%@@1 % File name : tarka2.itx %-------------------------------------------- % Text title : Tarka-Samgraha of Annambhatta % Author : Annambhatta % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism % Description/comments : Tarka-Samgraha with the Dipika of Annambhatta and % notes" translated by Swami Virupaksananda, % Sri Ramakrishna Math, Madras, 1984, ISBN 81-7120-674-3 % Transliterated by : Sovarel Vlad svlad1972@rediffmail.com % Proofread by : Sovarel Vlad svlad1972@rediffmail.com % Latest update : June 29, 2001 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % ftp://jaguar.cs.utah.edu/sanskrit/sanskrit.html %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % %-------------------------------------------------------- %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Tarka-Sangraha of Annambhatta ..}## \itxtitle{.. annambhaTTalikhita tarkasa.ngraha ..}##\endtitles ## nidhaaya hR^idi vishveshaM vidhaaya guruvandanam | baalaanaaM sukhabodhaaya kriyate tarkasa.ngrahaH || dravyaguNakarmasaamaanyavisheshhasamavaayaa.abhaavaaH saptapadaarthaaH || 1|| tatra dravyaaNi pR^ithivyaptejovaayvaakaashaakaaladigaatmamanaa.nsi navaiva || 2|| ruuparasagandhasparshasa.nkhyaaparimaaNapR^ithaktvasa.nyogavibhaga\- paratvaaparatvagurutva\- dravatva\-sneha\-shabda\-buddhi\-sukha\-duHkhechchhaa\-dveshha\-prayatna\- dharmaadharma\-sa.nskaaraaH chaturvi.nshatirguNaaH || 3|| utkShepaNaapakShepaNaaku~nchanaprasaaraNagamanaani pa~ncha karmaaNi || 4|| paramaparaM cheti dvividhaM saamaanyam || 5|| nityadravyavR^ittayo visheshhaastvanantaa eva || 6|| samavaayastveka eva || 7|| abhaavashchaturvidhaH praagabhaavaH pradhva.nsaabhaavaH atyantaabhaavaH anyonyaabhaavashcheti || 8|| tatra gandhavatii pR^ithivii | saa dvividhaanityaa.anityaa cha | nityaa paramaaNuruupaa | anityaa kaaryaruupaa | punastrividhaa shariirendriyavishhayabhedaat | shariiramasmadaadiinaam | indriyaM ganddhagraahakaM ghraaNam | tachcha naasaagravarti | vishhayo mR^itpaashhaaNaadiH || 9|| shiitasparshavatyaH aapaH | taa dvividhaaH nityaa anityaashcha | nityaH paramaaNuruupaaH | anityaaH kaaryaruupaaH | punastrividhaa shariirendriyavishhayabhedaat | shariiraM varuNaloke | indriyaM rasagraahakaM rasanaM jihvaagravarti | vishhayaH saritsamudraadiH || 10|| ushhNasparshavattejaH | tachcha dvividhaM nityamanityaM cha | nityaM paramaaNuruupaM | anityaM kaaryaruupaM | punastrividhaM shariirendriyavishhayabhedaat | shariiramaadityaloke prasiddham | indriyaM ruupagraahakaM chakShuH kR^ishhNataaraagravarti | vishhayashchaturvidhaH bhaumadivyaudaryaakaraja bhedaat | bhaumaM vahnyaadikam | abindhanaM divyaM vidyudaadi | bhuktasya pariNaamaheturaudaryam | aakarajaM suvarNaadi || 11|| ruuparahiitaH sparshavaanvaayuH | sa dvividhaH nityo.anityashcha | nityaH paramaaNuruupaH | anityaH kaaryaruupaH | punastrividhaH shariirendriyavishhayabhedaat | shariiraM vaayuloke | indriyaM sparshagraahakaM tvaksarvashariiravarti | vishhayo vR^ikShaadikampanahetuH || 12|| shariiraantaHsa.nchaarii vayuH praaNaH | sa cha eko.apyupaadhibhedaatpraaNaapaanaadisa.nj~naaM labhate || 13|| shabdaguNakamaakaasham | tachchaikaM vibhu nitya~ncha || 14|| atiitaadivyavahaarahetuH kaalaH | sa chaiko vibhurnityshcha || 15|| praachyaadivyavahaaraheturdik | saa chaikaa vibhvii nityaa cha || 16|| j~naanaadhikaraNamaatmaa | sa dvividhaH paramaatmaa jiivaatmaa cha | tatreshvaraH sarvaj~naH paramaatmaika eva | jiivaatmaa pratishariiraM bhinno vibhurnityashcha || 17|| sukhaadyupalabdhisaadhanamindriyaM manaH | tachcha pratyaatmaniyatatvaadanantaM paramaaNuruupaM nityaM cha || 18|| chakShurmaatragraahyo guNo ruupam | tachcha shuklaniilapiitaraktaharitakapishachinna bhedaatsaptavidham | pR^ithiviijalatejovR^itti | tatra pR^ithivyaaM saptavidham | abhaasvarashuklaM jale | bhaasvarashuklaM tejasi || 19|| rasanagraahyo guNo rasaH | sa cha madhuraamlalavaNakaTukashhaayatiktabhedaat shhaDvidhaH | pR^ithiviijalavR^ittiH | tatra pR^ithivyaaM shhaDvidhaH| jale madhura eva || 20|| ghraaNagraahyo guNo gandhaH | sa dvividhaH surabhirasurabhishcha | pR^ithiviimatravR^ittiH || 21|| tvagindriyamaatragraahyo guNaH sparshaH | sa cha trividhaH shiitoshhNaanushhNaashiitabhedaat | pR^ithivyaptejovaayuvR^ittiH | tatra shiito jale | ushhNastejasi | anushhNaashiitaH pR^ithiviivaayvoH || 22|| ruupaadichatushhTayaM pR^ithivyaaM paakajamanityaM cha | anyatra apaakajaM nityamanityaM cha | nityagataM nityam | anityagatamanityam || 23|| ekatvaadivyavahaarahetuH sa.nkhyaa | saa navadravyavR^ittiH ekatvaadiparaardhaparyantaa | ekatvaM nityamanityaM cha | nityagataM nityam | anityagatamanityam | dvitvaadikaM tu sarvatraa.anityameva || 24|| maanavyavahaaraasaadhaaraNakaaraNaM parimaaNam | navadravyavR^ittiH | tachchaturvidham | anu mahaddiirghaM hR^isvaM cheti || 25|| pR^ithagvyavahaaraasaadhaaraNakaaraNaM pR^ithaktvam | sarvadravyavR^ittiH || 26|| sa.nyuktavyavahaarahetuH sa.nyogaH | sarvadravyavR^ittiH || 27|| sa.nyoganaashako guNo vibhaagaH | sarvadravyavR^ittiH || 28|| paraaparavyavahaaraasaadhaaraNakaaraNe paratvaaparatve | pR^ithivyaadichatushhTaya manovR^ittinii | te dvividhe dikkR^ite kaalakR^ite cha | duuraste dikkR^itaM paratvam | samiipasthe dikkR^itamaparatvam | jyeshhThe kaalakR^itaM paratvam | kanishhThe kaalakR^itamaparatvam || 29|| aadyapatanaasamavaayikaaraNaM gurutvam | pR^ithiviijalavR^itti || 30|| aadyasyandanaasamavaayikaaraNaM dravatvam | pR^ithivyaptejovR^itti | taddvividhaM saa.nsiddhikaM naimittikaM cha | saa.nsiddhikaM jale | naimittikaM pR^ithiviitejasoH | pR^ithivyaaM ghR^itaadaavagni sa.nyogajaM dravatvam | tejasi suvarNaadau || 31|| chuurNaadipiNDiibhaavaheturguNaH snehaH | jalamaatravR^ittiH || 32|| shrotragraahyo guNaH shabdaH aakaashamaatravR^ittiH | sa dvividhaH dhvanyaatmakaH varNaatmakashcha | tatra dhvanyaatmakaH bheryaadau | varNaatmakaH sa.nskR^itabhaashhaadiruupaH || 33|| sarvavyavahaaraheturguNo buddhirj~naanam | saa dvividhaa smR^itiranubhavashcha | sa.nskaaramaatrajanyaM j~naanaM smR^itiH | tadbhinnaM j~naanamanubhavaH | sa dvividhaH yathaartho.ayathaarthashcha | tadvati tatprakaarako.anubhavo yathaarthaH | yathaa rajate idaM rajatamiti j~naanam | saiva prametyuchyate | tadabhaavavati tatprakaarako.anubhavo.ayathaarthaH | yathaa shuktaavida.nrajatamiti j~naanam | saiva aprametyuchyate || 34|| yathaarthanubhavashchaturvidhaH pratyakShaanumityupamitishaabdabhedaat | tatkaraNamapi chaturvidhaM pratyakShaanumaanopamaanashaabdabhedaat ||35|| asaadhaaraNaM kaaraNaM karaNam | kaaryaniyatapuurvavR^itti kaaraNaM | kaaryaM praagabhaavapratiyogi || 36|| kaaraNaM trividhaM samavaayyasamavaayinimittabhedaat | yatsamavetaM kaaryamutpadyate tatsamavaayikaaraNam | yathaa ta.ntavaH paTasya paTashcha svagataruupaadeH | kaaryeNa kaaraNena vaa sahaikasminnarthe samavetatve sati yatkaaraNaM tadasamavaayikaaraNam | yathaa ta.ntusa.nyogaH paTasya tanturuupaM paTaruupasya | tadubhayabhinnaM kaaraNaM nimittakaaraNam | yathaa turiivemaadikaM paTasya | tadetattrividhakaaraNamadhye yadasaadhaaraNaM kaaraNaM tadeva karaNam || 37|| tatra pratyakShaj~naanakaraNaM pratyakSham | indriyaarthasa.nnikarshhajanyaM j~naanaM pratyakSham | taddvividhaM nirvikalpakaM savikalpakaM cheti | tatra nishhprakaaraNaM j~naanaM nirvikalpakaM yathedaM ki~nchit | saprakaarakaM j~naanaM savikalpakaM yathaa Dittho.ayaM braahmaNo.ayaM shyaamo.ayaM paachako.ayamiti || 38|| pratyakShaj~naanaheturindriyaarthasa.nnikarshhaH shhaDvidhaH | sa.nyogaH sa.nyuktasamavaayaH sa.nyuktasamavetasamavaayaH samavaayaH samavetasamavaayaH visheshhaNavisheshhyabhaavashcheti | chakShushhaa ghaTapratyakShajanane sa.nyogaH sa.nnikarshhaH | ghaTaruupapratyakShajanane sa.nyuktasamavaayaH sa.nnikarshhaH | chakShuH sa.nyukte ghaTe ruupasya samavaayaat | ruupatvasaamaanyapratyakShe sa.nyuktasamavetasamavaayaH sa.nnikarshhaH | chakShuH sa.nyukte ghaTe ruupaM samavetaM tatra ruupatvasya samavaayaat | shrotreNa shabdasaakShaatkaare samavaayaH sa.nnikarshhaH karNavivaravartyaakaashasya shrotratvaat shabdasyaakaashaguNatvaadguNaguNinoshcha samavaayaat | shabdatvasaakShaatkaare samavetasamavaayaH sa.nnikarshhaH shrotrsamavete shabde shabdatvasya samavaayaat | abhaavapratyakShe visheshhaNavisheshhyabhaavaH sa.nnikarshhaH ghaTaabhaavavadbhuutalamityatra chakShuH sa.nyukte bhuutale ghaTaabhaavasya visheshhaNatvaat | evaM sa.nnikarshhashhaTkajanyaM j~naanaM pratyakShaM tatkaraNamindriyaM tasmaatindriyaM pratyakShapramaaNamiti siddham || 39|| anumitikaraNamanumaanam | paraamarshajanyaM j~naanamanumitiH | vyaaptivishishhTapakShadharmataaj~naanaM | yathaa vahnivyaapyadhuumavaanayaM parvata iti j~naanaM paraamarshaH | tajjanyaM parvato vahnimaaniti j~naanamanumitiH | yatra yatra dhuumastatra tatraagniriti saahacharyaniyamo vyaaptiH | vyaapyasya parvataadivR^ittitvaM pakShadharmataa || 40|| anumaanaM dvividhaM svaarthaM paraarthaM cha | tatra svaarthaM svaanumitihetuH tathaahi svaayameva bhuuyodarshanena yatra yatra dhuumastatra tatraagniriti mahaanasaadau vyaaptiM gR^ihiitvaa parvatasamiipaM gataH tadgate chaagnau sandihaanaH parvate dhuumaM pashyanvyaaptiM smarati yatra yatra dhuumastatra tatraagniriti | tadanantaraM vahnivyaapyadhumavaanayaM parvata iti j~naanamutpadyate ayameva lishNgaparaamarsha ityuchyate | tasmaatparvato vahnimaaniti j~naanamanumitiH utpadyate | tadetatsvaarthaanumaanam | yattu svayaM dhumaagnimanumaaya paraMpratibodhayituM pa~nchaavayava vaakyaM prayujyate tatparaarthaanumaanam | yathaa parvato vahnimaandhuumatvaadyo yo dhuumavaansa vahnimaanyathaa mahaanasaH tathaa chaayaM tasmaattatheti | anena pratipaaditaallishhNgaatparo.apyagniM pratipadyate || 41|| pratij~naahetuudaaharaNopanayanigamanaani pa~nchaavayavaaH | parvato vahnimaaniti pratij~naa | dhuumavatvaaditi hetuH | yo yo dhuumavaansa vahnimaanyathaa mahaanasa ityudaaharaNam | tathaa chaayamityupanayaH | tasmaattatheti nigamanam || 42|| svaarthaanumitiparaarthaanumityoH lishNgaparaamarsha eva karaNam | tasmaallishNgaparaamarsho.anumaanam || 43|| lishNgaM trividham | anvayavyatireki kevalaanvayi kevalavyatireki cheti | anvayena vyatirekeNa cha vyaaptimadanvayavyatireki | yathaa vahnau saadhye dhuuvattvam | yatra dhuumastatraagniryathaa mahaanasa ityanvayavyaaptiH | yatra vahnirnaasti tatra dhuumo.api naasti yathaa mahaahR^ida iti vyaptirekavyaaptiH | anvayamaatravyaaptikaM kevalaanvayi | yathaa ghaTo.abhidheyaH prameyatvaatpaTavat | atra prameyatvaabhidheyatvayoH vyatirekavyaaptirnaasti sarvasyaapi prameyatvaadabhidheyatvaachcha | vyatirekamaatravyaaptikaM kevalavyatireki yathaa pR^ithiviitarebhyo bhidyate gandhavattvaat | yaditarebhyo na bhidyate na tadgandhavadyathaa jalam | na cheyaM tathaa | tasmaanna tatheti | atra yadgandhavattaditarabhinnamityanvayadR^ishhTaanto naasti pR^ithiviimaatrasya pakShatvaat || 44|| sandigdhasaadhyavaanpakShaH | yathaa dhuumavattve hetau parvataH | nishchitasaadhyavaansapakShaH yathaa tatraiva mahaanasam | nishchitasaadhyaa.abhaavavaanvipakShaH yathaa tatraiva mahaahradaH || 45|| savyabhichaaraviruddhasatpratipakShaasiddhabaadhitaaH pa~ncha hetvaabhaasaaH | savyabhichaaro.anaikaantikaH | sa trividhaH saadhaaraNaasaadhaaraNaanupasa.nhaaribhedaat | tatra saadhyaabhaavavadvR^ittiH saadhaaraNo.anaikaantikaH yathaa parvato vahnimaanprameyatvaaditi | prameyatvasya vahnyabhaavavati hrade vidyamaanatvaat | sarvasapakShavipakShavyaavR^ittaH pakShamaatravR^ittiH asaadhaaraNaH | yathaa shabdo nityaH shabdatvaaditi | shabdatvaM hi sarvebhyo nityebhyo.anityebhyashcha vyaavR^ittaM shabdamaatravR^ittiH | anvayavyatirekadR^ishhTaantarahito.anupasa.nhaarii | yathaa sarvamanityaM prameyatvaaditi | atra sarvasyaapi pakShatvaaddR^ishhTaanto naasti | saadhyaabhaavavyaapto heturviruddhaH | yathaa shabdo nityaH kR^itakatvaaditi | kR^itakatvaM hi nityatvaabhaavenaa.anityatvena vyaaptam | yasya saadhyaabhaavasaadhakaM hetvantaraM vidyate sa satpratipakShaH | yathaa shabdo nityaH shraavaNatvaachchhabdatvavat | shabdo.anityaH kaaryatvaadghaTavat | asiddhastrividhaH aashrayaasiddhaH svaruupaasiddho vyaapyatvaasiddhashcheti | aashrayaasiddho yathaa gaganaaravindaM surabhi aravindatvaatsarojaaravindavat | atra gaganaaravindamaashrayaH sa cha naastyeva | svaruupaasiddho yathaa shabdo guNashchaakShushhatvaat | atra chaakShushhatvaM shabdaM naasti shabdasya shraavaNatvaat | sopaadhiko hetuH vyaapyatvaasiddhaH | saadhyavyaapakatve sati saadhanaavyaapakatvamupaadhiH | saadhyasamaanaadhikaraNaatyantaabhaavaapratiyogitvaM saadhyavyaapakatvam | saadhanavannishhThaatyantaabhaavapratiyogitvaM saadhanaavyaapakatvam | parvato dhuumavaanvahnimatvaadityatraardrendhanasa.nyoga upaadhiH | tathaahi | yatra dhuumastatraardrendhanasa.nyoga iti saadhyavyaapakataa | yatra vahnistatraardrendhanasa.nyogo naastyayogolake aardrendhanasa.nyogaabhaavaaditi saadhanaavyaapakataa | evaM saadhyavyaapakatve asti saadhanaavyaapakatvaardrendhanasa.nyoga upaadhiH | sopaadhikatvaadvahnimattvaM vyaapyatvaasiddham | yasya saadhyaabhaavaH pramaaNaantareNa nishchitaH sa baadhitaH | yathaa vahniranushhNo dravyatvaajjalavat | atraanushhNatvaM saadhyaM tadabhaava ushhNatvaM sparshanapratyakSheNa guhyate iti baadhitatvam || 46|| upamitikaraNamupamaanam | sa.nj~naasa.nj~nisambandhaj~naanamupamitiH | tatkaraNaM saadR^ishyaj~naanam | atideshavaakyaarthasmaraNamavaantara vyaapaaraH | tathaa hi kashchidgavayashabdaarthamajaanankutashchidaaraNyakapurushhaadgosadR^isho gavaya iti shrutvaa vana gato vaakyaarthaM smarangosadR^ishaM piNDaM pashyati | tadanantaramasau gavayashabdavaachya ityupamitirutpadyate || 47|| aaptavaakyaM shadbaH | aaptastu yathaarthavaktaa | vaakyaM padasamuuhaH | yathaa gaamaanayeti | shaktaM padam | asmaatpadaadayamartho boddhavya itiishvarasa.nketaH shaktiH || 48|| aakaashNkShaa yogyataa sa.nnidhishcha vaakyaarthaj~naanahetuH padasya padaantaravyatirekaprayuktaanvayaananubhaavakatvamaakaashNkShaa | arthaabaagho yogyataa | padaanaamavilambenochchaaraaraNaM sa.nnidhiH || 49|| aakaashNkShaadirahitaM vaakyamapramaaNam | yathaa gaurashvaH purushho hastiiti na pramaaNamaakaashNkShaavirahaat | agninaa si~nchediti na pramaaNaM yogyataavirahaat | prahare prahare.asahochchaaritaani gaamaanayetyaadipadaani na pramaaNaM saamnidhyaabhaavaat || 50|| vaakyaM dvividham | vaidikaM laukikaM cha | vaidikamiishvaroktatvaatsarvameva pramaaNam | laukikaM tvaaptoktaM pramaaNam | anyadapramaaNam || 51|| vaakyaarthj~naanaM shabdaj~naanam | tatkaraNaM shabdaH || 52|| ayathaarthaanubhavastrividhaH sa.nshayaviparyayatarkabhedaat | ekasmindharmiNi viruddhanaanaadhrmvaishishhTyaavagaahi j~naanaM sa.nshayaH | yathaa sthaaNurvaa purushho veti | mithyaaj~naanaM viparyayaH | yathaa shuktau idaM rajatamiti | vyaapyaaropeNa vyaapakaaropastarkaH yathaa yadi vahnirna syaattarhi dhuumo.api na syaaditi || 53|| smR^itirapi dvividhaa | yathaarthaayathaarthaa cha | pramaajanyaa yathaarthaa | apramaajanyaa.ayathaarthaa || 54|| sarveshhaamanukuulatayaa vedaniiyaM sukham || 55|| sarveshhaaM pratikuulatayaa vedaniiyaM duHkham || 56|| ichchhaa kaamaH || 57|| krodho dveshhaH || 58|| kR^itiH prayatnaH || 59|| vihitakarmajanyo dharmaH || 60|| nishhiddhakarmajanyastvadharmaH || 61|| buddhyaadayo.ashhTaavaatmamaatravisheshhaguNaaH || 62|| buddhiichchhaa prayatnaa dvividhaaH | nityaa anityaashcha | nityaa iishvarasyaanityaa jiivasya || 63|| sa.nskaarastrividhaH | vego bhaavanaa sthitisthaapakashcheti | vegaH pR^ithivyaadichatushhTayamanovR^ittiH | anubhavajanyaa smR^itiheturbhaavanaa | aatmamaatravR^ittiH | anyathaakR^itasya punastadavasthaapakaH sthitisthaapakaH kaTaadipR^ithiviivR^ittiH || 64|| chalanaatmakaM karma | uurdhvadeshasa.nyogaheturutkShepaNam | adhodeshasa.nyogaheturapakShepaNam | shariirasa.nnikR^ishhTasa.nyogaheturaaku~nchanam | viprakR^ishhTasa.nyogahetuH prasaaraNam | anyatsarvaM gamanam | pR^ithivyaadichatushhTayamanomaatravTti || 65|| nityamekamanekaanugataM saamaanyaM dravyaguNakarmavR^itti | taddvividhaM paraa.aparabhedaat | paraM sattaa | aparaM dravyatvaadiH || 66|| nityadravyavR^ittayo vyaavartakaa visheshhaaH || 67|| nityasambandhaH samavaayaH | ayutasiddhavR^ittiH | yayordvayormadhye ekamavinashyadaparaa.ashritamevaavatishhThate taavayutasiddhau yathaa avayavaa.avayavinau kriyaakriyaavantau jaativyaktii visheshhanityadravye cheti || 68|| anaadiH saantaH praagabhaavaH | utpatteH puurvaM kaaryasya | saadiranantaH pradhva.nsaH | utpatyanantaraM kaaryasya | traikaalikasa.nsargaavachchhinnapratiyogitaako.atyantaabhaavaH | yathaa bhuutale ghaTo naastiiti | taadaatmyasambandhaavachchhinnapratiyogitaako.anyonyaabhaavaH | yathaa ghaTaH paTo neti || 69|| sarveshhaaM padaarthaanaaM yathaayathamukteshhvantarbhaavaatsaptaiva padaarthaa iti siddham || 70|| kaNaadanyaayamatayorbaalavyutpattisiddhaye | annaMbhaTTena vidushhaa rachitastarkasa.ngrahaH || iti shriimahaamahopaadhyaaya annaMbhaTTavirachitatarkasa.ngrahaH samaaptaH || ## Encoded by Vlad Sovarel (svlad1972@rediffmail.com) \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}