyamyera.n shaktyaa naiva yadaa tadaa . anyonyadharmasaa.nkaryaadviplaveta jagatkhalu .. 39.. chichchhaayaaveshataH shaktishchetaneva vibhaati saa . tachchhaktyupaadhisa.nyogaadbrahmaiveshvarataa.n vrajet.h .. 40.. koShopaadhivivakShaayaa.n yaati brahmaiva jiivataam.h . pitaa pitaamahashchaikaH putrapautrau yathaa prati .. 41.. putraaderavivakShaayaa.n na pitaa na pitaamahaH . tadvannesho naapi jiivaH shaktikoShaavivakShaNe .. 42.. ya evaM brahma vedaiSha brahmaiva bhavati svayam.h . brahmaNo naasti janmaataH punareSha na jaayate .. 43.. iti pa~nchakoShovivekonaama tR^itiiyaH parichchhedaH .. 3.. \medskip\hrule\medskip dvaitaviveko naama \- chaturthaH parichchhedaH . iishvareNaapi jiivena sR^iShTa.n dvaitaM prapa~nchyate . viveke sati jiivena heyo bandhaH sphuTiibhavet.h .. 1.. maayaa.n tu prakR^iti.n vidyaanmaayina.n tu maheshvaram.h . sa maayii sR^ijatiityaahuH shvetaashvatara shaakhinaH .. 2.. aatmaa vaa idamagre.abhuutsa aikShata sR^ijaa iti . sa~nkalpenaasR^ijallokaansa etaaniti bahvR^ichaaH .. 3.. khaMvaayvagnijalorvyoShadhyannadehaaH kramaadamii . sambhuutaa brahmaNastasmaadetasmaadaatmano.akhilaaH .. 4.. bahu syaamahamevaataH prajaayeyeti kaamataH . tapastaptvaa.asR^ijatsarva.n jagadityaaha taittiriH .. 5.. idamagre sadevaasiidbahutvaaya tadaikShata . tejo.avannaaNDajaadiini sasarjeti cha saamagaaH .. 6.. visphuli~Ngaa yathaa vahnerjaayante.akSharatastathaa . vividhaashchijjaDaa bhaavaa ityaatharvaNikii shrutiH .. 7.. jagadavyaakR^itaM puurvamaasiidvyaakriyate.adhunaa . dR^ishyaabhyaa.n naamaruupaabhyaa.n viraaDaadiShu te sphuTaaH . viraaNaanurnaro gaavaH kharaashvaajaavayastathaa . pipiilikaavadhidvandvamiti vaajasaneyinaH .. 8.. kR^itvaa ruupaantara.n jaiva.n dehe praavishadiishvaraH . iti taaH shrutayaH praahu jiivatvaM praaNadhaaraNaat.h .. 9.. chaitanya.n yadadhiShThaana.n li~Ngadehashcha yaH punaH . chichchhaayaa li~Ngadehasthaa tatsa.nghojiiva uchyate .. 10.. maaheshvarii tu yaa maayaa tasyaa nirmaaNashaktivat.h . vidyate mohashaktishcha ta.n jiivaM mohayatyasau .. 11.. mohaadaniishataaM praapya magno vapuShi shochati . iishasR^iShTamida.n dvaita.n sarvamukta.n samaasataH .. 12.. saptaannabraahmaNe dvaita.n jiivasR^iShTaM prapa~nchitam.h . annaani saptaj~naanena karmaNaajanayatpitaa .. 13.. martyaanaameka.n devaanne dve pashvaanna.n chaturthakam.h . annatritayamaatmaarthamannaanaa.n viniyojanam.h .. 14.. vriihyaadika.n darshapuurNamaasau kShiira.n tathaa manaH . vaakpraaNashcheti saptatvamannaanaamavagamyataam.h .. 15.. iishena yadyapyetaani nirmitaani svaruupataH . tathaapi j~naanakarmaabhyaa.n jiivo kaarShiittadannataam.h .. 16.. iishakaarya.n jiivabhogya.n jagaddvaabhyaa.n samanvitam.h . pitR^ijanyaa bhartR^ibhogyaa yathaa yoShittatheShyataam.h .. 17.. maayaavR^ittyaatmako hiishasa.nkalpaH saadhana.n janau . mano vR^ittyaatmako jiivo sa.nkalpo bhogasaadhanam.h .. 18.. iishanirmitamaNyaadau vastunyekavidhe sthite . bhoktR^idhiivR^ittinaanaatvaattadbhogo bahudheShyate .. 19.. hR^iShyatyeko maNi.n labdhvaa kruddhyatyanyo hyalaabhataH . pashyatyeva virakto.atra na hR^iShyati na kupyati .. 20.. priyo.apriya upekShyashchetyaakaaraa maNigaastrayaH . sR^iShTaa jiivairiishasR^iShTa.n ruupa.n saadhaaraNa.n triShu .. 21.. bhaaryaa snuShaa nanaandaa cha yaataa maatetyanekadhaa . pratiyogidhiyaa yoShidbhidyate na svaruupataH .. 22.. nanu j~naanaani bhidyantaamaakaarastu na bhidyate . yoShidvapuShyatishayo na dR^iShTo jiivanirmitaH .. 23.. maivaM maa.nsamayii yoShitkaachidanyaa manomayii . maa.nsamayyaa abhede.api bhidyate.atra manomayii .. 24.. bhraantisvapnamanoraajyasmR^itiShvastu manomayam.h . jaagranmaanena meyasya na manomayateti chet.h .. 25.. baadhaM maane tu meyena yogaatsyaadviShayaakR^itiH . bhaaShyavaartikakaaraabhyaamayamartha udaahRRitaH .. 26.. muuShaasikta.n yathaa taamra.n tannibha.n jaayate tathaa . ruupaadiin vyaapnuvachchitta.n tannibha.n dR^ishyate dhruvam.h .. 27.. vya~njako vaa yathaa loko vya~Ngyasyaakaarataamiyaat.h . sarvaarthavya~njakatvaaddhiirarthaakaaraa pradR^ishyate .. 28.. maaturmaanaabhiniShpattirniShpannaM meyameti tat.h . meyaabhisa.ngata.n tachcha meyaabhatvaM prapadyate .. 29.. satyeva.n viShayau dvau sto ghaTau mR^iNmayadhiimayau . mR^iNmayo maanameyaH syaatsaakShibhaaShyastu dhiimayaH .. 30.. anvayavyatirekaabhyaa.n dhiimayo jiivabandhakR^it.h . satyasminsukhaduHkhe sta stasminnasati na dvayam.h .. 31.. asatyapi cha baahyaarthe svapnaadau badhyate naraH . samaadhisuptimuurchchhaasu satyapyasminna badhyate .. 32.. duuradesha.n gate putre jiivatyevaatra tatpitaa . vipralambhakavaakyena mR^itaM matvaa praroditi .. 33.. mR^ite.api tasminvaartaayaamashrutaayaa.n na roditi . ataH sarvasya jiivasya bandhakR^inmaanasa.n jagat.h .. 34.. vij~naanavaado baahyaarthavaiyarthyaatsyaadiheti chet.h . na hR^idyaakaaramaadhaatuM baahyasyaapekShitattvataH .. 35.. vaiyaarthyamastu vaa baahya.n na vaarayitumiishmahe . prayojanamapekShante na maanaaniti hi sthitiH .. 36.. bandhashchenmaanasa.n dvaita.n tannirodhena shaamyati . abhyaasedyogamevaato brahmaj~naanena ki.n vada .. 37.. taatkaalika dvaitashaantaavapyaagaamiijaniikShayaH . brahmaj~naana.n vinaa na syaaditi vedaantaDiNDimaH .. 38.. anivR^itte.apiishasR^iShTe dvaite tasya mR^iShaatmataam.h . buddhvaa brahmaadvayaM boddhu.n shakya.n vastvaikyavaadinaa .. 39.. pralaye tannivR^ittau tu gurushaastraadyabhaavataH . virodhidvaitaabhaave.api na shakyaM boddhumadvayam.h .. 40.. abaadhaka.n saadhaka.n cha dvaitamiishvaranirmitam.h . apanetumashakya.n chetyaastaa.n taddviShyate kutaH .. 41.. jiivadvaita.n tu shaastriiyamashaastriiyamiti dvidhaa . upaadadiitaa shaastriiyamaatattvasyaavabodhanaat.h .. 42.. aatmabrahmavichaaraakhya.n shaastriiyaM maanasa.n jagat.h . buddhe tattve tachcha heyamiti shrutyanushaasanam.h .. 43.. shaastraaNyadhiitya medhaavii abhyasya cha punaH punaH . paramaM brahma vij~naaya ulkaavattaanyathotsR^ijet.h .. 44.. granthamabhyasya medhaavii j~naanavij~naanatatparaH . palaalamiva dhaanyaarthii tyajedgranthamasheShataH .. 45.. tameva dhiiro vij~naaya praj~naa.n kurviita braahmaNaH . naanudhyaayaadbahuu~nchhabdaanvaacho viglaapana.n hi tat.h .. 46.. tamevaika.n vijaaniita hyanyaa vaacho vimu~nchatha . yachchedvaa~Nmanasii praaj~na ityaadyaaH shrutayaH sphuTaaH .. 47.. ashaastriiyamapi dvaita.n tiivraM mandamiti dvidhaa . kaamakrodhaadika.n tiivraM manoraajya.n tathetarat.h .. 48.. ubhaya.n tattvabodhaatpraa~NnivaaryaM bodhasiddhaye . samaH samaahitatva.n cha saadhaneShu shruta.n yataH .. 49.. bodhaaduurdhva.n cha taddheya.n jiivanmuktiprasiddhaye . kaamaadikleshabandhena yuktasya na hi muktataa .. 50.. jiivanmuktiriyaM maa bhujjanmaabhaave tvaha.n kR^itii . tarhi janmaapi te.astyeva svargamaatraatkR^itii bhavaan.h .. 51.. kShayaatishayadoSheNa svargo heyo yadaa tadaa . svaya.n doShatamaatmaaya.n kaamaadiH ki.n na hiiyate .. 52.. tattvaM buddhvaapi kaamaadiinniHsheSha.n na jahaasi chet.h . yatheShTaacharaNa.n te syaatkarmashaastraatila~NghinaH .. 53.. buddhaadvaitasatattvasya yatheShTaacharaNa.n yadi . shunaa.n tattvadR^ishaa.n chaiva kobhedo.ashuchibhakShaNe .. 54.. bodhaat puraa manodoShamaatraatkliShTo.asyathaadhunaa . asheShalokanindaa chetyaho te bodhavaibhavam.h .. 55.. viD.hvaraahaaditulyatvaM maa kaa~Nkshiistattvavid bhavaan.h . sarvadhiidoShasa.ntyaagaallokaiH puujyasva devavat.h .. 56.. kaamyaadidoShadR^iShTyaadyaaH kaamaadityaagahetavaH . prasiddhaa mokShashaastreShu taananviShya sukhii bhava .. 57.. tyajyataameSha kaamaadirmanoraajye tu kaa kShatiH . asheShadoShabiijatvaat kShatirbhagavateritaa .. 58.. dhyaayate viShayaanpu.nsaH sa~NgasteShuupajaayate . sa~Ngaatsa.njaayate kaamaH kaamaatkrodho.abhijaayate . krodhaadbhavati sammohaH sammohaatsmRRitivibhramaH . smRRitibhra.nshaadbuddhinaasho buddhinaashaatpraNashyati .. 59.. shakya.n jetuM manoraajya.n nirvikalpasamaadhitaH . susampaadaH kramaatso.api savikalpasamaadhinaa .. 60.. buddhatattvena dhiidoShashuunyenaikaantavaasinaa . diirghaM praNavamuchchaarya manoraajya.n vijiiyate .. 61.. jite tasmin vR^ittishuunyaM manastiShThati muukavat.h . etatpada.n vashiShThena raamaaya bahudheritam.h .. 62.. dR^ishya.n naastiiti bodhena manaso dR^ishyamaarjanam.h . sampanna.n chettadotpannaa paraa nirvaaNanirvR^itiH . vichaaritamala.n shaastra.n chiramudgraahitaM mithaH . santyaktavaasanaanmaunaadR^ite nyastyuttamaM padam.h .. 63.. vikShipyate kadaachiddhiiH karmaNaa bhogadaayinaa . punaH samaahitaa saa syaattadaivaabhyaasapaaTavaat.h .. 64.. vikShepo yasya naastyasya brahmavittva.n na manyate . brahmaivaayamiti praahurmunayaH paaradarshinaH .. 65.. darshanaadarshane hitvaa svaya.n kevalaruupataH . yastiShThati sa tu brahmanbrahma na brahmavitsvayam.h .. 66.. jiivanmukteH paraa kaaShThaa jiivadvaitavivarjanaat.h . labhyate.asaavato.atredamiishadvaitaadvivechitam.h .. 67.. iti dvaitavivekanaama chaturthaH parichchhedaH .. 4.. \medskip\hrule\medskip mahaavaakyavivekonaama \- . pa~nchamaH parichchhedaH . yenekShate shR^iNotiida.n jighrati vyaakaroti cha . svaadvasvaaduu vijaanaati tatpraj~naanamudiiritam.h .. 1.. chaturmukhendradeveShu manuShyaashvashvagavaadiShu . chaitanyamekaM brahmaataH praj~naanaM brahmamayyapi .. 2.. paripuurNaH paraatmaasmindehe vidyaaadhikaariNi . buddheH saakShitayaa sthitvaa sphurannahamitiiryate .. 3.. svataH puurNaH paraatmaatra brahmashabdena varNitaH . asmiityaikyaparaamarshastena brahma bhavaamyaham.h .. 4.. ekamevaadvitiiya.n sannaamaruupavivarjitam.h . sR^iShTeH puraadhunaapyasya taadR^iktva.n taditiiryate .. 5.. shroturdehendriyaatiita.n vastvatra tvaM paderitam.h . ekataa gRRihyate.asiiti tadaikyamanubhuuyataam.h .. 6.. svaprakaashaaparokShatvamayamityuktito matam.h . aha~Nkaaraadidehaantaatpratyagaatmeti giiyate .. 7.. dR^ishyamaanasya sarvasya jagatastattvamiiryate . brahmashabdena tadbrahma svaprakaashaatmaruupakam.h .. 8.. iti mahaavaakyavivekonaama pa~nchamaH parichchhedaH .. 5.. \medskip\hrule\medskip chitradiiponaama \- ShaShThaH parichchhedaH . yathaa chitrapaTe dR^iShTamavasthaanaa.n chatuShTayam.h . paramaatmani vij~neya.n tathaavasthaachatuShTayam.h .. 1.. yathaa dhauto ghaTTitashcha laa~nchhito ra~njitaH paTaH . chidantaryaami suutraaNi viraaT chaatmaa tatheryate .. 2.. svataH shubhro.atra dhautaH syaadghaTTito.annavilepanaat.h . masyaakaarairlaa~nchhitaH syaadra~njito varNapuuraNaat.h .. 3.. svatashchidantaryaamii tu maayaavii suukShmasR^iShTitaH . suutraatmaa sthuulasR^iShTyaiSha viraaDityuchyate paraH .. 4.. brahmaadyaaHstambaparyantaaH praaNino.atra jaDaa api . uttamaadhamabhaavena vartante paTachitravat.h .. 5.. chitraarpitamanuShyaaNaa.n vastraabhaasaaH pR^ithakpR^ithak.h . chitraadhaareNa vastreNa sadR^ishaa iva kalpitaaH .. 6.. pR^ithakpR^ithakchidaabhaasaashchaitanyaadhyastadehinaam.h . kalpaante jiivanaamaano bahudhaa sa.nsarantyamii .. 7.. vastraabhaasasthitaanvarNaanyadvadaadhaaravastragaan.h . vadantyaj~naastathaa jiivasa.nsaara.n chidgata.n viduH .. 8.. chitrastha parvataadiinaa.n vastraabhaaso na likhyate . sR^iShTisthamR^ittikaadiinaa.n chidaabhaasaastathaa na hi .. 9.. sa.nsaaraH paramaartho.aya.n sa.nlagnaH svaatmavastuni . iti bhraantiravidyaa syaadvidyayaiShaa nivartate .. 10.. aatmaabhaasasya jiivasya sa.nsaaro naatmavastunaH . iti bodho bhavedvidyaa labhyate.asau vichaaraNaat.h .. 11.. sadaa vichaarayettasmaajjagatjjiivaparaatmanaH . jiivabhaavajagadbhaavabaadhe svaatmaiva shiShyate .. 12.. naapratiitistayorbaadhaH kintu mithyaatvanishchayaH . no chetsuShuptimuurchchhaadau muchyetaa yatnato janaH .. 13.. paramaatmaavasheSho.api tatsatyatvavinishchayaH . na jagadvismR^itirno chejjiivanmuktirna sambhavet.h .. 14.. parokshaa chaaparokSheti vidyaa dvedhaa vichaarajaa . tatraaparokSha vidyaaptau vichaaro.aya.n samaapyate .. 15.. asti brahmeti chedveda parokShaj~naanameva tat.h . ahaM brahmeti chedveda saakShaatkaaraH sa uchyate .. 16.. tatsaakShaatkaarasiddhyarthamaatmatattva.n vivichyate . yenaaya.n sarvasa.nsaaraatsadya eva vimuchyate .. 17.. kuuTastho brahmajiiveShaavityeva.n chichchaturvidhaa . ghaTaakaashamahaakaashau jalaakaashaabhrakhe yathaa .. 18.. ghaTaavachchhinnakhe niira.n yattatra pratibimbitaH . saabhranakShatra\-aakaasho jalaakaasha\-udiiryate .. 19.. mahaakaashasya madhye yanmeghamaNDalamiikShyate . pratibimbatayaa tatra meghaakaasho jale sthitaH .. 20.. meghaa.nsharuupamudaka.n tuShaaraakaarasa.nsthitam.h . tatra svapratibimbo.aya.n niiratvaadanumiiyate .. 21.. adhiShThaanatayaa dehadvayaavachchhinnachetanaH . kuuTavannirvikaareNa sthitaH kuuTastha\-uchyate .. 22.. kuuTasthe kalpitaa buddhistatra chit pratibimbakaH . praaNaanaa.n dhaaraNaajjiivaH sa.nsaareNa sa yujyate .. 23.. jalavyomnaa ghaTaakaashoyathaa sarvastirohitaH . tathaa jiivena kuuTasthaH so.anyo.anyaadhyaasa uchyate .. 24.. aya.n jiivo na kuuTastha.n vivinakti kadaachana . anaadiraviveko.ayaM muulaavidyeti gamyataam.h .. 25.. vikShepaavR^itiruupaabhyaa.n dvidhaavidyaa prakalpitaa . na bhaati naasti kuuTastha ityaapaadanamaavR^itiH .. 26.. aj~naanii viduShaa pR^iShTaH kuuTastha.n na prabudhyate . na bhaati naasti kuuTastha iti buddhvaa vadatyapi .. 27.. svaprakaashe kuto.avidyaa taa.n vinaa kathamaavR^itiH . ityaaditarkajaalaani svaanubhuutirgrasatyasau .. 28.. svaanubhuutaavavishvaase tarkasyaapyanavasthite . katha.n vaa taarkikamanyastattvanishchayamaapnuyaat.h .. 29.. buddhyaarohaaya tarkashchedapekSheta tathaa sati . svaanubhuutiyanusaareNa tarkyataaM maa kutarkyataam.h .. 30.. svaanubhuutiravidyaayaamaavR^itau cha pradarshitaa . ataH kuuTasthachaitanyamavirodhiiti tarkyataam.h .. 31.. tachchedvirodhi kenaeyamaavR^itirhyanubhuuyataam.h . vivekastu virodhiisyaattattvaj~naanini dR^ishyataam.h .. 32.. avidyaavR^itakuuTasthe dehadvayayutaa chitiH . shuktau ruupyavadadhyastaa vikShepaadhyaasa eva hi .. 33.. idama.nshasya satyatva.n shuktiga.n ruupya iikShyate . svayantva.n vastutaa chaiva.n vikShepe viikShyate.anyagam.h .. 34.. niilapR^iShThatrikoNatva.n yathaa shuktau tirohitam.h . asa~Ngaanandataadyeva.n kuuTasthe.api tirohitam.h .. 35.. aaropitasya dR^iShTaante ruupya.n naama yathaa tathaa . kuuTasthaadhyastavikShepanaamaahamiti nishchayaH .. 36.. idama.nsha.n svataH pashyan ruupyamityabhimanyate . tathaa sva.n cha svataH pashyannahamityabhimanyate .. 37.. ida.ntvaruupyate bhinne svatvaahante tathekShyataam.h . saamaanya.n cha visheShashchetyubhayatraapi gamyate .. 38.. devadattaH svaya.n gachchhettva.n viikShasva svaya.n tathaa . aha.n svaya.n na shaknomiityeva.n lauke prayujyate .. 39.. ida.n ruupyamida.n vastramiti yadvadida.n tathaa . asau tvamahamityeShu svayamityabhimanyate .. 40.. ahantvaadbhidyataa.n svatva.n kuuTasthe tena ki.n tava . svaya.n shabdaartha evaiSha kuuTastha iti me bhavet.h .. 41.. anyatvavaaraka.n svatvamiti chedanyavaaraNam.h . kuuTasthasyaatmataa.n vakturiShTameva hi tadbhavet.h .. 42.. svayamaatmeti paryaayastena loke tayoH saha . prayogo naastyataH svatvamaatmatva.n chaanyavaarakam.h .. 43.. ghaTaH svaya.n na jaanaatiityeva.n svatva.n ghaTaadiShu . achetaneShu dR^iShTa.n cheddR^ishyataamaatmasattvataH .. 44.. chetanaachetanabhidaa kuuTasthaatmakR^itaa na hi . kintu buddhikR^itaabhaasakR^itaivetyavagamyataam.h .. 45.. yathaa chetana aabhaasaH kuuTasthe bhraantikalpitaH . achetano ghaTaadishcha tathaa tatraiva kalpitaH .. 46.. tattvedante.api svatvamiva tvamahamaadiShu . sarvatraanugate tena tayorapyaatmateti chet.h .. 47.. te aatmatve.apyanugate tattvedante tatastayoH . aatmatva.n naiva sambhaavya.n samyaktvaaderyathaa tathaa .. 48.. tattvedante svataanyatve tvantaaahante parasparam.h . pratidvandvitayaa loke prasiddhenaasti sa.nshayaH .. 49.. anyataayaaH pratidvandvii svaya.n kuuTastha iShyataam.h . tva.ntaayaaH pratiyogyeSho.ahamityaatmani kalpitaH .. 50.. aha.ntaasvatvayorbhede ruupyatedantayoriva . spaShTe.api mohamaapannaa ekatvaM pratipedire .. 51.. taadaatmyaadhyaasa evaatra puurvoktaavidyayaa kR^itaH . avidyaayaa.n nivR^ittaayaa.n tatkaarya.n vinivartate .. 52.. avidyaavR^ititaadaatmye vidyayaiva vinashyataH . vikShepasya svaruupa.n tu praarabdhakShayamiikShyate .. 53.. upaadaane vinaShTe.api kShaNa.n kaaryaM pratiikShyate . ityaahustaarkikaastadvadasmaaka.n ki.n na sambhavet.h .. 54.. tantuunaa.n dinasa.nkhyaanaa.n taistaadR^ik{}kShaNa iiritaH . bhramasyaasa.nkhyakalpasya yogyaH kShaNa iheShyataam.h .. 55.. vinaa kShodakShamaM maana.n tairvR^ithaa parikalpyate . shrutiyuktyanubhuutibhyo vadataa.n kinnu duHshakam.h .. 56.. aastaa.n dustaarkikaiH saaka.n vivaadaH prakR^itaM bruve . svaahamoH siddhamekatva.n kuuTasthapariNaaminoH .. 57.. bhraamyante paNDitaMmanyaaH sarve laukikataarkikaaH . anaadR^itya shrutiM maurkhyaatkevalaa.n yuktimaashritaaH .. 58.. puurvaaparaparaamarshavikalaastatra kechana . vaakyaabhaasaansvasvapakShe yojayantyapyalajjayaa .. 59.. kuuTasthaadishariiraantasa.nghaatasyaatmataa.n jaguH . lokaayataaH paamaraashcha pratyakShaabhaasamaashritaaH .. 60.. shrautiikartu.n svapakShante koShamannamaya.n tathaa . virochanasya siddhaantaM pramaaNaM pratijaj~nire .. 61.. jiivaatmanirgame dehamaraNasyaatra darshanaat.h . dehaatirikta evaatmetyaahurlokaayataaH pare .. 62.. pratyakShatvenaabhimataaha.n dhiirdehaatirekiNam.h . gamayedindriyaatmaana.n vachmiityaadiprayogataH .. 63.. vaagaadinaamindriyaaNaa.n kalahaH shrutiShu shrutaH . tena chaitanyameteShaamaatmatva.n tata eva hi .. 64.. hairaNyagarbhaaH praaNaatmavaadinastvevamuuchire . chakShuraadyakShalope.api praaNasattve tu jiivati .. 65.. praaNo jaagarti supteShu praaNashraiShThyaadika.n shrutam.h . koShaH praaNamayaH samyagvistareNa prapa~nchitaH .. 66.. mana aatmaa iti manyanta upaasanaparaa janaaH . praaNasyaabhoktR^itaa spaShTaa bhoktR^itvaM manasastataH .. 67.. mana eva manuShyaaNaa.n kaaraNaM bandhamokshayoH . shruto manomayaH koShastenaatmetiiritaM manaH .. 68.. vij~naanamaatmeti para aahuH kShaNikavaadinaH . yatovij~naanamuulatvaM manaso gamyate sphuTam.h .. 69.. aha.n vR^ittirida.n vR^ittirityantaHkaraNa.n dvidhaa . vij~naana.n syaadaha.nvR^ittirida.nvR^ittirmano bhavet.h .. 70.. ahaMpratyayabiijatvamida.nvR^itteritisphuTam.h . aviditvaa svamaatmaanaM baahya.n veda na tu kvachit.h .. 71.. kShaNe kShaNe janmanaashaavaha.nvR^ittirmitau yataH . vij~naana.n kShaNika.n tena svaprakaasha.n svato miteH .. 72.. vij~naanamayakosho.aya.n jiiva ityaagamaa jaguH . sarvasa.nsaara etasya janmanaashasukhaadikaH .. 73.. vij~naana.n kShaNika.n naatmaa vidyudabhranimeShavat.h . anyasyaanupalabdhatvaachchhuunyaM maadhyamikaa jaguH .. 74.. asadevedamityaadaavidameva shruta.n tataH . j~naanaj~neyaatmaka.n sarva.n jagadbhraantiprakalpitam.h .. 75.. niradhiShThaanavibhraanterabhaavaadaatmano.astitaa . shuunyasyaapi sasaakShitvaadanyathaa noktirasya te .. 76.. anyo vij~naanamayata aanandamaya aantaraH . astiityevopalabdhavya iti vaidikadarshanam.h .. 77.. aNurmahaanmadhyamo vetyeva.n tatraapi vaadinaH . bahudhaa vivadante hi shrutiyuktisamaashrayaat.h .. 78.. aNu.n vadantyantaraalaaH suukShmanaaDiiprachaarataH . romNaH sahasrabhaagena tulyaasu pracharatyayam.h .. 79.. aNoraNiiyaaneSho.aNuH suukShmaatsuukShmatara.n tviti .. aNutvamaahuH shrutayaH shatasho.atha sahasrashaH .. 80.. vaalaagrashatabhaagasya shatadhaa kalpitasya cha . bhaago jiivaH sa vij~neya iti chaahaparaa shrutiH .. 81.. digambaraa madhyamatvamaahuraapaadamastakam.h . chaitanyavyaaptisa.ndR^iShTeraanakhaagrashruterapi .. 82.. suukShmanaaDii prachaarastu suukshmairavayavairbhavet.h . sthuuladehasya hastaabhyaa.n ka~nchukapratimokavat.h .. 83.. nyuunaadhikashariireShu pravesho.api gamaaagamaiH . aatmaa.nshaanaaM bhavettena madhyamatva.n sunishchitam.h .. 84.. sa.nshasya ghaTavannaasho bhavatyeva tathaa sati . kR^itanaashaakR^itaabhyaagamayoH ko vaarako bhavet.h .. 85.. tasmaadaatmaa mahaaneva naivaaNurnaapi madhyamaH . aakaashavatsarvagato nira.nshaH shrutisaMmataH .. 86.. ityuktvaa tadvisheShe.api bahudhaa kalaha.n yayuH . achidruupo.atha chidruupaashchidachidruupa ityapi .. 87.. praabhaakaraastaarkikaashcha praahurasyaachidaatmataam.h . aakaashavaddravyamaatmaa shabdavattadguNashchitiH .. 88.. ichchhaadveShaprayatnaashcha dharmaadharmau sukhaasukhe . tat.hsa.nskaaraashcha tasyaite guNaashchitivadiiritaaH .. 89.. aatmano manasaa yoge svaadR^iShTavashato guNaaH . jaayante.atha praliiyante suShupte.adR^iShTasa.nkShayaat.h .. 90.. chitimattvaachchetano.ayamichchhaadveShaprayatnavaan.h . syaaddharmaadharmayoH kartaa bhoktaa duHkhaadimattvataH .. 91.. yathaaatra karmavashataH kaadaadika.n mukhaadikam.h . tathaa lokaantare dehe karmaNechchhaadi janyate .. 92.. eva.n cha sarvagasyaapi sambhavetaa.n gamaagamau . karmakaaNDaH samagro.atra pramaaNamiti te.avadan.h .. 93.. aanandamayakoSho yaH suShuptau parishiShyate . aspaShTachitsa aatmaiShaaM puurvakosho.asya te guNaaH .. 94.. guuDha.n chaitanyamutprekShya bodhaabodhasvaruupataam.h . aatmano bruvate bhaaTTaashchidutprekShyotthitasmR^iteH .. 95.. jaDo bhuutvaa tadaasvaapsamiti jaaDyasmR^itistadaa . vinaa jaaDyaanubhuuti.n na katha.nchidupapadyate .. 96.. draShTurdR^iShTeralopashcha shrutaH suptau tatastvayam.h . aprakaashaprakaashaabhyaamaatmaa khadyotavadyutaH .. 97.. nira.nshasyobhayaatmatva.n na katha.nchidghaTiShyate . tena chidruupa evaatmetyaahuH saa.nkhyaa vivekinaH .. 98.. jaaDyaa.nshaH prakR^iteruupa.n vikaari triguNa.n cha tat.h . chito bhogaapavargaarthaM prakR^itiH saa pravartate .. 99.. asa~Ngaayaashchiterbandhamokshau bhedaagrahaanmatau . bandhamokShavyavasthaarthaM puurveShaamiva chidbhidaa .. 100.. mahataH paramavyaktamiti prakR^itiruchyate . shrutaaksa~Ngataa tadvadasa~Ngo hiityataH sphuTaa .. 101.. chitsannidhau pravR^ittaayaa prakR^iterhi niyaamakam.h . iishvaraM bruvate yogaaH sa jiivebhyaH paraH shrutaH .. 102.. pradhaanakShetraj~napatirguNesha iti hi shrutiH . aaraNyake saMbhrameNa hyantaryaamyupapaaditaH .. 103.. atraapi kalahaayante vaadinaH svasvayuktibhiH . vaakyaanyapi yathaapraj~na.n daarDhyaayodaaharanti hi .. 104.. kleshakarmavipaakaistadaashayairapyasa.nyutaH . pu.nvisheSho bhavediisho jiivavatso.apyasa~Ngachit.h .. 105.. tathaapi pu.nvisheShatvaadghaTate.asya niyantR^itaa . avyavasthau bandhamokShaavaapatetaamihaanyathaa .. 106.. bhiiShaasmaadityevamaadaavasa~Ngasya paraatmanaH . shruta.n tadyuktamapyasya kleshakarmaadyasa~Ngamaat.h .. 107.. jiivaanaamapyasa~Ngatvaatkleshaadi na hyathaapi cha . vivekaagrahataH kleshakarmaadi praagudiiritam.h .. 108.. nityaj~naanaprayatnechchhaaguNaaniishasya manvate . asa~Ngasya niyantR^itvamayuktamiti taarkikaaH .. 109.. pu.nvisheShatvamapyasya guNaireva na chaanyathaa . satyakaamaH satyasa.nkalpa ityaadishrutirjagau .. 110.. nityaj~naanaadimattve.asya sR^iShTireva sadaa bhavet.h . hiraNyagarbha iisho.ato li~Ngadehena sa.nyutaH .. 111.. udgiithabraahmaNe tasya maahaatmyamativistR^itam.h . li~Ngasattve.api jiivatva.n naasya karmaadyabhaavataH .. 112.. sthuuladeha.n vinaa li~Ngadeho na kvaapi dR^ishyate . vairaajo deha iisho.ataH sarvato mastakaadimaan.h .. 113.. sahasrashiirShetyeva.n hi vishvatashchakShurityapi . shrutamityaahuranisha.n vishvaruupasya chintakaaH .. 114.. sarvataH paaNipaadatve kR^imyaaderapi cheshataa . tatashchaturmukho deva evesho netaraH pumaan.h .. 115.. putraartha.n tamupaasiinaa evamaahuH prajaapatiH . prajaa asR^ijatetyaadishrutishchodaaharantyamii .. 116.. viShNornaabheH samudbhuuto vedhaaH kamalajastataH . viShNurevesha ityaahurloke bhaagavataa janaaH .. 117.. shivasya paadaavanveShTu.n shaar~NgyashaktastataH shivaH . iisho na viShNurityaahuH shaivaa aagamamaaninaH .. 118.. puratraya.n saadayitu.n vighnesha.n so.apyapuujayat.h . vinaayakaM praahuriisha.n gaaNapatyamate rataaH .. 119.. evamanye svasvapakShaabhimaanenaanyathaanyathaa . mantraarthavaadakalpaadiinaashritya pratipedire .. 120.. antaryaamiNamaarabhya sthaavaraanteshavaadinaH . santyashvatthaarkava.nshaadeH kuladaivatvadarshanaat.h .. 121.. tattvanishchayakaamena nyaayaagamavichaariNaam.h . ekaiva pratipattiH syaatsaapyatra sphuTamuchyate .. 122.. maayaa.n tu prakR^iti.n vidyaanmaayina.n tu maheshvaram.h . asyaavayavabhuutaistu vyaapta.n sarvamida.n jagat.h .. 123.. iti shrutyanusaareNa nyaayo nirNaya iishvare . tathaa satyavirodhaH syaatsthaavaraanteshavaadinaam.h .. 124.. maayaa cheya.n tamoruupaa taapaniiye tadiiraNaat.h . anubhuuti.n tatra maanaM pratiyaj~ne shrutiH svayam.h .. 125.. jaDaM mohaatmaka.n tachchetyanubhaavayati shrutiH . aabaalagopa.n spaShTatvaadaanantya.n tasya saabraviit.h .. 126.. achidaatmaghaTaadinaa.n yatsvaruupa.n jaDa.n hi tat.h . yatra kuNThiibhavedbuddhiH sa moha iti laukikaaH .. 127.. ittha.n laukikadR^iShTyaitatsarvairapyanubhuuyate . yuktidR^iShTyaa tvanirvaachya.n naasadaasiiditishruteH .. 128.. naasadaasiidvibhaatatvaanno sadaasiichcha baadhanaat.h . vidyaadR^iShTyaa shruta.n tuchchha.n tasya nityanivR^ittitaH .. 129.. tuchchhaanirvachaniiyaa cha vaastavii chetyasau tridhaa . j~neyaa maayaa tribhirbodhaiH shrautayauktikalaukikaiH .. 130.. asya sattvamasattva.n cha jagato darshayatyasau . prasaaraNaachcha sa.nkochaadyathaa chitrapaTastathaa .. 131.. asvatantraa hi maayaa syaadapratiitervinaa chitim.h . svatantraapi tathaiva syaadasa~NgasyaanyathaakR^iteH .. 132.. kuuTasthaasa~Ngamaatmaana.n jaDattvena karoti saa . chidaabhaasasvaruupeNa jiiveshaavapi nirmame .. 133.. kuuTasthamanupaaRRitya karoti jagadaadikam.h . durghaTaikavidhaayinyaaM maayaayaa.n kaa chamatkR^itiH .. 134.. dravatvamudake vahnaavuShNya.n kaaThinyamashmani . maayaayaa durghaTatva.n cha svataH siddhyati naanyathaa .. 135.. na vetti maayina.n loko yaavattaavachchamatkR^itim.h . dhatte manasi pashchaattu maayaiShetyupashaamyati .. 136.. prasaranti hi chodyaani jagadvastutvavaadiShu . na chodaniiyaM maayaayaa.n tasyaachchodyaikaruupataH .. 137.. chodye.api yadi chodya.n syaattachchodye chodyate mayaa . parihaarya.n tatashchodya.n na punaH pratichodyataam.h .. 138.. vismayaikashariiraayaa maayaayaashchodyaruupataH . anveShyaH parihaaro.asyaa buddhimadbhiH prayatnataH .. 139.. maayaatvameva nishcheyamiti chettarhi nishchinu . lokaprasiddhamaayaayaa lakShaNa.n yattadiikShyataam.h .. 140.. na niruupayitu.n shakyaa vispaShTaM bhaasate cha yaa . saa maayetiindrajaalaadau lokaaH saMpratipedire .. 141.. spaShTaM bhaati jagachchedamashakya.n tanniruupaNam.h . maayaamaya.n jagattasmaadiikShasvaapakShapaatataH .. 142.. niruupayitumaarabdhe nikhilairapi paNDitaiH . aj~naanaM puratasteShaaM bhaati kakShaasu kaasuchit.h .. 143.. dehendriyaadayo bhaavaa viiryeNotpaaditaaH katham.h . katha.n vaa tatra chaitanyamityukte te kimuttaram.h .. 144.. viiryasyaiSha svabhaavashchetkatha.n tadvidita.n tvayaa . anvayavyatirekau yau bhagnau tau vyarthaviiryataH .. 145.. na jaanaami kimapyetadityante sharaNa.n tava . ata eva mahanto.asyaaH pravadantiindrajaalataam.h .. 146.. etasmaankimivendrajaalamapara.n yadgarbhavaasasthitam.h retashchetati hastamastakapadaM prodbhuutanaanaa~Nkuram.h . paryaayeNa shishutvayauvanajaraarogairanekairvR^itam.h pashyatyatti shR^iNoti jighrati tathaa gachchhatyathaagachchhati .. 147.. dehavadvaTadhaanaadau suvichaaryaavalokyataam.h . kva dhaanaa kutra vaa vR^ikShastasmaanmaayeti nishchinu .. 148.. niruktaavabhimaana.n ye dadhate taarkikaadayaH . harShamishraadibhiste tu khaNDanaadau sushikShitaaH .. 149.. achintyaaH khalu ye bhaavaa na taa.nstarkeShu yojayet.h . achintyarachanaaruupaM manasaapi jagatkhalu .. 150.. achintyarachanaashaktibiijaM maayeti nishchinu . maayaabiija.n tadevaika.n suShuptaavanubhuuyate .. 151.. jaagratsvapnajagattatra liinaM biija iva drumaH . tasmaadasheShajagato vaasanaastatra sa.nsthitaaH .. 152.. yaa buddhivaasanaastaasu chaitanyaM pratibimbati . meghaakaashavadaspaShTashchidaabhaaso.anumiiyataam.h .. 153.. saabhaasameva tadbiija.n dhiiruupeNa prarohati . ato buddhau chidaabhaaso vispaShTaM pratibhaasate .. 154.. maayaabhaasena jiiveshau karotiiti shrutau shrutam.h . meghaakaashajalaakaashaaviva tau suvyavasthitau .. 155.. meghavadvartate maayaa meghasthitatuShaaravat.h. dhiivaasanaashchidaabhaasastuShaarasthakhavatsthitaH .. 156.. dhiivaasnaashchidaabhaasaH shruto maayii maheshvaraH . antaryaamii cha sarvaj~no jagadyoniH sa eva hi .. 157.. sauShuptamaanandamayaM prakramyaiva.n shrutirjagau . eSha sarveshvara iti so.aya.n vedokta iishvaraH .. 158.. sarvaj~natvaadike tasya naiva vipratipadyataam.h . shrautaarthasyaavitarkyatvaanmaayaayaa.n sarvasambhavaat.h .. 159.. aya.n yatsR^ijate vishva.n tadanyathayituM pumaan.h . na ko.api shaktastenaaya.n sarveshvara iti iiritaH .. 160.. asheShapraaNibuddhiinaa.n vaasanaastatra sa.nsthitaaH . taabhiH kroDiikR^ita.n sarva.n tena sarvaj~na iiritaH .. 161.. vaasanaanaaM parokshatvaatsarvaj~natva.n na hiikShyate . sarvabuddhiShu taddR^iShTvaa vaasanaasvanumiiyataam.h .. 162.. vij~naanamayamukhyeShu koSheShvanyatra chaiva hi . antastiShThanyamayati tenaantaryaamitaa.n vrajet.h .. 163.. buddhau tiShThannaantaro.asyaadhiyaaniikShyashcha dhiivapuH . dhiyamantaryamayatiityeva.n vedena ghoShitam.h .. 164.. tantuH paTe sthito yadvadupaadaanatayaa tathaa . sarvopaadaanaruupatvaatsarvatraayamavasthitaH .. 165.. paTaadapyaantarastantustantorapya.nshuraantaraH . aantaratvasya vishraantiryatraasaavanumiiyataam.h .. 166.. dvitryaantaratvakakShaaNaa.n darshane.apyayamaantaraH . na viikShyate tato yuktishrutibhyaameva nirNayaH .. 167.. paTaruupeNa sa.nsthaanaatpaTastantorvapuryathaa . sarvaruupeNa sa.nsthaanaatsarvamasya vapustathaa .. 168.. tantoH sa.nkochavistaarachalanaadau paTastathaa . avashyameva bhavati na svaatantryaM paTe manaak.h .. 169.. tathaantaryaamyaya.n yatra yayaa vaasanayaa yathaa . vikriiyate tathaavashyaM bhavatyeva na sa.nshayaH .. 170.. iishvaraH sarvabhuutaanaa.n hR^iddeshe.arjuna ##!## tiShThati . bhraamayansarvabhuutaani yantraaruuDhaani maayayaa .. 171.. sarvabhuutaani vij~naanamayaaste hR^idaye sthitaaH . tadupaadaanabhuuteshastatra vikriyate khalu .. 172.. dehaadipa~njara.n yantra.n tadaaroho.abhimaanitaa . vihitapratisiddheShu pravR^ittirbhramaNaM bhavet.h .. 173.. vij~naanamayaruupeNa tatpravR^ittisvaruupataH . svashaktyesho vikriyate maayayaa bhraamaNa.n hi tat.h .. 174.. antaryamayatiityuktyaa yamevaarthaH shrutau shrutaH . pR^ithivyaadiShu sarvatra nyaayo.aya.n yojyataa.n dhiyaa .. 175.. jaanaami dharma.n na cha me pravR^itti\- rjaanaamyadharma.n na cha me nivR^ittiH . kenaapi devena hR^idi sthitena yathaa niyukto.asmi tathaa karomi .. 176.. naarthaH puruShakaareNetyeva.n maa sha.nkyataa.n yataH . iishaH puruShakaarasya ruupeNaapi vivartate .. 177.. iidR^igbodheneshvarasya pravR^ittirmaiva vaaryataam.h . tathaapiishasya bodhena svaatmaasa~NgatvadhiijaniH .. 178.. taavataa muktirityaahuH shrutayaH smR^itayastathaa . shrutismR^itii mamaivaaj~ne ityapiishvarabhaaShitam.h .. 179.. aaj~naayaa bhiitihetutvaM bhiiShaasmaaditi hi shrutam.h . sarveshvaratvametatsyaadantaryaamitvataH pR^ithak.h .. 180.. etasya vaa akSharasya prashaasana iti shrutiH . antaH praviShTaH shaastaaya.n janaanaamiti cha shrutiH .. 181.. jagadyonirbhavedeSha prabhavaapyayakR^idyataH . aavirbhaavatirobhaavaavutpattipralayau matau .. 182.. aavirbhaavayati svasminviliina.n sakala.n jagat.h . praaNikarmavashaadeSha paTo yadvatprasaaritaH .. 183.. punastirobhaavayati svaatmanyevaakhila.n jagat.h . praaNikarmakShayavashaatsa.nkochitapaTo yathaa .. 184.. raatrighasrau suptibodhaavunmiilananimiilane . tuuShNiiMbhaavamanoraajye iva sR^iShTilayaavimau .. 185.. aavirbhaavatirobhaavashaktimattvena hetunaa . aarambhapariNaamaadichodyaanaa.n naatra sambhavaH .. 186.. achetanaanaa.n hetuH syaajjaaDyaa.nsheneshvarastathaa . chidaabhaasaa.nshatastveSha jiivaanaa.n kaaraNaM bhavet.h .. 187.. tamaH pradhaanaH kshetraaNaa.n chitpradhaanaashchidaatmanaam.h . paraH kaaraNataameti bhaavanaaj~naanakarmabhiH .. 188.. iti vaartikakaareNa jaDachetanahetutaa . paramaatmana evoktaa neshvarasyeti chechchhhR^iNu .. 189.. anyonyaadhyaasamatraapi jiivakuuTasthayoriva . iishvarabrahmaNoH siddha.n kR^itvaa bruute sureshvaraH .. 190.. satya.n j~naanamananta.n yadbrahma tasmaatsamutthitaaH . kha.n vaayvagnijalorvyoShadhyannadehaaH iti shrutiH .. 191.. aapaatadR^iShTitastatra brahmaNo bhaati hetutaa . hetoshcha satyataa tasmaadanyonyaadhyaasa iShyate .. 192.. anyonyaadhyaasaruupo.asaavannaliptaH paTo yathaa . ghaTTitenaikataameti tadvadbhraantaikataa.ngataH .. 193.. meghaakaashamahaakaashau vivichyete na paamaraiH . tadvadbrahmaeshayoraikyaM pashyantyaapaatadarshinaH .. 194.. upakramaadibhirli~Ngaistaatparyasya vichaaraNaat.h . asa~NgaM brahma maayaavii sR^ijatyeSha maheshvaraH .. 195.. satya.n j~naanamananta.n chetyupakramyopasa.nhR^itaH . yato vaacho nivartante ityasa~NgatvanirNayaH .. 196.. maayii sR^ijati vishva.n sa.nniruddhastatra maayayaa . anya ityaparaa bruute shrutisteneshvaraH sR^ijet.h .. 197.. aanandamaya iisho.ayaM bahu syaamityavaikShata . hiraNyagarbharuupo.abhuutsuptiH svapno yathaa bhavet.h .. 198.. krameNa yugapadvaiShaa sR^iShTirj~neyaa yathaashruti . dvividhashrutisadbhaavaaddvividhasvapnadarshanaat.h .. 199.. suutraatmaa suukShmadehaakhyaH sarvajiivaghanaatmakaH . sarvaahaMmaanadhaaritvaatkriyaaj~naanaadishaktimaan.h .. 200.. pratyuuShe vaa pradoShe vaa magno mande tamasyayam.h . loko bhaati yathaa tadvadaspaShTa.n jagadiikShyate .. 201.. sarvato laa~nchhito masyaa yathaa syaadghaTTitaH paTaH . suukShmaakaaraistatheshasya vapuH sarvatra laa~nchhitam.h .. 202.. shasya.n vaa shaakajaata.n vaa sarvato.a~Nkurita.n yathaa . komala.n tadvadevaiSha pelavo jagada~NkuraH .. 203.. aatapaabhaataloko vaa paTo vaa varNapuuritaH . shasya.n vaa phalita.n yadavattathaa spaShTavapurviraaT.h .. 204.. vishvaruupaadhyaaya eSha uktaH suukte.api pauruShe . dhaatraadistambaparyantaanetasyaavayavaan viduH .. 205.. iishasuutraviraaT{}vedhoviShNurudraendravahnayaH . vighnabhairavamairaalamaarikaa yakSharaakShasaaH .. 206.. viprakshatriyaviT.hshuudraa gavaashvamR^igapakShiNaH . ashvatthavaTachuutaadyaa yavavR^ihitR^iNaadayaH .. 207.. jalapaaShaaNamR^itkaaShThavaasyaakuddaalakaadayaH . iishvaraaH sarva evaite puujitaaH phaladaayinaH .. 208.. yathaa yathopaasate taM phalamiiyustathaa tathaa . phalotkarShaapakarShau tu puujyapuujaanusaarataH .. 209.. muktistu brahmatattvasya j~naanaadeva na chaanyathaa . svaprabodha.n vinaa naiva svasvapna.n hiiyate yathaa .. 210.. advitiiyabrahmatattve svapno.ayamakhila.n jagat.h . iishajiivaadruupeNa chetanaachetanaatmakam.h .. 211.. aanandamayavij~naanamayaaviishvarajiivakau . maayayaa kalpitaavetau taabhyaa.n sarvaM prakalpitam.h .. 212.. iikShaNaadipraveshaantaa sR^iShTiriishena kalpitaa . jaagradaadivimokShaantaH sa.nsaaro jiivakalpitaH .. 213.. advitiiyaM brahmatattvamasa~Nga.n tanna jaanate . jiivaeshayormaayikayorvR^ithaiva kalaha.n yayuH .. 214.. j~naatvaa sadaa tattvaniShThaananumodaamahe vayam.h . anushochaama evaanyaanna bhraantairvivadaamahe .. 215.. tR^iNaarchakaadiyogaantaa iishvarabhraantimaashritaaH . lokaayataadisaa.nkhyaantaa jiivavibhraantimaashritaaH .. 216.. advitiiyabrahmatattva.n na jaananti yadaa tadaa . bhraantaa evaakhilaasteShaa.n kva muktiH kveha vaa sukham.h .. 217.. uttamaadhamabhaavashchetteShaa.n syaadastu tena kim.h . svapnastharaajyabhikShaabhyaa.n na buddhaH spR^ishyate khalu .. 218.. tasmaanmumukshibhirnaiva matirjiiveshavaadayoH . kaaryaa ki.ntu brahmatattva.n vichaarya budhyataa.n cha tat.h .. 219.. puurvapakShatayaa tau chettattvanishchayahetutaam.h . praapnuto.astu nimajjasya tayornaitaavataa vashaH .. 220.. asa~Ngachid.hvibhurjiivaH saa.nkhyoktastaadR^igiishvaraH . yogoktastattvamorarthau shuddhau taaviti chechchhR^iNu .. 221.. na tattvamorubhaavaarthaavasmatsiddhaantataa.n gatau . advaitabodhanaayaiva saa kakShaa kaachidiShyate .. 222.. anaadimaayayaa bhraantaa jiiveshau suvilakShaNau . manyante tadvyudaasaaya kevala.n shodhana.n tayoH .. 223.. ata evaatra dR^iShTaanto yogyaH praaksamyagiiritaH . ghaTaakaashamahaakaashajalaakaashaabhrakhaatmakaH .. 224.. jalaabhropaadhyadhiine te jalaakaashaabhrakhe tayoH . aadhaarau tu ghaTaakaashamahaakaashau sunirmalau .. 225.. evamaanandavij~naanamayau maayaadhiyorvashau . tadadhiShThaanakuuTasthabrahmaNii tu sunirmale .. 226.. etat.hkakShopayogena saa.nkhyayogau matau yadi . deho.annamayakakShatvaadaatmatvenaabhyupeyataam.h .. 227.. aatmabhedo jagatsatyamiisho.anya iti chettrayam.h . tyajyate taistadaa saa.nkhyayogavedaantasaMmatiH .. 228.. jiivaasa~NgatvamaatreNa kR^itaartha iti chettadaa . srak.hchandanaadinityatvamaatreNaapi kR^itaarthataa .. 229.. yathaa sragaadinityatva.n duHsampaadya.n tathaatmanaH . asa~Ngatva.n na sambhaavya.n jiivatorjagadiishayoH .. 230.. avashyaM prakR^itiH sa~NgaM purevaapaadayettathaa . niyachchhatyetamiisho.api ko.asya mokShastathaa sati .. 231.. avivekakR^itaH sa~Ngo niyamashcheti chettadaa . balaadaapatito maayaavaadaH saa.nkhyasya durmateH .. 232.. bandhamokShavyavasthaarthamaatmanaanaatvamiShyataam.h . iti chenna yato maayaa vyavasthaapayitu.n kShamaa .. 233.. durghaTa.n ghaTayaamiiti viruddha.n ki.n na pashyasi . vaastavau bandhamokShau tu shrutirna sahatetaraam.h .. 234.. na nirodho na chotpattirna baddho na cha saadhakaH . na mumukShurna vai mukta ityeShaa paramaarthataa .. 235.. maayaakhyaayaa kaamadhenorvatsau jiiveshvaraavubhau . yathechchhaM pibataa.n dvaita.n tattva.n tvadvaitameva hi .. 236.. kuuTasthabrahmaNorbhedo naamamaatraadR^ite na hi . ghaTaakaashamahaakaashau viyujyete na hi kvachit.h .. 237.. yadadvaita.n shruta.n sR^iShTeH praaktadevaadya chopari . muktaavapi vR^ithaa maayaa bhraamayatyakhilaan janaan.h .. 238.. ye vadantiitthamete.api bhraamyante.avidyayaatra kim.h . na yathaa puurvameteShaamatra bhraanteradarshanaat.h .. 239.. aihikaamuShmikaH sarvaH sa.nsaaro vaastavastataH . na bhaati naasti chaadvaitamityaj~naanivinishchayaH .. 240.. j~naaniinaa.n vipariito.asmaannishchayaH samyagiikShyate . svasvanishchayato baddho mukto.aha.n veti manyate .. 241.. naadvaitamaparokSha.n chenna chidruupeNa bhaasanaat.h . asheSheNa na bhaata.n cheddvaita.n kiM bhaasate.akhilam.h .. 242.. di~NmaatreNa vibhaana.n tu dvayorapi sama.n khalu . dvaitasiddhivadadvaitasiddhistvetaavataa na kim.h .. 243.. dvaitena hiinamadvaita.n dvaitaj~naane katha.n tvidam.h . chidbhaana.n tvavirodhyasya dvaitasyaato.asame ubhe .. 244.. eva.n tarhi shR^iNu dvaitamasanmaayaamayatvataH . tena vaastavamadvaitaM parisheShaadvibhaasate .. 245.. achintyarachanaaruupaM maayaiva sakala.n jagat.h . iti nishchitya vastutvamadvaite parisheShyataam.h .. 246.. punardvaitasya vastutvaM bhaati chettva.n tathaa punaH . parishiilaya ko vaatra prayaasastena te vada .. 247.. kiyanta.n kaalamiti chetkhedo.aya.n dvaita iShyataam.h . advaite tu na yukto.aya.n sarvaanaarthanivaaraNaat.h .. 248.. kShutpipaasaadayo dR^iShTaa yathaapuurvaM mayiiti chet.h . machchhabdavaachye.aha~Nkaare dR^ishyataa.n neti ko vadet.h .. 249.. chidruupe.api prasajyeran taadaatmyaadhyaasato yadi . maadhyaasa.n kuru kintu tva.n viveka.n kuru sarvadaa .. 250.. jhaTityadhyaasa aayaati dR^iDhavaasanayeti chet.h . aavartayetdviveka.n cha dR^iDha.n vaasayitu.n sadaa .. 251.. viveke dvaitamithyaatva.n yuktyai veti na maNyataam.h . achintyarachanaatvasyaanubhuutirhi svasaakShikii .. 252.. chidapyachintyarachanaa yadi tarhyastu no vayam.h . chiti.n svachintyarachanaaM bruumo nityatvakaaraNaat.h .. 253.. praagabhaavo naanubhuutashchiternityaa tatashchitiH . dvaitasya praagabhaavastu chaitanyenaanubhuuyate .. 254.. praagabhaavayuta.n dvaita.n rachyate hi ghaTaadivat.h . tathaapi rachanaa chintyaa mithyaa tenendrajaalavat.h .. 255.. chitpratyakShaa tato.anyasya mithyaatva.n chaanubhuuyate . naadvaitamaparoksha.n chetyetanna vyaahata.n katham.h .. 256.. ittha.n j~naatvaapyasantuShTaaH kechitkuta itiirya taam.h . chaarvaakaadeH prabuddhasyaapyaatmaa dehaH kuto vada .. 257.. samyagvichaaro naastyasya dhiidoShaaditi chettathaa . asantuShTaashcha shaastraartha.n na tviikShante visheShataH .. 258.. yadaa sarve pramuchyante kaamaa ye.asya hR^idi shritaaH . iti shrautaM phala.n dR^iShTa.n neti cheddR^iShTameva tat.h .. 259.. yadaa sarve prabhidyante hR^idayagranthayastviti . kaamaa granthisvaruupeNa vyaakhyaataa vaakyasheShataH .. 260.. aha~NkaarachidaatmaanaveekiikR^ityaavivekataH . idaM me syaadidaM me syaaditiichchhaaH kaamashabditaaH .. 261.. apraveshya chidaatmaanaM pR^ithakpashyannaha~NkR^itim.h . ichchhastu koTivastuuni na baadho granthibhedataH .. 262.. granthibhede.api sambhaavyaa ichchhaaH praarabdhadoShataH . budhvaapi paapabaahulyaadasantoSho yathaa tava .. 263.. aha~Nkaaragatechchhaadyairdehavyaadhidibhistathaa . vR^ikShaadijanmanaashairvaa chidruupaatmani kiM bhavet.h .. 264.. granthibhedaatpuraapyevamiti chettanna vismara . ayameva granthibhedastava tena kR^itii bhavaan.h .. 265.. naiva.n jaananti muuDhaashchetso.aya.n granthirnachaaparaH . granthitadbhedamaatreNa vaiShamyaM muuDhabuddhayoH .. 266.. pravR^ittau vaa nivR^ittau vaa dehendriyamanodhiyaam.h . na ki.nchidapi vaiShamyamastyaj~naanivibuddhayoH .. 267.. vraatyashrotriyayorvedapaaThaapaaThakR^itaabhidaa . naahaaraadavasti bhedaH so.aya.n nyaayo.atra yojyataam.h .. 268.. na dveShTi saMpravR^ittaani na nivR^ittaani kaa~NkShati . udaasiinavadaasiina iti granthibhidochyate .. 269.. audaasiinya.n vidheya.n chedvachchhashabda vyarthataa tadaa . na shaktaa hyasya dehaadyaa iti chedroga eva saH .. 270.. tattvabodha.n kShayavyaadhiM manyante ye mahaadhiyaH . teShaM praj~naativishadaa ki.n teShaa.n duHshaka.n vada .. 271.. bharataaderapravR^ittiH puraaNokteti chettadaa . jakShatkriiDan{}rati.n vindannityashrauShiirna ki.n shrutim.h .. 272.. na hyaahaaraadi santyajya bharataadyaaH sthitaaH kvachit.h . kaaShThapaaShaaNavatkintu sa~Ngabhiitaa udaasate .. 273.. sa~Ngo hi baadhyate lokairniHsa~NgaH sukhamashnute . tena sa~NgaH parityaajyaH sarvadaa sukhamichchhataa .. 274.. aj~naatvaa shaastrahR^idayaM muuDho vaktyanyathaanyathaa . muurkhaaNaa.n nirNaya svaastaamasmatsiddhaanta uchyate .. 275.. vairaagyabodhoparamaaH sahaayaaste parasparam.h . praayeNa saha vartante viyujyante kvachitkvachit.h .. 276.. hetusvaruupakaaryaaNi bhinnaanyeShaamasa.nkaraH . yathaavadavagantavyaH shaastraarthapravivichyataa .. 277.. doShadR^iShTirjihaasaa cha punarbhogeShvadiinataa . asaadhaaraNahetvaadyaa vairaagyasya trayo.apyamii .. 278.. shravaNaaditraya.n tadvattattvamitthaavivechanam.h . punargrantheranudayo bodhasyete trayo mataaH .. 279.. yamaadirdhiinirodhashcha vyavahaarasya sa.nkShayaH . syurhetvaadyaa uparaterityasa.nkara iiritaH .. 280.. tattvabodhaH pradhaana.n syaatsaakShaanmokSha pradatvataH . bodhopakaariNaavetau vairaagyoparamaavubhau .. 281.. trayo.apyatyantapakvaashchenmahatastapasaH phalam.h . duritena kvachitki.nchitkadaachitpratibadhyate .. 282.. vairaagyoparatii puurNe bodhastu pratibadhyate . yasya tasya na moksho.asti puNyalokastapobalaat.h .. 283.. puurNe bodhe tadanyau dvau pratibaddhau yadaa tadaa . mokSho vinishchitaH kintu dR^iShTaduHkha.n na nashyati .. 284.. brahmalokatR^iNiikaaro vairaagyasyaavadhirmataH . dehaatmavatparaatmatvadaarDhye bodhaH samaapyate .. 285.. suptivadvismR^itiH siimaa bhaveduparamasya hi . dishaanayaa vinishcheya.n taaratamyamavaantaram.h .. 286.. aarabdhakarmanaanaatvaadbuddhaanaamanyathaanyathaa . vartanantena shaastraarthe bhramitavya.n na paNDitaiH .. 287.. svasvakarmaanusaareNa vartatantaa.n te yathaa tathaa . avishiShTaH sarvabodhaH samaa muktiriti sthitiH .. 288.. jagachchitra.n svachaitanye paTe chitramivaarpitam.h . maayayaa tadapekShaiva chaitanye parishiShyataam.h .. 289.. chitradiipamima.n nitya.n ye.anusandadhate budhaaH . pashyanto.api jagachchitra.n te muhyanti na puurvavat.h .. 290.. iti chitradiiponaama ShaShThaH parichchhedaH .. 6.. \medskip\hrule\medskip tRRiptidiiponaama \- saptamaH parichchhedaH . aatmaana.n chedvijaaniiyaadayamasmiiti puuruShaH . kimichchhankasya kaamaaya shariiramanusa.njvaret.h .. 1.. asyaaH shruterabhipraayaH samyagatra vichaaryate . jiivanmuktasya yaa tR^iptiH saa tena vishadaayate .. 2.. maayaabhaasena jiiveshau karotiiti shrutatvataH . kalpitaaveva jiiveshau taabhyaa.n sarvaM prakalpitam.h .. 3.. iikShaNaadipraveshaantaa sR^iShTiriishena kalpitaa . jaagradaadivimokShaantaH sa.nsaaro jiivakalpitaH .. 4.. bhramaadhiShThaanabhuutaatmaa kuuTasthaasa~NgachidvapuH . anyonyaadhyaasato.asa~Ngadhiisthajiivo.atra puuruShaH .. 5.. saadhiShThaano vimokShaadau jiivo.adhikriyate na tu . kevalo niradhiShThaanavibhraanteH kvaapyasiddhitaH .. 6.. adhiShThaanaa.nshasa.nyuktaM bhramaa.nshamavalambate . yadaa tadaaha.n sa.nsaariityeva.n jiivo.atimanyate .. 7.. bhramaa.nshasya tiraskaaraadadhiShThaanapradhaanataa . yadaa tadaa chidaatmaahamasa~Ngo.asmiiti buddhyate .. 8.. naasa~Nge.aha.nkR^itiryuktaa kathamasmiiti chechchhR^iNu . eko mukhyo dvaavamukhyaavityarthastrividho.ahamaH .. 9.. anyonyaadhyaasaruupeNa kuuTasthaabhaasayorvapuH . ekiibhuuya bhavenmukhyastatra muuDhaiH prapuujyate .. 10.. pR^ithagaabhaasakuuTasthaavamukhyau tatra tattvavit.h . paryaayeNa prayu~Nkte.ahaMshabda.n loke cha vaidike .. 11.. laukikavyavahaare.aha.n gachchhaamiityaadike budhaH . vivichyaiva chidaabhaasa.n kuuTasthaatta.n vivakShati .. 12.. asa~Ngo.ahaM chidaatmaahamiti shaastriiyadR^iShTitaH . ahaMshabdaM prayu~Nkteya.n kuuTasthe kevale budhaH .. 13.. j~naanitaaj~naanite tvaatmaabhaasasyaiva na chaatmanaH . tathaa cha kathamaabhaasaH kuuTastho.asmiiti buddhyataam.h .. 14.. naaya.n doShashchidaabhaasaH kuuTasthaikasvabhaavavaan.h . aabhaasatvasya mithyaatvaatkuuTasthatvaavasheShaNaat.h .. 15.. kuuTastho.asmiiti bodho.api mithyaa chenneti ko vadet.h . na hi satyatayaabhiiShTa.n rajjusarpavisarpaNam.h .. 16.. taadR^ishenaapi bodhena sa.nsaaro vinivartate . yakShaanuruupo hi balirityaahurlaukikaa janaaH .. 17.. tasmaadaabhaasapuruShaH sakuuTastho vivichya tam.h . kuuTastho.asmiiti vij~naatumarhatiityabhyadhaat shrutiH .. 18.. asa.ndigdha aviparyasta bodho deha aatmaniikshyate . tad.hvadatreti nirNetumayamityabhidhiiyate .. 19.. dehaatmaj~naanavajj~naana.n dehaatmaj~naanabaadhakam.h . aatmanyeva bhavedyasya sa nechchhannapi muchyate .. 20.. ayamityaparokShatvamuchyate chettaduchyataam.h . svayaMprakaashachaitanyamaparokSha.n sadaa yataH .. 21.. parokShamaparokSha.n cha j~naanamaj~naanamityadaH . nityaaparokSharuupe.api dvaya.n syaaddashame yathaa .. 22.. navasa.nkhyaahR^itaj~naano dashamo vibhramaattadaa . na vetti dashamo.asmiiti viikShyamaaNo.api taannava .. 23.. na bhaati naasti dashama iti sva.n dahama.n tadaa . matvaa vakti tadaj~naanakR^itamaavaraNa.n viduH .. 24.. nadyaaM mamaara dashama iti shochanpraroditi . aj~naanakR^itavikShepa.n rodanaadi.n vidurbudhaH .. 25.. na mR^ito dashamo.astiiti shrutvaaptavachana.n tadaa . parokShatvena dashama.n vetti svargaadilokavat.h .. 26.. tvameva dashamo.asiiti gaNayitvaa pradarshitaH . aparokShatayaa j~naatvaa hR^iShyatyeva na roditi .. 27.. aj~naana avR^itivikshepa dvividhaa j~naana tR^iptayaH . shokaapagama ityete yojaniiyaashchidaatmani .. 28.. sa.nsaaraasaktachittaH sa.nshchidaabhaasaH kadaachana . svayaMprakaashakuuTastha.n svatattva.n naiva vettyayam.h .. 29.. na bhaati naasti kuuTastha iti vakti prasa~NgataH . kartaa bhoktaahamasmiiti vikShepaM pratipadyate .. 30.. asti kuuTastha ityaadau parokSha.n vetti vaarttayaa . pashchaatkuuTastha evaasmiityeva.n vetti vichaarataH .. 31.. kartaa bhoktetyevamaadishokajaataM pramu~nchati . kR^ita.n kR^ityaM praapaNiiyaM praaptamityeva tuShyati .. 32.. aj~naanamaavR^itistadvadvikShepashcha parokShadhiiH . aparokShamatiH shokamokShastR^iptirnira~Nkushaa .. 33.. saptaavasthaa imaaH santi chidaabhaasasya taasvimau . bandhamokShau sthitau tatra tisro bandhakR^itaH smR^itaaH .. 34.. na jaanaamiityudaasiinavyavahaarasya kaaraNam.h . vichaarapraagabhaavena yuktamaj~naanamiiritam.h .. 35.. amaargeNa vichaaryaatha naasti no bhaati chetyasau . vipariitavyavahR^itiraavR^iteH kaaryamiShyate .. 36.. dehadvayachidaabhaasaruupo vikshepa iiritaH . kartR^itvaadyakhilaH shokaH sa.nsaaraakhyo.asya bandhakaH .. 37.. aj~naanamaavR^itishchaite vikShepaatpraakprasiddhyataH . yadyapyathaapyavasthete vikShepasyaiva naatmanaH .. 38.. vikshepotpattitaH puurvamapi vikShepasa.nskR^itiH . astyeva tadavasthaatvamaviruddha.n tatastayoH .. 39.. brahmaNyaaropitatvena brahmaavasthe ime iti . nasha~Nkaniiya.n sarvaasaaM brahmaNyevaadhiropaNaat.h .. 40.. sa.nsaaryaha.n vibuddho.aha.n niHshokastuShTa ityapi . jiivagaa uttaraavasthaa bhaanti na brahmagaa yadi .. 41.. tarhyaj~no.ahaM brahmasattvabhaane maddR^iShTito na hi . iti puurve avasthe cha bhaasete jiivage khalu .. 42.. aj~naanasyaashrayo brahmetyadhiShThaanatayaa jaguH . jiivaavasthaatvamaj~naanaabhimaanitvaadavaadiSham.h .. 43.. j~naanadvayena naShTe.asminnaj~naane tatkR^itaavR^itiH . na bhaati naasti chetyeShaa dvividhaapi vinashyati .. 44.. parokShaj~naanato nashyedasattvaavR^ittihetutaa . aparokShaj~naananaashyaa hyabhaanaavR^ittihetutaa .. 45.. abhaanaavaraNe naShTe jiivatvaaropasa.nkShayaat.h . kartR^itvaadyakhilaH shokaH sa.nsaaraakhyaH nivartate .. 46.. nivR^itte sarvasa.nsaare nityamuktatvabhaasanaat.h . nira~Nkushaa bhavettR^iptiH punaH shokaasamudbhavaat.h .. 47.. aparokshaj~naanashokanivR^ittaakhye ubhe ime . avasthe jiivage bruute aatmaana.n chediti shrutiH .. 48.. ayamityaparokShatvamukta.n taddvividhaM bhavet.h . viShayasvaprakaashatvaaddhiyaapyeva.n tadiikShaNaat.h .. 49.. parokShaj~naanakaale.api viShayasvaprakaashataa . samaabrahma svaprakaashamastiityeva.n vibodhanaat.h .. 50.. ahaM brahmetyanullikhya brahmaastiityevamullikht.h . parokShaj~naanameta.n na bhraantaM baadhaaniruupaNaat.h .. 51.. brahma naastiiti maana.n chetsyaadbaadhyeta tadaa dhruvam.h . na chaivaM prabalaM manaM pashyaamo.ato na baadhyate .. 52.. vyaktyanullekhamaatreNa bhramatve svargadhiirapi . bhraantiH syaadvyaktyanullekhaatsaamaanyollekhadarshanaat.h .. 53.. aparokShatva yogyasya na parokShamatirbhramaH . parokShamityanullekhaadarthaatpaarokShyasambhavaat.h .. 54.. a.nshaagRRihiitirbhraantishched ghaTaj~naaM bhramo bhavet.h . nira.nshasyaapi sa.nshatva.n vyaavartyaa.nshavibhedataH .. 55.. asatvaa.nsho nivarteta parokShaj~naanatastathaa . abhaanaa.nshanivR^ittiH syaadaparokShadhiyaa kR^itaa .. 56.. dashamo.astiityavibhraantaM parokShaj~naanamiikshyate . brahmaastiityapi tadvatsyaadaj~naanaavaraNa.n samam.h .. 57.. aatmaa brahmeti vaakyaarthe niHsheSheNa vichaarite . vyaktirullikhyate yadvaddashamastvamasiityataH .. 58.. dashamaH ka iti prashne tvameveti niraakR^ite . gaNayitvaa svena saha svameva dashama.n smaret.h .. 59.. dashamo.asmiiti vaakyotthaa na dhiirasya vihanyate . aadimadhyaavasaaneShu na navatvasya sa.nshayaH .. 60.. sadevetyaadivaakyena brahmasattvaM parokShataH . gR^ihiitvaa tattvamasyaadivaakyaadvyakti.n samullikhet.h .. 61.. aadi madhyaavasaaneShu svasya brahmatvadhiiriyam.h . naiva vyabhicharettasmaadaaparokShaM pratiShThitam.h .. 62.. janmaadikaaraNatvaakhyalakShaNena bhR^iguH puraa . parokSheNa gR^ihiitvaatha vichaaraat vyaktimaikShata .. 63.. yadyapi tvamasiityatra vaakya.n noche bhR^igoH pitaa . tathaapyannaM praaNamiti vichaaryasthalamuktavaan.h .. 64.. annapraaNaadi koSheShu suvichaarya punaH punaH . aanandavyaktimiikShitvaa brahmalakShaapyayuuyujat.h .. 65.. satya.n j~naanamananta.n chetyevaM brahmasvalakShaNam.h . uktvaa guhaahitatvena kosheShvetat pradarshitam.h .. 66.. paarokShyeNa vibudhyendro ya aatmeyaadilakShaNaat.h . aparokShiikartumichchha.nshchaturvaara.n guru.n yayau .. 67.. aatmaa vaa iadamityaadau parokShaM brahmalakShitam.h . adhyaaropaapavaadaabhyaaM praj~naanaM brahma darshitam.h .. 68.. avaantareNa vaakyena parokShabrahmadhiirbhavet.h . sarvatraiva mahaavaakyavichaaraattvaparokShadhiiH .. 69.. brahmaapaarokShyasiddhyarthaM mahaavaakyamitiiritam.h . vaakyavR^ittaavato brahmaaparokShye vimatirnahi .. 70.. aalambanatayaa bhaati yo.asmat.hpratyayashabdayoH . antaHkaraNasambhinnabodhaH sattvampadaabhidhaH .. 71.. maayopaadhirjagadyoniH sarvaj~natvaadilakShaNaH . paarokshyashabalaH satyaadyaatmakastat.hpadaabhidhaH .. 72.. pratyakparokShataikasya sadvitiiyatvapuurNataa . viruddhyete yatastasmaallakShaNaa saMpravartate .. 73.. tattvamasyaadivaakyeShu lakshaNaa bhaagalakshaNaa . so.ayamityaadivaakyasthapadayoriva naaparaa .. 74.. sa.nsargo vaa vishiShTo vaa vaakyaartho naatra saMmataH . akhaNDaikarasatvena vaakyaartho viduShaaM mataH .. 75.. pratyagbodho ya aabhaati so.advayaanandalakShaNaH . advayaanandaruupashcha pratyagbodhaikalakShaNaH .. 76.. itthamanyo.anyataadaatmyapratipattiryadaa bhavet.h . abrahmatva.n tvamarthasya vyavartyeta tadaiva hi . tadarthasya cha paarokShya.n yadyeva.n ki.n tataH shR^iNu . puurNaanandaikaruupeNa pratyag.hbodho.avashiShyate .. 77.. eva.n sati mahaavaakyaatparokShaj~naanamiiryate . yaisteShaa.n shaastrasiddhaantavij~naana.n shobhatetaraam.h .. 78.. aastaa.n shaastrasya siddhaanto yuktyaa vaakyaatparokShadhiiH . svargaadivaakyavanneva.n dashame vyabhichaarataH .. 79.. svato.aparokShajiivasya brahmatvamabhivaa.nchhataH . nashyetsiddhaparokShatvamiti yuktirmahatyaho .. 80.. vR^iddhimiShTavato muulamapi naShTamitiiritam.h . laukika.n vachana.n saartha.n sampanna.n tvatprasaadataH .. 81.. antaHkaraNasaMbhinnabodho jiivo.aparokShataam.h . arhatyupaadhisadbhaavaanna tu brahmaanupaadhitaH .. 82.. naivaM brahmatvabodhasya sopaadhiviShayatvataH . yaavadvidehakaivalyamupaadheranivaaraNaat.h .. 83.. antaHkaraNasaahityaraahityaabhyaa.n vishiShyate . upaadhirjiivabhaavasya brahmataayaashcha naanyathaa .. 84.. yathaa vidhirupaadhiH syaatpratiShedhastathaa na kim.h . suvarNalauhabhedena shR^i~Nkhalaatva.n na bhidyate .. 85.. atad.hvyaavR^ittiruupeNa saakShaadvidhimukhena cha . vedaantaanaaM pravR^ittiH syaaddvidhetyaachaaryabhaaShitam.h .. 86.. ahamarthaparityaagaadahaM brahmeti dhiiH kutaH . naivama.nshasya hi tyaago bhaagalakShaNayoditaH .. 87.. antaHkaraNasantyaagaadavashiShTe chidaatmani . ahaM brahmeti vaakyena brahmatva.n saakshiNiikShyate .. 88.. svaprakaasho.api saakShyeSha dhiivR^ittyaa vyaapyate.anyavat.h . phalavyaapyatvamevaasya shaastrakR^idbhirnivaaritam.h .. 89.. buddhitat.hsthachidaabhaasau dvaavapi vyaapnuto ghaTam.h . tatraaj~naana.n dhiyaa nashyedaabhaasena ghaTaH sphuret.h .. 90.. brahmaNyaj~naananaashaaya vR^ittivyaaptirapekShitaa . svaya.n sphuraNaruupatvaannaabhaasa upayujyate .. 91.. chakshurdiipaavapekShyete ghaTaaderdarshane tathaa . na diipadarshane kintu chakshurekamapekShyate .. 92.. sthito.apyasau chidaabhaaso brahmaNyekiibhavetparam.h . na tu brahmaNi atiishayaM phala.n kuryaadghaTa aadivat .. 93.. aprameyamanaadi.n chetyatra shrutyedamiiritam.h . manasaivedamaaptavyamiti dhiivyaapyataa shrutaa .. 94.. aatmaana.n chedvijaaniiyaadayamasmiiti vaakyataH . brahmaatmavyaktimullikhya yo bodhaH so.abhidhiiyate .. 95.. astu bodho.aparokSho.atra mahaavaakyaat tathaapyasau . na dR^iDhaH shravaNaadiinaamaachaaryaiH punariiraNaat.h .. 96.. ahaM brahmeti vaakyaarthabodho yaavaddR^iDhiibhavet.h . shamaadisahitastaavadabhyasechchhravaNaadikam.h .. 97.. baadha.n santi hyadaarDhyasya hetavaH shrutyanekataa . asambhaavyatvamarthasya vipariita cha bhaavanaa .. 98.. shaakhaabhedaatkaamabhedaachchhruta.n karmaaNyathaanyathaa . evamatraapi maasha~NkiityataH shravaNamaacharet.h .. 99.. vedaantaanaamasheShaaNaamaadimadhyaavasaanataH . brahmaatmanyeva taatparyamitidhiiH shravaNaM bhavet.h .. 100.. samanvayaadhyaaya etatsuukta.n dhiisvaasthyakaaribhiH . tarkaiH sambhaavanaarthasya dvitiiyaadhyaayaH iiritaa .. 101.. bahujanmadR^iDhaabhyaasaaddehaadiShvaatmadhiiH kShaNaat.h . punaH punarudetyeva.n jagatsatyatvadhiirapi .. 102.. vipariitaa bhaavaneyamaikaagryaatsaa nivartate . tattvopadeshaat praageva bhavatyetadupaasanaat.h .. 103.. upaastayo.ata evatra brahmashaastre.api chintitaaH . praaganabhyaasinaH pashchaadbrahmaabhyaasena tadbhavet.h .. 104.. tachchintana.n tatkathanamanyonya.n tat.hprabodhanam.h . etadekaparatva.n cha brahmaabhyaasa.n vidurbudhaaH .. 105.. tameva dhiiro vij~naaya praj~naa.n kurviita braahmaNaH . naanudhyaayaadbahu~nchhabdaanvaacho viglaapana.n hi tat.h .. 106.. ananyaashchintayanto maa.n ye janaaH paryupaasate . teShaa.n nityaabhiyuktaanaa.n yogakShema.n vahaamyaham.h .. 107.. iti shrutismR^itii nityamaatmanyekaagrataa.n dhiyaH . vidhatto vipariitaayaa bhaavanaayaaH kShayaaya hi .. 108.. yad yathaa vartate tasya tattva.n hitvaanyathaatvadhiiH . vipariita bhaavanaa syaatpitraadaavaridhiiryathaa .. 109.. aatmaa dehaadibhinno.ayaM mithyaa cheda.n jagat tayoH . dehaadyaatmatvasatyatvadhiirviparyayabhaavanaa .. 110.. tattvabhaavanayaa nashyetsaato dehaatiriktataam.h . aatmano bhaavayettadvanmithyaatva.n jagato.anisham.h .. 111.. kiM mantrajapavanmuurtidhyaanavachchaatmabhedadhiiH . jaganmithyaatvadhiishchaatra vyaavartyaa syaadutaanyathaa .. 112.. anyatheti vijaaniihi dR^iShTaarthatvena bhuktivat.h . bubhukShurjapavadbhu~Nkte na kashchinniyataH kvachit.h .. 113.. ashnaati vaa na vaashnaati bhu~Nkte vaa svechchhayaanyathaa . yena kena prakaareNa kShudhaamapaniniishati .. 114.. niyamena japa.n kuryaadakR^itau pratyavaayataH . anyathaakaraNe.anarthaH svaravarNaviparyayaat.h .. 115.. kShudheva dR^iShTabaadhaakR^idvipariitaa cha bhaavanaa . jeyaa kenaapyupaayena naastyatraanuShThiteH kramaH .. 116.. upaayaH puurvamevoktastachchintaakathanaadikaH . etadekaparatve.api nirbandho dhyaanavanna hi .. 117.. muurtipratyayasaantatyamanyaanantarita.n dhiyaH . dhyaana.n tatraatinirbandho manasashcha~nchalaatmanaH .. 118.. cha~nchala.n hi manaH kR^iShNa pramaathi balavaddR^iDham.h . tasyaaha.n nigrahaM manye vaayoriva suduShkaram.h .. 119.. apyabdhipaanaanmahataH sumeruunmuulanaadapi . api vahnyashanaat saadho viShamshchittanigrahaH .. 120.. kathanaadau na nirbandhaH shR^i~Nkhalaabaddhadehavat . kintvanantetihaasaadyairvinodo naaTyavaddhiyaH .. 121.. chidevaatmaa jaganmithyetyatra paryavasaanataH . nididhyaasanavikShepo netihaasaadibhirbhavet.h .. 122.. kR^iShivaaNijyasevaadau kaavyatarkaadikeShu cha . vikShipyate pravR^ittaa dhiistaistattvasmR^ityasambhavaat.h .. 123.. anusandadhataivaatra bhojanaadau pravartitum.h . shakyate.atyantavikShepaabhaavaadaashu punaH smR^iteH .. 124.. tattvavismR^itimaatraannaanarthaH kintu viparyayaat.h . viparyetu.n na kaalo.asti jhaTiti smarataH kvachit.h .. 125.. tattva smR^iteravasaro naastyanyaabhyaasashaalinaH . pratyutaabhyaasaghatitvaadbalaattattvamapekShyate .. 126.. tamevaika.n vijaaniita hyanyaa vaacho vimu~nchatha . iti shruta.n tathaanyatra vaacho viglaapanantviti .. 127.. aahaaraadi tyajannaiva jiivechchhaastraantara.n tyajan.h . ki.n na jiivasi yenaiva.n karoShyatra duraagraham.h .. 128.. janakaadeH katha.n raajyamiti cheddR^iDhabodhataH . tathaa tavaapi chettarkaM paTha yadvaa kR^iShi.n kuru .. 129.. mithyaatvavaasanaadaarDhye praarabdhakShayakaa~NkShayaa . aklishyantaH pravartante svasvakarmaanusaarataH .. 130.. atiprasa~Ngo maa shakyaH svakarmavashavartinaam.h . astu vaa kaH atra shakyeta karma vaarayitu.n vada .. 131.. j~naanino.aj~naaninshchaatra same.apyaarabdhakarmaNi . na kleSho j~naanino dhairyaanmuuDhaH klishyatyadhairyataH .. 132.. maarge gantrordvayoH shraantau samaayaamapyaduurataam.h . jaanandhairyaaddruta.n gachchhedanyastiShThati diinadhiiH .. 133.. saakShaat.hkR^itaatmadhiiH samyagaviparyayabaadhitaH . kimichchhankasya kaamaaya shariiramanusa.njvaret.h .. 134.. jaganmithyaatvadhiibhaavaadaakShiptau kaamyakaamukau . tayorabhaave santaapaH shaamyenniHsnehadiipavat.h .. 135.. gandharvapattane ki.nchinnendrajaalikanirmitam.h . jaanan kaamayate kintu jihaasati hasannidam.h .. 136.. aapaataramaNiiyeShu bhogeShveva.n vichaaravaan.h . naanurajjati kintvetaan doShadR^iShTyaa jihaasati .. 137.. arthaanaamarjane kleshastathaiva parirakShaNe . naashe duHkha.n vyaye duHkha.n dhigarthaankleshakaariNaH .. 138.. maa.nsapaa~nchaatikaayaastu yantralole.a~Ngapa~njare . snaayvasthigranthishaalinyaaH striyaaH kimiva shobhanam.h .. 139.. evamaadiShu shaastreShu doShaaH samyakprapa~nchitaaH . vimR^ishannanishantaani katha.n duHkheShu majjati .. 140.. kShudhayaa piiDyamaano.api na viSha.n hyattumichchhati . miShTaannadhvastatR^iD{}jaanannaamuuDhastajjighatsati .. 141.. praarabdhakarmapraabalyaadbhogeShvichchhaa bhavedyadi . klishyaneva tadaapyeSha bhu~Nkte viShTigR^ihiitavat.h .. 142.. bhu~njaanaastaanapi budhaaH shraddhaavantaH kuTumbinaH . naadyaapi karma nashchhinnamiti klishyanti santatam.h .. 143.. naaya.n klesho.atra sa.nsaarataapaH kintu viraktataa . bhraantij~naananidaano hi taapaH saa.nsaarikaH smR^itaH .. 144.. vivekena pariklishyannalpabhogena tR^ipyati . anyathaanantabhoge.api naiva tR^ipyati karhichit.h .. 145.. na jaatu kaamaH kaamaanaamupabhogena shaamyati . haviShaa kR^iShNavartmeva bhuuya eva abhivardhate .. 146.. parij~naayopabhukto hi bhogo bhavati tuShTaye . vij~naaya sevitashchaurii maitriimeti na chaurataam.h .. 147.. manaso nigR^ihiitasya liilaabhogo.alpako.api yaH . tamevaalabdhavistaara.n kliShTatvaadbahu manyate .. 148.. baddhamukto mahiipaalo graamamaatreNa tuShyati . parairna baddho naakraanto na raaShTraM bahu manyate .. 149.. viveke jaagrati sati doShadarshanalakShaNe . kathamaarabdhakarmaapi bhogechchhaa.n janayiShyati .. 150.. naiSha doSho yato.anekavidhaM praarabdhamiikShyate . ichchhaanichchhaa parechchhaa cha praarabdha.n trividha.n smR^itam.h .. 151.. apathyasevinshchauraa raajadaararataa api . jaananta eva svaanarthamichchhantyaarabdhakarmataH .. 152.. na chaatraitadvaarayitumiishvareNaapi shakyate . yata iishvara evaaha giitaayaamarjunaM prati .. 153.. sadR^isha.n cheShTate svasyaaH prakR^iterj~naanavaanapi . prakR^iti.n yaanti bhuutaani nigrahaH ki.n kariShyati .. 154.. avashyaM bhaavibhaavaanaaM pratiikaaro bhavedyadi . tadaa duHkhairna lipyeran nalaraamayudhiShThiraaH .. 155.. na cheshvaratvamiishasya hiiyate taavataa yataH . avashyaM bhaavitaapyeShaiishvareNa eva nirmitaa .. 156.. prashnottaraabhyaamevaitadgamyate.arjunakR^iShNayoH . anichchhaapuurvaka.n chaasti praarabdhamiti tachchhR^iNu .. 157.. atha kena prayukto.ayaM paapa.n charati puuruShaH . anichchhannapi vaarShNeya balaadiva niyojitaH .. 158.. kaama eSha krodha eSha rajoguNasamudbhavaH . mahaashano mahaapaapmaa viddhyenamiha vairiNam.h .. 159.. svabhaavajena kaunteya nibaddhaH svena karmaNaa . kartu.n nechchhasi yanmohaatkariShyasyavasho.api tat.h .. 160.. naanichchhanto na chechchhantaH paradaakShiNyasa.nyutaaH . sukhaduHkhe bhajantyetatparechchhaa puurvakarma hi .. 161.. katha.n tarhi kimichchhannityevamichchhaa niShidhyate . nechchhaaniShedhaH kintvichchhaabaadho bharjitabiijavat.h .. 162.. bharjitaani tu biijaani santyakaaryakaraaNi cha . vidvadichchhaa yatheShTavyaa sattvabodhaanna kaaryakR^it.h .. 163.. dagdhabiijamarohe.api bhakShaNaayopayujyate . vidvadichchhaapyalpabhoga.n kuryaanna vyasanaM bahu .. 164.. bhogena charitaarthatvaatpraarabdha.n karma hiiyate . bhoktavyasatyataabhraantyaavyasana.n tatra jaayate .. 165.. maa vinashyatvayaM bhogo vardhataamuttarottaram.h . maa vighnaaH pratibadhnantu dhanyo.asmyasmaaditi bhramaH .. 166.. yadabhaavi na tadbhaavi bhaavi chenna tadanyathaa . iti chintaaviShagno.ayaM bodho bhramanivartakaH .. 167.. same.api bhoge vyasanaM bhraanto gachchhenna buddhimaan.h . ashakyaarthasya sa~Nkalpaadbhraantasya vyasanaM bahu .. 168.. maayaamayatvaM bhogyasya buddhvaasthaamupasa.nharan.h . bhu~njaano.api na sa~Nkalpa.n kurute vyasana.n kutaH .. 169.. svapnendrajaalasadR^ishamachintyarachanaatmakam.h . dR^iShTanaShTa.n jagatpashyankatha.n tatraanurajjati .. 170.. svasvapnamaaparokSheNa dR^iShTvaa pashyansvajaagaram.h . chintayedapramattaH sanubhaavanudinaM muhuH .. 171.. chira.n tayoH sarvasaamyamanusandhaaya jaagare . satyatvabuddhi.n sa.ntyajya naanurajjati puurvavat.h .. 172.. indrajaalamida.n dvaitamachintyarachanaatvataH . ityavismarato haaniH kaa vaa praarabdhabhogataH .. 173.. nirbandhastattvavidyaayaa indrajaalatvasa.nsmR^itau . praarabdhasyaagraho bhoge jiivasya sukhaduHkhayoH .. 174.. vidyaarabdhe viruddhyete na bhinnaviShayatvataH . jaanadbhirapyaindrajaalo vinodo dR^ishyate khalu .. 175.. jagatsatyatvamaapaadya praarabdhaM bhojayedyadi . tadaa virodhi vidyaayaa bhogamaatraanna satyataa .. 176.. annyuuno jaayate bhogaH kalpitaiH svapnavastubhiH . jaagrat.hvastubhirapyevamasatyairbhoga iShyataam.h .. 177.. yadi vidyaapahnuvita jagatpraarabdha ghaatinii . tadaa syaanna tu maayaatvabodhena tadapahnavaH .. 178.. anapahnutya lokaastadindrajaalamida.n tviti . jaanantyevaanapahnutya bhogaM maayaatvadhiistathaa .. 179.. yatra tvasya jagat svaatmaa pashyetkastatra kena kim.h . ki.n jighretki.n vadedveti shrutau tu bahu ghoShitam.h .. 180.. tena dvaitamapahnutya vidyodeti na chaanyathaa . tathaa cha viduSho bhogaH katha.n syaaditi chet shR^iNu .. 181.. suShuptiviShayaa muktiviShayaa vaa shrutistviti . ukta.n svaapyayasaMpatyoriti suutre hyatisphuTam.h .. 182.. anyayaa yaaj~navalkyaaderaachaaryatva.n na sambhavet.h . dvaitadR^iShTaavavidvattaa dvaitaadR^iShTau na vaagvadet.h .. 183.. nirvikalpasamaadhau tu dvaitaadarshanahetutaH . saivaaparokShavidyeti chetsuShuptistathaa na kim.h .. 184.. aatmatattva.n na jaanaati suptau yadi tadaa tvayaa . aatmadhiireva vidyeti vaachya.n na dvaitavismR^itiH .. 185.. ubhayaM milita.n vidyaa yadi tarhi ghaTaadayaH . ardhavidyaabhaajinaH syuH sakaladvaitavismR^iteH .. 186.. mashakadhvanimukhyaanaa.n vikShepaaNaa.n bahutvataH . tattvavidyaa tathaa na syaadghaTaadiinaa.n yathaa dR^iDhaa .. 187.. aatmadhiireva vidyeti yadi tarhi sukhii bhava . duShTachitta.n nirundhyaachchennirundhi tva.n yathaasukham.h .. 188.. tadiShTameShTavyamaayaamayatvasya samiikShaNaat.h . ichchhannapyaj~navannechchhetkimichchhanniti hi shrutam.h .. 189.. raago li~Ngamabodhasya santu raagaadayo budhe . iti shaastradvaya.n saarthameva.n satyavirodhataH .. 190.. jaganmithyaatvavat svaatmaasa~Ngatvasya samiikShaNaat.h . kasya kaamaayeti vacho bhoktrabhaavavivakShayaa .. 191.. patijaayaadika.n sarva.n tattadbhogaaya nechchhati . kintvaatmabhogaarthamiti shrutaavudghoShitaM bahu .. 192.. ki.n kuuTasthashchidaabhaaso.atha vaa kimubhayaatmakaH . bhoktaa tatra na kuuTastho.asa~NgatvaadbhoktR^itaa.n vrajet.h .. 193.. sukhaduHkhaabhimaanaakhyo vikaaro bhoga uchyate . kuuTasthasya vikaarii chetyetanna vyaahata.n katham.h .. 194.. vikaaribuddhyadhiinatvaadaabhaase vikR^itaavapi . niradhiShThaanavibhraantiH kevalaa na hi tiShThati .. 195.. ubhayaatmaka evaato loke bhoktaa nigadyate . tadR^igaatmaanamaarabhya kuuTasthaH sheShitaH shrutau .. 196.. aatmaa katama ityukte yaaj~navalkyo vibodhayan.h . vij~naanamayamaarabhyaasa~Nga.n taM paryasheShayat.h .. 197.. ko.ayamaatmetyevamaadau sarvatraatmavichaarataH . ubhayaatmakamaarabhya kuuTasthaH sheShyate shrutau .. 198.. kuuTasthasatyataa.n svasminnadhyasyaatmaa vivekataH . taatvikiiM bhoktR^itaaM matvaa na kadaachijjihaasati .. 199.. bhoktaa svasyaiva bhogaaya patijaayaadimichchhati . eSha laukikavR^ittaantaH shrutyaa samyaganuuditaH .. 200.. bhogyaanaaM bhoktR^isheShatvaanmaa bhogyeShvanurajyataam.h . bhoktaryeva pradhaane.ato.anuraaga.n ta.n vidhitsati .. 201.. yaa priitiravivekaanaa.n viShayeShvanapaayinii . tvaamanusmarataH saa me hR^idayaanmaapasarpatu .. 202.. iti nyaayena sarvasmaadbhogyajaataadviraktadhiiH . upasa.nhR^itya taaM priitiM bhoktaryevaM bubhutsate .. 203.. srak.hchandanavadhuuvastrasuvarNaadiShu paamaraH . apramatto yathaa tadvanna pramaadyati bhoktari .. 204.. kaavyanaaTakatarkaadimabhyasyati nirantaram.h . vijigiiShuryathaa tadvanmumukShuH sva.n vichaarayet.h .. 205.. japayaagopaasanaadi kurute shraddhayaa yathaa . svargaadivaa~nchhayaa tadvachchhraddadhyaatsve mumukShayaa .. 206.. chittaikaagrya.n yathaa yogii mahaayaasena saadhayet.h . aNimaadiprepsayaiva.n vivichyaatsvaM mumukShayaa .. 207.. kaushalaani vivardhante teShaamabhyaasapaaTavaat.h . yathaa tadvadviveko.asyaapyabhyaasaadvishadaayate .. 208.. vivi~nchataa bhoktR^itattva.n jaagradaadiShvasa~Ngataa . anvayavyatirekaabhyaa.n saakShiNyadhyavasiiyate .. 29.. yatra yaddR^ishyate draShTaa jaagratsvapnasuShuptiShu . tatraiva tannetaratretyanubhuutirhi saMmataa .. 210.. sa yattatrekShate ki.nchittenaananvaagato bhavet.h . dR^iShTvaiva puNyaM paapa.n chetyeva.n shrutiShu DiNDimaH .. 211.. jaagratsvapnasuShuptyaadi prapa~ncha.n yatprakaashate . tadbrahmaahamiti j~naatvaa sarvabandhaiH pramuchyate .. 212.. eka eva aatmaa mantavyo jaagratsvapnasuShuptiShu . sthaanatrayavyatiitasya punarjanma na vidyate .. 213.. triShu dhaamasu yadbhogyaM bhoktaa bhogashcha yadbhavet.h . tebhyo vilakShaNaH saakShii chinmaatro.aha.n sadaashivaH .. 214.. eva.n vivechite tattve vij~naamayashabditaH . chidaabhaaso vikaarii yo bhoktR^itva.n tasya shiShyate .. 215.. maayiko.aya.n chidaabhaasaH shruteranubhavaadapi . indrajaala.n jagatprokta.n tadantaHpaatyaya.n yataH .. 216.. vilopo.asya suShuptyaadau saakShiNaa hyanubhuuyate . etaadR^isha.n svasvabhaava.n vivinakti punaH punaH .. 217.. vivichya naasha.n nishchitya punarbhoga.n na vaa~nchhati . mumuurShuH shaayito bhuumau vivaaha.n ko.abhivaa~nchhati .. 218.. jihreti vyavahartu.n cha bhoktaahamiti puurvavat.h . chhinnanaasha iva hritaH klishyannaarabdhamashnute .. 219.. yadaa svasyaapi bhoktR^itvaM mantu.n jihretyaya.n tadaa . saakShiNyaaropayedetaditi kaiva kathaa vR^ithaa .. 220.. ityabhipretya bhoktaaramaakShipatyavisha~Nkayaa . kasya kaamaayeti tataH shariiraanujvaro na hi .. 221.. sthuula.n suukshma.n kaaraNa.n cha shariira.n trividha.n smR^itam.h . avashya.n trividho.astyeva tatra tatrochito jvaraH .. 222.. vaatapittashleShmajanyaa vyaadhayaH koTishastanau . durgandhitva.n kuruupatva.n daahabha~Ngaadayastathaa .. 223.. kaamakrodhaadayaH shaantidaantyaadyaa li~NgadehagaaH . jvaraadvaye.api baadhante praaptyaapraaptyaa nara.n kramaat.h .. 224.. svaM para.n cha na vettyaatmaa vinaShTa iva kaaraNe . aagaamiduHkhabiija.n chetyetadindreNa darshitam.h .. 225.. ete jvaraaH shariireShu triShu svaabhaavikaa mataaH . viyoge tu jvaraistaani shariiraaNyeva naasate .. 226.. tantorviyujyenna paTo vaalebhyaH kambalo yathaa . mR^ido ghaTastathaa deho jvarebhyo.apiiti dR^ishyataam.h .. 227.. chidaabhaase svataH ko.api jvaro naasti yatashchitaH . prakaashaikasvabhaavatvameva dR^iShTa.n na chetarat.h .. 228.. chidaabhaase.apyasambhaavyaa jvaraaH saakShiNi kaa kathaa . evamevaikataaM mene chidaabhaaso hyavidyayaa .. 229.. saakShisatyatvamadhyasya svenopete vapustraye . tatsarva.n vaastava.n svasya svaruupamiti manyate .. 230.. etasminbhraantikaale.aya.n shariireShu jvaratsvatha . svayameva jvaraamiiti manyate hi kuTumbivat.h .. 231.. putradaareShu tRRipyatsu tRRipyaamiiti yathaa vRRithaa . manyate puruShastadvadaabhaaso.apyabhimanyate .. 232.. vivichya bhraantimujjhitvaa svamapyagaNayan sadaa . chintayansaakShiNa.n kasmaachchhariiramanusa.njvaret.h .. 233.. ayathaavastusarpaadij~naana.n hetuH palaayane . rajjuj~naane.ahidhiidhvastau kR^itamapyanushochati .. 234.. mithyaabhiyogadoShasya praayashchittatvasiddhaye . kShamaapayannivaatmaana.n saakShiNa.n sharaNa.n gataH .. 235.. aavR^ittapaapanuutyartha.n snaanaadyaavartate yathaa . aavartayanniva dhyaana.n sadaa saakShiparaayaNaH .. 236.. upasthakuShThinii veshyaa vilaaseShu vilajjate . jaanato.agre tathaabhaasaH svaprakhyaatau vilajjate .. 237.. gR^ihiito braahmaNo mlechchhaiH praayashchitta.n charanpunaH . mlechchhaiH sa~Nkiiryate naiva tathaabhaasaH shariirakaiH .. 238.. yauvaraajye sthito raajaputraH saamraajyavaa~nchhayaa . raajaanukaarii bhavati tathaa saakShyanukaaryayam.h .. 239.. yo brahma veda brahmaiva bhavatyeveti shrutim.h . shrutvaa tadekachittaH sanbrahma vetti na chetarat.h .. 240.. devatvakaamaa hyagnyaadau pravishanti yathaa tathaa . saakShitvenaavasheShaaya svavinaasha.n sa vaa~nchhati .. 241.. yaavatsvadehadaaha.n sa naratva.n naiva mu~nchati . taavadaarabdhadehaH syaannaabhaasatvavimochanam.h .. 242.. rajjuj~naane.api kampaadiH shanairevopashaamyati . punarmandaandhakaari saa rajjuH kShiptoragii bhavet.h .. 243.. evamaarabdhabhogo.api shanaiH shaamyati no haThaat.h . bhogakaale kadaachittu martyo.ahamiti bhaasate .. 244.. naitaavataaparaadhena tattvaj~naana.n vinashyati . jiivanmuktivrata.n neda.n kintu vastusthitiH khalu .. 245.. dashamo.api shirastaaDa.n rudanbuddhvaa na roditi . shirovraNastu maasena shanaiH shaamyati no tadaa .. 246.. dashamaamR^itilaabhena jaato harSho vraNavyathaam.h . tirodhatte muktilaabhastathaa praarabdhaduHkhitaam.h .. 247.. vrataabhaavaadyadaadhyaasastadaa bhuuyo vivichyataam.h . rasasevii dine bhu~Nkte bhuuyo bhuuyo yathaa tathaa .. 248.. shamayatyauShadhenaaya.n dashamaH svavraNa.n yathaa . bhogena shamayitvaitatpraarabdhaM muchyate tathaa .. 249.. kimichchhanniti vaakyoktaH shokamokSha udiiritaH . aabhaasasya hyavasthaiShaa ShaShThii tR^iptistu saptaami .. 250.. saa~Nkushaa viShayaistR^iptiriya.n tR^iptirnira~Nkushaa . kR^ita.n kR^ityaM praapaNiiyaM praaptamityeva tR^ipyati .. 251.. aihikaamuShmikavraatasiddhyai mukteshcha siddhaye . bahu kR^ityaM puraasyaabhuuttatsarvamadhunaa kR^itam.h .. 252.. tadetatkR^itakR^ityatvaM pratiyogipuraHsaram.h . anusandadhadevaayameva.n tR^ipyati nityashaH .. 253.. duHkhino.aj~naaH sa.nsarantu kaamaM putraadyapekshayaa . paramaanandapuurNo.aha.n sa.nsaraami kimichchhayaa .. 254.. anutiShThantu karmaaNi paralokaayiyaasavaH . sarvalokaatmakaH kasmaadanutiShThaami ki.n katham.h .. 255.. vyaachakShataante shaastraaNi vedaanadhyaapayantu vaa . ye.atraadhikaariNo me tu naadhikaaro.akriyatvataH .. 256.. nidraabhikShe snaanashauche nechchhaami na karomi cha . draShTaarashchetkalpayanti kiM me syaadanyakalpanaat.h .. 257.. gu~njaapu~njaadi dahyeta naanyaaropitavahninaa . naanyaaropitasa.nsaaradharmaanevamahaM bhaje .. 258.. shR^iNvantvaj~naatatattvaaste jaana.n kasmaachchhR^iNomyaham.h . manyantaa.n sa.nshayaapannaa na manye.ahamasa.nshayaH .. 259.. viparyasto nididhyaasetki.n dhyaanamaviparyaye . dehaatmatvaviparyaasa.n na kadaachidbhajaamyaham.h .. 260.. ahaM manuShya ityaadivyavahaaro vinaapyamum.h . viparyaasa.n chiraabhyastavaasanaato.avakalpate .. 261.. praarabdhakarmaNi kShiiNe vyavahaaro nivartate . karmaakShaye tvasau naiva shaamyeddhyaanasahasrataH .. 262.. viralatva.n vyavahR^iteriShTa.n cheddhyaanamastu te . abaadhikaa.n vyavahR^itiM pashya dhyaayaamyaha.n kutaH .. 263.. vikShepo naasti yasmaanme na samaadhistato mama . vikShepo vaa samaadhirvaa manasaH syaadvikaariNaH .. 264.. nityaanubhavaruupasya ko me.atraanubhavaH pR^ithak . kR^ita.n kR^ityaM praapaNiiyaM praaptamityeva nishchayaH .. 265.. vyavahaaro laukiko vaa shaastriiyo.apyanyathaapi vaa . mamaakarturalepasya yathaarabdhaM pravartataam.h .. 266.. athavaa kR^itakR^ityo.api lokaanugrahakaamyayaa . shaastriiyeNaiva maargeNa varte.aha.n kaa mama kShatiH .. 267.. devaarchanasnaanashauchabhikShaadau vartataa.n vapuH . taara.n japatu vaaktadvatpaThatvaamnaayamastakam.h .. 268.. viShNu.n dhyaayatu dhiiryadvaa brahmaanande viliiyataam.h . saakShyaha.n ki.nchidapyatra na kurve naapi kaaraye .. 269.. eva.n cha kalahaH kutra sambhavetkarmiNa mama . vibhinnaviShayatvena puurvaaparasamudravat.h .. 270.. vapurvaagdhiiShu nirbandhaH karmiNo na tu saakShiNi . j~naaninaH saakShyalepatve nirbandho netaratra hi .. 271.. eva.n chaanyonyavR^ittaantaanabhij~nau badhiraaviva . vivadetaaM buddhimanto hasantyeva vilokya tau .. 272.. ya.n karmii na vijaanaati saakShiNa.n tasya tattvavit.h . brahmatvaM budhyataa.n tatra karmiNaH ki.n vihiiyate .. 273.. dehavaagbuddhayastyaktaa j~naaninaanR^itabuddhitaH . karmii pravartayavaabhirj~naanino hiiyate.atra kim.h .. 274.. pravR^ittirnopayuktaa chennivR^ittiH kvopayujyate . bodhe heturnivR^ittishchedbubhutsaayaa.n tathetaraa .. 275.. buddhashchenna bubhutseta naapyasau budhyate punaH . abaadhaadanuvarteta bodho na tvanyasaadhanaat.h .. 276.. naavidyaa naapi tatkaaryaM bodhaM baadhitumarhati . puraiva tattvabodhena baadhite te ubhe yataH .. 277.. baadhita.n dR^ishyataamakShaistena baadho na sha~Nkyate . jiivannaakhurna maarjaara.n hanti hanyaatkathaM mR^itaH .. 278.. api paashupataastreNa vidvashchenna mamaara yaH . niShphaleShuvitunnaa~Ngo na~NkShyatiityatra kaa pramaa .. 279.. aadaavavidyayaa chitraiH svakaaryairjR^imbhamaaNayaa . yuddhvaa bodho.ajayatsodya sudR^iDho baadhyataa.n katham.h .. 280.. tiShThantuvaj~naanatatkaaryashavaabodhena maaritaaH . na haaniirbiidha samraajaH kiirtiH pratyuta tasya taiH .. 281.. ya evamatishuureNa bodhena na viyujyate . nivR^ittyaa vaa pravR^ittyaa vaa dehaadigatayaasya kim.h .. 282.. pravR^ittaavaagraho nyaayyo bodhahiinasya sarvathaa . svargaaya vaapavargaaya yojitavya.n yato nR^ibhiH .. 283.. vidvaa.nshchettaadR^ishaaM madhye tiShThettadanurodhataH . kaayena manasaa vaachaa karotyevaakhilaaH kriyaaH .. 284.. eSha madhye bubhutsaanaa.n yadaa tiShThettadaa punaH . bodhaayaiShaa.n kriyaaH sarvaa duuShaya.nstyajatu svayam.h .. 285.. avidvadanusaareNa vR^ittirbuddhasya yujyate . stanandhayaanusaareNa vartate tatpitaa yataH .. 286.. adhikShiptastaaDito vaa baalena svapitaa tadaa . na klishyati na kupyechcha baalaM pratyuta laalayet.h .. 287.. ninditaH stuuyamaano vaa vidvaanaj~nairna nindati . na stauti kintu teShaa.n syaadyathaa bodhastathaa charet.h .. 288.. yenaaya.n naTanenaatra budhyate kaaryameva tat . aj~naprabodhaannaivaanyatkaaryamastyatra tadvidaH .. 289.. kR^itakR^ityatayaa tR^iptaH praaptapraapyatayaa punaH . tR^ipyaneva.n svamanasaa manyate.asau nirantaram.h .. 290.. dhanyo.aha.n dhanyo.aha.n nitya.n svaatmaanama~njasaa vedmi . dhanyo.aha.n dhanyo.ahaM brahmaanando vibhaati me spaShTam.h .. 291.. dhanyo.aha.n dhanyo.aha.n duHkha.n saa.nsaarika.n na viikShe.adya . dhanyo.aha.n dhanyo.aha.n svasyaaj~naanaM palaayita.n kvaapi .. 292.. dhanyo.aha.n dhanyo.aha.n kartavya.n me na vidyate ki~nchit.h . dhanyo.aha.n dhanyo.ahaM praaptavya.n sarvamadya saMpannam.h .. 293.. dhanyo.aha.n dhanyo.aha.n tR^iptirme kopamaa bhavelloke . dhanyo.aha.n dhanyo.aha.n dhanyo dhanyo dhanyaH punaH punaH .. 294.. aho puNyamaho puNyaM phalitaM phalita.n dR^iDham.h . asya puNyasya sampatteraho vayamaho vayam.h .. 295.. aho shaastramaho shaastramaho gururaho guruH . aho j~naanamaho j~naanamaho sukhamaho sukham.h .. 296.. tR^iptidiipamima.n nitya.n ye.anusandadhate budhaaH . brahmaanande nimajjantaste tR^ipyanti nirantaram.h .. 297.. iti tRRiptidiiponaama saptamaH parichchhedaH .. 7.. \medskip\hrule\medskip kuuTasthadiiponaama \- aShTamaH parichchhedaH . khaadityadiipite kuDye darpaNaadityadiiptivat.h . kuuTasthabhaasito deho dhiisthajiivena bhaasyate .. 1.. anekadarpaNaadityadiiptiinaaM bahusandhiShu . itaraa vyajyate taasaamabhaave.api prakaashate .. 2.. chidaabhaasavishiShTaanaa.n tathaanekadhiyaamasau . sandhi.n dhiyaamabhaava.n cha bhaasayanpravivichyataam.h .. 3.. ghaTaikaakaaradhiisthaa chidghaTamevaavabhaasayet.h . ghaTasya j~naatataa brahmachaitanyenaavabhaasyate .. 4.. aj~naatatvena j~naato.aya.n ghaTo buddhyudayaatpuraa . brahmaNaivopariShTaattu j~naatatvenetyasau bhidaa .. 5.. chidaabhaasaantadhiivR^ittirj~naana.n lohaantakuntavat.h . jaaDyamaj~naanametaabhyaa.n vyaaptaH kumbho dvidhochyate .. 6.. aj~naato brahmaNaa bhaasyo j~naataH kumbhastathaa na kim.h . j~naatatvajananenaiva chidaabhaasaparikShayaH .. 7.. aabhaasahiinayaa buddhyaa j~naatatva.n naiva janyate . taadR^ig.hbuddhervisheShaH ko mR^idaadeH syaadvikaariNaH .. 8.. j~naata ityuchyate kumbho mR^idaa lipto na kutrachit.h . dhiimaatravyaaptakumbhasya j~naatatva.n neShyate tathaa .. 9.. j~naatatva.n naama kumbhe.atashchidaabhaasaphalodayaH . na phalaM brahmachaitanyaM manaatpraagapi satvataH .. 10.. paraagarthaprameyeShu yaa phalatvena saMmataa . sa.nvitsaiveha meyo.artho vedaantokti pramaaNataH .. iti vaartikakaareNa chitsadR^ishya.n vivakShitam.h . brahmachitphalayorbhedaH saahasryaa.n vishruto yataH .. 11.. aabhaasa uditastasmaajj~naatatva.n janayedghaTe . tatpunaHrbrahmaNaa bhaasyamaj~naatatvavadeva hi .. 12.. dhiivR^ittyaabhaasakumbhaanaa.n samuuho bhaasyate chitaa . kumbhamaatraphalatvaatsa eka aabhaasataH sphuret.h .. 13.. chaitanya.n dviguNa.n kumbhe j~naatatvena sphurettataH . anye.anuvyavasaayaakhyamaahuretadyathoditam.h .. 14.. ghaTo.ayamityasaavuktiraabhaasasya prasaadataH . vij~naato ghaTa ityuktirbrahmaanugrahato bhavet.h .. 15.. aabhaasabrahmaNii dehaadbahiryadvadvivechite . tadvadaabhaasakuuTasthau vivichyetaa.n vapuShyapi .. 16.. aha.nvR^ittau chidaabhaasaH kaamakrodhaadikaasu cha . sa.nvyaapya vartate tapte lohe vahniryathaa tathaa .. 17.. svamaatraM bhaasayettapta.n loha.n naanyatkadaachana . evamaabhaasasahitaa vR^ittayaH svasvabhaasikaaH .. 18.. kramaadvichchhidya vichchhidya jaayante vR^ittayo.akhilaaH . sarvaa api viliiyante suptimuurchchhaasamaadhiShu .. 19.. sandhayo.akhilavR^ittiinaamabhaavaashchaavabhaasitaaH . nirvikaareNa yenaasau kuuTastha iti giiyate .. 20.. ghaTe dviguNachaitanya.n yathaa baahye tathaantare . vR^ittiShvapi tatastatra vaishadya.n sandhito.adhikam.h .. 21.. j~naatataaj~naatate na sto ghaTavadvR^ittiShu kvachit.h . svasya svenaagRRihiitatvaattaabhishchaaj~naananaashanaat.h .. 22.. dviguNiikR^itachaitanye janmanaashaanubhuutitaH . akuuTastha.n tadanyattu kuuTasthamavikaaritaH .. 23.. antaHkaraNatadvR^ittisaakshiityaadaavanekadhaa . kuuTasthaH eva sarvatra puurvaachaaryairvinishchitaH .. 24.. aatmaabhaasaashrayashchaivaM mukhaabhaasaashrayaa yathaa . gamyante shaastrayuktibhyaamityaabhaasashcha varNitaH .. 25.. buddhyavachchhinnakuuTastho lokaantaragamaagamau . kartu.n shakto ghaTaakaasha ivaabhaasena ki.n vada .. 26.. shR^iNvasa~NgaH parichchhedamaatraajjiivo bhavenna hi . anyathaa ghaTakuDyaadyairavachchhinnasya jiivataa .. 27.. na kuDyasaadR^ishii buddhiH svachchhatvaaditi chettathaa . astu naama parichchhede ki.n svaachchhyena bhavettava .. 28.. prasthena daarujanyena kaa.nsyajanyena vaa na hi . vikretustaNDulaadinaaM parimaaNa.n vishiShyate .. 29.. parimaaNavisheShe.api pratibimbo vishiShyate . kaa.nsye yadi tadaa buddhaavapyaabhaaso bhavedbalaat.h .. 30.. iiShadbhaasanamaabhaasaH pratibimbastathaavidhaH . bimbalakShaNahiinaH sanbimbavadbhaasate sa hi .. 31.. sasa~NgatvavikaaraabhyaaM bimbalakShaNahiinataa . sphuurtiruupatvametasya bimbavadbhaasana.n viduH .. 32.. na hi dhiibhaavabhaavitvaadaabhaaso.asti dhiyaH pR^ithak.h . iti chedalpamevokta.n dhiirapyeva.n svadehataH .. 33.. dehe mR^ite.api buddhishchechchhaastraadasti tathaa sati . buddheranyashchidaabhaasaH praveshashrutiShu shrutaH .. 34.. dhiiyuktasya praveshashchennaitareye dhiyaH pR^ithak . aatmaa pravesha.n sa~Nkalpya praviShTa iti giiyate .. 35.. katha.n nvida.n saakShadehaM madR^ite syaaditiiraNaat.h . vidaarya muurdhnaH siimaanaM praviShTaH sa.nsaratyayam.h .. 36.. kathaM praviShTo.asa~NgashchetsR^iShTirvaasya katha.n vada . maayikatva.n tayostulya.n vinaashashcha samastayoH .. 37.. samuptyaayaiva bhuutebhyastaanyevaanuvinashyati . vispaShTamiti maitreyya yaaj~navalkya uvaacha hi .. 38.. avinaashyayamaatmeti kuuTasthaH pravivechitaH . maatraasa.nsarga ityevamasa~Ngatvasya kiirtanaat.h .. 39.. jiivaapeta.n vaava kila shariiraM mriyate na saH . ityatra na vimokSho.arthaH kintu lokaantare gatiH .. 40.. naahaM brahmeti budhyeta sa vinaashiiti chenna tat.h . saamaanaadhikaraNyasya baadhaayaamapi sambhavaat.h .. 41.. yo.aya.n sthaaNuH pumaaneSha pu.ndhiyaa sthaaNudhiiriva . brahmaasmiiti dhiyaa sheShaa hyahaM buddhirnivartate .. 42.. naiShkarmyasiddhaavapyevamaachaaryaiH spaShTamiiritam.h . saamaanaadhikaraNyasya baadhaarthatva.n tato.astu tat.h .. 43.. sarvaM brahmeti jagataa saamaanaadhikaraNyavat.h . ahaM brahmeti jiivena saamaanaadhikR^itirbhavet.h .. 44.. saamaanaadhikaraNyasya baadhaarthatva.n niraakR^itam.h . prayatnato vivaraNe kuuTasthatvavivakShayaa .. 45.. shodhitastvaM padaartho yaH kuuTastho brahmaruupataam.h . tasya vaktu.n vivaraNe tathoktamitaratra cha .. 46.. dehendriyaadiyuktasya jiivaabhaasabhramasya yaa . adhiShThaanachitiH saiShaa kuuTasthaatra vivakShitaa .. 47.. jagad.hbhramasya sarvasya yadadhiShThaanamiiritam.h . trayyanteShu tadatra syaadbrahmashabdavivakShitam.h .. 48.. etasminneva chaitanye jagadaaropyate yadaa . tadaa tadekadeshasya jiivaabhaasasya kaa kathaa .. 49.. jagattadekadeshaakhyasamaaropyasya bhedataH . tattvaMpadaarthau bhinnau sto vastutastvekataa chitaH .. 50.. kartR^itvaadiinbuddhidharmaansphuurtyaakhyaa.n chaatmaruupataam.h . dadhadvibhaati purata aabhaaso.ato bhramo bhavet.h .. 51.. kaa buddhiH ko.ayamaabhaasaH ko vaatraatmaa jagatkatham.h . ityanirNayato mohaH so.aya.n sa.nsaara iShyate .. 52.. buddhyaadiinaa.n svaruupa.n yo vivinakti sa tattvavit.h . sa eva mukta ityeva.n vedaanteShu vinishchayaH .. 53.. eva.n cha sati bandhaH syaatkasyetyaadikutarkajaaH . viDambanaadR^iDha.n khaNDyaaH khaNDanoktiprakaarataH .. 54.. vR^itteH saakShitayaa vR^itteH praagabhaavasya cha sthitaH . bubhutsaayaa.n tathaaj~no.asmiityaabhaasaaj~naanavastunaH .. 55.. asatyaalambanatvena satyaH sarvajaDasya tu . saadhakatvena chidruupaH sadaa premaaspadatvataH .. 56.. aanandaruupaH sarvaarthasaadhakatvena hetunaa . sarva sambandhavattvena sampuurNaH shivasa.nj~nitaH .. 57.. iti shaivapuraaNeShu kuuTasthaH pravivechitaH . jiiveshatvaadirahitaH kevalaH svaprabhaH shivaH .. 58.. maayaabhaasena jiiveshau karotiiti shrutatvataH . maayikaaveva jiiveshau svachchhau tau kaachakumbhavat.h .. 59.. annajanyaM manodehaatsvachchha.n yadvattathaiva tau . maayikaavapi sarvasmaadanyasmaatsvachchhataa.n gatau .. 60.. chidruupatva.n cha sambhaavya.n chittvenaiva prakaashanaat.h . sarvakalpanashaktaayaa maayaayaa duShkara.n na hi .. 61.. asmannidraapi jiiveshau chetanau svapnagau sR^ijet.h . mahaamaayaa sR^ijatyetaavityaashcharya.n kimatra te .. 62.. sarvaj~natvaadika.n cheshe kalpayitvaa pradarshayet.h . dharmiNa.n kalpayedyaasyaaH ko bhaaro dharmakalpane .. 63.. kuuTasthe.apyatisha~Nkya syaaditi chenmaatisha.nkyataam.h . kuuTaasthamaayikatve tu pramaaNa.n na hi vartate .. 64.. vastutva.n ghoShayantyasya vedaantaaH sakalaa api . sapatnaruupa.n vastvanyanna sahante.atra ki.nchana .. 65.. shrutyartha.n vishadiikurmo na tarkaanvachmi ki.nchana . tena taarkikasha.nkaanaamatra ko.avasaro vada .. 66.. tasmaatkutarka.n santyajya mumukShuH shrutimaashrayet.h . shrutau tu maayaajiiveshau karotiiti pradarshitam.h .. 67.. iikShaNaadipraveshaantaa sR^iShTiriishakR^itaa bhavet.h . jaagradaadivimokShantaH sa.nsaaro jiivakartR^ikaH .. 68.. asa~Nga eva kuuTasthaH sarvadaa naasya kashchana . bhavatyatishayastena manasyeva.n vichaaryataam.h .. 69.. na nirodho na chotpattirna baddho na cha saadhakaH . na mumukShurna vai mukta ityeShaa paramaarthataa .. 70.. avaa~Nmanasagamya.n ta.n shrutirbodhayitu.n sadaa . jiivamiisha.n jagadvaapi samaashrityaavabodhayet.h .. 71.. yayaa yayaa bhavetpu.nsaa.n vyutpattiH pratyagaatmani . saa saiva prakriyeha syaatsaadhviityaachaaryabhaaShitam.h .. 72.. shrutitaatparyamakhilamabudhvaa bhraamyate jaDaH . vivekii tvakhilaM budhvaa tiShThatyaanandavaaridhau .. 73.. maayaamegho jaganniira.n varShatveSha yathaa tathaa . chidaakaashasya no haanirna vaa laabha iti sthitiH .. 74.. ima.n kuuTasthadiipa.n yo.anusandhatte nirantaram.h . svaya.n kuuTastharuupeNa diipyate.asau nirantaram.h .. 76.. iti kuuTasthadiipo naama aShTamaH parichchhedaH .. 8. \medskip\hrule\medskip dhyaanadiiponaama navamaH parichchhedaH . sa.nvaadibhramavadbrahmatattvopaastyaapi muchyate . uttare taapaniye.ataH shrutopaastiranekadhaa .. 1.. maNipradiipaprabhayormaNibuddhyaabhidhaavatoH . mithyaaj~naanaavisheShe.api visheSho.arthakriyaaM prati .. 2.. diipopavarakasyaantarvartate tatprabhaa bahiH . dR^ishyate dvaaryathaanyatra tadvaddR^iShTaa maNeH prabhaa .. 3.. duure prabhaadvaya.n dR^iShTvaa maNibuddhyaabhidhaavatoH . prabhaayaaM maNibuddhistu mithyaaj~naana.n dvayorapi .. 4.. na labhyate maNirdiipaprabhaaM pratyabhidhaavataa . prabhaayaa.n dhaavataavashya.n labhyataiva maNirmaNeH .. 5.. diipaprabhaamaNibhraantirvisa.nvaadibhramaH smR^itaH . maNiprabhaamaNibhraantiH sa.nvaadibhrama uchyate .. 6.. baaShpa.n dhuumatayaa budhvaa tatraa~NgaaraanumaanataH . vahniryadR^ichchhayaa labdhaH sa sa.nvaadibhramo mataH .. 7.. godaavaryudaka.n ga~NgodakaM matvaa vishuddhaye . samprokShya shuddhimaapnoti sa sa.nvaadibhramo mataH .. 8.. jvareNaaptaH sannipaataM bhraantyaa naaraayaNa.n smaran.h . mR^itaH svargamavaapnoti sa sa.nvaadibhramo mataH .. 9.. pratyakShasyaanumaanasya tathaa shaastrasya gochare . uktanyaayena sa.nvaadibhramaaH santiiha koTishaH .. 10.. anyathaa mR^ittikaadaarushilaaH syurdevataaH katham.h . agnitvaadidhiyopaasyaaH katha.n vaa yoShidaadayaH .. 11.. ayathaavastuvij~naanaatphala.n labhyata iipsitam.h . kaakataaliiyataH so.aya.n sa.nvaadibhrama uchyate .. 12.. svayaM bhramo.api sa.nvaadii yathaa samyakphalapradaH . brahmatattvopaasanaapi tathaa muktiphalapradaa .. 13.. vedaantebhyo brahmatattvamakhaNDaikarasaatmakam.h . parokShamavagamyaitadahamasmiityupaasate .. 14.. pratyagvyaktimanullikhya shaastraadviShNvaadimuurtivat . asti brahmeti saamaanyaj~naanamatraM parokShadhiiH .. 15.. chaturbhujaadyavagataavapi muurtimanullikhan.h . akShaiH parokShaj~naanyeva na tadaa viShNumiikShate .. 16.. parokShatvaaparaadhena bhavennaatattvavedanam.h . pramaaNenaiva shaastreNa satyamuurtervibhaasanaat.h .. 17.. sachchidaanandaruupasya shaastraadbhaane.apyanullikhan.h . pratya.ncha.n saakShiNa.n tattu brahma saakShaanna viikShate .. 18.. shaastroktenaiva maargeNa sachchidaanandanirNayaat.h . parokShamapi tajj~naana.n tattvaj~naana.n na tu bhramaH .. 19.. brahma yadyapi shaastreShu pratyaktvenaiva varNitam.h . mahaavaakyaistathaapyetaddurbodhamavichaariNaH .. 20.. dehaadyaatmatvavibhraantau jaagR^ityaa.n na haThaatpumaan.h . brahmaatmatvena vij~naatu.n kShamate mandadhiitvataH .. 21.. brahmamaatra.n suvij~neya.n shraddhaaloH shaastradarshinaH . aparokShadvaitabuddhiH parokShadvaitabuddhyanut.h .. 22.. aparokShashilaabuddhirna parokSheshataa.n nudet.h . pratimaadiShu viShNutve ko vaa vipratipadyate .. 23.. ashraddhaaloravishvaasoH nodaaharaNamarhati . shraddhaaloreva sarvatra vaidikeShvadhikaarataH .. 24.. sakR^idaaptopadeshena parokShaj~naanamudbhavet.h . viShNumuurtyupadesho hi na miimaa.nsaamapekShate .. 25.. karmopaastii vichaaryete.anuShTheyaavinirNayaat.h . bahushaakhaaviprakiirNa.n nirNetu.n kaH prabhurnaraH .. 26.. nirNito.arthaH kalpasuutrairgrathitastaavataastikaH . vichaaramantareNaapi shakto.anuShThaatuma~njasaa .. 27.. upaastiinaamanuShThaanamaarShagrantheShu varNitam.h . vichaaraakShamamartyaashcha tatshrutvopaasate guroH .. 28.. vedavaakyaani nirNetumichchhanmiimaa.nsataa.n janaH . aaptopadeshamantreNa hyanuShThaana.n tu sambhavet.h .. 29.. brahmasaakShaatkR^itistveva.n vichaareNa vinaa nR^iNaam.h . aaptopadeshamaatreNa na sambhavati kutrachit.h .. 30.. parokShaj~naanamashraddhaa pratibadhnaati netarat.h . avichaaro.aparokShasya j~naanasya pratibandhakaH .. 31.. vichaaraapyaparokSheNa brahmaatmaana.n na vetti chet.h . aaparokShyaavasaanatvaadbhuuyobhuuyo vichaarayet.h .. 32.. vichaarayannaamaraNa.n naivaatmaana.n labheta chet.h . janmaantare labhetaiva pratibandhakShaye sati .. 33.. iha vaamutra vaa vidyetyeva.n suutrakR^itoditam.h . shR^iNvanto.apyatra bahavo yanna vidyuriti shrutiH .. 34.. garbha eva shayaanaH sanvaamadevo.avabuddhavaan.h . puurvaabhyastavichaareNa yadvadadhyayanaadiShu .. 35.. bahuvaaramadhiite.api tadaa naayaati chetpunaH . dinaantare.anadhiityaiva puurvaadhiita.n smaretpumaan.h .. 36.. kaalena paripachyante kR^iShidarbhaadayo yathaa . tadvadaatmavichaaro.api shanaiH kaalena pachyate .. 37.. punaH punarvichaaro.api trividhapratibandhataH . na vetti tattvamityetadvaartike samyagiiritam.h .. 38.. kutastajj~naanamiti chettaddhi bandha parikShayaat.h . asaavapi cha bhuuto vaa bhaavii vaa vartate taathaa .. 39.. adhiitavedavedaartho.apyata eva na muchyate . hiraNyanidhidR^iShTaantaadidameva hi darshitam.h .. 40.. atiitenaapi mahiShiisnehena pratibandhataH . bhikShustattva.n na vedeti gaathaa loke pragiiyate .. 41.. anisR^itya guruH snehaM mahiShyaa.n tattvamuktavaan.h . tato yathaavadvedaiSha pratibandhasya sa.nkShayaat.h .. 42.. pratibandho vartamaano viShayaasaktilakShaNaH . praj~naamaandya.n kutarkashcha viparyayaduraagrahaH .. 43.. shamaadyaiH shravaNaadyaishcha tatra tatrochitaiH kShayam.h . niite.asminpratibandhe.ataH svasya brahmatvamashnute .. 44.. aagaamipratibandhashcha vaamadeve samiiritaH . ekena janmanaa kShiiNo bharatasya trijanmabhiH .. 45.. yogabhraShTasya giitaayaamatiite bahujanmani . pratibandhakShayaH prokto na vichaaro.apyanarthakaH .. 46.. praapya puNyakR^itaa.n lokaanaatmatattvavichaarataH . shuchiinaa.n shriimataa.n gehe yogabhraShTo.abhijaayate .. 47.. athavaa yoginaameva kule bhavati dhiimataam.h . nispR^ihaH brahmatattvasya vichaaraattaddhi durlabham.h .. 48.. tatra taM buddhisa.nyoga.n labhate paurvadehikam.h . yatate cha tato bhuuyastasmaadetaddhi durlabham.h .. 49.. puurvaabhyaasena tenaiva hriyate hyavasho.api saH . anekajanmasa.nsiddhastato yaati paraa.n gatim.h .. 50.. brahmalokaabhivaa~nchhaayaa.n samyaksatyaa.n nirudhyataam.h . vichaarayedya aatmaana.n na tu saakShaatkarotyayam.h .. 51.. vedaantavij~naanasunishchitaarthaaH iti shaastrataH . brahmaloke sakalpaante brahmaNaa saha muchyate .. 52.. keShaa.nchitsa vichaaro.api karmaNaa pratibaddhyate . shravaNaayaapi bahubhiryo na labhya iti shruteH .. 53.. atyantabuddhimaandyaadvaa saamagryaa vaapyasambhavaat.h . yo vichaara.n na labhate brahmopaasiita so.anisham.h .. 54.. nirguNabrahmatattvasya na hyupaasterasambhavaH . saguNabrahmaNiivaatra pratyayaavR^ittisambhavaat.h .. 55.. avaa~Nmanasagamya.n tannopaasyamiti chettadaa . avaa~Nmanasagamyasya vedana.n cha na sambhavet.h .. 56.. vaagaadyagocharaakaaramityeva.n yadi vettyasau . vaagaadyagocharaakaaramityupaasita no kutaH .. 57.. saguNatvamupaasyatvaadyadi vedyatvato.api tat.h . vedya.n chellakShaNaavR^ittyaa lakShita.n samupaasyataam.h .. 58.. brahma viddhi tadeva tva.n natvida.n yadupaasate . iti shruterupaasyatva.n niShiddhaM brahmaNo yadi .. 59.. viditaadanyadeveti shrutervedyatvamasya na . yathaa shrutyaiva vedya.n tattathaa shrutyaapyupaasyataam.h .. 60.. avaastavii vedyataa chedupaasyatva.n tathaa na kim.h . vR^ittivyaaptirvedyataa chedupaasyatve.api tatsamam.h .. 61.. kaa te bhaktirupaastau chetkaste dveShastadiiraya . maanaabhaavo na vaachyo.asyaaM bahushrutiShu darshanaat.h .. 62.. uttarasmi.nstaapaniiye shaibyaprashne.atha kaaThake . maaNDukyaadau cha sarvatra nirguNopaastiriiritaa .. 63.. anuShThaanaprakaaro.asyaaH pa~nchiikaraNa iiritaH . j~naanasaadhanametachchenneti kenaatra varNitam.h .. 64.. naanutiShThati ko.apyetaditi chennaanutiShThatu . puruShasyaaparaadhena kimupaastiH praduShyati .. 65.. ito.apyatishayaM matvaa mantraanvashyaaadikaariNaH . muuDhaa japantu tebhyo.atimuuDhaaH kR^iShimupaasataam.h .. 66.. tiShThantu muuDhaaH prakR^itaa nirguNopaastiriiryate . vidyaikyaatsarvashaakhaasthaanguNaanatropasa.nharet.h .. 67.. aanandaadervidheyasya guNasa~Nghasya sa.nhR^itiH . aanandaadaya ityasminsuutre vyaasena varNitaa .. 68.. asthuulaaderniShedhyasya guNasa~Nghasya sa.nhR^itiH . tathaa vyaasena suutre.asminuktaakSharadhiyaantviti .. 69.. nirguNabrahmatattvasya vidyaayaa.n guNasa.nhR^itiH . na yujyetetyupaalambho vyaasaM pratyeva maa.n tu na .. 70.. hiraNyasmashrusuuryaadimuurtiinaamanudaahR^iteH . aviruddha.n nirguNatvamiti chettuShyataa.n tvayaa .. 71.. guNaanaa.n lakShakatvena na tattve.antaHpraveshanam.h . iti chedastvevameva brahmatattvamupaasyataam.h .. 72.. aanandaadibhirasthuulaadibhiHsvaatmaatra lakShitaH . akhaNDaikarasaH so.ahamasmiityevamupaasate .. 73.. bodhopaastyorvisheShaH ka iti cheduchyate shR^iNu . vastutatntro bhavedbodhaH kartR^itantramupaasanam.h .. 74.. vichaaraajjaayate bodho.anichchhaa ya.n na nivartayet.h . svotpattimaatraatsa.nsaare dahatyakhilasatyataam.h .. 75.. taavataa kR^itakR^ityaH sannityatR^iptimupaagataH . jiivanmuktimanupraapya praarabdhakShayamiikShate .. 76.. aaptopadesha.n vishvasya shraddhaaluravichaarayan.h . chintayetpratyayairanyairanantaritavR^ittibhiH .. 77.. yaavachchintyasvaruupatvaabhimaanaH svasya jaayate . taavadvichintya pashchaachcha tathaivaamR^iti dhaarayet.h .. 78.. brahmachaarii bhikShamaaNo yutaH sa.nvargavidyayaa . sa.nvargaruupataa.n chitte dhaarayitvaa hyabhikShataa .. 79.. puruShasvechchhayaa kartumakartu.n kartumanyathaa . shakyopaastirato nitya.n kuryaatpratyayasantatim.h .. 80.. vedaadhyaayii hyapramatto.adhiite svapne.api vaasitaH . japitaa tu japatyeva tathaa dhyaataapi vaasayet.h .. 81.. virodhipratyaya.n tyaktvaa nairantaryeNa bhaavayan.h . labhate vaasanaaveshaatsvapnaadaavapi bhaavanaam.h .. 82.. bhu~njaano.api nija aarabdhamaasthaatishayato.anisham.h . dhyaatu.n shakto na sandeho viShayavyasanii yathaa .. 83.. paravyasaninii naarii vyagraapi gR^ihakarmaNi . tadevaasvaadayatyantaH parasa~Ngarasaayanam.h .. 84.. parasa~Nga.n svaadayantyaa api no gR^ihakarma tat.h . kuNThii bhavedapi tvetadaapaatenaiva vartate .. 85.. gR^ihakR^ityavyasaninii yathaa samyakkaroti tat.h . paravyasaninii tadvanna karotyeva sarvathaa .. 86.. eva.n dhyaanaikaniShTho.api leshaallaukikamaacharet.h . tattvavittvavirodhitvaallaukika.n samyagaacharet.h .. 87.. maayaamayaH prapa~ncho.ayamaatmaa chaitanyaruupadhR^ik.h . iti bodhe virodhaH ko laukikavyavahaariNaH .. 88.. apekShate vyavahR^itirna prapa~nchasya vastutaam.h . naapyaatmajaaDya.n ki.ntveShaa saadhanaanyeva kaa~Nkshati .. 89.. manovaakkaayatadbaahyapadaarthaaH saadhanaani taan.h . tattvavinnopamR^id.hnaati vyavahaaro.asya no kutaH .. 90.. upamR^id.hnaati chitta.n cheddhyaataasau na tu tattvavit.h . na buddhiM marddayandR^iShTo ghaTatattvasya veditaa .. 91.. sakR^itpratyayamaatreNa ghaTashchedbhaasate tadaa . svaprakaasho.ayamaatmaa ki.n ghaTavachcha na bhaasate .. 92.. svaprakaashatayaa ki.n te tadbuddhistattvavedanam.h . buddhishcha kShaNanaashyeti chodya.n tulya.n ghaTaadiShu .. 93.. ghaTaadau nishchite buddhirnashyatyeva yadaa ghaTaH . iShTo netu.n tadaa shakya iti chetsamamaatmani .. 94.. nishchitya sakR^idaatmaana.n yadaapekShaa tadaiva tat.h . vaktu.n mantu.n tathaa dhyaatu.n shaknotyeva hi tattvavit.h .. 95.. upaasaka iva dhyaaya.n laukika.n vismaret yadi . vismaratyeva saa dhyaanaadvismR^itirna tu vedanaat.h .. 96.. dhyaana.n tvaichchhikametasya vedanaanmuktisiddhitaH . j~naanaadeva tu kaivalyamiti shaastreShu DiNDimaH .. 97.. tattvavidyadi na dhyaayetpravarteta tadaa bahiH . pravartataa.n sukhenaaya.n ko baadho.asya pravartane .. 98.. atiprasa~Nga iti chetprasa~Nga.n taavadiiraya . prasa~Ngo vidhishaastra.n chenna tattattvavidaM prati .. 99.. varNaashramavayovasthaabhimaano yasya vidyate . tasyaiva hi niShedhaashcha vidhayaH sakalaa api .. 100.. varNaashramaadayo dehe maayayaa parikalpitaaH . naatmano bodharuupasyetyeva.n tasya vinishchayaH .. 101.. samaadhimatha karmaaNi maa karotu karotu vaa . hR^idayenaastasarvaastho mukta evottamaashayaH .. 102.. naiShkarmyeNa na tasyaarthastasyaartho.asti na karmabhiH . na samaadhaanajapyaabhyaa.n yasya nirvaasanaM manaH .. 103.. aatmaasa~Ngastato.anyatsyaadindrajaala.n hi maayikam.h . ityacha~nchalanirNite kuto manasi vaasanaa .. 104.. eva.n naasti prasa~Ngo.api kuto.asyaatiprasa~njanam.h . prasa~Ngo yasya tasyaiva sha~Nkyetaatiprasa~njanam.h .. 105.. vidhyabhaavaanna baalasya dR^ishyate.atiprasa~njanam.h . syaatkuto.atiprasa~Ngo.asya vidhyabhaave same sati .. 106.. na ki.nchidvetti baalashchetsarva.n vettyeva tattvavit.h . alpaj~nasyaiva vidhayaH sarve syurnaanyayordvayoH .. 107.. shaapaanugrahasaamarthya.n yasyaasau tattvavidyadi . na tat shaapaadisaamarthyaM phala.n syaattapaso yataH .. 108.. vyaasaaderapi saamarthya.n dR^ishyate tapaso balaat.h . shaapaadikaaraNaadanyattapoj~naanasya kaaraNam.h ... 109.. dvaya.n yasyaasti tasyaiva saamarthyaj~naanayorjaniH . ekaika.n tu tapaH kurvannekaika.n labhate phalam.h .. 110.. saamarthyahiino nindyashchedyatibhirvidhivarjitaH . nindyante yatayo.apyanyairanishaM bhogalaMpaTaiH .. 111.. bhikShaavastraadi rakSheyuryadyete bhogatuShTaye . aho yatitvameteShaa.n vairaagyabharamantharam.h .. 112.. varNaashramaparaanmuurkhaa nindantvityuchyate yadi . dehaatmamatayo buddha.n nindantvaashramamaaninaH .. 113.. tadittha.n tattvavij~naane saadhanaanupamardanaat.h . j~naaninaacharitu.n shakya.n samyagraajyaadi laukikam.h .. 114.. mithyaatvabuddhyaa tatrechchhaa naasti chettarhi maastu tat.h . dhyaayanvaatha vyavaharanyathaarabdha.n vasatvayam.h .. 115.. upaasakastu satata.n dhyaayanneva vasediti . dhyaanenaiva kR^ita.n tasya brahmatva.n viShNutaadivat.h .. 116.. dhyaanopaadaanaka.n yattaddhyaanaabhaave viliiyate . vaastavii brahmataa naiva j~naanaabhaave viliiyate .. 117.. tato.abhij~naapaka.n j~naana.n na nitya.n janayatyadaH . j~naapakaabhaavamaatreNa na hi satya.n viliiyate .. 118.. astyeva upaasakasyaapi vaastavii brahmateti chet.h . paamaraaNaa.n tirashchaa.n cha vaastavii brahmataa na kim.h .. 119.. aj~naanaadapumarthatvamubhayatraapi tatsamam.h . upavaasaadyathaa bhikShaa vara.n dhyaana.n tathaanyathaH .. 120.. paamaraaNaa.n vyavahR^itervara.n karmaadyanuShThitiH . tato.api saguNopaastirnirguNopaasana.n tataH .. 121.. yaavadvij~naanasaamiipya.n taavachchhraiShThya.n vivardhate . brahmaj~naanaaya te saakShaannirguNopaasana.n shanaiH .. 122.. yathaa sa.nvaadivibhraantiH phalakaale pramaayate . vidyaayate tathopaastirmuktikaale.atipaakataH .. 123.. sa.nvaadibhramataH pu.nsaH pravR^ittasyaanyamaanataH . prameti chettathopaastirmaantare kaaraNaayataam.h .. 124.. muurtidhyaanasya mantraaderapi kaaraNataa yadi . astu naama tathaapyatra pratyaasattirvishiShyate .. 125.. nirguNopaasanaM pakva.n samaadhiH syaachchhanaistataH . yaH samaadhirnirodhaakhyaH so.anaayaasena labhyate .. 126.. nirodhalaabhe pu.nso.antarasa~Nga.n vastu shiShyate . punaH punarvaasite.asminvaakyaajjaayeta tattvadhiiH .. 127.. nirvikaaraasa~NganityasvaprakaashaikapuurNataaH . buddhau jhaTiti shaastroktaa aarohantyavivaadataH .. 128.. yogaabhyaasastvetadartho.amR^itabindvaadiShu shrutaH . eva.n cha dR^iShTadvaaraapi hetutvaadanyato varam.h .. 129.. upekShya tattiirthayaatraa.n japaadiineva kurvataam.h . piNDa.n samutsR^ijya kara.n leDhiiti nyaaya aapatet.h .. 130.. upaasakaanaamapyeva.n vichaaratyaagato yadi . baadha.n tasmaadvichaarasyaasambhave yoga iiritaH .. 131.. bahuvyaakulachittaanaa.n vichaaraattattvadhiirna hi . yogo mukhyastatasteShaa.n dhiidarpastena nashyati .. 132.. avyaakuladhiyaaM mohamaatreNaachchhaaditaatmanaam.h . saa~Nkhyanaamaa vichaaraaH syaanmukhyo jhaTiti siddhitaH .. 133.. yatsaa~NkhyaiH praapyate sthaana.n tadyogairapi gamyate . eka.n saa~Nkhya.n cha yoga.n cha yaH pashyati sa pashyati .. 134.. tatkaaraNa.n saa~Nkhyayogaadhigamyamiti hi shrutiH . yastu shruterviruddhaH sa aabhaasaH saa~NkhyayogayoH .. 135.. upaasana.n naatipakvamiha yasya paratra saH . maraNe brahmaloke vaa tattva.n vij~naaya muchyate .. 136.. ya.n ya.n chaapi smaranbhaava.n tyajatyante kalevaram.h . ta.n tevaiti yachchittastena yaatiiti shaastrataH .. 137.. antyapratyayato nuunaM bhaavijanma tathaa sati . nirguNapratyayo.api syaatsaguNopaasane yathaa .. 138.. nitya.n nirguNaruupa.n tannaamamaatreNa giiyataam.h . arthatomokSha evaiSha sa.nvaadi bhramavanmataH .. 139.. tatsaamarthyaajjaayate dhiirmuulaavidyaanivartikaa . avimuktopaasanena taarakabrahma buddhivat.h .. 140.. sakaamo niShkaama iti hyashariiro nirindriyaH . abhaya.n hiiti muktatva.n taapaniiye phala.n shrutam.h .. 141.. upaasanasya saamarthyaadvidyotpattirbhavettataH . naanyaH panthaa iti hyetachchhaastra.n naiva virudhyate .. 142.. niShkaamopaasanaanmuktistaapaniiye samiiritaa . brahmalokaH sakaamasya shaibyaprashne samiiritaH .. 143.. ya upaaste trimaatreNa brahmaloke sa niiyate . sa etasmaajjiivaghanaatparaM puruShamiikShate .. 144.. apratiikaadhikaraNe tatkraturnyaaya iiritaH . brahmalokaphala.n tasmaatsakaamasyeti varNitam.h .. 145.. nirguNopaastisaamarthyaattatra tattvamavekShaNat.h . punaraavartate naaya.n kalpaante tu vimuchyate .. 146.. praNavopaastayaH praayo nirguNaa eva vedagaaH . kvachitsaguNataa proktaa praNavopaasanasya hi .. 147.. paraaparabrahmaruupa o~Nkaara upavarNitaH . pippalaadena muninaa satyakaamaaya pR^ichchhate .. 148.. etadaalambana.n j~naatvaa yo yadichchhati tasya tat.h . iti prokta.n yamenaapi pR^ichchhate nachiketase .. 149.. iha vaa maraNe vaasya brahmaloke.athavaa bhavet.h . brahmasaakShaatkR^itiH samyagupaasiinasya nirguNam.h .. 150.. artho.ayamaatmagiitaayaamapi spaShTamudiiritaH . vichaaraakShama aatmaanamupaasiiteti santatam.h .. 151.. saakShaatkartumashakto.api chintayenmaamasha~NkitaH . kaalenaanubhavaaruuDho bhaveya.n phalato dhruvam.h .. 152.. yathaagaadhanidheHlabdhau nopaayaH khanana.n vinaa . mallabhe.api tathaa svaatmachintaaM muktaa na chaaparaH .. 153.. dehopalamapaakR^itya buddhikuddalakaatpunaH . khaatvaa manobhuvaM bhuuyo gR^ihNiiyaanmaa.n nidhiM pumaan.h .. 154.. anubhuuterabhaave.api brahmaasmiityeva chintyataam.h . apyasat praapyate dhyaanaannityaaptaM brahma kiM punaH .. 155.. anaatmabuddhishaithilyaM phala.n dhyaanaaddine dine . pashyannapi na cheddhyaayetko.aparo.asmaat pashurvada .. 156.. dehaabhimaana.n vidhvasya dhyaanaadaatmaanamadvayam.h . pashyanmartyo mR^ito bhuutvaa hyatra brahma samashnute .. 157.. dhyaanadiipamima.n samyakparaamR^iShati yo naraH . muktasa.nshaya evaaya.n dhyaayati brahma santatam.h .. 158.. iti dhyaanadiipo naama navamaH parichchhedaH .. 9.. \medskip\hrule\medskip naaTakadiiponaama \- dashamaH parichchhedaH . paramaatmaadvayaanandapuurNaH puurva.n svamaayayaa . svayameva jagadbhuutvaa praavishajjiivaruupataH .. 1.. devaadyuttamadeheShu praviShTo devataabhavat.h . martyaadyadhamadeheShu sthito bhajati devataam.h .. 2.. anekajanmabhajanaatsvavichaara.n chikiirShati . vichaareNa vinaShTaayaaM maayaayaa.n shiShyate svayam.h .. 3.. advayaanandaruupasya sadvayatva.n cha duHkhitaa . bandhaH proktaH svaruupeNa sthitirmuktiritiiryate .. 4.. avichaarakR^ito bandho vichaareNa nivartate . tasmaajjiivaparaatmaanau sarvadaiva vichaarayet.h .. 5.. ahamityabhimantaa yaH kartaasau tasya saadhanam.h . manastasya kriye antarbahirvR^itti kramotthite .. 6.. antarmukhaahamityeShaa vR^ittiH kartaaramullikhet.h . bahirmukhedamityeShaa baahya.n vastvidamullikhet.h .. 7.. idamo ye visheShaaH syurgandharuuparasaadayaH . asaa~NkaryeNa taanbhidyaadghraaNaadiindriyapa~nchakam.h .. 8.. kartaara.n cha kriyaa.n tadvadvyaavR^ittaviShayaanapi . sphorayedekayatnena yo.asau saakShyatra chidvapuH .. 9.. iikShe shR^iNomi jighraami svaadayaami spR^ishaamyaham.h . iti bhaasayate sarva.n nR^ityashaalaasthadiipavat.h .. 10.. nR^ityashaalaasthito diipaH prabhu.n sabhyaa.nshcha nartakiim.h . diipayedavisheSheNa tadabhaave.api diipyate .. 11.. aha~Nkaara.n dhiya.n saakShii viShayaanapi bhaasayet.h . aha~Nkaaraadyabhaave.api svayaM bhaatyeva puurvavat.h .. 12.. nirantaraM bhaasamaane kuuTasthe j~naptiruupataH . tadbhaasaa bhaasyamaaneyaM buddhirnR^ityatyanekadhaa .. 13.. aha~NkaaraH prabhuH sabhyaa viShayaa nartakii matiH . taalaadidhaariNyakShaaNi diipaH saakShyavabhaasakaH .. 14.. svasthaanasa.nsthito diipaH sarvato bhaasayedyathaa . sthirasthaayii tathaa saakShii bahirantaH prakaashayet.h .. 15.. bahirantarvibhaago.aya.n dehaapeksho na saakShiNi . viShayaa baahyadeshasthaa dehasyaantaraha~NkR^itiH .. 16.. antasthaa dhiiH sahaivaakShairbahiryaati punaH punaH . bhaasyabuddhisthachaa~nchalya.n saakShiNyaaropyate vR^ithaa .. 17.. gR^ihaantaragataH svalpo gavaakShaadaatapo.achalaH . tatra haste nartyamaane nR^ityatiivaatapo yathaa .. 18.. nijasthaanasthitaH saakShii bahirantargamaagamau . akurvanbuddhichaa~nchalyaatkarotiiva tathaa tathaa .. 19.. na baahyo naantaraH saakShii buddherdeshau hi taavubhau . buddhyaadyasheShasa.nshaantau yatra bhaatyasti tatra saH .. 20.. deshaH ko.api na bhaaseta yadi tarhyastvadeshabhaak.h . sarvadeshapraklR^iptyaiva sarvagatva.n na tu svataH .. 21.. antarbahirvaa sarva.n vaa ya.n deshaM parikalpayet.h . buddhistaddeshagaH saakShii tathaa vastuShu yojayet.h .. 22.. yad.hyadruupa aadi kalpyeta buddhyaa tattatprakaashayan.h . tasya tasya bhavetsaakShii svato vaagbuddhyagocharaH .. 23.. katha.n taadR^i~Nmayaa graahyamiti chenmaiva gR^ihyataam.h . sarvagrahopasa.nshaantau svayamevaavashiShyate .. 24.. na tatra maanaapekShaasti svaprakaashasvaruupataH . taadR^igvyutpattyapekShaa chechchhrutiM paTha gurormukhaat.h .. 25.. yadi sarvagR^ihatyaago.ashakyastarhi dhiya.n vraja . sharaNa.n tadadhiino.antarbahirvaiSho.anubhuuyataam.h .. 26.. iti naaTakadiiponaama dashamaH parichchhedaH .. 10.. \medskip\hrule\medskip brahmaanande yogaanandonaama \- ekaadashaH parichchhedaH . brahmaanandaM pravakShyaami j~naate tasminnasheShataH . aihikaamuShmikaanarthavraata.n hitvaa sukhaayate .. 1.. brahmavitparamaapnoti shoka.n tarati chaatmavit.h . raso brahmarasa.n labdhvaanandii bhavati naanyathaa .. 2.. pratiShThaa.n vindate svasminyadaa syaadatha so.abhayaH . kurute.asminnantara.n chedatha tasya bhayaM bhavet.h .. 3.. vaayuH suuryo vahnirindro mR^ityurjanmaantare.antaram.h . kR^itvaa dharma.n vijaananto.apyasmaadbhiityaa charanti hi .. 4.. aanandaM brahmaNo vidvaanna bibheti kutashchana . etameva tapennaiShaa chintaa karmaagnisambhR^itaa .. 5.. eva.n vidvaankarmaNi dve hitvaatmaana.n smaretsadaa . kR^ite cha karmaNi svaatmaruupeNaivaiSha pashyati .. 6.. bhidyate hR^idayagranthishchchhidyante sarvasa.nshayaaH . kShiiyante chaasya karmaaNi tasmindR^iShTe paraavare .. 7.. tameva vidvaanatyeti mR^ityuM panthaa na chetaraH . j~naatvaa devaM paashahaaniH kShiiNaiH kleshairna janmabhaak.h .. 8.. devaM matvaa harShashokau jahaatyatraiva dhairyavaan . naina.n kR^itaakR^ite puNyapaape taapayataH kvachit.h .. 9.. ityaadishrutayo bahvyaH puraaNaiH smR^itibhiH saha . brahmaj~naane.anarthahaanimaananda.n chaapyaghoShayan.h .. 10.. aanandastrividho brahmaanando vidyaasukha.n tathaa . viShayaananda ityaadau brahmaanando vivichyate .. 11.. bhR^iguH putraH pituH shrutvaa varuNaadbrahmalakShaNam.h . annapraaNamanobuddhistyaktvaananda.n vijaj~niivaan.h .. 12.. aanandaadeva bhuutaani jaayante tena jiivanam.h . teShaa.n layashcha tatraato brahmaanando na sa.nshayaH .. 13.. bhuutotpatteH puraa bhuumaa tripuTiidvaitavarjanaat.h . j~naatR^ij~naanaj~neyaruupaa tripuTii pralaye hi na .. 14.. vij~naanamaya utpanno j~naataa j~naanaM manomayaH . j~neyaaH shabdaadayo naitattrayamutpattitaH puraa .. 15.. trayaabhaave tu nirdvaitaH puurNa evaanubhuuyate . samaadhisuptimuurchchhaasu puurNaH sR^iShTeH puraa tathaa .. 16.. yo bhuumaa tatsukha.n naalpe sukha.n tredhaa vibhedini . sanatkumaaraH praahaiva.n naaradaayaatishokine .. 17.. sapuraaNaanpa~ncha vedaan shaastraaNi vividhaani cha . j~naatvaapyanaatmavittvena naarado.atishushocha ha .. 18.. vedaabhyaasaatpuraa taapatrayamaatreNa shokitaa . pashchaattvabhyaasavismaarabha~Ngagarvaishcha shokitaa .. 19.. so.aha.n vidvaanprashochaami shokapaara.n nayasva maam.h . ityuktaH sukhamevaasya paaramityabhyadhaadR^iShiH .. 20.. sukha.n vaiShayika.n shokasahasreNaavR^itatvataH . duHkhameveti matvaaha naalpe.asti sukhamityasau .. 21.. nanu dvaite sukhaM maabhuudadvaite.apyasti no sukham.h . asti chedupalabhyeta tathaa cha tripuTii bhavet.h .. 22.. maastvadvaite sukha.n kintu sukhamadvaitameva hi . kiM maanamiti chennaasti maanaakaa~Nkshaa svayaM prabhe .. 23.. svaprabhatve bhavadvaakyaM maana.n yasmaadbhavaanidam.h . advaitamabhyupetyaasminsukha.n naastiiti bhaaShate .. 24.. naabhyupaimyahamadvaita.n tvadvacho.anuudya duuShaNam.h . vachmiiti chettadaa bruuhi kimaasiiddvaitataH puraa .. 25.. kimadvaitamuta dvaitamanyo vaa koTirantimaH . aprasiddho na dvitiiyo.anutpatteH shiShyate.agrimaH .. 26.. advaitasiddhiryuktyaiva naanubhuutyeti chedvada . nirdR^iShTaantaa sadR^iShTaantaa vaa koTyantaramatra no .. 27. naanubhuutiHrna dR^iShTaanta iti yuktistu shobhate . sadR^iShTaantatvapakShe tu dR^iShTaanta.n vada me matam.h .. 28.. advaitaH pralayo dvaitaanupalambhena suptivat.h . iti chetsuptiradvaitetyatra dR^iShTaantamiiraya .. 29.. dR^iShTaantaH parasuptishchedaho te kaushalaM mahat.h . yaH svasupti.n na vettyasya parasuptau tu kaa kathaa .. 30.. nishcheShTatvaatparaH supto yathaahamiti chettadaa . udaahartuH suShupteste svaprabhatvaM balaadbhavet.h .. 31.. nendriyaaNi na dR^iShTaantastathaapya~NgiikaroShi taam.h . idameva svaprabhatva.n yadbhaana.n saadhanairvinaa .. 32.. staamadvaitasvaprabhatve vada suptau sukha.n katham.h . shR^iNu duHkha.n tadaa naasti tataste shiShyate sukham.h .. 33.. andhaH sannapyanandhaH syaadviddho.aviddho.atha rogyapi . arogiiti shrutiH praaha tachcha sarve janaa viduH .. 34.. na duHkhaabhaavamaatreNa sukha.n loShTashilaadiShu . dvayaabhaavasya dR^iShTatvaaditi chedviShama.n vachaH .. 35.. mukhadainyaprakaashaabhyaaM paraduHkhasukhohanam.h . dainyaadyabhaavato loShTe duHkhaadyuuho na sambhavet.h .. 36.. svakiiyasukhaduHkhe tu nohaniiye tatastayoH . bhaavo vedyo.anubhuutyaiva tadabhaavo.api naanyataH .. 37.. tathaa sati suShuptau cha duHkhaabhaavo.anubhuutitaH . virodhiduHkharaahityaatsukha.n nirvighnamiShyataam.h .. 38.. mahattaraprayaasena mR^idushayyaadisaadhanam.h . kutaH sampaadyate suptau sukha.n chettatra no bhavet.h .. 39.. duHkhanaashaarthamevaitaditi chedrogiNastathaa . bhavatvarogiNaste tatsukhaayaiveti nishchinu .. 40.. tarhi saadhanajanyatvaatsukha.n vaiShayikaM bhavet.h . bhavatyevaatra nidraayaaH puurva.n shayyaasanaadijam.h .. 41.. nidraayaa.n tu sukha.n yattajjanyate kena hetunaa . sukhaabhimukhadhiiraadau pashchaanmajjetpare sukhe .. 42.. jaagradvyaapR^itibhiH shraanto vishramyaatha virodhini . apaniite svasthachito.anubhavedviShaye sukham.h .. 43.. aatmaabhimukhadhiivR^ittau svaanandaH pratibimbati . anubhuuyainamatraapi tripuTyaa shraantimaapnuyaat.h .. 44.. tat.hshramasyaapanutyartha.n jiivo dhaavetparaatmani . tenaikyaM praapya tatratyo brahmaanandaH svayaM bhavet.h .. 45.. dR^iShTaantaaH shakuniH shyenaH kumaarashcha mahaanR^ipaH . mahaabraahmaNa ityete suptyaanande shrutiiritaaH .. 46.. shakuniH suutrabaddhaH sandikShu vyaapR^itya vishramam.h . alabdhvaa bandhanasthaana.n hastastambhaadyupaashrayet.h .. 47.. jiivopaadhirmanastadvaddharmaadharmaphalaaptaye . svapne jaagrati cha bhraantvaa kShiiNe karmaNi liiyate .. 48.. shyeno vegena niiDaikalampaTaH shayitu.n vrajet.h . jiivaH suptyai tathaa dhaavedbrahmaanandaikalampaTaH .. 49.. atibaalastanaM piitvaa mR^idushayyaagato hasan.h . raagadveShaadyanutpatteraanandaikasvabhaavabhaak.h .. 50.. mahaaraajaH saarvabhaumaH sutR^iptaH sarvabhogataH . maanuShaanandasiimaanaM praapyaanandaikamuurtibhaak.h .. 51.. mahaavipro brahmavedii kR^itakR^ityatvalakShaNaam.h . vidyaanandasya paramaa.n kaaShThaaM praapyaavatiShThate .. 52.. mugdhabuddhaatibuddhaanaa.n loke siddhaa sukhaatmataa . udaahR^itaanaamanye tu duHkhino na sukhaatmakaaH .. 53.. kumaaraadivadevaayaM brahmaanandaikatatparaH . striipariShvaktavadveda na baahya.n naapi chaantaram.h .. 54.. baahya.n rathyaadika.n vR^itta.n gR^ihakR^itya.n yathaantaram.h . tathaa jaagaraNaM baahya.n naaDiisthaH svapna aantaraH .. 55.. pitaapi suptaavapitetyaadau jiivatvavaaraNaat.h . suptau brahmaiva no jiiva sa.nsaaritvaasamiikShaNaat.h .. 56.. pitR^itvaadyabhimaano yaH sukhaduHkhaakaraH sa hi . tasminnapagate tiirNaH sarvaan shokaanbhavatyayam.h .. 57.. suShuptikaale sakale viliine tamasaavR^itaH . sukharuupamupaitiiti bruute hyaatharvaNii shrutiH .. 58.. sukhamasvaapsamatraaha.n naiva ki.nchidavediSham.h . iti dve tu sukhaaj~naane paraamR^ishati chottitaH .. 59.. paraamarsho.anubhuute.astiityaasiidanubhavastadaa . chidaatmatvatsvato bhaati sukhamaj~naanadhiistataH .. 60.. brahmavij~naanamaanandamiti vaajasaneyinaH . paThantyataH svaprakaasha.n sukhaM brahmaiva netarat.h .. 61.. yadaj~naana.n tatra liinau tau vij~naanamanomayau . tayorhi vilayaavasthaa nidraaj~naana.n cha saiva hi .. 62.. viliinaghR^itavatpashchaatsyaadvij~naanamayo ghanaH . viliinaavastha aanandamayashabdena kathyate .. 63.. suptipuurvakShaNe buddhivR^ittiryaa sukhabimbitaa . saiva tadbimbasahitaa liinaanandamayastataH .. 64.. antarmukho.ayamaanandamayo brahmasukha.n tadaa . bhu~Nkte chidbimbayuktaabhiraj~naanotpannavR^ittibhiH .. 65.. aj~naanavR^ittayaH suukShmaa vispaShTaa buddhivR^ittayaH . iti vedaantasiddhaantapaaragaaH pravadanti hi .. 66.. maaNDukyataapaniiyaadishrutiShvetadatisphuTam.h . aanandamayabhoktR^itvaM brahmaanande cha bhogyataa .. 67.. ekiibhuutaH suShuptasthaH praj~naanaghanataa.n gataH . aanandamaya aanandabhukchetomayavR^ittibhiH .. 68.. vij~naanamayamukhyairyo ruupairyuktaH puraadhunaa . sa layenaikataaM praapto bahutaNDulapiShTavat.h .. 69.. praj~naanaani puraa buddhivR^ittayo.atha ghano.abhavat.h . ghanatva.n himabinduunaamudagdeshe yathaa tathaa .. 70.. tadghanatva.n saakShibhaava.n duHkhaabhaavaM prachakShate . laukikaastaarkikaa yaavadduHkhavR^ittivilopanaat.h .. 71.. aj~naanabimbitaa chitsyaanmukhamaanandabhojane . bhuktaM brahmasukha.n tyaktvaa bahiryaatyatha karmaNaa .. 72.. karma janmaantare.abhuudyattadyogaadbuddhyate punaH . iti kaivalyashaakhaayaa.n karmajo bodha iiritaH .. 73.. ka.nchitkaalaM prabuddhasya brahmaanandasya vaasanaa . anugachchhedyatastuuShNiimaaste nirviShayaH sukhii .. 74.. karmabhiH preritaH pashchaannaanaa duHkhaani bhaavayan.h . shanairvismarati brahmaanandameSho.akhilo janaH .. 75.. praaguurdhvamapi nidraayaaH pakShapaato dine dine . brahmaanande nR^iNaa.n tena praaj~no.asminvivadeta kaH .. 76.. nanu tuuShNii.n sthitau brahmaanandashchedbhaati laukikaaH . alasaashcharitaarthaaH syuH shaastreNa guruNaatra kim.h .. 77.. baaDhaM brahmeti vidyushchetkR^itaarthaastaavataiva te . gurushaastre vinaatyanta.n gambhiiraM brahma vetti kaH .. 78.. jaanaamyaha.n tvaduktyaadya kuto me na kR^itaarthataa . shR^iNvatra tvaadR^isha.n vR^ittaM praaj~naM manyasya kasyachit .. 79.. chaturvedavide deyamiti shR^iNvannavochata . vedaashchatvaara ityeva.n vedmi me diiyataa.n dhanam.h .. 80.. saa~NkhyamevaiSha jaanaati na tu vedaanasheShataH . yadi tarhi tamapyeva.n naasheShaM brahma vetsi hi .. 81.. akhaNDaikarasaanande maayaatatkaaryavarjite . asheShatvasasheShatvavaartaavasara eva kaH .. 82.. shabdaaneva paThasyaaho teShaamartha.n cha pashyasi . shabdapaaThe.arthabodhaste sampaadyatvena shiShyate .. 83.. arthe vyaakaraNaadbuddhe saakShaatkaaro.avashiShyate . syaatkR^itaarthatvadhiiryaavattaavadgurumupaasva bhoH .. 84.. aastaametadyatra yatra sukha.n syaadviShayairvinaa . tatra sarvatra viddhyetaaM brahmaanandasya vaasanaam.h .. 85.. viShayeShvapi labdheShu tadichchhoparame sati . antarmukhamanovR^ittaavaanandaH pratibimbati .. 86.. brahmaanando vaasanaa cha pratibimba iti trayam.h . antareNa jagatyasminnaanando naasti kashchana .. 87.. tathaa cha viShayaanando vaasanaananda ityamuu . aanandau janayannaaste brahmaanandaH svayaMprabhaH .. 88.. shrutiyuktyanubhuutibhyaH svaprakaashachidaatmake . brahmaanande suptikaale siddhe satyanyadaa shR^iNu .. 89.. ya aanandamayaH suptau sa vij~naanamayaatmataam.h . gatvaa svapnaM prabodha.n vaa praapnoti sthaanabhedataH .. 90.. netre jaagaraNa.n kaNThe svapnaH suptirhR^idambuje . aapaadamastaka.n deha.n vyaapya jaagarti chetanaH .. 91.. dehataadaatmyamaapannastaptaayaH piNDavattataH . ahaM manuShya ityeva.n nishchityaivaavatiShThate .. 92.. udaasiinaH sukhii duHkhiityavasthaatrayametyasau . sukhaduHkhe karmakaarye tvaudaasiinya.n svabhaavataH .. 93.. baahyabhogaanmanoraajyaatsukhaduHkhe dvidhaa mate . sukhaduHkhaantaraaleShu bhavettuuShNiimavasthitiH .. 94.. na kaapi chintaa me.astyadya sukhamaasa iti bruvan.h . audaasiinye nijaanandabhaana.n vaktyakhilaH janaH .. 95.. ahamasmiityaha~NkaarasaamaanyenaavR^itatvataH . nijaanando na mukhyo.aya.n kintvasau tasya vaasanaa .. 96.. niirapuuritabhaaNDasya baahye shaitya.n na tajjalam.h . kintu niiraguNastena niirasattaanumiiyate .. 97.. yaavadyaavadaha~Nkaaro vismR^ito.abhyaasayogataH . taavattaavatsuukShmadR^iShTernijaanando.anumiiyate .. 98.. sarvaatmanaa vismR^itaH sansuukShmataaM paramaa.n vrajet . aliinatvaanna nidraiShaa tato deho.api no patet.h .. 99.. na dvaitaM bhaasate naapi nidraa tatraasti yatsukham.h . sa brahmaananda ityaaha bhagavaanarjunaM prati .. 100.. shanaiH shanairuparamedbuddhyaa dhR^itigR^ihiitayaa . aatmasa.nsthaM manaH kR^itvaa na ki.nchidapi chintayet.h .. 101.. yato yato nishcharati manashcha~nchalamasthiram.h . tatastato niyamyaitadaatmanyeva vasha.n nayet.h .. 102.. prashaantamanasa.n hyena.n yogina.n sukhamuttamam.h . upaiti shaantarajasaM brahmabhuutamakalmaSham.h .. 103.. yatroparamate chitta.n niruddha.n yogasevayaa . yatra chaivaatmanaatmaanaM pashyannaatmani tuShyati .. 104.. sukhamaatyantika.n yattadbuddhigraahyamatiindriyam.h . vetti yatra na chaivaaya.n sthitashchalati tattvataH .. 105.. ya.n labdhvaa chaapara.n laabhaM manyate naadhika.n tataH . yasmin sthito na duHkhena guruNaapi vichaalyate .. 106.. ta.n vidyaadduHkhasa.nyogaviyoga.n yogasa.nj~nitam.h . sa nishchayena yoktavyo yogo.anirviNNachetasaa .. 107.. yu~njanneva.n sadaatmaana.n yogi vigatakalmaShaH . sukhena brahmasa.nsparshamatyanta.n sukhamashnute .. 108.. utseka udadheryadvatkushaagreNaikabindunaa . manaso nigrahastadvadbhavedaparikhedataH .. 109.. bR^ihadrathasya raajarSheH shaakaayanyo muniH sukham.h . praaha maitraakhyashaakhaayaa.n samaadhyuktipuraHsaram.h .. 110.. yathaa nirindhano vahniH svayonaavupashaamyati . tathaa vR^ittikShayaachchitta.n svayonaavupashaamyati .. 111.. svayonaavupashaantasya manasaH satyakaaminaH . indriyaarthavimuuDhasyaanR^itaaH karmavashaanugaaH .. 112.. chittameva hi sa.nsaarastatprayatnena shodhayet.h . yachchittastanmayo martyo guhyametatsanaatanam.h .. 113.. chittasya hi prasaadena hanti karma shubhaashubham.h . prasannaatmaatmani sthitvaa sukhamakShayamashnute .. 114.. samaasakta.n yathaa chitta.n jantorviShayagochare . yadyevaM brahmaNi syaattatko na muchyeta bandhanaat.h .. 115.. mano hi dvividhaM prokta.n shuddha.n chaashuddhameva cha . ashuddha.n kaamasamparkaachchhuddha.n kaamavivarjitam.h .. 116.. mana eva manuShyaaNaa.n kaaraNaM bandhamokShayoH . bandhaaya viShayaasaktaM muktyai nirviShaya.n smR^itam.h .. 117.. samaadhinirdhuutamalasya chetaso niveshitasyaatmani yatsukhaM bhavet.h . na shakyate varNayitu.n giraa tadaa svaya.n tadantaHkaraNena gR^ihyate .. 118.. yadyapyasau chira.n kaala.n samaadhirdurlabho nR^iNaam.h . tathaapi kShaNiko brahmaananda.n nishchaayayatyasau .. 119.. shraddhaalurvyasanii yo.atra nishchinotyeva sarvathaa . nishchite tu sakR^ittasminvishvasityanyadaapyayam.h .. 120.. taadR^ikpumaanudaasiinakaale.apyaanandavaasanaam.h . upekShya mukhyamaanandaM bhaavayatyeva tatparaH .. 121.. paravyasaninii naarii vyagraapi gR^ihakarmaNi . tadevaasvaadayatyantaH parasa~Ngarasaayanam.h .. 122.. eva.n tattve pare shuddhe dhiiro vishraantimaagataH . tadevaasvaadayatyantarbahirvyavahaarannapi .. 123.. dhiiratvamakShapraabalye.apyaanandaasvaadavaa~nchhayaa . tiraskR^ityaakhilaakShaaNi tachchintaayaaM pravartanam.h .. 124.. bhaaravaahii shirobhaaraM muktvaaste vishrama.n gataH . sa.nsaaravyaapR^itityaage taadR^igbuddhistu vishramaH .. 125.. vishraantimM paramaaM praaptastvaudaasiinye yathaa tathaa . sukhaduHkhadashaayaa.n cha tadaanandaikatatparaH .. 126.. agnipraveshahetau dhiiH shR^i~Ngaare yaadR^ishii tathaa . dhiirasyodeti viShaye.anusandhaanavirodhinii .. 127.. avirodhisukhe buddhiH svaanande cha gamaagamau . kurvantyaaste kramaadeShaa kaakaakShivaditastataH .. 128.. ekaiva dR^iShTiH kaakasya vaamadakShiNanetrayoH . yaatyaayaatyevamaanandadvaye tattvavido matiH .. 129.. bhu~njaano viShayaanandaM brahmaananda.n cha tattvavit.h . dvibhaaShaabhij~navadvidyaadubhau laukikavaidikau .. 130.. duHkhapraaptau na chodvego yathaa puurva.n yato dvidR^ik.h . ga~Ngaamagnaardhakaayasya pu.nsaH shiitoShNadhiiryathaa .. 131.. ittha.n jaagaraNe tattvavido brahmasukha.n sadaa . bhaati tadvaasanaajanye svapne tadbhaasate tathaa .. 132.. avidyaavaasanaapyastiityatastadvaasanotthite . svapne puurvavadevaiSha sukha.n duHkha.n cha viikShate .. 133.. brahmaanandaabhidhe granthe brahmaanandaprakaashakam.h . yogipratyakShamadhyaaye prathame.asminnudiiritam.h .. 134.. iti brahmaanande yogaanandaH samaaptaH .. 11.. \medskip\hrule\medskip brahmaanande aatmaanandonaama \- dvaadashaH parichchhedaH . nanveva.n vaasanaanandaadbrahmaanandaadapiitaram.h . vettu yogii nijaanandaM muuDhasyaatraasti kaa gatiH .. 1.. dharmaadharmavashaadeSha jaayataaM mriyataamapi . punaH punardehalakShaiH ki.n no daakShiNyato vada .. 2.. asti vo.anujighR^ikShuvaaddaakShiNyena prayojanam.h . tarhi bruuhi sa muuDhaH ki.n jij~naasurvaa paraa~NmukhaH .. 3.. upaasti.n karma vaa bruuyaadvimukhaaya yathochitam.h . mandapraj~na.n tu jij~naasumaatmaanandena bodhayet.h .. 4.. bodhayaamaasa maitreyii.n yaaj~navalkyo nijapriyaam.h . na vaa are patyurarthe patiH priya itiirayan.h .. 5.. patirjaayaa putravitte pashubraahmaNabaahujaaH . lokaa devaa vedabhuute sarva.n chaatmaarthataH priyam.h .. 6.. patyaavichchhaa yadaa patnyaastadaa priiti.n karoti saa . kShudanuShThaanarogaadyaistadaa nechchhati tatpatiH .. 7.. na patyurarthe saa priitiH svaartha eva karoti taam.h . patishchaatmana evaarthe na jaayaarthe kadaachana . anyo.anyapreraNe.apyeva.n svechchhayaiva pravartanam.h .. 8.. shmashrukaNTakavedhena baalo rudati tatpitaa . chumbatyeva na saa priitirbaalaarthe svaartha eva saa .. 9.. nirichchhamapi ratnaadi vitta.n yatnena paalayan.h . priiti.n karoti saa svaarthe vittaarthatva.n na sha~Nkitam.h .. 10.. anichchhati baliivarde vivaahayiShate balaat.h . priitiH saa vaNigarthaiva baliivardaarthataa kutaH .. 11.. braahmaNyaM me.asti puujyo.ahamiti tuShyati puujayaa . achetanaayaa jaaterno santuShTiH pu.nsa eva saa .. 12.. kShatriyo.aha.n tena raajya.n karomiityatra raajataa . na jaatervaishyajaatyaadau yojanaayedamiiritam.h .. 13.. svargalokabrahmalokau staaM mametyabhivaa~nchhanam.h . lokayornopakaaraaya svabhogaayaiva kevalam.h .. 14.. iishaviShNvaadayo devaaH puujyante paapanaShTaye . na tanniShpaapadevaartha.n svaarthaM tattuupayujyate .. 15.. R^igaadayo hyadhiiyante durbraahmaNyaanavaaptaye . na tat prasakta.n vedeShu manuShyeShu prasajyate .. 16.. bhuumyaadipa~nchabhuutaani sthaanatR^iT{}paakashoShaNaiH . hetubhishchaavakaashena vaa~nchhantyeShaa.n na hetave .. 17.. svaamibhR^ityaadika.n sarva.n svopakaaraayaa vaa~nchhati . tattat{}kR^itopakaarastu tasya tasya na vidyate .. 18.. sarvavyavahR^itiShvevamanusandhaatumiidR^isham.h . udaaharaNabaahulya.n tena svaa.n vaasayenmatim.h .. 19.. atha keyaM bhavetpriitiH shruuyate yaa nijaatmani . raago vadhvaadi viShaye shraddhaa yaagaadi karmaNi . bhaktiH syaadgurudevaadaavichchhaa tvapraaptavastuni .. 20.. tarhyastu saatvikii vR^ittiH sukhamaatraanuvartinii . praapte naShTe.api sadbhaavaadichchhato vyatirichyate .. 21.. sukhasaadhanatopaadherannapaanaadayaH priyaaH . aatmaanukulyaadannaadisamashchedamunaatra kaH . anukulayitavyaH syaannaikasminkarmakartR^itaa .. 22.. sukhe vaiShayike priitimaatramaatmaa tvatipriyaH . sukhe vyabhicharatyeShaa naatmani vyabhichaariNii .. 23.. eka.n tyaktvaanyadaadatte sukha.n vaiShayika.n sadaa . naatmaa tyaajyo na chaadeyastasminvyabhicharetkatham.h .. 24.. haanaadaanavihiino.asminnupekShaa chettR^iNaadivat.h . upekShituH svaruupatvaannopekShyatva.n nijaatmanaH .. 25.. rogakrodhaabhibhuutaanaaM mumuurShaa viikShyate kvachit.h . tato dveShaadbhavettyaajya aatmeti yadi tanna hi . tyaktu.n yogyasya dehasya naatmataa tyaktureva saa . na tyaktaryasti sa dveShastyaajye dveShe tu kaa kShatiH .. 26.. aatmaarthatvena sarvasya priiteshchaatmaa hyatipriyaH . yathaa pituH putramitraatputraH priyatarastathaa .. 27.. maa na bhuuvamaha.n kintu bhuuyaasa.n sarvadetyasau . aashiiH sarvasya dR^isteti pratyakShaa priitiraatmani .. 28.. ityaadibhistribhiH priitau siddhaayaamevamaatmani . putrabhaaryaadisheShatvamaatmanaH kaishchidirritam.h .. 29.. etadvivakShayaa putre mukhyaatmatva.n shrutiiritam.h . aatmaa vai putranaameti tachchopaniShadi sphuTam.h .. 30.. so.asyaayamaatmaa puNyebhyaH karmebhyaH pratidhiiyate . athaasyetara aatmaaya.n kR^itakR^ityaH pramiiyate .. 31.. satyapyaatmani loko.asti naaputrasyaata eva hi . anushiShTaM putrameva lokyamaahurmaniiShiNaH .. 32.. manuShyaloko jayyaH syaatputreNaivetareNa no . mumuurShurmantrayetputra.n tvaM brahmetyaadimantrakaiH .. 33.. ityaadishrutayaH praahuH putrabhaaryaadisheShataam.h . laukikaa api putrasya praadhaanyamanumanyate .. 34.. svasminmR^ite.api putraadirjiivedvittaadinaa yathaa . tathaiva yatna.n kurute mukhyaaH putraadayastataH .. 35.. baadhametaavataa naatmaa sheSho bhavati kasya chit.h . gauNamithyaamukhyabhedairaatmaayaM bhavati tridhaa .. 36.. devadattastu si.nho.ayamityaikya.n gauNametayoH . bhedasya bhaasamaanatvaatputraaderaatmataa tathaa .. 37.. bhedo.asti pa~nchakoSheShu saakShiNo na tu bhaatyasau . mithyaatmataataH koShaaNaa.n sthaaNorchauraatmataa yathaa .. 38.. na bhaati bhedo naapyasti saakShiNo.apratiyoginaH . sarvaantaratvaat tasyaiva mukhyamaatmatvamiShyate .. 39.. satyeva.n vyavahaareShu yeShu yasyaatmatochitaa . teShu tasyaiva sheShitva.n sarvasyaanyasya sheShataa .. 40.. mumuurShorgR^iharakShaadau gauNaatmaivopayujyate . na mukhyaatmaa na mithyaatmaa putraH sheShii bhavatyataH .. 41.. adhyetaa vahnirityatra sannapyagnirna gR^ihyate . ayogyatvena yogyatvaadbaTurevaatra gR^ihyate .. 42.. kR^isho.ahaM puShTimaap{}syaamiityaadau dehaatmatochitaa . na putra.n viniyu~Nkte.atra puShTihetvannabhakShaNe .. 43.. tapasaa svargameShyaamiityaadau kartraatmatochitaa . anapekShya vapurbhoga.n charetkR^ichchhraadika.n tataH .. 44.. mokShye.ahamityatra yukta.n chidaatmatva.n tadaa pumaan.h . tadvetti gurushaastraabhyaa.n na tu ki.nchichchikiirShati .. 45.. viprakShatraadayo yadvadbR^ihaspatisavaadiShu . vyavasthitaastathaa gauNamithyaamukhyaa yathochitam.h .. 46.. tatra tatrochite priitiraatmanyevaatishaayinii . anaatmani tu tachchheShe priitiranyatra nobhayam.h .. 47.. upekShya.n dveShyamityanyat dvedhaa maargatR^iNaadikam.h . upekShya.n vyaaghrasarpaadi dveShyameva.n chaturvidham.h .. 48.. aatmaa sheSha upekShya.n cha dveShya.n cheti chaturShvapi . na vyaktiniyamaH kintu tattatkaaryaattathaa tathaa .. 49.. syaadvyaaghraH saMmukho dveShyo hyupekShyastu paraa~NmukhaH . laalanaadanukuulashchedvinodaayeti sheShataam.h .. 50.. vyaktiinaa.n niyamo maa bhuullakshaNaattuvyavasthitiH . aanukuulyaM praatikuulya.n dvayaabhaavashcha lakShaNam.h .. 51.. aatmaa preyaanpriyaH sheSho dveShyopekShye tadanyayoH . iti vyavasthito loko yaaj~navalkyamata.n cha tat.h .. 52.. anyatraapi shrutiH praaha putraadvittaattathaanyataH . sarvasmaadaantara.n tattva.n tadetatpreya iikShataam.h .. 53.. shrautyaa vichaaradR^iShTyaaya.n saakShyevaatmaa na chetaraH . koShaanpa~ncha vivichyaantarvastudR^iShTirvichaaraNaa .. 54.. jaagarasvapnasuptiinaamaagamaapaayabhaasanam.h . yato bhavatyasaavaatmaa svaprakaashachidaatmakaH .. 55.. sheShaaH praaNaadivittaantaa aasannaastaaratamyataH . priitistathaa taaratamyaatteShu sarveShu viikShyate .. 56.. vittaatputraH priyaH putraatpiNDaH piNDaattathendriyam.h . indriyaachcha priyaH praaNaH praaNaadaatmaa paraH priyaH .. 57.. eva.n sthite vivaado.atra pratibuddhavimuuDhayoH . shrutyodaahaari tatraatmaa preyaanityeva nirNayaH .. 58.. saakShyeva dR^ishyaadanyasmaatpreyaanityaaha tattvavit.h . preyaanputraadirevemaM bhoktu.n saakShiiti muuDhadhiiH .. 59.. aatmano.anyaM priyaM bruute shiShyashcha prativaadyapi . tasyottara.n vaacho bodhashaapau kuryaattayoH kramaat.h .. 60.. priya.n tvaa.n rotsyatiityevamuttara.n vakti tattvavit.h . svoktapriyasya duShTatva.n shiShyo vetti vivekataH .. 61.. alabhyamaanastanayaH pitarau kleshayechchiram.h . labdho.api garbhapaatena prasavena cha baadhate .. 62.. jaatasya graharogaadi kumaarasya cha muukataa . upaniite.apyavidyatvamanudvaahashcha paNDite .. 63.. punashcha paradaaraadi daaridrya.n cha kuTumbinaH . pitroH duHkhasya na astyanato dhanii chenmriyate tadaa .. 64.. eva.n vivichya putraadau priiti.n tyaktvaa nijaatmani . nishchitya paramaaM priiti.n viikShate tamaharnisham.h .. 65.. aagrahaadbrahmaviddveShaadapi pakShamamu~nchataH . vaadino narakaH prokto doShashcha bahuyoniShu .. 66.. brahmavidbrahmaruupatvaadiishvarastena varNitam.h . yadyattattattathaiva syaattachchhiShyaprativaadinoH .. 67.. yastu saakShiNamaatmaana.n sevate priyamuttamam.h . tasya preyaanasaavaatmaa na nashyati kadaachana .. 68.. parapremaaspadatvena paramaanandaruupataa . sukhavR^iddhiH priitivR^iddhau saarvabhaumaadiShu shrutaa .. 69.. chaitanyavatsukha.n chaasya svabhaavashchechchidaatmanaH . dhiivR^ittiShvanuvarteta sarvaasvapi chitiryathaa .. 70.. maivamuShNaprakaashaatmaa diipastasya prabhaa gR^ihe . vyaapnoti noShNataa tadvachchiterevaanuvartanam.h .. 71.. gandharuuparasasparsheShvapi satsu yathaa pR^ithak.h . ekaakSheNaika evaartho gR^ihyate netarastathaa .. 72.. chidaanandau naiva bhinnau gandhaadyaastu vilakShaNaaH . iti chet tadabhedo.api saakShiNyanyatra vaa vada .. 73.. aadye gandhaadayo.apyevamabhinnaaH puShpavartinaH . akShabhedena tadbhede vR^ittibhedaattayorbhidaa .. 74.. satvavR^ittau chitsukhaikya.n tadvR^itternirmalatvataH . rajovR^ittestu maalinyaatsukhaa.nsho.atra tiraskR^itaH .. 75.. tintiNiiphalamatyamla.n lavaNena yuta.n yadaa . tadaamlasya tiraskaaraadiiShadagna.n yathaa tathaa .. 76.. nanu priyatamatvena paramaanandataatmani . vivektu.n shakyataameva.n vinaa yogena kiM bhavet.h .. 77.. yadyogena tadevaiti vadaamo j~naanasiddhaye . yogaH prokto vivekena j~naana.n ki.n nopajaayate .. 78.. yat saa~NkhyaiH praapyate sthaana.n tadyogairapi gamyate . iti smR^itaM phalaikatva.n yoginaa.n cha vivekinaam.h .. 79.. asaadhyaH kasyachidyogaH kasyachijj~naananishchayaH . ittha.n vichaaryamaargau dvau jagaada parameshvaraH .. 8o.. yoge ko.atishayaste.atra j~naanamukta.n sama.n dvayoH . raagadveShaadyabhaavashcha tulyo yogivivekinoH .. 81.. na priitirviShayeShvasti preyaanaatmeti jaanataH . kuto raagaH kuto dveShaH praatikuulyamapashyataH .. 82.. dehaadeH pratikuuleShu dveShastulyodvayorapi . dveSha.n kurvanna yogii chedavivekyapi taadR^ishaH .. 83.. dvaitasya pratibhaana.n tu vyavahaare dvayoH samam.h . samaadhau neti chettadvannaadvaitatvavivekinaH .. 84.. vivakShyate tadasmaabhiradvaitaanandanaamake . adhyaaye hi tR^itiiye tatsarvamapyatima~Ngalam.h .. 85.. sadaa pashyannijaanandamapashyannakhila.n jagat.h . arthaadyogiiti chettarhi santuShTo vardhataaM bhavaan.h .. 86.. brahmaanandabhidhe granthe mandaanugrahasiddhaye . dvitiiye.adhyaaya etasminnaatmaanando vivechitaH .. 87.. iti brahmaanande aatmaanandaH samaaptaH .. 12.. \medskip\hrule\medskip brahmaanande.advaitaanandonaama \- trayodashaH parichchhedaH . yogaanandaH purokto yaH sa aatmaananda iShyataam.h . kathaM brahmatvametasya sadvayasyeti chechchhR^iNu .. 1.. aakaashaadi svadehaanta.n taittiriiyashrutiiritam.h . jagannaastyanyadaanandaatdadvaitabrahmataa tataH .. 2.. aanandaaddhyeva tajjaata.n tiShThatyaananda eva tat.h . aananda eva liina.n chetyuktaanandaatkathaM pR^ithak.h .. 3.. kulaalaadghaTa utpanno bhinnashcheti na sha~Nkyataam.h . mR^idvadeShaH upaadaana.n na nimitta.n kulaalavat.h .. 4.. sthitirlayashcha kumbhasya kulaale sto na hi kvachit.h . dR^iShTau tau mR^idi tadvatsyaadupaadaana.n tayoH shruteH .. 5.. upaadaana.n tridhaa bhinna.n vivarti pariNaami cha . aarambhaka.n cha tatraantyau na nira.nshe.avakaashinau .. 6.. aarambhavaadino.anyasmaadanyasyotpattimuuchire . tantoH paTasya niShpatterbhinnau tantupaTau khalu .. 7.. avasthaantarataapattirekasya pariNaamitaa . syaat kShiira.n dadhi mR^itkumbhaH suvarNa.n kuNDala.n yathaa .. 8.. avasthaantarabhaana.n tu vivarto rajjusarpavat.h . nira.nshe.apyastyasau vyomni talamaalinyakalpanaat.h .. 9.. tato nira.nsha aanande vivarto jagadiShyataam.h . maayaashaktiH kalpikaa syaadaindra jaalikashaktivat.h .. 10.. shaktiH shaktaatpR^itha~Nnaasti tadvaddR^iShTerna chaabhidaa . pratibandhasya dR^iShTatvaachchhaktyabhaave tu kasya saH .. 11.. shakteH kaaryaanumeyatvaadakaarye pratibandhanam.h . jvalato.agneradaahe syaanmantraadi pratibandhataa .. 12.. devaatmashakti.n svaguNairniguuDhaaM munayo.avidan.h . paraasya shaktirvividhaa kriyaaj~naanabalaatmikaa .. 13.. iti vedavachaH praaha vasiShThashcha tathaabraviit.h . sarvashaktiparaM brahma nityamaapuurNamadvayam.h .. 14.. yathollasati shaktyaasau prakaashamadhigachchhati . chichchhaktirbrahmaNo raama##!## shariireShuupalabhyate .. 15.. spandashaktishcha vaateShu daarDhyashaktistathopale . dravashaktistathaambhaHsu daahashaktistathaanale . shuunyashaktistathaakaashe naashashaktirvinaashini .. 16.. yathaaNDaantarmahaasarpo jagadasti tathaatmani . phalapatralataapuShpashaakhaaviTapamuulavaan.h . vRRikShabiije yathaa vR^ikShastathedaM brahmaNi sthitam.h .. 17.. kvachitkashchitkadaachichcha tasmaadudyanti shaktayaH . deshakaalavichitratvaatkShmaatalaadiva shaalayaH .. 18.. sa aatmaa sarvago raama##!## nityoditamahaavapuH . yanmanaa~Nmananii.n shakti.n dhatte tanmana uchyate .. 19.. aadau manastadanubandhavimokShadR^iShTii pashchaatprapa~ncharachanaa bhuvanaabhidhaanaa . ityaadikaa sthitiriya.n hi gataa pratiShThaa\- maakhyaayikaa subhagabaalajanoditeva .. 20.. baalasya hi vinodaaya dhaatrii shakti shubhaa.n kathaam.h . kvachitsanti mahaabaaho##!## raajaputraastrayaH shubhaaH .. 21.. dvau na jaatau tathaikastu garbha eva hi na sthitaH . vasanti te dharmayutaa atyantaasati pattane .. 22.. svakiiyaachchhuunyanagaraannirgatya vimalaashayaaH . gachchhanto gagane vR^ikShaandadR^ishuH phalashaalinaH .. 23.. bhaviShyannagare tatra raajaputraastrayo.api te . sukhamadya sthitaa putra##!## mR^igayaavyavahaariNaH .. 24.. dhaatryaiva.n kathitaa raama##!## baalakaakhyaayikaa shubhaa . nishchaya.n sa yayau baalo nirvichaaraNayaa dhiyaa .. 25.. iya.n sa.nsaara rachanaa vichaarojjhitachetasaam.h . baalakaakhyaayikevetthamavasthitimupaagataa .. 26.. ityaadibhirupaakhyaanairmaayaashaktestu vistaram.h . vasiShThaH kathayaamaasa saiva shaktirniruupyate .. 27.. kaaryaadaashrayataH saiShaa bhavechchhaktirvilakShaNaa . sphoTaa~Ngaarau dR^ishyamaanau shaktistatraanumiiyate .. 28.. pR^ithubudhnodaraaakaaro ghaTaH kaaryo.atra mR^ittikaa . shabdaadibhiH pa~nchaguNairyuktaa shaktistvatadvidhaa .. 29.. na pR^ithvaadirna shabdaadiH shaktaavastu yathaa tathaa . ata eva hyachintyaiShaa na nirvachanamarhati .. 30.. kaaryotpatteH puraa shaktirniguuDhaa mR^idyavasthitaa . kulaalaadisahaayena vikaaraakaarataa.n vrajet.h .. 31.. pR^ithvyaadi vikaaraanta.n sparshaadiguNamR^ittikaam.h . ekiikR^itya ghaTaM praahurvichaaravikalaa janaaH .. 32.. kulaalavyaapR^iteH puurvo yaavaana.nsha sa no ghaTaH . pashchaattu pR^ithubudhnaadimattve yuktaa hi kumbhataa .. 33.. sa ghaTo na mR^ido bhinno viyoge satyaniikShaNaat.h . naapyabhinnaH puraa piNDadashaayaamanavekShaNaat.h .. 34.. ato.anirvachaniiyo.aya.n shaktivattena shaktijaH . avyaktavye shaktiruktaa vyaktatye ghaTanaamabhR^it.h .. 35.. aindrajaalikaniShThaapi maayaa na vyajyate puraa . pashchaadgandharvasenaadiruupeNa vyaktimaapnuyaat.h .. 36.. evaM maayaamayatvena vikaarasyaanR^itaatmataam.h . vikaaraadhaaramR^idvastusatyatva.n chaabraviichchhrutiH .. 37.. vaa~NniShpaadya.n naamamaatra.n vikaaro naasya satyataa . sparshaadi guNayuktaa tu satyaa kevalamR^ittikaa .. 38.. vyaktaavyakte tadaadhaara iti triShvaadyayordvayoH . paryaayaH kaalabhedena tR^itiiyastvanugachchhati .. 39.. nistattvaM bhaasamaana.n cha vyaktamutpattinaashabhaak.h . tadutpattau tasya naama vaachaa niShpaadyate nR^ibhiH .. 40.. vyakte naShTe.api naamaitannR^ivaktreShvanuvartate . tena naamnaa niruupyatvaadvyakta.n tadruupamuchyate .. 41.. nistattvatvaadvinaashitvaadvaachaarambhaNanaamataH . vyaktasya na tu tadruupa.n satya.n ki~nchinmR^idaadivat.h .. 42.. vyaktakaale tataH puurvamuurdhvamapyekaruupabhaak.h . satattvamavinaasha.n cha satyaM mR^idvastu kathyate .. 43.. vyakta.n ghaTo vikaarashchetyetairnaamabhiriiritaH . arthashchedanR^itaH kasmaanna mR^idbodhe nivartate .. 44.. nivR^itta eva yasmaatte tatsatyatvamatirgataa . iidR^i~NnivR^ittirevaatra bodhajaa na tvabhaasanam.h .. 45.. pumaanadhomukhaH niire bhaato.apyasti na vastutaH . taTasthamartyavattasminnaivaasthaa kasyachitkvachit.h . iidR^igbodhe pumarthatvaM matamadvaitavaadinaam.h .. 46 mR^idruupasyaaparityaagaadvivartatva.n ghaTe sthitam.h . pariNaame puurvaruupa.n tyajettatkShiiraruupavat.h . mR^itsuvarNe nivartete ghaTakuNDalayorna hi .. 47.. ghaTe naShTe na mR^idbhaavaH kapaalaanaamavekShaNaat.h . maiva.n chuurNe.asti mR^idruupa.n svarNaruupa.n tvatisphuTam.h .. 48.. kShiiraadau pariNaamo.astu punastadbhaavavarjanaat.h . etaavataa mR^idaadiinaa.n dR^iShTaantatva.n na hiiyate .. 49.. aarambhavaadinaH kaarye mR^ido dvaiguNyamaapatet.h . ruupasparshaadayaH proktaaH kaarya kaaraNayoH pR^ithak.h .. 50.. mRRitsuvarNamayashcheti dR^iShTaantatrayamaaruuNiH . praahaato vaasayetkaaryaanR^itatva.n sarvavastuShu .. 51.. kaaraNaj~naanataH kaaryavij~naana.n chaapi so.avadat.h . satyaj~naane.anR^itaj~naa.n kathamatropapadyate .. 52.. samR^itkasya vikaarasya kaaryataa lokadR^iShTitaH . vaastavo.atra mR^ida.nsho.asya bodhaH kaaraNabodhataH .. 53.. anR^itaa.nsho na boddhavyastadbodhaanupayogataH . tattvaj~naanaM pumartha.n syaannaanR^ita a.nshaavabodhanam.h .. 54.. tarhi kaaraNavij~naanaatkaryaj~naamitiirite . mR^idbodhaanmR^ittikaa buddhetyukta.n syaatko.atra vismayaH .. 55.. satya.n kaaryeShu vastva.nshaH kaaraNaatmeti jaanataH . vismayo maastvihaaj~nasya vismayaH kena vaaryate .. 56.. aarambhii pariNaamii cha laukikashchaikakaaraNe . j~naate sarvamata.n shrutvaa praapnuvantyeva vismayam.h .. 57.. advaite.abhimukhiikartumevaatraikasya bodhataH . sarvabodhaH shrutau naiva naanaatvasya vivakShayaa .. 58.. ekamR^itpiNDavij~naanaatsarvamR^iNmayadhiiryathaa . tathaikabrahmabodhena jagadbuddhirvibhaavyataam.h .. 59.. sachchitsukhaatmakaM brahma naamaruupaatmaka.n jagat.h . taapaniiye shrutaM brahma sachchidaanandalakShaNam.h .. 60.. sadruupamaaruNiH praaha praj~naanaM brahma bahvR^ichaaH . sanatkumaara aanandamevamanyatra gamyataam.h .. 61.. vichintya sarvaruupaaNi kR^itvaa naamaani tiShThati . aha.n vyaakaravaaNiime naamaruupe iti shrutiH .. 62.. avyaakR^itaM puraa sR^iShTeruurdhva.n vyaakriiyate dvidhaa . achintyashaktirmaayaiShaa brahmaNyavyaakR^itaabhidhaa .. 63.. avikriyabrahmaniShThaa vikaara.n yaatyanekadhaa . maayaa.n tu prakR^iti.n vidyaanmaayina.n tu maheshvaram.h .. 64.. aadyo vikaara aakaashaH so.asti bhaatyapi cha priyaH . avakaashastasya ruupa.n tanmithyaa na tu tattrayam.h .. 65.. na vyakteH puurvamastyeva na pashchaachcha vinaashataH . aadaavante cha yannaasti vartamaane.api tattathaa .. 66.. avyaktaadiini bhuutaani vyaktamadhyaani bhaarata . avyaktanidhanaaneevetyaaha kR^iShNo.arjunaM prati .. 67.. mR^idvatte sachchidaanandaa anugachchhanti sarvada . niraakaashe sadaadiinaamanubhuutirnijaatmani .. 68.. avakaashe vismR^ite.atha tatra kiM bhaati te vada . shuunyameveti chedastu naama taadR^igvibhaati hi .. 69.. taadR^iktvaadeva tatsattvamaudaasiinyena tatsukham.h . aanukuulyapraatikuulyahiina.n yattannija.n sukham.h .. 70.. aanukuulye harShadhiiH syaatpraatikuulye tu duHkhadhiiH . dvayaabhaave nijaanando nija.n duHkha.n tu na kvachit.h .. 71.. nijaanande sthite harShashokayorvyatyayaH kShaNaat.h . manasaH kShaNikatvena tayormaanasateShyataam.h .. 72.. aakaashe.apyevamaanandaH sattaabhaane tu saMmate . vaayvaadidehaparyantavastuShveva.n vibhaavyataam.h .. 73.. gatisparshau vaayuruupa.n vahnerdaahaprakaashane . jalasya dravataa bhuumeH kaaThinya.n cheti nirNayaH .. 74.. asaadhaaraNa aakaashe oShadhyannavapuHShvapi . eva.n vibhaavya manasaa tattadruupa.n yathochitam.h .. 75.. anekadhaa vibhinneShu naamaruupeShu chaikadhaa . tiShThanti sachchidaanandaavisa.nvaadaH na kasyachit.h .. 76.. nistattve naamaruupe dve janmanaashayute cha te . buddhyaa brahmaNi viikShasva samudre budbudaadivat.h .. 77.. sachchidaanandaruupe.asmin puurNe brahmaNi viikShite . svayamevaavajaanaati naamaruupe shanaiH shanaiH .. 78.. yaavadyaavadavaj~naa syaattaavattaavattadiikShaNam.h . yaavadyaavadviikShyate tattaavattaavadubhe tyajet.h .. 79.. tadabhyaasena vidyaayaa.n susthitaayaamayaM pumaan.h . jiivanneva bhavenmukto vapurastu yathaa tathaa .. 80.. tachchintana.n tatkathanamanyonya.n tatprabodhanam.h . etadekaparatva.n cha tadabhyaasa.n vidurbudhaaH .. 81.. vaasanaanekakaalinaa diirghakaala.n nirantaram.h . saadara.n chaabhyasyamaane sarvathaiva nivartate .. 82.. mR^ichchhaktivadbrahmashaktiranekaananR^itaansR^ijet.h . yadvaa jiivagataa nidraa svapnashchaatra nidarshanam.h .. 83.. nidraashaktiryathaa jiive durghaTasvapnakaariNii . brahmaNyeShaa tathaa maayaa sR^iShTisthityantakaariNii .. 84.. svapne viyadgatiM pashyetsvamuurdhachchhedana.n yathaa . muhuurte vatsaraugha.n cha mR^itaM putraadikaM punaH .. 85.. ida.n yuktamida.n neti vyavasthaa tatra durlabhaa . yathaa yathekShyate yadyattattadyukta.n tathaa tathaa .. 86.. iidR^isho mahimaa dR^iShTo nidraashakteryadaa tadaa . maayaashakterachintyo.ayaM mahimeti kimadbhutam.h .. 87.. shayaane puruShe nidraa svapnaM bahuvidha.n sR^ijet.h . brahmaNyeva.n nirvikaare vikaaraankalpayatyasau .. 88.. khaanilaagnijalorvyaNDalokapraaNishilaadikaaH . vikaaraaH praaNidhiiShvantashchichchhaayaa pratibimbati .. 89.. chetanaachetaneShveShu sachchidaanandalakShaNam.h . samaanaM brahma bhidyete naamaruupe pR^ithakpR^ithak.h .. 90.. brahmaNyete naamaruupe paTe chitramiva sthite . upekShya naamaruupe dve sachchidaanandadhiirbhavet.h .. 91.. jalasthe.adhomukhe svasya dehe dR^iShTe.apyupekShya tam.h . tiirastha eva dehe sve taatparya.n syaadyathaa tathaa .. 92.. sahasrasho manoraajye vartamaane sadaiva tat.h . sarvairuupekShyate tadvadupekShaa naamaruupayoH .. 93.. kShaNe kShaNe manoraajyaM bhavatyevaanyathaanyathaa . gata.n gataM punarnaasti vyavahaaro bahistathaa .. 94.. na baalya.n yauvane labhya.n yauvana.n sthavire tathaa . mR^itaH pitaa punarnaasti naayaatyeva gata.n dinam.h .. 95.. manoraajyaadvisheShaH kaH kShaNadhva.nsini laukike . ato.asminbhaasamaane.api tatsatyatvadhiya.n tyajet.h .. 96.. upekShite laukike dhiirnirvighnaa brahmachintane . naTavatkR^itrimaasthaayaa.n nirvahatyeva laukikam.h .. 97.. pravahatyapi niire.adhaH sthiraa prauDha shilaa yathaa . naamaruupaanyathaatve.api kuuTasthaM brahma naanyathaa .. 98.. niShchhidre darpaNe bhaati vastugarbhaM bR^ihadviyat.h . sachchitghane tathaa naanaajagadgarbhamida.n viyat.h .. 99.. adR^iShTvaa darpaNa.n naiva tadantasthe kShaNa.n yathaa . amatvaa sachchidaananda.n naamaruupamatiH kutaH .. 100.. prathama.n sachchidaanande bhaasamaane.atha taavataa . buddhi.n niyamya naivordhva.n dhaarayennaamaruupayoH .. 101.. eva.n cha nirjagadbrahma sachchidaanandalakShaNam.h . advaitaananda etasminvishraamyantu janaashchiram.h .. 102.. brahmaanandaabhidhe granthe tR^itiiye.adhyaaya iiritaH . advaitaananda eva syaajjaganmithyaatvachintayaa .. 103.. iti brahmaanande.advaitaanandaH samaaptaH .. 13.. \medskip\hrule\medskip brahmaanande vidyaanandonaama \- chaturdashaH parichchhedaH . yogenaatmavivekena dvaitamithyaatvachintayaa . brahmaanandaM pashyato.atha vidyaanando niruupyate .. 1.. viShayaanandavadvidyaanandodhiivR^ittiruupkaH . duHkhaabhaavaadiruupeNa prokta eSha chaturvidhaH .. 2.. duHkhaabhaavashcha kaamaaptiH kR^itakR^ityo.ahamityasau . praaptapraapyo.ahamityeva.n chaaturvidhyamudaahR^itam.h .. 3.. aihika.n cha aamuShmika.n chetyeva.n duHkha.n dvidheritam.h . nivR^ittimaihikasyaaha bR^ihadaaraNyaka.n vachaH .. 4.. aatmaana.n chedvijaaniiyaadayamasmiiti puuruShaH . kimichchhankasya kaamaaya shariiramanusa.njvaret.h .. 5.. jiivaatmaa paramaatmaa chetyaatmaa dvividha iiritaH . chittaadaatmyaattribhirdehairjiivaH sanbhoktR^itaa.n vrajet.h .. 6.. paramaatmaa sachchidaanandastaadaatmya.n naamaruupayoH . gatvaa bhogyatvamaapannastadviveke tu nobhayam.h .. 7.. bhogyamichchhanbhokturarthe shariiramanusa.njvaret.h . jvaraastriShu shariireShu sthitaa na tvaatmano jvaraaH .. 8.. vyaadhayo dhaatuvaiShamye sthuuladehe sthitaa jvaraaH . kaamakrodhaadayaH suukShme dvayorbiija.n tu kaaraNe .. 9.. advaitaanandamaargeNa paraatmani vivechite . apashyanvaastavaM bhogya.n ki.n naamechchhetparaatmavit.h .. 10.. aatmaanandoktariityaasminjiivaatmanyavadhaarite . bhoktaa naivaasti ko.apyatra shariiraanujvaraH kutaH .. 11.. puNyapaapadvaye chintaa duHkhamaamuShmikaM bhavet.h . prathamaadhyaaya evokta.n chintaa naina.n tapediti .. 12.. yathaa puShkaraparNe.asminnapaamashleShaNa.n tathaa . vedanaaduurdhvamaagaamikarmaNo.ashleShaNaM budhe .. 13.. iShiikaatR^iNatuulasya vahnidaahaH kShaNaadyathaa . tathaa sa~nchitakarmaasya dagdhaM bhavati vedanaat.h .. 14.. yathaidhaa.nsi samiddho.agnirbhasmasaatkurute.arjuna . j~naanaagniH sarvakarmaaNi bhasmasaatkurute tathaa .. 15.. yasya naaha.nkR^ito bhaavo buddhiryasya na lipyate . hatvaapi sa imaa.n lokaanna hanti na nibadhyate .. 16.. maataapitrorvadhaH steyaM bhruuNahatyaanyadiidR^isham.h . na mukti.n naashayetpaapaM mukhakaantirna nashyati .. 17.. duHkhaabhaavavadevaasya sarvakaamaaptiriiritaa . sarvaankaamaanasaavaapya hyamR^ito bhavadityataH .. 18.. jakShankriiDanratiM praaptaH striibhiryaanaistathetaraiH . shariira.n na smaretpraaNa.n karmaNaa jiivayedamum.h .. 19.. sarvaankaamaansahaapnoti naanyavajjanmakarmabhiH . vartante shrotriye bhogaa yugapatkramavarjitaaH .. 20.. yuvaa ruupii cha vidyaavaanniirogo dR^iDhachittavaan.h . sainyopetaH sarvapR^ithvii.n vittapuurNaaM prapaalayan.h .. 21.. sarvairmaanuShyakairbhogaiH sampannastR^iptabhuumipaH . yamaanandamavaapnoti brahmavichcha tamashnute .. 22.. martyebhoge dvayornaasti kaamastR^iptirataH samaa . bhogaanniShkaamataikasya parasyaapi vivekataH .. 23.. shrotriyatvaadvedashaastrairbhogyadoShaanavekShate . raajaa bR^ihadratho doShaa.nstaangaathaabhirudaaharat.h .. 24.. dehadoShaashchittadoShaa bhogyadoShaa anekashaH . shunaa vaante paayase no kaamastadvadvivekinaH .. 25.. niShkaamatve same.apyatra raaj~naH saadhana sa~nchaye . duHkhamaasiidbhaavinaashaaditibhiiranuvartate .. 26.. nobhaya.n shrotriyasyaatastadaanando.adhiko.anyataH . gandharvaananda aashaasti raaj~no naasti vivekinaH .. 27.. asminkalpe manuShyaH sanpuNyapaapavisheShataH . gandharvatva.n samaapanno martyo gandharva uchyate .. 28.. puurvakalpe kR^itaatpuNyaatkalpaadaaveva chedbhavet.h . gandharvatva.n taadR^iSho.atra devagandharva uchyate .. 29.. agniShvaattaadayo loke pitarashchiravaasinaH . kalpaadaaveva devatva.n gataa aajaanadevataaH .. 30.. asminkalpe.ashvamedhaadi karma kR^itvaa mahatpadam.h . avaapyaajaanadevairyaaH puujyaastaaH karmadevataaH .. 31.. yamaagnimukhyaaH devaaH syurjaataavindrabR^ihaspatii . prajaapatirviraaT prokto brahmaa suutraatmanaamakaH .. 32.. saarvabhaumaadisuutraantaa uttarottarakaaminaH . avaa~Nmanasagamyo.ayamaatmaanandastataH paraH .. 33.. taiHstaiH kaamyeShu sarveShu sukheShu shrotriyo yataH . nispR^ihastena sarveShaamaanandaaH santi tasya te .. 34.. sarvakaamaaptireShoktaa yadvaa saakShi chidaatmataa . svadehavatsarvadeheShvapi bhogaanavekShate .. 35.. aj~nasyaapyetadastyeva na tu tR^iptirabodhataH . yo veda so.ashnute sarvaankaamaanitiyabraviichchhrutiH .. 36.. yadvaa sarvaatmataa svasya saamnaa gaayati sarvadaa . ahamanna.n tathaannaadashcheti saamasvadhiiyate .. 37.. duHkhaabhaavashcha kaamaaptirubhe hyeva.n niruupite . kR^itakR^ityatvamanyachcha praaptapraapyatvamiikShyataam.h .. 38.. ubhaya.n tR^iptidiipe hi samyagasmaabhiriiritam.h . ta evaatraanusandheyaaH shlokaa buddhivishuddhaye .. 39.. aihikaamuShmikavraatasiddhyai mukteshcha siddhaye . bahu kR^ityaM puraasyaabhuuttatsarvamadhunaa kR^itam.h .. 40.. tadetatkR^itakR^ityatvaM pratiyogipuraHsaram.h . anusandadhadevaayameva.n tR^ipyati nityashaH .. 41.. duHkhino.aj~naaH sa.nsarantu kaamaM putraadyapekShayaa . paramaanandapuurNo.aha.n sa.nsaraami kimichchhayaa .. 42.. anutiShThantu karmaaNi paralokayiyaasavaH . sarvalokaatmakaH kasmaadanutiShThaami ki.n katham.h .. 43.. vyaachakShataa.n te shaastraaNi vedaanadhyaapayantu vaa . ye.atraadhikaariNo me tu naadhikaaro.akriyatvataH .. 44.. nidraabhikShe snaanashauche nechchhaami na karomi cha . draShTaarashchetkalpayanti kiM me syaadanyakalpanaat.h .. 45.. gu~njaapu~njaadi dahyeta naanyaaropitavahninaa . naanyaaropitasa.nsaaradharmaanevamahaM bhaje .. 46.. shR^iNvantvaj~naatatattvaaste jaanankasmaachchhR^iNomyaham.h . manyantaa.n sa.nshayaapannaa na manye.ahamasa.nshayaH .. 47.. viparyasto nididhyaasetki.n dhyaanamaviparyayaat.h . dehaatmatvaviparyaasa.n na kadaachidbhajaamyaham.h .. 48.. ahaM manuShya ityaadivyavahaaro vinaapyamum.h . viparyaasa.n chiraabhyastavaasanaato.avakalpate .. 49.. praarabdhakarmaNi kShiiNe vyavahaaro nivartate . karmaakShaye tvasau naiva shaamyeddhyaanasahasrataH .. 50.. viralatva.n vyavahR^iteriShTa.n cheddhyaanamastu te . abaadhikaa.n vyavahR^itiM pashyandhyaayaamyaha.n kutaH .. 51.. vikShepo naasti yasmaanme na samaadhistato mama . vikShepo vaa samaadhirvaa manasaH syaadvikaariNaH .. 52.. nityaanubhavaruupasya ko me vaa.anubhavaH pR^ithak.h . kR^ita.n kR^ityaM praapaNiiyaM praaptamityeva nishchayaH .. 53.. vyavahaaro laukiko vaa shaastriiyo vaa.anyathaa.api vaa . mamaakarturalepasya yathaa.a.arabdhaM pravartataam.h .. 54.. athavaa kR^itakR^ityo.api lokaanugrahakaamayaa . shaastriiyeNaiva maargeNa varte.aha.n kaa mama kShatiH .. 55.. devaarchanasnaanashauchabhikShaadau vartataa.n vapuH . taara.n japatu vaaktadvatpaThatvaamnaayamastakam.h .. 56.. viShNu.n dhyaayatu dhiiryadvaa brahmaanande viliiyataam.h . saakShyaha.n ki~nchidapyatra na kurve naapi kaaraye .. 57.. kR^itakR^ityatayaa tR^iptaH praaptapraapyatayaa punaH . tR^ipyanneva.n svamanasaa manyate.asau nirantaram.h .. 58.. dhanyo.aha.n dhanyo.aha.n nitya.n svaatmaanama~njasaa vedmi . dhanyo.aha.n dhanyo.ahaM brahmaanando vibhaati me spaShTam.h .. 59.. dhanyo.aha.n dhanyo.aha.n duHkha.n saa.nsaarika.n na viikShe.adya . dhanyo.aha.n dhanyo.aha.n svasyaaj~naanaM palaayita.n kvaapi .. 60.. dhanyo.aha.n dhanyo.aha.n kartavyaM me na vidyate ki~nchit.h . dhanyo.aha.n dhanyo.ahaM praaptavya.n sarvamadya sampannam.h .. 61.. dhanyo.aha.n dhanyo.aha.n tR^ipterme kopamaa bhavelloke . dhanyo.aha.n dhanyo.aha.n dhanyo dhanyaH punaH punardhanyaH .. 62.. aho puNyamaho puNyaM phalitaM phalita.n dR^iDham.h . asya puNyasya sampatteraho vayamaho vayam.h .. 63.. aho shaastramaho shaastramaho gururaho guruH . aho j~naanamaho j~naanamaho sukhamaho sukham.h .. 64.. brahmaanandaabhidhe granthe chaturtho.adhyaaya iiritaH . vidyaanandastadutpattiparyanto.abhyaasa iShyataam.h .. 65.. iti brahmaanande vidyaanandaH samaaptaH .. 14.. \medskip\hrule\medskip brahmaanande viShayaanando naama pa~nchadashaH parichchhedaH . athaatra viShayaanando brahmaanandaa.nsharuupabhaak.h . niruupyate dvaarabhuutastada.nshatva.n shrutirjagau .. 1.. eSho.asya paramaanando yo.akhaNDaikarasaatmakaH . anyaani bhuutaanyetasya maatraamevopabhu~njate .. 2.. shaantaa ghoraastathaa muuDhaa manaso vR^ittayastridhaa . vairaagya.n kShaantiraudaaryamityaadyaaH shaantavR^ittayaH .. 3.. tR^iShNaa sneho raagalobhaavityaadyaa ghoravR^ittayaH . saMmohobhayamityaadyaaH kathitaa muuDhavR^ittayaH .. 4.. vR^ittiShvetaasu sarvaasu brahmaNashchitsvabhaavataa . pratibimbati shaantaasu sukha.n cha pratibimbati .. 5.. ruupa.n ruupa.n babhuuvaasau pratiruupa iti shrutiH . upamaa suuryaketvaadi suutrayaamaasa suutrakR^it.h .. 6.. eka eva hi bhuutaatmaa bhuute bhuute vyavasthitaH . ekadhaa bahudhaa chaiva dR^ishyate jalachandravat.h .. 7.. jale praviShTashchandro.ayamaspaShTaH kaluShe jale . vispaShTo nirmale tadvaddvedhaa brahmaapi vR^ittiShu .. 8.. ghoramuuDhaasu maalinyaatsukhaa.nshasya tiraskRRitiH . iiShannairmalyatastatra chida.nshapratibimbanam.h .. 9.. yadvaapi nirmale niire vahnerauShNyasya sa.nkramaH . na prakaashasya tadvatsyaachchinmaatrodbhuutiratra cha .. 10.. kaaShThe tvauShNyaprakaashau dvaavudbhava.n gachchhato yathaa . shaantaasu sukhachaitanye tathaivodbhuutimaapnutaH .. 11.. vastusvaruupamaashritya vyavasthaa tuubhayoH samaa . anubhuutyanusaareNa kalpyate hi niyaamakam.h .. 12.. na ghoraasu na muuDhaasu sukhaanubhava iikShyate . shaantaasvapi kvachitkashchitsukhaatishaya iishyataam.h .. 13.. gR^ihakShetraadiviShaye yadaa kaamo bhavettadaa . raajasasyaasya kaamasya ghoratvaattatra no sukham.h .. 14.. siddhyenna vetyasti duHkhamasiddhau tadvivardhate . pratibandhe bhavetkrodho dveSho vaa pratibandhakaH .. 15.. ashakyashchetpratiikaaro viShadaH syaatsa taanasaH . krodhaadiShu mahaaduHkha.n sukhasha~Nkaapi duurataH .. 16.. kaamyalaabhe harShavR^ittiH shaantaa tatra mahatsukham.h . bhoge mahattara.n laabhaprasaktaaviiShadeva hi .. 17.. mahattama.n viraktau tu vidyaanande tadiiritam.h . eva.n kShaantau tathaudaarye krodhalobhanivaaraNaat.h .. 18.. yadyatsukhaM bhavettattadbrahmaiva pratibimbanaat.h . vR^ittiShvantarmukhaa svasya nirvighnaM pratibimbanam.h .. 19.. sattaa chitiH sukha.n cheti svabhaavaa brahmaNastrayaH . mR^ichchhilaadiShu sattaiva vyajyate netaraddvayam.h .. 20.. sattaa chitirdvaya.n vyakta.n dhiivR^ittyorghoramuuDhayoH . shaantavR^ittau traya.n vyaktaM mishraM brahmetthamiiritam.h .. 21.. amishra.n j~naanayogaabhyaa.n tau cha puurvamudiiritau . aadye.adhyaaye yogachintaa j~naanamadhyaayordvayoH .. 22.. asattaa jaaDyaduHkhe dve maayaaruupa.n traya.n tvidam.h . asattaa narashR^i~Ngaadau jaaDya.n kaaShThashilaadiShu .. 23.. ghoramuuDhadhiyorduHkhamevaM maayaa vijR^imbhitaa . shaantaadi buddhivR^ittyaikyaanmishraM brahmeti kiirtitam.h .. 24.. eva.n sthite.atra yo brahma dhyaatumichchhetpumaanasau . nR^ishR^i~NgaadimupekSheta shiShTa.n dhyaayedyathaayatham.h .. 25.. shilaadau naamaruupe dve tyaktvaa sanmaatrachintanam.h . tyaktvaa duHkha.n ghoramuuDhadhiyoH sachchidvichintanam.h .. 26.. shaantaasu sachchidaanandaa.nstriinapyeva.n vichintayet.h . kaniShThamadhyamotkR^iShTaastisrashchintaaH kramaadimaaH .. 27.. mandasya vyavahaare.api mishrabrahmaNi chintanam.h . utkR^iShTa.n vyaktumevaatra viShayaananda iiritaH .. 28.. audaasiinye tu dhiivR^itteH shaithilyaaduttamottamam.h . chintana.n vaasanaanande dhyaanamukta.n chaturvidham.h .. 29.. na dhyaana.n j~naanayogaabhyaaM brahmavidyaiva saa khalu . dhyaanenaikaagryamaapanne chitte vidyaa sthiriibhavet.h .. 30.. vidyaayaa.n sachchidaanandaa akhaNDaikarasaatmataam.h . praapya bhaanti na bhedena bhedakopaadhivarjanaat.h .. 31.. shaantaa ghoraaH shilaadyaashcha bhedakopaadhayo mataaH . yogaad vivekato vaiShamupaadhiinaamapaakR^itiH .. 32.. nirupaadhibrahmatattve bhaasamaane svayaMprabhe . advaite tripuTii naasti bhuumaanando.ata uchyate .. 33.. brahmaananda abhidhe granthe pa~nchamo.adhyaaya iiritaH . viShayaananda etena dvaareNaantaH praveshyataam.h .. 34.. priiyaaddhariharo.anena brahmaanandena sarvadaa . paayaachcha praaNinaH sarvaansvaashritaa.n shuddhamaanasaan.h .. 35.. iti brahmaanande viShayaanandaH samaaptaH .. 15.. iti shriimatparamaha.nsaparivraajakaachaarya shrii vidyaaraNyamunivirachitaH pa~nchadashii granthaH samaaptaH . ## Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}