%@@1 % File name : tarkasangraha.itx %-------------------------------------------- % Text title : tarkasangraha % Author : Annambhatta % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/religion % Description/comments : Stepping stone forunderstanding the Nyaya-Vaisheshika systems of logic. % Transliterated by : Ashish Chandra ashish_chandr70@hotmail.com % Proofread by : Ashish Chandra ashish_chandr70@hotmail.com % Latest update : May 20, 2001 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % ftp://jaguar.cs.utah.edu/sanskrit/sanskrit.html %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto #indian and others with \ mark % are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. tarkasa.ngraha 1-8 ..}## \itxtitle{.. tarkasa.ngraha adhyaaya 1 \- 8 ..}##\endtitles ## atha prathamo.adhyaaya | nidhAya hR^idi vishveshaM vidhAya guruvandanam . bAlAnAM sukhabodhAya kriyate tarkasa.ngraha .. 1 .. dIpikA vishveshvaraM sAmbamUrtiM praNipatya girAM gurum . TIkAM shishuhitAM kurve tarkasa.ngrahadIpikAm .. chikIrShitasya granathasya nirvighnaparisamAptyarthaM shiShTAchArAnumitashrutibodhitakartavyatAk\-iShTadevatAnamaskArAtmakaM ma~NgalaM shiShyashikShAyai granthato nibadhna.nshchikIrShitaM pratijAnIte . nidhAyeti . nanu ma~Ngalasya samAptisAdhanatvaM nAsti . ma~Ngale kR^ite.api kiraNavalyAdau samAptyadarshanAt\, ma~NgalAbhAve.api kAdambarmAdau samAptidarshanAchcha anvayavyatirekAbhyAM vyabhichArAditi chet na . kiraNAvalyAdau vighnabAhulyAtsamAptyabhAvaH . kAdambaryAdau granthAdvahireva ma~NgalaM kR^itmato na vyabhichAraH . nanu ma~Ngalasya ##(##granthAdau##)## kartavyatve kiM pramANamiti chet na . shiShTAchArAnumitashruterev pramANatvAt . tathA hi ma~NgalaM veda\-bodhitkartavyatAkamalaukikAvigItashiShTAchAraviShayatvAddarshAdivat . bhojanAdau vyabhichAra vAraNAya alaukiketi . rAtrishrAddhAdau vyabhichAravAraNAya avigIteti . shiShTapadaM spaShTArtham . na kuryAnniShphalaM karma iti jalatADanAderapi niShiddhatvAt . tarkyante pratipAdyante iti tarkAH dravyAdipadArthAsteShAM sa.ngrahaH sa.nkShepeNa svarUpakathanaM kriyata ityarthaH . kasmai prayojanAyetyata Aha . sukhabodhAyeti . sukhenAnAyAsena yo bodhaH padArthaGYAnaM tasmA ityarthaH . nanu bahuShu tarkagratheShu satsu kimarthampUrvo.ayaM granthaH kriyata ityata Aha . bAlAnAmiti . teShAmativistR^itatvAdvAlAnAM bodho na jAyata ityarthaH . grahaNadhAraNapuTurbAlaH na tu stanandhayaH . kiM kR^itvA kriyata ityata Aha . nidhAyeti . vishveshaM jaganniyantAram . hR^idi nidhAya nitarAM sthApayitvA sadA taddhayAnaparo bhUtvetyarthaH . gurUNAM vidyAgurUNAM\,vandanaM namskAraM\, vidhAya kR^itvetyarthaH .. dravyaguNakarmasAmAnyavisheShasamavAyA.abhAvAH saptapadArthAH .. 2 .. dIpikA padArthAn vibhjate . dravyeti . padasyArthaH padArthaH iti vyutpattyAbhidheyatvaM padArthasAmAnyalakShaNam ##(##labhyate##)## . nanu vibhAgAdeva saptatve siddhe sapta ##(##pada##)## grahaNaM vyarthamiti chet\, na adhikasa.nkhyAvyavachChedArthakatvAt . nanvatiriktaH padArthaH pramito vA na vA . nA.adyaH pramitasya niShedhAyogAt . na dvitIyaH pratiyogipramitiM vinA niShedhAnupapatteriti chet\, na . padArthatvaM dravyAdisaptAnyatamatvavyApyamiti vyavacChedArthakatvAt ##(##saptagrahaNam##)## . nanu saptAnyatamatvaM saptabhinnabhinnatvamiti vaktavyam . saptabhinnasyAprasiddhayA kathaM saptAnyatamatvavyAptinishchaya iti chet\, na . dravyAdisaptAnyatamatvaM nAma dravyAdibhedasaptakAbhAvavattvam . ato doShavirahAt . evamagre.api draShTavyam .. tatra dravyANI pR^ithivyaptejovAyvAkAshakAladigAtmamanA.nsi navaiva .. 3 .. dIpikA davyaM ##(##dravyANi##)## vibhajate . tatreti . tatra dravyAdimadhye . dravyANi navaivetyanvayaH . kAni tAni ityata Aha . pR^ithivIti . nanu tamaso dashamadravyasya vidyamAnatvAtkathaM navaiva dravyANIti . tathA hi . nIlaM tamashchalatItyabAdhitapratItibalAnnIlarUpAdhAratayA kriyAdhAratayA cha tamaso dravyatvaM tAvt siddham . tatra tamaso nAkAshAdipa~nchake.antarbhAvaH rUpavattvAt . ata eva na vAyau\, sparshAbhAvAt sadAgatimattvAbhAvAchcha . nApi tejasi\, bhAsvarUpAbhAvAt uShNasparshAbhAvAchcha . nApi jale\, shItasparshAbhAvAt nIlarUpavattvAchcha . nApi pR^ithivyAM\, gandhAbhAvAt sparsharahitatvAchcha . tasmAttamo dashamadravyamiti chet\, na . tamasastejo.abhAvarUpatvAt . tathA hi . tamo na rUpidravyamAlokAsahakR^itachakShurgrAhyatvAdAlokAbhAvavat . rUpidravyachAkShuShapramAyAmAlokasya kAraNatvAt . tasmAt prauDhaprakAshakatejassAmAnyAbhAvastamaH\, tatra nIlaM tamashchalati iti pratyayo bhramaH . ato nava dravyANIti siddham . dravyatvajAtimattvaM guNavattvaM vA dravyasAmAnyalakShaNam . lakShyaikadeshAvR^ittitvamavyAptiH . yathA goH kapilatvam . alakShye lakShaNasya vartanamativyAptiH . yathA goH shrR^i~Ngitvam . lakShyamAtrAvR^ittitvamasa.nbhavaH . yathA gorekashaphavattvam . etaddUShaNatrayarahitadharmo lakShaNam . sa evAsAdhAraNadharma ityuchyate . lakShayatAvachChedakasamaniyatatvamasAdhAraNatvam . vyAvartakasyaiva lakShaNatve vyAvR^ittAvabhideyatvAdau chAtivyAptiratastadvAraNAya tadbhinnatvaM dharmavisheShaNaM deyam . vyavahArasyApi lakShaNaprayojanatve tanna deyam . vyAvR^itterapi vyavahArasAdhanatvAt . nanu guNavattvaM na dravyalakShaNam\, AdyakShaNAvachChinnaghaTe utpannaviniShTaghaTe chAvyApteriti chet\, na . guNasamAnAdhikaraNasattAbhinnajAtimattvasya vivakShitatvAt . nanvevamapi ekaM rUpaM rasAtpR^ithak iti vyavahArAdrUpAdAvativyAptiriti chet\, na . ekArthasamavAyAdeva tAdR^ishavyavahAropapattau guNe guNAna~NgIkArAt . rUpa\-rasa\-gandha\-sparsha\-sa.nkhyA\-parimANa\-pR^ithak{}tva\-sa.nyoga\-vibhAga\-par atvA\-.aparatva\-gurUtva\-dravatva\-s{}neha\-shabda\-buddhi\-sukha\-duHkhechChA dveSha\-prayat{}na\-dharmAdharma\-sa.nskArAH chaturvi.nshatirguNAH .. 4 .. dIpikA guNAnvibhajate . rUpeti . dravyakarmabhinnatve sati sAmAnyavAn guNaH . guNatvajAtimAnvA . nanu laghutvakaThinatvamR^idutvAdInAM vidyamAnatvAt kathaM chaturvi.nshatirguNA iti chet\, na . laghutvasya gurUtvAbhAvarUpatvAnmR^idutvakaThinatvayoH avayavasa.nyogavisheShatvAt . utkShepaNApakShepaNAku~nchanaprasAraNagamanAni pa~ncha karmANi .. 5 .. dIpikA karma vibhajate . utkShepaNeti . sa.nyogabhinnatve sati sa.nyogAsamavAyikAraNaM karma karmatvajAtimadvA . bhramaNAdInAmapi gamane antarbhAvAnna pa~nchatvavirodhaH .. paramaparaM cheti dvividhaM sAmAnyam .. 6 .. dIpikA sAmAnyaM vibhajate . paramiti . paramadhikadeshavR^itti . aparaM nyUnadeshavR^itti . sAmAnyAdichatuShTaye jAtirnAsti .. nityadravyavR^ittayo visheShAstvanantA eva .. 7 .. dIpikA visheShaM vibhajate . nityeti . pR^ithivyAdichatuShTayaparamANavaH AkAshAdipa~nchakaM cha nityadravyANi . samavAyastveka eva .. 8 .. dIpikA samavAyasya bhedo nAstItyAha . samavAyastviti . abhAvashchaturvidhaH \- prAgabhAvaH\, pradhva.nsAbhAvaH\, atyantAbhAvaH\, anyonyAbhAvashcheti .. 9 .. dIpikA abhAvaM vibhajate . prAgabhAveti . \medskip\hrule\medskip atha dvitiiyo.adhyaaya | tatra gandhavatI pR^ithivI . sA dvividhA\-nityA.anityA cha . nityA paramANurUpA . anityA kAryarUpA . punastrividhA sharIrendriya viShayabhedAt . sharIramasmadAdInAm . indriyaM gandhagrAhakaM ghrANam . tachcha nAsAgravarti . viShayo mR^itpAShANAdiH .. 1.. dIpikA tatroddeshakramAnusArAt prathamaM pR^ithivyA lakShaNamAha . tatreti . nAnA padArthasa.nkIrtanamuddeshaH . uddeshakrame cha saravatrecChaivaM niyAmikA . nanu surabhyasurabhyavayavAkhdhe dravye parasparavirodhena gandhAnutpAdAdavyAptiH . na cha tatra gandhapratItyanupapattiriti vAcyam . avayavagandhasyaiva tatra pratItisa.nbhavena chitragandhAna~NgIkArAt kiM chotpannavinaShTaghaTAdAvavyAptiriti chet na . gandhasamAnAdhikaraNadravyatvAparajAtimattvasya vivakShitatvAt . nanu jalAdAvapi gandhapratItiriti chet na . anvayavyatirekAbhyAM pR^ithivIgandhasyaiva tatra bhAnA~NgIkArAt . nanu kAlasya sarvAdhAratayA sarveShAM lakShaNAnAM kAle.ativyAptiriti chet na . sarvAdhAratAprayojakabhinnasa.nbandhena lakShaNatvasya vivakShitatvAt . pR^ithivIM vibhajate . sA dvividheti . nityatvaM dhva.nsApratiyogitvam . anityatvaM dhva.nsapratiyogitvam . prakArAntareNa vibhajate . punariti . Atmano bhogAyatanaM sharIram . yadavacChinnAtmani bhogo jAyate tadbhogAyatanam . sukhaduHkhasAkShAtkAro bhogaH . shabdetarodbhUtavisheShaguNAnAshrayatve sati GYAnakAraNamanaH sa.nyogAshrayatvamindriyatvam . sharIrendriyabhinno viShayaH . evaM cha gandhavacCharIraM pArthivasharIram\, gandhavadindriyaM pArthivendriyam\, gandhavAn viShayaH pArthivaviShaya iti tattallakShaNaM bodhyam . pArthivasharIraM darshayati . sharIramiti . indriyaM darshayati . indriyamiti . gandhagrAhakamiti prayojanam . ghrANamiti sa.nGYA . nAsAgretyAshrayoktiH . evamuttaratra GYeyam . pArthivaviShayaM darshayati . mR^itapAShANAdIti . shItasparshavatyaH ApaH . tA dvividhAH nityA anityAshcha . nityAH paramANurUpAH . anityAH kAryarUpAH . punaH trividhAH sharIrendriyaviShayabhedAt . sharIraM varUNaloke . indriyaM rasagrAhakaM rasanaM jihvAgravarti . viShayaH sarit samudrAdiH .. 2.. dIpikA apAM lakShaNamAha . shIteti . utapannaviniShTajale.avyAptivAraNAya shItasparshasamAnAdhikaraNadravyatvAparajAtimattvam . ##``##shItaM shilAtalam##"## ityAdau jalasa.nbandhAdeva shItasparshabhAnamiti nAtivyAptiH . anyatsarvaM pUrvarItyA vyAkhyeyam .. uShNasparshavat tejaH . tachcha dvividhaM\, nityamanityaM cha . nityaM paramANurUpam . anityaM kAryarUpam . punaH trividhaM sharIrendriyaviShayabhedAt . sharIraM Adityaloke prasiddham . indriyaM rUpagrAhakaM chakShuH kR^iShNatArAgravarti . viShayaH chaturvidhaH\, bhauma\-divya\-audarya\-Akaraja bhedAt . bhaumaM vahnayAdikam . abindhanaM divyaM vidyudAdi . bhuktasya pariNAmaheturaudaryam . AkarajaM suvarNAdi .. 3.. dIpikA tejaso lakShaNamAha . uShNasparshavaditi . ##`##uShNaM jalam##'## iti pratItestejaH sa.nyogAnuvidhAyitvAnnAtivyAptiH . viShayaM vibhajate . bhaumeti . nanu ##`##suvaNaM pArthivaM##'## pItatvAdgurUtvAt haridrAvat iti chet na . atyantAnalasa.nyoge sati ghR^itAdau dravtvanAshadarshanena\, jalamadhyasthaghR^itAdau tannAshAdarshanena cha asati pratibandhake pArthivadravatvanAshAgnisa.nyogayoH kAryakAraNabhAvAvadhAraNAtsuvarNasya atyantAnalasa.nyoge satyanucchhidyamAnadravatvAdhikaraNatvena pArthivatvA.anupapatteH pItadravyadravatvanAshapratibandhakatayA dravadravyAntarasiddhau naimittikadravatvAdhikaraNatayA jalatvAnupapatteH rUpavattayA vAyvAdiShvanantarbhAvAttejasatvasiddhiH . tasyoShNasparshabhAsvararUpayorUpaShTambhaka pArthivarUpasparshAbhyAM pratibandhAdanupalabdhiH . tasmAt suvarNaM taijasamiti siddham . rUparahitaH sparshavAn vAyuH . sa dvividhaH nityaH anityashcha . nityaH paramANurUpaH . anityaH kAryarUpaH . punaH trividhaH sharIrendriyaviShaya bhedAt . sharIraM vAyuloke . indriyaM sparshagrAhakaM tvak sarvasharIravarti . viShayo vR^ikShAdikampanahetuH . sharIrAntaHsa.nchArI vAyuH prANaH . sa cha eko.api upAdhibhedAt prANApAnAdisa.nj~nAM labhate .. 4 .. dIpikA vAyuM lakShayati . rUparahiteti . AkAshAdAvativyAptivAraNAya sparshavAniti . pR^ithivyAdAvativyAptivAraNAya rUparahiteti . prANasya kutrAntarbhAva ityata Aha . sharIreti . sa cheti . eka evaH prANaH sthAnabhedAtprANApAnAdishabdaiH vyavahriyata ityarthaH . sparshAnumeyo vAyuH . tathA hi ##-## yo.ayaM vAyau vAti sati anuShNAshItasparsha upalabhyate sa kkachidAshritaH guNatvAdrUpavat . na chAsya AshrayaH pR^ithivI udbhUtasparshavatpArthivasyodbhUtarUpattvaniyamAt . na jala tejasi anuShNAshItasparshavattvAt . na vibhuchatuShTayam sarvatropalabdhiprasa~NgAt . na manaH paramANusparshasyAtIndriyatvAt . tasmAdyaH pratIyamAnasparshAshrayaH sa vAyuH ##(##eva##)## . nanu vAyuH pratyakShaH pratyakShAshrayatvAt ghaTavat iti chet na . udbhUtarUpasyopAdhitvAt . ##`## yatra dravyatve sati bahirindriyajanyapratyakShatvaM\, tatra udbhUtarUpavattvam ##'## iti sAdhyavyApakatvam . pakShe sAdhanAvyApakatvam . na chaivaM taptavAristhatejaso.api apratyakShatvApattiH iShTatvAt . tasmAdrUparahitatvAdvAyurapratyakShaH . idAnIM kAryarUpapR^ithivyAdichatuShTayasyotpattivinAshakramaH kathyate . Ishvarasya chikIrShAvashAtparamANuShu kriyA jAyate . tataH paramANudvayasa.nyoge dvayaNukamutpadyate . tribhireva dvayaNukaistrayaNukamutpadyate . evaM chaturaNukAdikrameNa mahatI pR^ithivIH\, mahatya ApaH\, mahattejaH\, mahAnvAyurUtpadyate . evamutpannasya kAryadravyasya sa.njihIrShAvashAt kriyayA paramANudvayavibhAge dvayaNukanAshaH . ityevaM pR^ithivyAdinAshaH . asamavAyikAraNAshAt dvayaNukanAshaH . samavAyikAraNAshAt tryaNukanAsha iti sa.npradAyaH sarvatrAsamavAyikAraNanAshAt dravyanAsha iti navInAH . kiM punaH paramANusadbhAve pramANam . uchyate ##--## jAlasUryamarIchisthaM sarvataH sUkShamatamaM yat dravyaM upalabhyate tatsAvayavaM chAkShuShadravyatvAddhaTavat . tryaNukAvayavo.api sAvayavaH mahadArambhakatvAtkapAlavat . yo dvayaNukAvayavaH sa paramANuH . sa cha nityaM\, tasyApi kAryatve anavasthAprasa~NgAt . sR^iShTipralayasadbhAve ##`## dhAtA yathApUrvamakalpayat . ##'## iti shrutireva pramANam . ##`##sarvakAryadravyadhva.nso.avAntarapralayaH . sarvabhAvakAryadhva.nso mahApralayaH##'## iti vivekaH . shabdaguNakamAkAsham . tachchaikaM nitya~ncha .. 5.. dIpikA AkAshaM lakShayati . shabdaguNakamiti . nanvAkAshamapi pR^ithivyAdivannAnA\, kiM netyAha . tachchaikamiti . bhede pramANAbhAvAdityarthaH . ekatvAdeva sarvatra shabdopalabdhervibhutvama~NgIkartavyamityAha vibhviti . sarvamUrtadravyasa.nyogitvaM vibhutvaM\, mUrtatvaM parichchhinnaparimANavattvaM kriyAvattvaM vA.vibhutvAdeva AtmavannityamityAha . nityaM cheti . atItAdivyavahArahetuH kAlaH . sa chaiko vibhurnityashcha .. 6.. dIpikA kAlaM lakShayati . atIteti . sarvAdhAraH kAlaH sarvakAryanimittakAraNam . prAchyAdivyavahAraheturdik . sA chaikA vibhvI nityA cha .. 7.. dIpikA disho lakShaNamAha . prAchIti . digapi kAryamAtranimittakAraNam . j~nAnAdhikaraNamAtmA . sa dvividhaH paramAtmA jIvAtmA cha . tatreshvaraH sarvaj~naH paramAtmaika eva . jIvAtmA pratisharIraM bhinno vibhurnityashcha .. 8.. dIpikA Atmano lakShaNamAha . j~nAneti . AtmAnaM vibhajate . sa dvividha iti . paramAtmano lakShaNamAha . tatreti . nityaj~nAnAdhikaraNatvamIshvaratvam . nanvIshvarasadbhAve kiM pramANam . na tAvatpratyakSham . taddhi bAhyAmAntaraM vA . nAdyaH arUpidravyatvAt . na dvitIyaH AtmasukhaduHkhAdivyatiriktatvAt . nApyanumAnaM li~NgAbhAvAditi chet na . a~NkurAdikaM sakartR^ikaM kAryatvAddhaTavat ityanumAnasyaiva pramANatvAt . upAdAnagocharAparokShaj~nAnachikIrShAkR^itimattvaM kartR^itvam . upAdAnaM samavAyikAraNam . sakalaparamANvAdisUkShmadarshitvAtsarvaj~natvam . yaH sarvaj~naH sa sarvavit ityAgamo.api tatra pramANam . jIvasya lakShaNamAha . jIva iti . sukhAdyAshrayatvaM jIvalakShaNam . nanu manuShyo.ahaM brAhmaNo.aham ityAdau sarvatrAha.npratyaye sharIrasyaiva viShayatvAchchharIramevAtmeti chet na . sharIrasyAtmave karapAdinAshe sharIranAshAdAtmano.api nAshaprasa.ngAt . nApIndriyANAmAtmatvam ##, `##yo.ahaM ghaTamadrAkShaM so.ahamidAnIM spR^ishAmi##'## ityanusandhAnAbhAvaprasa~NgAt . anyAnubhUte.arthe anyasyAnusa.ndhAnAyogAt . tasmAddeheindriyavyatirikto jIvaH sukhaduHkhAdivaichitryAtpratisharIraM bhinnaH . sa cha na paramANuH . sarvasharIravyApisukhAdyanupalabdhiprasa~NgAt . na madhyamaparimANavAn tathA sati anityatvaprasa~Ngena kR^ithAnAkR^itAbhyAgamaprasa~NgAt . tasmAnnityo vibhurjIvaH .. sukhAdyupalabdhisAdhanamindriyaM manaH . tachcha pratyAtmaniyatatvAdanantaM paramANurUpaM nityaM cha .. 9.. dIpikA manaso lakShaNamAha . sukheti . sparsharahitve sati kriyAvatvaM manaso lakShaNam . tadvibhajate . tachcheti . ekaikasyAtmana ekaikaM mana ityAtmanAmanekatvAn maso.apyanekatvamityarthaH . paramANurUpamiti . madhyamaparimANavattve anityatvaprasa~NgAdityarthaH . nanu mano vibhu sparsharahitve sati dravyatvAdAkAshAdivaditi chet na . manaso vibhutve AtmamanaH sa.nyogasyA.asamavAyikAraNasyAbhAvAjj~nAnAnutpattiprasa~NgaH . na cha vibhudvayasa.nyogo.astviti vAchyam . tatsa.nyogasya nityatvena suShuptyabhAvaprasa~NgAta\, purItadravyatiriktasthale AtmamanaH sa.nyogasya sarvadA vidyamAnatvAt . aNutve tu yadA manaH purItat pravi.nshati tadA suShuptiH yadA nissarati tadA j~nAnotpattirityaNutvasiddhiH . \medskip\hrule\medskip atha tR^itiiyo.adhyaaya | chakShurmAtragrAhyo guNo rUpam.tachcha shuklanIlapItaraktaharitakapishachitra bhedAtsaptavidham . pR^ithivIjalatejovR^itti . tatra pR^ithivyAM saptavidham . abhAvasvarashuklaM jale . bhAvasvarashuklaM tejasi .. 1.. dIpikA rUpaM lakShayati . chakShuriti . sa.nkhyAdAvativyAptivAraNAya mAtrapadam . rUpatve.ativyAptivAraNAya guNapadam . nanvavyApyavR^ittinIlAdisamudAya eva chitrarUpamiti chet na . rUpasya vyApyavR^ittitvaniyamAt . nanu chitrapaTe avayavarUpasyaiva pratItiriti chet na . rUparahitatvena paTasyApratyakShatvaprasa.ngAt . na cha rUpavatsamavetatvaM pratyakShatvaprayojakaM gauravAt . tasmAtpaTasya pratyakShatvAnyathAnupapattyA chitrarUpasiddhiH . rUpasyAshrayamAha . pR^ithivIti . AshrayaM vibhajya darshayati . tatreti . rasanagrAhyo guNo rasaH . sa cha madhurAmlalavaNakatukaShAyatiktabhedAt ShaDvidhaH . pR^ithivIjalavR^ittiH . tatra pR^ithivyAM ShaDvidhaH . jale madhura eva .. 2.. dIpikA rasaM lakShayati . rasaneti . rasatve.ativyAptivAraNAya guNapadam . rasasyAshrayamAha . pR^ithivIti . AshrayaM vibhajya darshayati . tatreti . ghrANAgrAhyo guNo gandhaH . sa dvividhaH surabhirasurabhishcha . pR^ithivImAtravrittiH .. 3.. dIpikA gandhaM lakShayati . ghrANeti . gandhatve.ativyAptivAraNAya guNapadam . tvagindriyamAtragrAhyo guNaH sparshaH . sa cha trividhaH shItoShNAnuShNAshItabhedAt . pR^ithivyaptejovAyuvR^ittiH . tatra shIto jale . uShNastejasi . anuShNAshItaH pR^ithivIvAyavyoH .. 4.. dIpikA sparshaM lakShayati . tvagiti . sparshatve.ativyAptivAraNAya guNapadam . sa.nyogAdAvativyAptivAraNAya mAtrapadam . rUpAdichatuShTayaM pR^ithivyAM pAkajamanityaM cha . anyatra apAkajaM nityamanityam cha . nityagataM nityam anityagatamanityam .. 5.. dIpikA pAkajamiti . pAkastejaH sa.nyogaH . tena pUrvarUpaM nashyati rUpAntaramutpadyata ityarthaH . tatra paramANuShveva pAko na dvayaNukAdau . AmanikShipte ghaTe paramANuShu rUpAntarotpattau shyAmaghaTanAshe punadvaryaNukAdikrameNa raktaghaTotpattiH . tatra paramANavaH samavAyikAraNam . tejaH sa.nyogo.asamavAyikAraNam . adR^iShTAdikaM nimittakAraNam . dvayaNukAdirUpe kAraNarUpasamavAyikAraNamiti pIlupAkavAdino vaisheShikAH . pUrvaghaTasya nAshaM vinaiv avayavini avayaveShu cha paramANuparyanteShu yugapadrUpAntarotpattiriti piTharapAkavAdino naiyAyikAH . ata eva pArthivaparamANurUpAdikamanityamanityarthaH . anyatra jalAdAvityarthaH . nityagatamiti . paramANugatamityarthaH . anityagatamiti . dvayaNukAdigatabhityarthaH . rUpAdichatuShTayam udbhUtaM pratyakSham . anudbhUtamapratyakSham . udbhUtatvaM pratyakShatvaprayojako dharmaH . tadabhAvo.anudbhUtatvam . ekatvAdivyavahArahetuH sa.nkhyA . sA navadravyavR^ittiH ekatvAdiparArdhaparyantA . ekatvaM nityamanityaM cha . nityagataM nityam . anityagatamanityam . dvitvAdikaM tu sarvatrA.anityameva .. 6.. dIpikA sa.nkhyA lakShayati . eketi . mAnavyavahArAsAdhAraNakAraNaM parimANam . navadravyavR^ittiH . tachchurvidham . aNu mahat dIrghaM hR^iasvaM cheti .. 7.. dIpikA parimANaM lakShayati . mAneti . parimANaM vibhajate . tachcheti . bhAvapradhAno nirdeshaH . aNutvaM\,mahattvaM\,dIrghatvaM\,hrasvatvaM chetyarthaH . pR^ithagvyavahArAsAdhAraNakAraNaM pR^ithakvatvam . sarvadravyavR^ittiH ..8.. dIpikA sa.nyuktavyavahArahetuH sa.nyogaH . sarvadravyavR^ittiH .. 9.. dIpikA sa.nyogaM lakShayati . sa.nyukteti . imau sa.nyuktau iti vyavahAraheturityarthaH . sa.nkhyAdilakShaNe sarvatra dikkAlAdAvativyaptivAraNAya asAdhArANeti visheShaNIyam . sa.nyogo dvividhaH karmajaH sa.nyogajashcheti . Adyo hastakriyayA hastapustakasa.nyogaH . dvitIyo hastapustakasa.nyogAtkAyapustakasa.nyogaH . avyApyavR^ittiH sa.nyogaH . svAtyantAbhAvasamAnAdhikaraNatvamavyApyavR^ittitvam . sa.nyoganAshako guNo vibhAgaH . sarvadravyavR^ittiH .. 10.. dIpikA vibhAgaM lakShayati . sa.nyogeti . kAlAdAvativyAptivAraNAya guNa iti . rUpAdAvativyAptivAraNAya sa.nyoganAshaka iti . vibhAgo.api dvividhaH karmajo vibhAgajashcheti . Adyo hastapustakavibhAgaH . dvitIyo hastapustakavibhAgAtkAyapustakavibhAgaH . parAparavyavahArAsAdhAraNakAraNe paratvAparatve . pR^ithivyAdichatuShTaya manovR^ittinI . te dvividhe dikkR^ite kAlakR^ite cha . dUrasthe dikkR^itaM paratvam . samIpasthe dikkR^itamaparatvam . jyeShThe kAlakR^itaM paratvam . kaniShThe kAlakR^itamaparatvam .. 11.. dIpikA paratvAparatvayorlakShaNamAha . parApareti . paravyavahArAsAdhAraNakAraNaM paratvam . aparavyavahArAsAdhAraNakAraNamaparatvam ityarthaH . te vibhajate . te dvividhe iti . dikkR^itayorUdAharaNamAha . dUrastha iti . kAlakR^ite udAharati . jyeShTha iti . AdyapatanAsamavAyikAraNaM gurUtvam . pR^ithivIjalavR^itti .. 12.. dIpikA gurUtvaM lakShayati . Adyeti . dvitIyAdipatanasya vegAsamavAyikAraNatvadvege.ativyAptivAraNAya Adyeti . AdyasyandanAsamavAyikAraNaM dravatvam . pR^ithivyaptejovR^itti . taddvividhaM sA.nsiddhikaM naimittikaM cha.sA.nsiddhikaM jale . naimittikaM pR^ithivItejasoH . pR^ithivyAM ghR^itAdAvagni sa.nyogajaM dravatvam . tejasi suvarNAdau .. 13 .. dIpikA dravatvaM lakShayati . Adyeti . syandanaM prasravaNam . tejaHsa.nyogajaM naimittikam . tadbhinnaM sA.nsiddhikam . pR^ithivyAM naimittikamudAharati . ghR^itAdAviti . tejasi tadAha . suvarNAdAviti . chUrNAdipiNDIbhAvaheturguNaH snehaH . jalamAtravR^ittiH .. 14.. dIpikA snehaM lakShayati . chUrNeti . kAlAdAvativyAptivAraNAya guNapadam . rUpAdAvativyAptivAraNAya piNDIbhAveti . shrotragrAhyo guNaH shabdaH\, AkAshamAtravR^ittiH . sa dvividhaH\, dhvanyAtmakaH varNAtmakashcha . tatra dhvanyAtmakaH bheryAdau . varNAtmakaH sa.nskR^itabhAShAdirUpaH .. 15.. shabdaM lakShayati . shrotreti . shabdatve.ativyAptivAraNAya guNapadam . rUpAdAvativyAptivAraNAya shrotreti . shabdAstrividhaH sa.nyogajaH\, vibhAgajaH\, shabdajashcheti . tatra Adyo bherIdaNDasa.nyogajanyaH . dvitIyo va.nshe pATayamAne daLadvayavibhAgajanyashchaTAshabdaH . bheryAdideshamArabhya shrotradeshaparyantaM dvitIyAdishabdAH shabdajAH . sarvevyavahAraheturguNo buddhirj~nAnam . sA dvividhA smR^itiranubhavashcha .. 16.. dIpikA buddherlakShaNamAha . sarvavyavahAreti . kAlAdAvativyAptivAraNAya guNa iti . rUpAdAvativyAptivAraNAya sarvavyavahAra iti . jAnAmItyanuvyavasAyagamyaM j~nAnameva lakShaNamiti bhAvaH . buddhiM vibhajate . seti . sa.nskAramAtrajanyaM j~nAnaM smR^itiH .. 17.. dIpikA smR^iterlakShaNamAH . sa.nskAreti . bhAvanAkhyaH sa.nskAraH . sa.nskAradhva.nse.ativyAptivAraNAya j~nAnamiti . ghaTAdipratyakShe.ativyAptivAraNAya sa.nskArajanyamiti . pratyabhij~nAyAm ativyAptivAraNAya mAtrapadam . tadbhinnaM j~nAnamanubhavaH . sa dvividhaH\, yathArtho.ayathArthashcha .. 18.. dIpikA anubhavaM lakShayati . tadbhinnamiti . smR^itibhinnaM j~nAnamanubhava ityarthaH . anubhavaM vibhajate . sa dvividha iti . tadvati tatprakArako.anubhavo yathArthaH . yathA rajate idaM rajatamiti j~nAnam . saiva prametyuchyate .. 19.. dIpikA yathArthAnubhavasya lakShaNamAha . tadvatIti . nanu ghaTe ghaTatvam iti pramAyAmavyAptiH\, ghaTatve ghaTAbhAvAditi chet na\, yatra yatsa.nbandho.asti tatra tatsa.nbandhAnubhavaH ityarthAddhaTatve ghaTasa.nbandho.astIti nAvyAptiH . saiveti . yathArthAnubhava eva shAstre prametyuchyata ityarthaH . tadabhAvavati tatprakArako.anubhavo.ayathArthaH . yathA shuktAvida.nrajatamiti j~nAnam . saiva apramA ityuchyate .. 20.. dIpikA ayathArthAnubhavaM lakShayati . tadabhAvavatIti . nanvidaM sa.nyogIti pramAyAmativyAptiriti chet na . yadavachChedena yatsa.nbandhAbhAvastadavachChedena tatsa.nbandhaj~nAnasya vivikShitatvAt . sa.nyogAbhAvAvachChedena sa.nyogaj~nAnasya bhramatvAtsa.nyogAvachChedena sa.nyogasa.nbandhasya sattvAnnAtivyAptiH . yathArthAnubhavaH chaturvidhaH pratyakShAnumityupamitishAbdabhedAt .. 21.. dIpikA yathArthAnubhavaM vibhajate . yathArtheti . tat karaNamapi chaturvidhaM pratyakShAnumAnopashabda bhedAt .. 22.. dIpikA prasaN^gAtpramAkaraNaM vibhajate . tatkaraNamapIti . pramAkaraNamityarthaH . pramAkaraNaM pramANamiti pramANasAmAnyalakShaNam . asAdharaNaM kAraNaM karaNam .. 23.. dIpikA karaNalakShaNamAha . asAdhAraNeti . dikkAlAdAvativyAptivAraNAya asAdhAraNeti . kAryaniyatapUrvavR^itti kAraNam .. 24.. dIpikA kAraNalakShaNamAha . kAryeti . pUrvavR^itti kAraNamityukte rAsabhAdAvativyAptiH syAdato niyateti . tAvanmAtre kR^ite kArye.ativyAptirataH pUrvavR^ittIti . nanu tanturUpamapi paTaM prati kAraNaM syAdati chet na\, ananyathAsiddhatve satIti visheShaNAt . ananyathAsiddhatvamanyathAsiddhirahitatvam . anyathAsiddhiH trividhA ##-## yena sahaiva yasya yaM prati pUrvavR^ittitvamavagamyate taM prati tena tadanyathAsiddham . yathA tantunAM tanturUpaM tantutvaM cha paTaM prati . taM prati tadanyathAsiddham . yathA shabdaM prati pUrvavR^itittve j~nAta eva paTaM pratyAkAshasya . anyatra kL^iptaniyatapUrvavatirna eva kAryasa.nbhave tatsahabhUtamanyathAsiddham . yathA pAkajasthale gandhaM prati rUpaprAgabhAvasya . eva~ncha ananyathAsiddhaniyatapUrvavR^ittitvaM kAraNatvam . kAryaM prAgabhAvapratiyogi .. 25.. dIpikA kAryalakShaNamAha . kAryamiti . kAraNaM trividham ##-## samavAyyasamavAyinimittabhedAt .. 26.. yat samavetaM kAryaM utpadyate tat samavAyikAraNam . yathA ta.ntavaH paTasya\, paTashcha svagatarUpAdeH .. 27.. dIpikA kAraNaM vibhajate . kAraNamiti . samavAyikAraNasya lakShaNamAha ##------## yatsamavetamiti . yasmin samavetamityarthaH . asamavAyikAraNaM lakShayati ##----## kAryaNeti . kAryeNetyetadudAharati ##-----## tantusa.nyoga iti . kAryeNa kAraNena vA saha ekasminnarthe samavetatve sati yatkAraNaM tadasamavAyikAraNam . yathA ta.ntusa.nyogaH paTasya\, tanturUpaM paTarUpasya .. 28.. dIpikA kAryeNa paTena saha ekasmi.nstantau samavetatvAttantusa.nyogaH paTasyAsamavAyikAraNamiyarthaH . kAraNenetyetadudAharati ##----## tanturUpamiti . kAraNena paTena saha ekasmi.nstantau samavetatvAt . tadubhayabhinnaM kAraNaM nimittakAraNam . yathA turIvemAdikaM paTasya .. 29.. dIpikA tanturUpaM paTarUpasyAsamavAyikAraNamityarthaH . nimittakAraNaM lakShayati ##---## tadubhayeti . samavAyyasamavAyibhinnakAraNaM nimittakAraNamityarthaH . tadetattrividhakAraNamadhye yadasAdhAraNaM kAraNaM tadeva karaNam .. 30.. dIpikA karaNalakShaNamupasa.nharati ##----## tadetaditi . \medskip\hrule\medskip atha chaturtho.adhyaaya | tatra pratyakShaj~nAnakaraNaM pratyakSham .. 31.. dIpikA pratyakShalakShaNamAha ##------## tatreti . pramANachatuShTayamadhye ityarthaH . indriyArthasannikarShajanyaM j~nAnaM pratyakSham . taddvividhaM nirvikalpakaM savikalpakaM cheti . tatra niShprakArakaM j~nAnaM nirvikalpakaM yathedaM ki~nchit . saprakArakaM j~nAnaM savikalpakaM yathA Dittho.ayaM\, brAhmaNo.ayaM\, shyAmo.ayaM\, pAchako.ayamiti .. 32.. dIpikA pratyakShaj~nAnasya lakShaNamAha ##--------## indriyeti . indryiyaM chakShurAdikam\, artho ghaTAdiH\, tayoH sa.nnikarShaH sa.nyogAdiH\, tajjanyaM j~nAnamityarthaH . tadvibhajate taddvividhamiti . nirvikalpasya lakShaNamAha ##-------## niShprakArakamiti . visheShaNavisheShyasa.nbandhAnavagAhi j~nAnamityarthaH . nanu nirvikalpake kiM pramANamiti chet na\, gauriti vishiShTaj~nAnaM visheShaNaj~nAnajanyaM\, vishiShTaj~nAnatvAt\, daNDIti j~nAnavat ityanumAnasya pramANatvAt . visheShaNaj~nAnasyApi savikalpakatve.anavasthAprasa~NgAnnirvikalpakasiddhiH . savikalpakaM lakShayati . saprakArakamiti . nAmajAtyAdivisheShyavisheShaNasa.nbandhAvagAhi j~nAnamityarthaH . savikalpakamudAharati . yatheti . pratyakShaj~nAnaheturindriyArthasa.nnikarShaH ShaDvidhaH . sanyogaH\, sa.nyuktasamavAyaH\, sa.nyuktasamavetasamavAyaH\, samavAyaH\, samavetasamavAyaH\, visheShaNavisheShyabhAvashcheti .. 33.. dIpikA indriyArthasa.nnikarShaM vibhajate . pratyakSheti . chakShuShA ghaTapratyakShajanane sa.nyogaH sannikarShaH .. 34.. dIpikA sa.nyogasa.nnikarShamudAharati . chakShuSheti . dravyapratyakShe sarvatra sa.nyogaH sa.nnikarShaH . AtmA manasA sa.nyujyate\, mana indriyeNa\, indriyamarthena\, tataH pratyakShaj~nAnamutpadyate ityarthaH . ghaTarUpapratyakShajanane sa.nyukta samavAyaH sa.nnikarShaH . chakShuH sa.nyukte ghaTe rUpasya samavAyAt .. 35.. dIpikA sa.nyuktasamavAyamudAharati . ghaTarUpeti . tatra yuktimAha . chakShuHsa.nyukta iti . rUpatvasAmAnyapratyakShe sa.nyuktasamavetasamavAyaH sannikarShaH . chakShuH sa.nyukte ghaTe rUpaM samavetaM\, tatra rUpatvasya samavAyAt .. 36.. dIpikA sa.nyuktasamavetasamavAyamudAharati . rUpatveti . shrotreNa shabdasAkShAtkAre samavAyaH sannikarShaH karNavivaravartyAkAshasya shrotratvAt shabdasyAkAshaguNatvAt guNaguNinoshcha samavAyAt .. 37.. dIpikA samavAyamudAharati . shrotreNeti . tadupapAdayati . karNeti . nanu dUrasthashabdasya kathaM shrotrasambandha iti chet na\, vIchItara~NganyAyena vA shabdAntarotpattikrameNa shrotradeshe jAtasya shrotreNa sa.nbandhAtpratyakShasa.nbhavaH . shabdatvasAkShAtkAre samavetasamavAyaH sannikarShaH shrotrasamavete shabde shabatvasya samavAyAt .. 38.. dIpikA samavetasamavAyamudAharati . shabdatveti . abhAvapratyakShe visheShaNavisheShyabhAvaH sannikarShaH\, ghaTAbhAvavadbhUtalamityatra chakShuH sa.nyukte bhUtale ghaTAbhAvasya visheShaNatvAt .. 39.. dIpikA visheShaNavisheShyAbhAvamudAharati . abhAveti . tadupapAdayati . ghaTAbhAvavaditi . bhUtale ghaTo nAstItyatra abhAvasya visheShyatvaM draShTavyam . etena anupalabdheH pramANAntaratvaM nirastam . yadyatra ghaTo.abhaviShyattarhi bhUtalamivAdrakShyata\, darshanAbhAvAnnAstIti tarkitapratiyogisatvavirodhyanupalabdhisahakR^itendriyeNaiva abhAvaj~nAnotpattau anupalabdheH pramANAntaratvAsa.nbhavAt . adhikaraNaj~nAnArthamapekShaNIyendriyasyaiva karaNatvopapattAvanupalabdheH karaNatvayogAt . visheShaNavisheShyabhAvo visheShaNavisheShyasvarUpameva\, nAtiriktaH sa.nbandhaH . pratyakShaj~nAnamupasa.nharastasya karaNamAha . evamiti . evaM sannikarShaShaTkajanyaM j~nAnaM pratyakShaM\, tatkaraNamindriyam\, tasmAdindriyaM pratyakShapramANamiti siddham .. 40.. dIpikA asAdhAraNakAraNatvAdindriyaM pratyakShaj~nAnakaraNamityarthaH . pratyakShapramANamupasa.nharati . \medskip\hrule\medskip atha pa.nchamo.adhyaaya | anumitikaraNamanumAnam .. 1.. dIpikA anumAnaM lakShayati ##------## anumitikaraNamiti . parAmarshajanyaM j~nAnamanumitiH .. 2.. dIpikA anumitiM lakShayati ##---## parAmarsheti . nanu sa.nshayottarapratyakShe.ativyAptiH sthANupurUShasa.nshayAnantaraM purUShatvavyApyakarAdimAnayam iti parAmarshe sati purUSha eva iti pratyakShajananAt . na cha tatrAnumitireveti vAchyam . purUShaM sAkShAtkaromi ityanuvyavasAyavirodhAditi chet na\, pakShatAsahakR^itaparAmarshajanyatvasya vivikShitvAt . siShAdhayiShAvirahavishiShTasiddhayabhAvaH pakShatA . sAdhyasiddhiranumitipratibandhikA . siddhisattve.api anumiyuyAm itIchChAyAmanumitidarshanAt . siShAdhayiShottejikA . tatshchottejakAbhAvavishiShTamaNyabhAvasya dAhakAraNatvavatsiShAdhayiShAvirahavishiShTasiddhayabhAvasyApyanumitikAraNatvam . vyAptivishiShTapakShadharmatAj~nAnaM parAmarshaH . yathA vahnivyApyadhUmavAnayaM parvata iti j~nAnaM parAmarshaH . tajjanyaM parvato vahnimAniti j~nAnamanumitiH .. 3.. dIpikA parAmarshaM lakShayati ##-----## vyAptIti . vyAptiviShayakaM yatpakShadharmatAj~nAnaM sa parAmarsha ityarthaH . parAmarshamabhinIya darshayati ##------## yatheti . anumitimabhinIya darshayati ##-------## tajjanyamiti . parAmarshajanyamityarthaH . vyAptilakShaNamAha ##----## yatreti . yatra yatra dhUmastatra tatrAgniriti sAhacharyaniyamo vyAptiH .. 4.. dIpikA yatra dhUmastatrAgniH iti vyApterabhinayaH . sAhacharyaniyamaH iti lakShaNam . sAhacharyaM sAmAnAdhikaraNyaM\, tasya niyamaH . hetusamAnAdhikaraNAtyantAbhAvApratiyogisAdhyasAmAnAdhikaraNyaM vyApAptirityarthaH . vyApyasya parvatAdivR^ittitvaM pakShadharmatA .. 5.. dIpikA pakShadharmatArUpamAha ##--------## vyApyasyeti . anumAnaM dvividhaM ##--## svArthaM parArthaM cha .. 6.. tatra svArthaM svAnumitihetuH\, tathAhi\, svayameva bhUyodarshanena yatra yatra dhUmastatra tatrAgniriti mahAnasAdau vyAptiM gR^ihItvA parvatasamIpaM gataH\, tadgate chAgnau sandihAnaH parvate dhUmaM pashyan vyAptiM smarati yatra yatra dhUmastatra tatrAgniH iti . tadantaraM vahnivyApyadhUmavAnayaM parvata iti j~nAnamutpadyate\, ayameva li~NgaparAmarsha ityuchyate . tasmAt parvato vahnimAniti j~nAnamanumitiH utpadyate . tadetat svArthAnumAnam .. 7.. dIpikA anumAnaM vibhajate ##--------## anumAnamiti . svArthAnumAnaM darshayati svayameveti . nanu pArthivatvalohalekhyatvAdau shatashaH sahachAradarshane.api vajramaNau vyabhichAropalabdherbhUyodarshanena kathaM vyAptigraha iti chet na . vyabhichAraj~nAnavirahasahakR^itasahachAraj~nAnasya vyAptigrAhakatvAt . vyabhichAraj~nAnaM nishchayaH sha~NkA cha . tadvirahaH kvachittarkAt\, kvachitsvataH siddha eva . dhUmAgnyorvyAptigrahe kAryakAraNabhAvabha~Ngaprasa~NgalakShaNastarko vyabhichArasha~NkAnivartakaH . nanu sakalavahnidhUmayorasannikarShAtkathaM vyAptigraha iti chet na . vahnitvadhUmatvarUpasAmAnyapratyAsattyAsakalavahnidhUmaj~nAnasa.nbhavAt . tasmAditi . li~NgaparAmarshAdityarthaH . yattu svayaM dhUmAdagnimanumAya paraMpratibodhayituM pa~nchAvayava vAkyaM prayujyate tat parArthAnumAnam . yathA parvato vahnimAn\, dhUmatvAt \, yo yo dhUmavAn sa vahnimAn yathA mahAnasaH\, tathA chAyaM\, tasmAttatheti . anena pratipAditAt li~NgAt paro.apyagniM pratipadyate . dIpikA parArthAnumAnamAha ##----------## yattviti . yachchhabdasya ##`## tatparArthAnumAnam ##'## iti tachchhabdenAnvayaH . pa~nchAvayavavAkyamudAharati ##-----## yatheti . pratij~nA ##-## hetu ##-## udAharaNa ##-## upanaya ##-## nigamanAni pa~nchAvayavAH . parvato vahnimAniti pratij~nA . dhUmavatvAt iti hetuH . yo yo dhUmavAn sa vahnimAn yathA mahAnasa ityudAharaNam . tathA cha ayamiti upanayaH . tasmAttatheti nigamanam .. 9.. dIpikA avayavasvarUpamAha ##---------## pratij~neti .. udAhR^itvAkye pratij~nAdivibhAgamAha ##-------## parvato vahnimAniti .. sAdhyavattayA pakShavachanaM pratij~nA . pa~nchamyantaM li~NgapratipAdakaM hetuH . vyAptipratipAdakaM udAharaNam . vyAptivishiShTali~NgapratipAdakaM vachanamupanayaH . hetusAdhyavattayA pakShapratipAdakaM vachanaM nigamanam . abAdhitatvAdikaM nigamanaprayojanam . svArthAnumitiparArthAnumityoH li~NgaparAmarsha eva karaNam . tasmAt li~NgaparAmarsho.anumAnam .. 10.. dIpikA anumitikaraNamAha ##---## svArtheti . nanu vyAptismR^itipakShadharmatAj~nAnAbhyAmeva anumitisa.nbhave vishiShTaparAmarshaH kimarthama~NgIkartavya iti chet na\, ##`## vahnivyApyavAnayam ##'## iti shAbdaparAmarshasthale parAmarshasyAvashyakatayA lAghavena sarvatra parAmarshasyaiva kAraNatvAt . li~NgaM na karaNam\, atItAdau vyabhichArAt . ##`## vyApAravatvakAraNaM karaNam ##'## iti mate parAmarshadvArA vyAptij~nAnaM karaNam . tajjanyatve sati tajjanyajanako vyApAraH . anumAnamupasa.nharati ##-## tasmAditi . li~NgaM trividham . anvayavyatireki\, kevalAnvayi\, kevalavyatireki cheti . anvayena vyatirekeNa cha vyAptimadanvayavyatireki . yathA vahnau sAdhye dhUmavattvam . yatra dhUmastatrAgniyarthA mahAnasa ityanvayavyAptiH . yatra vahnirnAsti tatra dhUmo.api nAsti yathA mahAhR^ida iti vyAptirekavyAptiH .. 11.. dIpikA li~NgaM vibhajate ##---## li~Ngamiti .. anvayavyatirekiNaM lakShayati ##---## anvayeneti .. hetusAdhyayorvyAptiranvayavyAptiH\, tadabhAvayorvyAptirvyatirekavyAptiH . anvayamAtravyAptikaM kevalAnvayi . yathA ghaTaH abhidheyaH prameyatvAt paTavat . atra prameyatvAbhidheyatvayoH vyatirekavyAptirnAsti\, sarvasyApi prameyatvAt abhidheyatvAchcha .. 12.. dIpikA kevalAnvayino lakShaNamAha ##--------## anvayeti .. kevalAnvayisAdhyakaM li~NgaM kevalAnvayi . ##(##vR^ittimat##)## atyantAbhAvApratiyogitvaM kevalAnvayitvam . IshvarapramAviShayatvaM sarvapadAbhidheyatvaM cha sarvatrAstIti vyatirekAbhAvaH . vyatirekamAtravyAptikaM kevalavyatireki\, yathA pR^ithivItarebhyo bhidyate gandhavattvAt . yaditarebhyo na bhidyate na tadgandhavat yathA jalam . na cheyaM tathA . tasmAnna tatheti . atra yadgandhavat taditarabhinnam ityanvayadR^iShTAnto nAsti\, pR^ithivImAtrasya pakShatvAt .. 13.. dIpikA kevalavyatirekiNo lakShaNamAha ##---## vyatireketi . tadudAharati##-##yatheti . nanvitarabhedaH prasiddho vA na vA . Adye yatra prasiddhastatra hetusattve anvayitvam\, asattve asAdhAraNyam . dvitIye sAdhyaj~nAnAbhAvAtkathaM tadvishiShTAnumitiH . visheShaNaj~nAnAbhAve vishiShTaj~nAnAnudayAtpratiyogij~nAnAbhAvAdvayatirekavyAptij~nAnamapi na syAditi chet na . jalAditrayodashAnyonyAbhAvAnAM trayodashasu pratyekaM prasiddhAnAM melanaM pR^ithivyAM sAdhyate . tatra trayodhatvAvachchhinnabhedAtmaka ##-## sAdhyasyaikAdhikaraNavR^ittitvAbhAvAnnAnvayitvAsAdhAraNye . pratyekAdhikaraNaprasiddhayA sAdhyavishiShTAnumitiH vyatirekavyAptinirUpaNaM cheti . sandigdhasAdhyavAn pakShaH . yatA dhUmavattve hetau parvataH .. 14.. dIpikA pakShalakShaNamAha ##-------## sandigdheti .. nanu shravaNAntarabhAvimananasthale avyAptiH . tatra vedavAkyairAtmano nishchitvena sandehAbhAvAt . ki~ncha pratyakShe.api vahnau yatrechchhayAnumitistatrAvyAptiriti chet na\, uktapakShatAshrayatvasya pakShalakShaNatvAt . nishchitasAdhyavAn sapakShaH\, yathA tatraiva mahAnasam .. 15.. dIpikA sapakShalakShaNamAha ##--------## nishchiteti .. nishchitasAdhyA.abhAvavAn vipakShaH . yathA tatraiva mahAhradaH .. 16.. dIpikA vipakShalakShaNamAha ##-----## nishchiteti .. savyabhichAraviruddhasatpratipakShAsiddhabAdhitAH pa~ncha hetvAbhAsAH .. 17.. dIpikA evaM saddhetUnnirUpya asaddhetUnnirUpayituM vibhajate ##------## savyabhichAreti .. anumitipratibandhakayathArthaj~nAnaviShayatvaM hetvAbhAsatvam . savyabhichAraH anaikAntikaH . sa trividhaH sAdhAraNAsAdhAraNAnupasa.nhAribhedAt .. 18.. dIpikA savyabhichAraM vibhajate ##----## sa trividha iti .. tatra sAdhyAbhAvavadvR^ittiH sAdhAraNaH anaikAntikaH\, yathA parvato vahnimAn prameyatvAt iti . prameyatvasya vahnayabhAvavati hrade vidyamAnatvAt .. 19.. dIpikA sAdhAraNaM lakShayati ##-----## tatreti .. udAharati ##----## yatheti .. sarvasapakShavipakShavyAvR^ittaH pakShamAtravR^ittiH asAdhAraNaH . yathA shabdo nityaH shabdatvAt iti . shabdatvaM hi sarvebhyo nityebhyo.anityebhyashcha vyAvR^ittaM shabdamAtravR^ittiH .. 20.. dIpikA asAdhAraNaM lakShayati ##-----## sarveti .. anvayavyatirekadR^iShTAntarahito.anupasa.nhArI . yathA sarvamanityaM prameyatvAditi . atra sarvasyApi pakShatvAt dR^iShTAnto nAsti .. 21.. dIpikA anupasa.nhAriNo lakShaNamAha ##--------## anvayeti .. sAdhyAbhAvavyApto heturvirUddhaH . yathA shabdo nityaH kR^itakatvAditi . kR^itakatvaM hi nityatvAbhAvenA.anityatvena vyAptam .. 22.. dIpikA virUddhaM lakShayati ##-----## sAdhyeti .. yasya sAdhyAbhAvasAdhakaM hetvantaraM vidyate sa satpratipakShaH . yathA shabdo nityaH shrAvaNatvAt shabdatvavat . shabdo.anityaH kAryatvAt ghaTavat .. 23.. dIpikA satpratipakShaM lakShayati ##----## yasyeti .. asiddhastrividhaH ##----## AshrayAsiddhaH\, svarUpAsiddho vyApyatvAsiddhashcheti .. 24.. dIpikA asiddhaM vibhajate ##---## asiddha iti .. AshrayAsiddho yathA gaganAravindaM surabhi aravindatvAt sarojAravindat . atra gaganAravindamAshrayaH sa cha nAstyeva .. 25.. dIpikA AshrayAsiddhamudAharati ##---## gaganeti .. svarUpAsiddho yathA shabdo guNashchAkShuShatvAt . atra chAkShuShatvaM shabdaM nAsti shabdasya shrAvaNatvAt .. 26.. dIpikA svarUpAsiddhamudAharati ##---## yatheti .. sopAdhiko hetuH vyApyatvAsiddhaH . sAdhyavyApakatve sati sAdhanAvyApakatvaM upAdhiH . sAdhyasamAnAdhikaraNAtyantAbhAvApratiyogitvaM sAdhyavyApakatvam . sAdhanavanniShThAtyantAbhAvapratiyogitvaM sAdhanAvyApakatvam . parvato dhUmavAnvahnimatvAdityatra Ardrendhanasa.nyoga upAdhiH . tathAhi . yatra dhUmastatrArdrendhanasa.nyoga iti sAdhyavyApakatA . yatra vahnistatrArdrendhanasa.nyogo nAsti ayogolake Ardrendhanasa.nyogAbhAvAditi sAdhanAvyApakatA . evaM sAdhyavyApakatve sati sAdhanAvyApakatvAdArdrendhanasa.nyoga upAdhiH . sopAdhikatvAt vahnimattvaM vyApyatvAsiddham .. 27.. dIpikA vyApyatvAsiddhasya lakShaNamAha ##---## sopAdhika iti .. upAdherlakShaNamAha ##---## sAdhyeti .. upAdishchaturvidhaH kevalasAdhyavyApakaH\, pakShadharmAvachchhinnasAdhyavyApakaH\, sAdhanAvachchhinnasAdhyavyApakaH\, udAsInadharmAvachchhinnasAdhyavyApakashcheti . AdyaH Ardrendhanasa.nyogaH . dvitIyo yathA vAyuH pratyakShaH pratyakShasparshAshrayatvAt ityatra bahirdravyatvAvachchhinnapratyakShatvavyApakamudbhUtarUpavattvam . tR^itIyo yathA ##---## prAgabhAvo vinAshI janyatvAdityatra janyatvAvachchhinnAnityatvavyApakaM bhAvatvam . chaturtho yathA ##---## prAgabhAvo vinAshI prameyatvAt ityatra janyatvAvachchhinnAnityatvavyApakaM bhAvatvam . yasya sAdhyAbhAvaH pramANAntareNa nishchitaH sa bAdhitaH . yathA vahniranuShNo dravyatvAt jalavat . atrAnuShNatvaM sAdhyaM tadabhAva uShNatvaM sparshanapratyakSheNa guhyAta iti bAdhitatvam .. 28.. dIpikA bAdhitasya lakShaNamAha ##----## yasyeti .. atra bAdhasya grAhyAbhAvanishchayatvena\, satpratipakShasya virodhij~nAnasAmagrItvena sAkShAdanumitipratibandhakatvam . itareShAM tu parAmarshapratibandhakatvam . tatrApi sAdhAraNasyAvyabhichArAbhAvarUpatayA\, virUddhasya samAnAdhikaraNyAbhAvatayA vyApyatvAsiddhasya vishiShTavyAptyabhAvatayA\, asAdhAraNanupasa.nhAriNoH vyAptisa.nshayAdhAyakatvena vyAptij~nAnapratibandhakatvam\, AshrayAsiddhisvarUpAsiddhayoH pakShadharmatAj~nAnapratibandhakatvam . upAdhistu vyabhichAraj~nAnadvArA vyAptij~nAnapratibandhakaH . siddhasAdhanaM tu pakShatAvighaTakatayA AshrayAsiddhAvantarbhavatIti prA~nchaH . nigrahasthAnAntaramiti navInAH .. \medskip\hrule\medskip atha shhashhTho.adhyaaya | upamitikaraNamupamAnam . sa.nj~nAsa.nj~nisambandhaj~nAnamupamitiH . tatkaraNaM sAdR^ishyaj~nAnam . atideshavAkyArthasmaraNamavAntara vyApAraH . tathA hi kashchidgavayashabdArthamajAnan kutishchit AraNyakapuruShAdgosadR^isho gavaya iti shrutvA vanaM gato vAkyArthaM smaran gosadR^ishaM piNdaM pashyati . tadantaramasau gavayashabdavAchya ityupamitirUtpadyate .. 1.. dIpikA upamAnaM lakShayati ##----## upamitikaraNamiti .. \medskip\hrule\medskip atha saptamo.adhyaaya | AptavAkyaM shabdaH . Aptastu\, yathArthavaktA . vAkyaM padasamUhaH . yathA gAmAnayeti . shaktaM padam . asmAtpadAt ayamartho boddhavya itIshvarasa.nketaH shaktiH .. 1.. dIpikA shabdaM lakShayati ##---## Apteti .. AptaM lakShayati ##---## Aptastviti .. vAkyalakShaNamAha ##----## vAkyamiti .. padalakShaNamAha ##---## shaktamiti .. arthasmR^ityanukUlapadapadArthasa.nbandhaH shaktiH . sA cha padArthAntaramiti mImA.nsakAH . tannirAsArthamAha ##---## asmAditi .. DitthAdInAmiva ghaTAdInAmapi sa.nketa eva shaktiH na tu padArthAntaramityarthaH . nanu gavAdipadAnAM jAtAveva shaktiH\, visheShaNatayA jAteH prathamamupasthitvAt . vyaktilAbhAstu AkShepAditi kechit . tat na\, gAmAnyetyAdau vR^iddhavyavahAreNa sarvatrAnayanAdervyaktAveva sa.nbhavena\, jAtivishiShTavyaktAveva shaktikalpanAt . shaktigrahashcha vR^iddhavyavahAreNa . vyutpitsurbAlo ##`##gAmAnaya##'## ityuttamavR^iddhavAkyashravaNAntaraM madhyamavR^iddhasya pravR^ittimupalabhya gavAnayanaM cha dR^iShTvA madhyamavR^iddhapravR^ittijanakaj~nAnasyAnvayavyatirekAbhyAM vAktajanyatvaM nishchitya ##`##ashvamAnaya gAM badhAna##'## iti vAkyAntare AvApodvApAbhyAM gopadasya gotvavishiShTe shaktiH\, ashvapadasya ashvatvavishiShTe shaktiriti vyutpadyate . nanu sarvatra kAryaparatvAdvayavahArasya kAryaparavAkya eva vyutparttina siddhapara iti chet na . ##`## kAshyAM tribhuvantilako bhUpatirAste ##'## ityAdau siddhe.api vyavahArAt\, ##`## vikasitapadme madhukarastiShThati ##'## ityAdau prasiddhapadasamabhivyavahArAtsiddhe.api madhukarAdivyutpattidarshanAchcha . lakShaNApi shabdavR^ittiH . shakyasa.nbando lakShaNA . ga~NgAyAM ghoSha ityatra ga~NgApadavAchyapravAhasa.nbandhAdeva tIropasthitau tIre.api shaktirna kalpyate . saidhavAdau lavaNAshvayoH parasparasa.nbandhAbhAvAnnAnAshaktikalpanam . lakShaNA trividhA ##----## jahallakShaNA\, ajahallakShaNA\, jahadajallakShaNA cheti . yatra vAchyArthasyAnvayAbhAvaH tatra jahallakShaNA . yathA ma~nchAH kroshantIti . yatra vAchyArthasyApyanvayaH\, tatra ajahaditi . yathA chhatriNo gacchantIti . yatra vAchyaikadeshatyAgena ekadeshAnvayaH\, tatra jahadajahaditi . yathA tattvamasIti . gauNyapi lakShaNaiva lakShyamANaguNasa.nbandhasvarUpA yathA agnirmANavaka iti . vya~nchanApi shaktilakShaNAntarbhUtA\, shabdashaktimUlA arthashaktimUlA cha . anumAnAdinA anyathAsiddhA . tAtparyAnupapattirlakShaNAbIjam . tatprItItIchchhayochcharitatvaM tAtparyam . tAtparyaj~nAna~ncha vAkyArthaj~nAne hetuH nAnArthAnurodhAt . prakaraNAdikaM tAtparyagrAhakam . dvAramityAdau pidhehIti shabdAdhyAhAraH . nanu arthaj~nAnArthatvAchchhabdasyArthamavij~nAya shabdAdhyAhArAsa.nbhavAdarthAdhyAhAra eva yukta iti chet na . padavisheShajanyapadArthopastitheH shAbdaj~nAne hetutvAt . anyathA ##`## ghaTaH karmatvamAnayaM kR^itiH ##'## ityatrApi shAbdaj~nAnaprasa~NgAt . pa~NkajAdipadeShu yogarUDhiH . avayavashaktiryogaH . samudAyashaktI rUDhiH . niyatapadmatvAdij~nAnArthaM samudAyashaktiH . anyathA kumude.api prayogaprasa~NgAt . ##`## itarAnvite shaktiH ##'## iti prAbhAkarAH . anvayasya vAkyArthatayA bhAnasambhavAdanvayA.nshe.api shaktirna kalpanIyA iti gautamIyAH . AkA.nkShA yogyatA sa.nnidhishcha vAkyArthaj~nAnahetuH padasya padAntaravyatirekaprayuktAnvayAnanubhAvakatvam AkA.nkShA . arthAbAdho yogyatA . padAnAmavilambenochchAraNaM sa.nnidhiH .. 2.. dIpikA AkA.nkSheti .. AkA~NkShAdij~nAnamityarthaH . anyathA AkA.nkShAdibhramAchchhAbdabhramo na syAt . AkA~NkShAM lakShayati ##---## padasyeti .. yogyatAlakShaNamAha ##----## artheti .. sa.nnidhilakShaNamAha ##----## padAnAmiti . avilambena padArthopasthitiH sa.nnidhiH . uchchAraNaM tu tadupayogitayoktam . AkA.nkShAdirahitaM vAkyapramANam . yathA gaurashvaH purUSho hastIti na pramANamAkA.nkShAvirahAt . agninA si~nchediti na pramANaM yogyatAvirahAt . prahare prahare.asahochchAritAni gAmAnayetyAdipadAni na pramANaM sA.nnidhyAbhAvAt .. 3.. dIpikA gaurashva iti .. ghaTakarmatvamityapyanAkA.nkShodAharaNaM draShTavyam . vAkyaM dvividham . vaidikaM laukikaM cha . vaidikamIshvaroktatvAtsarvameva pramANam . laukikaM tvAptoktaM pramANam . anyadapramANam .. 4.. dIpikA vAkyaM vibhajate ##---## vAkyamiti .. vaidikasya visheShamAha ##---## vaidikamIshvaroktatvAditi .. nanu vedasyAnAditvAtkathamIshvaroktatvamiti chet na . ##`## vedaH paurUSheyaH vAkyasamUhatvAt bhAratAdivat ##'## ityanumAnena paurUSheyatvasiddheH . na cha smaryamANakartR^ikatvamupAdhiH\, gautamAdibhiH shiShyaparamparayA vede.api sakartR^ikatvasmaraNena sAdhanavyApakatvAt . ##`## tasmAttepAnAttrayo vedA ajAyanta ##'## iti shruteshcha . nanu varNA nityAH\, sa evAyaM gakAra iti pratyabhij~nAbalAt . tathA cha kathaM vedasyAnityatvamiti chet na\, ##`## utpanno gakAro viniShTo gakAra## '## ityAdipratItyA varNAnAmanityatvAt\, ##`## so.ayaM gakAra## '## iti pratyabhij~nAyAH ##`## seeyaM dIpajvAlA ##'## itivatsAjAtyAvalambanatvAt\, varNAnAM nityatve.apyAnupUrvAvishiShTavAkyasyAnityatvAchcha . tasmAdIshvaroktA vedAH . manvAdismR^itInAmAchArANAM cha vedamUlakatayA pramANyam . smR^itimUlavAkyAnAmidAnImanadhyayanAttanmUlabhUtA kAchichchhAravotsanneti kalpyate . nanu paThyamAnavedavAkyotsAdanasya kalpayitumashakyatayA viprakIrNavAdasyAyuktatvAnnityAnumeyo vedo mUlamiti chet na\, tathA sati kadApi varNAnAmAnupUrvIj~nAnAsa.nbhavena bodhakatvAsa/nbhavAt . vAkyArthaj~nAnaM shAbdaj~nAnam . tatkaraNaM shabdaH .. 5.. dIpikA nanu etAni padAni smAritArthasa.nsargavanti AkA.nkShAdimatpadakadambakatvAt madvAkyavat ityanumAnAdeva sa.nsargaj~nAsa.nbhavAchchhabdo na pramANAntaramiti chenna . anumityapekShayA vilakShaNasya shAbdaj~nAnasya ##`## shAbdAtpratyemi ##'## itvanuvyavasAya.nsAkShikasya sarvasa.nmatatvAt . nanvarthApattirapi pramANAntaramasti ##`## pIno devadatto divA na bhu~Nkte ##'## iti dR^iShTe shrute vA pInatvAnyathAnupapattyA rAtribhojanamarthApattyA kalpyata iti chenna . ##`## devadatto rAtrau bhu~Nkte divA.abhu~njAnatve sati pInatvAt ##'## ityanumAnenaiva rAtribhojanasya siddhatvAt . shate pa~nchAshaditi sambhavo.apyanumAnameva . ##`## iha vaTe yakShastiShThati ##'## ityaitihyamapi aj~nAtamlavaktR^ikashabda eva . cheShTApi shabdAnumAnadvArA vyavahAraheturiti na pramANAntaram . tasmAtpratyakShAnumAnopamAnashabdAshchatvAryeva pramANAni .. \medskip\hrule\medskip atha ashhTamo.adhyaaya | ##NaiyAyikA theory on epistemology## j~nAnAnAM tadvati tatprakArakatvaM svatogrAhyaM parato veti vichAryate . tatra vipratipattiH ##------## j~nAnaprAmANyaM tadaprAmANyAgrAhakayAvajj~nAnagrAhakasAmagrIgrAhyaM na vA iti . atra vidhikoTiH svatastvam . niShedhakoTiH paratastvam . anumAnAdigrAhyatvena siddhasAdhanavAraNAya yAvaditi . ##'## idaM j~nAnamapramA ##`## iti j~nAnena prAmANyAgrahAdvAdhavAraNAya ##-----## aprAmANyAgrAhaketi.. idaM j~nAnamapramA ityanuvyavasAyaniShThaprAmANyagrAhakasyApi aprAmANyAgrAhakatvAbhAvAtsvatastvaM na syAdatastaditi . tasmingrAhyaprAmANyAshraye.aprAmANyAgrAhiketyarthaH . udAhR^itasthale vyavasAyAprAmANyagrAhakasyApyanuvyavasAye tadgrAhakatvAtsvatastvasiddhiH . nanu svata eva prAmANyaM gR^ihyate\, ##`## ghaTamahaM jAnAmi ##'## ityanuvyavasAyena ghaTaghaTatvayoriva tatsa.nbandhasyApi viShayIkaraNAt vyavasAyarUpa pratyAsattestulyatvAt . purovartini prakArasa.nbandhasyaiva pramAtvapadArthatvAditi chet na . svataHprAmANyagrahe ##`## jalaj~nAnaM pramA na vA ##'## ityanabhyAsadashAyAM pramAtvasa.nshayo na syAt . anuvyavasAyena prAmANasya nishchitatvAt . tasmAtsvatogrAhyatvAbhAvAtparato grAhyatvameva . tathAhi . prathamaM jalaj~nAnAntaraM pravR^ittau satyAM jalalAbhe sati pUrvotpannaM jalaj~nAnaM pramA saphalapravR^ittijanakatvAt yannaivaM tannaivaM yathA apramA iti vyatirekiNA pramAtvaM nishchIyate . dvitIyAdij~nAneShu pUrvaj~nAnadR^iShTAntena tatsajAtIyatvali~NgenAnvayavyatirekiNApi gR^ihyate . pramAyA guNajanyatvamutpattau paratastvam . pramAsAdhAraNakAraNaM guNaH\, apramAsAdhAraNakAraNaM doShaH . tatra pratyakshe visheShaNavadvisheShyasa.nnikarSho guNaH . anumitau vyApakavati vyApyaj~nAnam . upamitau yathArthasAdR^ishyaj~nAnam . shAbdaj~nAne yathArthayogyatAj~nAnam . ityAdyUhanIyam . purovartini prakArAbhAvasyAnuvyavasAyenAnupasthitatvAdapramAtvaM parata eva gR^ihyate . pittAdidoShajanyatvamutpattau paratastvam . nanu sarveShAM j~nAnAnAM yathArthatvAdayathArthaj~nAnameva nAstIti . na cha ##`## shuktAvidaM rajatam ##'## iti j~nAnAtpravR^ittidarshanAdanyathAkhyAtisiddhiriti vAchyam . rajatasmR^itipurovartij~nAnAbhyAmeva pravR^ittisa.nbhavAt . svatantropasthiteShTabhedAgrahasyaiva sarvatra pravartakatvena ##`## nedaM rajatam ##'## ityAdau atiprasa~NgAbhAvAditi chet na . satyarajasthale purovartivisheShyakarajatatvaprakArakaj~nAnasya lAghavena pravR^ittijanakatayA shuktAvapi rajatArthi pravR^ittijanakatvena vishiShTaj~nAnasyaiva kalpanAt . ## \medskip \hrule \medskip {\Large Encoded by Ashish Chandra ashish\_{}chandr70@hotmail.com \hrule\medskip The author of Tarka Sangraha, along with its Dipika is Annambhatta . This is a very well known work and most Vedantins today consider it as the stepping stone to understand the Nyaya-Vaisheshika, systems of logic.} \medskip \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}