kauTiliiya arthashaastraM ##Book | Concerning the topic of training## ## Chapt | Enumeration of section and books## oMnamaHshukrabR^ihaspatibhyaaM ##01.1.01## pR^ithivyaa laabhe paalane cha yaavantyarthashaastraaNi puurvaachaaryaiH prasthaapitaani praayashaH taani saMhR^itya ekaM idaM arthashaastraM kR^itam.h ##01.1.02## tasyaayaM prakaraNaadhikaraNasamuddeshaH ##01.1.03a## vidyaasamuddeshaH, vR^iddhasamuddeshaH, indriyajayaH, amaatya utpattiH, mantripurohita utpattiH, upadhaabhiH shauchaashauchaGYaanaM amaatyaanaaM, - ##01.1.03b## guuDhapurushhapraNidhiH, svavishhaye kR^ityaakR^ityapaksharakshaNaM, paravishhaye kR^ityaakR^ityapaksha upagrahaH, ##01.1.03ch## mantraadhikaaraH, duutapraNidhiH, raajaputrarakshaNaM, aparuddhavR^ittaM, aparuddhe vR^ittiH, raajapraNidhiH, nishaantapraNidhiH, aatmarakshitakaM, , iti vinayaadhikaarikaM prathamaM adhikaraNam.h ##01.1.04a## janapadaniveshaH, bhuumichchhidraapidhaanaM, durgavidhaanaM, durganiveshaH, samnidhaatR^inichayakarma, samaahartR^isamudayaprasthaapanaM, akshapaTale gaaNanikyaadhikaaraH, ##01.1.04b## samudayasya yuktaapahR^itasya pratyaanayanaM, upayuktapariikshaa, shaasanaadhikaaraH, koshapraveshyaratnapariikshaa, aakarakarmaantapravartanaM, akshashaalaayaaM suvarNaadhyakshaH ##01.1.04ch## vishikhaayaaM sauvarNikaprachaaraH, koshhThaagaaraadhyakshaH, paNyaadhyakshaH, kupyaadhyakshaH, aayudhaadhyakshaH, tulaamaanapautavaM, ##01.1.04d## deshakaalamaanaM, shulkaadhyakshaH, suutraadhyakshaH, siitaadhyakshaH, suraa.adhyakshaH, suunaadhyakshaH, gaNikaa.adhyakshaH, ##01.1.04e## naav.adhyakshaH, go.adhyakshaH, ashvaadhyakshaH, hasty.adhyakshaH, rathaadhyakshaH, patty.adhyakshaH, senaapatiprachaaraH, mudraa.adhyakshaH, viviitaadhyakshaH, samaahartR^iprachaaraH, ##01.1.04f## gR^ihapatikavaidehakataapasavyaJNjanaaH praNidhayaH, naagarikapraNidhiH ityadhyakshaprachaaro dvitiiyaM adhikaraNam.h ##01.1.05a## vyavahaarasthaapanaa, vivaadapadanibandhaH, vivaahasamyuktaM, daayavibhaagaH, vaastukaM, samayasya anapaakarma, R^iNaadaanaM, aupanidhikaM, daasakarmakarakalpaH, ##01.1.05b## sambhuuya samutthaanaM, vikriitakriitaanushayaH, dattasya anapaakarma, asvaamivikrayaH, svasvaamisambandhaH, saahasaM, vaakpaarushhyaM, daNDapaarushhyaM, dyuutasamaahvayaM, prakiirNakaM - iti, dharmasthiiyaM tR^itiiyaM adhikaraNam.h ##01.1.06a## kaarukarakshaNaM, vaidehakarakshaNaM, upanipaatapratiikaaraH, guuDhaajiivinaaM rakshaa, siddhavyaJNjanairmaaNavaprakaashanaM, shaN^kaaruupakarmaabhigrahaH, ##01.1.06b## aashumR^itakapariikshaa, vaakyakarmaanuyogaH, sarvaadhikaraNarakshaNaM ##01.1.06ch## ekaaN^gavadhanishhkrayaH, shuddhashchitrashcha daNDa kalpaH, kanyaaprakarma, atichaaradaNDaaH - iti kaNTakashodhanaM chaturthaM adhikaraNam.h ##01.1.07## daaNDakarmikaM, koshaabhisaMharaNaM, bhR^ityabharaNiiyaM, anujiivivR^ittaM, samayaachaarikaM, raajyapratisandhaanaM, ekaaishvaryaM - iti yogavR^ittaM paJNchamaM adhikaraNam.h ##01.1.08## prakR^itisampadaH, shamavyaayaamikaM - iti maNDalayoniH shhashhThaM adhikaraNam.h ##01.1.09a## shhaaDguNyasamuddeshaH, kshayasthaanavR^iddhinishchayaH, saMshrayavR^ittiH, samahiinajyaayasaaM guNaabhiniveshaH, hiinasandhayaH, vigR^ihya aasanaM, sandhaaya aasanaM, vigR^ihya yaanaM, sandhaaya yaanaM, ##01.1.09b## sambhuuya prayaaNaM, yaatavyaamitrayorabhigrahachintaa, kshayalobhaviraagahetavaH prakR^itiinaaM, saamavaayikaviparimarshaH, ##01.1.09ch## saMhita prayaaNikaM, paripaNitaaparipaNitaapasR^itaaH sandhayaH, dvaidhiibhaavikaaH sandhivikramaaH, yaatavyavR^ittiH, anugraahyamitravisheshhaaH, ##01.1.09d## mitrahiraNyabhuumikarmasandhayaH, paarshhNigraahachintaa, hiinashaktipuuraNaM, balavataa vigR^ihya uparodhahetavaH, daNDa upanatavR^ittaM, ##01.1.09e## daNDa upanaayivR^ittaM, sandhikarma, samaadhimokshaH, madhyamacharitaM, udaasiinacharitaM, maNDalacharitaM - iti shhaaDguNyaM saptamaM adhikaraNam.h ##01.1.10## prakR^itivyasanavargaH, raajaraajyayorvyasanachintaa, purushhavyasanavargaH, piiDanavargaH, stambhavargaH, koshasaN^gavargaH, mitravyasanavargaH - iti vyasanaadhikaarikaM ashhTamaM adhikaraNam.h ##01.1.11a## shaktideshakaalabalaabalaGYaanaM, yaatraakaalaaH, bala upaadaanakaalaaH, samnaahaguNaaH, pratibalakarma, pashchaat.h kopachintaa, baahyaabhyantaraprakR^itikopapratiikaaraaH ##01.1.11b## kshayavyayalaabhaviparimarshaH, baahyaabhyantaraashchaapadaH, dushhyashatrusamyuktaaH, arthaanarthasaMshayayuktaaH, taasaaM upaayavikalpajaaH siddhayaH - ityabhiyaasyat.h karma navamaM adhikaraNam.h ##01.1.12## skandhaavaaraniveshaH, skandhaavaaraprayaaNaM, balavyasanaavaskandakaalarakshaNaM, kuuTayuddhavikalpaaH, svasainya utsaahanaM, svabalaanyabalavyaayogaH, yuddhabhuumayaH, patty.ashvarathahastikarmaaNi, pakshakaksha urasyaanaaM balaagrato vyuuhavibhaagaH, saaraphalgubalavibhaagaH, patty.ashvarathahastiyuddhaani, daNDabhogamaNDalaasaMhatavyuuhavyuuhanaM, tasya prativyuuhasthaapanaM - iti saaN^graamikaM dashamaM adhikaraNam.h ##01.1.13## bheda upaadaanaani, upaaMshudaNDaaH - iti saN^ghavR^ittaM ekaadashaM adhikaraNam.h ##01.1.14## duutakarma, mantrayuddhaM, senaamukhyavadhaH, maNDalaprotsaahanaM, shastraagnirasapraNidhayaH, viivadhaasaaraprasaaravadhaH, yogaatisandhaanaM, daNDaatisandhaanaM, ekavijayaH - ityaabaliiyasaM dvaadashaM adhikaraNam.h ##01.1.15## upajaapaH, yogavaamanaM, apasarpapraNidhiH, paryupaasanakarma, avamardaH, labdhaprashamanaM - iti durgalambha upaayaH trayodashaM adhikaraNam.h ##01.1.16## parabalaghaataprayogaH, pralambhanaM, svabala upaghaatapratiikaaraH - ityaupanishhadikaM chaturdashaM adhikaraNam.h ##01.1.17## tantrayuktayaH - iti tantrayuktiH paJNchadashaM adhikaraNam.h ##01.1.18## shaastrasamuddeshaH paJNchadashaadhikaraNaani sa-ashiitiprakaraNashataM sa-paJNchaashad.adhyaayashataM shhaTshlokasahasraaNi iti ##01.1.19ab## sukhagrahaNaviGYeyaM tattvaarthapadanishchitam.h | ##01.1.19chd## kauTilyena kR^itaM shaastraM vimuktagranthavistaram.h (iti) ## Chapt | Section.1: Enumeration of the sciences## ## i) Establishing (the necessity of) philosophy## ##01.2.01## aanviikshikii trayii vaarttaa daNDaniitishcha iti vidyaaH ##01.2.02## trayii vaarttaa daNDa niitishcha iti maanavaaH ##01.2.03## trayii visheshho hyaanviikshikii iti ##01.2.04## vaarttaa daNDaniitishcha iti baarhaspatyaaH ##01.2.05## saMvaraNamaatraM hi trayii lokayaatraavida iti ##01.2.06## daNDaniitirekaa vidyaa ityaushanasaaH ##01.2.07## tasyaaM hi sarvavidyaa.a.arambhaaH pratibaddhaa iti ##01.2.08## chatasra eva vidyaa iti kauTilyaH ##01.2.09## taabhirdharmaarthau yad.h vidyaat.h tad.h vidyaanaaM vidyaatvam.h ##01.2.10## saaN^khyaM yogo lokaayataM cha ityaanviikshikii ##01.2.11## dharmaadharmau trayyaaM arthaanarthau vaarttaayaaM nayaanayau daNDaniityaaM balaabale cha etaasaaM hetubhiranviikshamaaNaa lokasya upakaroti vyasane.abhyudaye cha buddhiM avasthaapayati praGYaavaakyakriyaavaishaaradyaM cha karoti ##01.2.12ab## pradiipaH sarvavidyaanaaM upaayaH sarvakarmaNaam.h | ##01.2.12chd## aashrayaH sarvadharmaaNaaM shashvad.h aanviikshikii mataa (iti) ## Chapt | Section.1, (ii) Establishing (the necessity of) the Vedic Lore## ##01.3.01## saama.R^igyajurvedaaH trayaH trayii ##01.3.02## atharvaveda itihaasavedau cha vedaaH ##01.3.03## shikshaa kalpo vyaakaraNaM niruktaM chhandovichitirjyotishhaM iti chaaN^gaani ##01.3.04## eshha trayiidharmashchaturNaaM varNaanaaM aashramaaNaaM cha svadharmasthaapanaad.h aupakaarikaH ##01.3.05## svadharmo braahmaNasya adhyayanaM adhyaapanaM yajanaM yaajanaM daanaM pratigrahashcha ##01.3.06## kshatriyasyaadhyayanaM yajanaM daanaM shastraajiivo bhuutarakshaNaM cha ##01.3.07## vaishyasyaadhyayanaM yajanaM daanaM kR^ishhipaashupaalye vaNijyaa cha ##01.3.08## shuudrasya dvijaatishushruushhaa vaarttaa kaarukushiilavakarma cha ##01.3.09## gR^ihasthasya svadharmaajiivaH tulyairasamaana.R^ishhibhirvaivaahyaM R^itugaamitvaM devapitr.atithipuujaa bhR^ityeshhu tyaagaH sheshhabhojanaM cha ##01.3.10## brahmachaariNaH svaadhyaayo agnikaaryaabhishhekau bhaikshavratitvaM aachaarye praaNaantikii vR^ittiH tad.abhaave guruputre sa-brahmachaariNi vaa ##01.3.11## vaanaprasthasya brahmacharyaM bhuumau shayyaa jaTaa.ajinadhaaraNaM agnihotraabhishhekau devataapitr.atithipuujaa vanyashchaahaaraH ##01.3.12## parivraajakasya jita indriyatvaM anaarambho nishhkiJNchanatvaM saN^gatyaago bhaikshavrataM anekatraaraNye cha vaaso baahyaabhyantaraM cha shaucham.h ##01.3.13## sarveshhaaM ahiMsaa satyaM shauchaM anasuuya aanR^ishaMsyaM kshamaa cha ##01.3.14## svadharmaH svargaayaanantyaaya cha ##01.3.15## tasyaatikrame lokaH saN^karaad.h uchchhidyeta ##01.3.16ab## tasmaat.h svadharmaM bhuutaanaaM raajaa na vyabhichaarayet.h | ##01.3.16chd## svadharmaM sandadhaano hi pretya cha iha cha nandati ##01.3.17ab## vyavasthitaaryamaryaadaH kR^itavarNaashramasthitiH | ##01.3.17chd## trayyaa.abhirakshito lokaH prasiidati na siidati (iti) ## Chapt | iii) Establishing (the necessity of) Economics, and (iv) the Science of Politics## ##01.4.01## kR^ishhipaashupaalye vaNijyaa cha vaartaa, dhaanyapashuhiraNyakupyavishhTipradaanaad.h aupakaarikii ##01.4.02## tayaa svapakshaM parapakshaM cha vashiikaroti koshadaNDaabhyaam.h ##01.4.03## aanviikshikii trayii vaarttaanaaM yogakshemasaadhano daNDaH, tasya niitirdaNDa niitiH, alabdhalaabhaarthaa labdhaparirakshaNii rakshitavivardhanii vR^iddhasya tiirthe pratipaadanii cha ##01.4.04## tasyaaM aayattaa lokayaatraa ##01.4.05## tasmaallokayaatraa.arthii nityaM udyatadaNDaH syaat.h ##01.4.06## na hyevaMvidhaM vasha upanayanaM asti bhuutaanaaM yathaa daNDaH | ityaachaaryaaH ##01.4.07## na iti kauTilyaH ##01.4.08## tiikshNadaNDo hi bhuutaanaaM udvejaniiyo bhavati ##01.4.09## mR^idudaNDaH paribhuuyate ##01.4.10## yathaa.arhadaNDaH puujyate ##01.4.11## suviGYaatapraNiito hi daNDaH prajaa dharmaarthakaamairyojayati ##01.4.12## dushhpraNiitaH kaamakrodhaabhyaaM avaGYaanaad.h vaa vaanaprasthaparivraajakaan.h api kopayati, kiM.aN^ga punargR^ihasthaan.h ##01.4.13## apraNiitaH tu maatsyanyaayaM udbhaavayati ##01.4.14## baliiyaan.h abalaM hi grasate daNDadharaabhaave ##01.4.15## sa tena guptaH prabhavati iti ##01.4.16ab## chaturvarNaashramo loko raaGYaa daNDena paalitaH | ##01.4.16chd## svadharmakarmaabhirato vartate sveshhu vartmasu (iti) ## Chapt | Section.2: Association with elders## ##01.5.01## tasmaad.h daNDamuulaaH tisro vidyaaH ##01.5.02## vinayamuulo daNDaH praaNabhR^itaaM yogakshemaavahaH ##01.5.03## kR^itakaH svaabhaavikashcha vinayaH ##01.5.04## kriyaa hi dravyaM vinayati naadravyam.h ##01.5.05## shushruushhaa shravaNagrahaNadhaaraNaviGYaana uuhaapohatattvaabhinivishhTabuddhiM vidyaa vinayati na itaram.h ##01.5.06## vidyaanaaM tu yathaasvaM aachaaryapraamaaNyaad.h vinayo niyamashcha ##01.5.07## vR^ittachaulakarmaa lipiM saN^khyaanaM cha upayuJNjiita ##01.5.08## vR^itta upanayanaH trayiiM aanviikshikiiM cha shishhTebhyo vaarttaaM adhyakshebhyo daNDaniitiM vaktR^iprayoktR^ibhyaH ##01.5.09## brahmacharyaM cha shhoDashaad.h varshhaat.h ##01.5.10## ato godaanaM daarakarma chaasya ##01.5.11## nityashcha vidyaavR^iddhasamyogo vinayavR^iddhy.arthaM, tanmuulatvaad.h vinayasya ##01.5.12## puurvaM aharbhaagaM hasty.ashvarathapraharaNavidyaasu vinayaM gachchhet.h | ##01.5.13## pashchimaM itihaasashravaNe ##01.5.14## puraaNaM itivR^ittaM aakhyaayika udaaharaNaM dharmashaastraM arthashaastraM cha iti itihaasaH ##01.5.15## sheshhaM ahoraatrabhaagaM apuurvagrahaNaM gR^ihiitaparichayaM cha kuryaat.h, agR^ihiitaanaaM aabhiikshNyashravaNaM cha ##01.5.16## shrutaadd.h hi praGYaa upajaayate praGYaayaa yogo yogaad.h aatmavattaa iti vidyaanaaM saamarthyam.h ##01.5.17ab## vidyaaviniito raajaa hi prajaanaaM vinaye rataH | ##01.5.17chd## ananyaaM pR^ithiviiM bhuN^kte sarvabhuutahite rataH (iti) ## Chapt | Section.3: Control over the senses, (i) Casting out the group of six enemies## ##01.6.01## vidyaa vinayaheturindriyajayaH kaamakrodhalobhamaanamadaharshhatyaagaat.h kaaryaH ##01.6.02## karNatvag.akshijihvaaghraaNa indriyaaNaaM shabdasparsharuuparasagandheshhvavipratipattirindriyajayaH, shaastraanushhThaanaM vaa ##01.6.03## kR^itsnaM hi shaastraM idaM indriyajayaH ##01.6.04## tad.h viruddhavR^ittiravashya indriyashchaaturanto api raajaa sadyo vinashyati ##01.6.05## yathaa daaNDakyo naama bhojaH kaamaad.h braahmaNakanyaaM abhimanyamaanaH sa-bandhuraashhTro vinanaasha, karaalashcha vaidehaH ##01.6.06## kopaaj janamejayo braahmaNeshhu vikraantaH, taalajaN^ghashcha bhR^igushhu ##01.6.07## lobhaad.h ailashchaaturvarNyaM atyaahaarayamaaNaH, sauviirashchaajabinduH | ##01.6.08## maanaad.h raavaNaH paradaaraan.h aprayachchhan.h, duryodhano raajyaad.h aMshaM cha ##01.6.09## madaad.h dambhodbhavo bhuutaavamaanii, haihayashchaarjunaH ##01.6.10## harshhaad.h vaataapiragastyaM atyaasaadayan.h, vR^ishhNisaN^ghashcha dvaipaayanaM iti ##01.6.11ab## ete chaanye cha bahavaH shatrushhaDvargaM aashritaaH | ##01.6.11chd## sa-bandhuraashhTraa raajaano vineshurajita indriyaaH ##01.6.12ab## shatrushhaDvargaM utsR^ijya jaamadagnyo jita indriyaH | ##01.6.12chd## ambariishhashcha naabhaago bubhujaate chiraM mahiim.h (iti) ## Chapt | ii) The life of a sage-like king## ##01.7.01## tasmaad.h arishhaDvargatyaagena indriyajayaM kurviita, vR^iddhasamyogena praGYaaM, chaareNa chakshuH, utthaanena yogakshemasaadhanaM, kaaryaanushaasanena svadharmasthaapanaM, vinayaM vidyaa upadeshena, lokapriyatvaM arthasamyogena vR^ittim.h ##01.7.02## evaM vashya indriyaH parastriidravyahiMsaashcha varjayet.h, svapnaM laulyaM anR^itaM uddhataveshhatvaM anarthyasamyogaM adharmasamyuktaM anarthasamyuktaM cha vyavahaaram.h ##01.7.03## dharmaarthaavirodhena kaamaM seveta, na nihsukhaH syaat.h ##01.7.04## samaM vaa trivargaM anyonyaanubaddham.h ##01.7.05## eko hyatyaasevito dharmaarthakaamaanaaM aatmaanaM itarau cha piiDayati ##01.7.06## artha eva pradhaana iti kauTilyaH ##01.7.07## arthamuulau hi dharmakaamaaviti ##01.7.08## maryaadaaM sthaapayed.h aachaaryaan.h amaatyaan.h vaa, ya enaM apaaya sthaanebhyo vaarayeyuH, chhaayaanaalikaapratodena vaa rahasi pramaadyantaM abhitudeyuH ##01.7.09ab## sahaayasaadhyaM raajatvaM chakraM ekaM na vartate | ##01.7.09chd## kurviita sachivaaMH tasmaat.h teshhaaM cha shR^iNuyaan.h matam.h (iti) ## Chapt | Appointment of ministers## ##01.8.01## sahaadhyaayino amaatyaan.h kurviita, dR^ishhTashauchasaamarthyatvaat iti bhaaradvaajaH ##01.8.02## te hyasya vishvaasyaa bhavanti iti ##01.8.03## na iti vishaalaakshaH ##01.8.04## sahakriiDitatvaat.h paribhavantyenam.h ##01.8.05## ye hyasya guhyasadharmaaNaH taan.h amaatyaan.h kurviita, samaanashiilavyasanatvaat.h ##01.8.06## te hyasya marmaGYabhayaannaaparaadhyanti iti ##01.8.07## saadhaaraNa eshha doshhaH iti paaraasharaaH ##01.8.08## teshhaaM api marmaGYabhayaat.h kR^itaakR^itaanyanuvarteta ##01.8.09ab## yaavadbhyo guhyaM aachashhTe janebhyaH purushhaadhipaH | ##01.8.09chd## avashaH karmaNaa tena vashyo bhavati taavataam.h ##01.8.10## ya enaM aapatsu praaNaabaadhayuktaasvanugR^ihNiiyuH taan.h amaatyaan.h kurviita, dR^ishhTaanuraagatvaat iti ##01.8.11## na iti pishunaH ##01.8.12## bhaktireshhaa na buddhiguNaH ##01.8.13## saN^khyaataartheshhu karmasu niyuktaa ye yathaa.a.adishhTaM arthaM savisheshhaM vaa kuryuH taan.h amaatyaan.h kurviita, dR^ishhTaguNatvaat iti ##01.8.14## na iti kauNapadantaH ##01.8.15## anyairamaatyaguNairayuktaa hyete ##01.8.16## pitR^ipaitaamahaan.h amaatyaan.h kurviita, dR^ishhTaavadaanatvaat.h ##01.8.17## te hyenaM apacharantaM api na tyajanti, sagandhatvaat.h ##01.8.18## amaanushheshhvapi cha etad.h dR^ishyate ##01.8.19## gaavo hyasagandhaM gogaNaM atikramya sagandheshhvevaavatishhThante iti ##01.8.20## na iti vaatavyaadhiH ##01.8.21## te hyasya sarvaM avagR^ihya svaamivat.h pracharanti ##01.8.22## tasmaanniitivido navaan.h amaatyaan.h kurviita ##01.8.23## navaaH tu yamasthaane daNDadharaM manyamaanaa naaparaadhyanti iti ##01.8.24## na iti baahudantii putraH ##01.8.25## shaastravid.h adR^ishhTakarmaa karmasu vishhaadaM gachchhet.h ##01.8.26## tasmaad.h abhijanapraGYaashauchashauryaanuraagayuktaan.h amaatyaan.h kurviita, guNapraadhaanyaat iti ##01.8.27## sarvaM upapannaM iti kauTilyaH ##01.8.28## kaaryasaamarthyaadd.h hi purushhasaamarthyaM kalpyate ##01.8.29ab## saamarthyashcha vibhajyaamaatyavibhavaM deshakaalau cha karma cha | ##01.8.29chd## amaatyaaH sarva eva ete kaaryaaH syurna tu mantriNaH (iti) ## Chapt | Appointment of counsellors and chaplain## ##01.9.01## jaanapado abhijaataH svavagrahaH kR^itashilpashchakshushhmaan.h praaGYo dhaarayishhNurdaksho vaagmii pragalbhaH pratipattimaan.h utsaahaprabhaavayuktaH kleshasahaH shuchirmaitro dR^iDhabhaktiH shiilabalaarogyasattvayuktaH stambhachaapalahiinaH sampriyo vairaaNaaM akartaa ityamaatyasampat.h ##01.9.02## ataH paadaarghaguNahiinau madhyamaavarau ##01.9.03## teshhaaM janapad.abhijanaM avagrahaM chaaptataH pariiksheta, samaanavidyebhyaH shilpaM shaastrachakshushhmattaaM cha, karmaarambheshhu praGYaaM dhaarayishhNutaaM daakshyaM cha, kathaayogeshhu vaagmitvaM praagalbhyaM pratibhaanavattvaM cha, saMvaasibhyaH shiilabalaarogyasattvayogaM astambhaM achaapalaM cha, pratyakshataH sampriyatvaM avairatvaM cha ##01.9.04## pratyakshaparokshaanumeyaa hi raajavR^ittiH ##01.9.05## svayaM drshhTaM pratyaksham.h ##01.9.06## para upadishhTaM paroksham.h ##01.9.07## karmasu kR^itenaakR^itaavekshaNaM anumeyam.h ##01.9.08## yaugapadyaat.h tu karmaNaaM anekatvaad.h anekasthatvaachcha deshakaalaatyayo maa bhuud.h iti parokshaM amaatyaiH kaarayet.h ityamaatyakarma | ##01.9.09## purohitaM udita uditakulashiilaM sa-aN^ge vede daive nimitte daNDaniityaaM chaabhiviniitaM aapadaaM daivamaanushhiiNaaM atharvabhirupaayaishcha pratikartaaraM kurviita ##01.9.10## taM aachaaryaM shishhyaH pitaraM putro bhR^ityaH svaaminaM iva chaanuvarteta ##01.9.11ab## braahmaNena edhitaM kshatraM mantrimantraabhimantritam.h | ##01.9.11chd## jayatyajitaM atyantaM shaastraanugamashastritam.h (iti) ## Chapt | Ascertainment of the integrity or the absence of integrity of ministerbymeans of secret tests## ##01.10.01## mantripurohitasakhaH saamaanyeshhvadhikaraNeshhu sthaapayitvaa.amaatyaan.h upadhaabhiH shodhayet.h ##01.10.02## purohitaM ayaajyayaajanaadhyaapane niyuktaM amR^ishhyamaaNaM raajaa.avakshipet.h ##01.10.03## sa sattribhiH shapathapuurvaM ekaikaM amaatyaM upajaapayet.h - adhaarmiko ayaM raajaa, saadhu dhaarmikaM anyaM asya tatkuliinaM aparuddhaM kulyaM ekapragrahaM saamantaM aaTavikaM aupapaadikaM vaa pratipaadayaamaH, sarveshhaaM etad.h rochate, kathaM vaa tava iti ##01.10.04## pratyaakhyaane shuchiH | iti dharma upadhaa ##01.10.05## senaapatirasatpragraheNaavakshiptaH sattribhirekaikaM amaatyaM upajaapayet.h lobhaniiyenaarthena raajavinaashaaya, sarveshhaaM etad.h rochate, kathaM vaa tava iti ##01.10.06## pratyaakhyaane shuchiH | ityartha upadhaa ##01.10.07## parivraajikaa labdhavishvaasaa.antaHpure kR^itasatkaaraa mahaamaatraM ekaikaM upajapet.h - raajamahishhii tvaaM kaamayate kR^itasamaagama upaayaa, mahaan.h arthashcha te bhavishhyati iti ##01.10.08## pratyaakhyaane shuchiH | iti kaama upadhaa ##01.10.09## prahavaNanimittaM eko amaatyaH sarvaan.h amaatyaan.h aavaahayet.h ##01.10.10## tena udvegena raajaa taan.h avarundhyaat.h ##01.10.11## kaapaTikashchaatra puurvaavaruddhaH teshhaaM arthamaanaavakshiptaM ekaikaM amaatyaM upajapet.h - asat.h pravR^itto ayaM raajaa, saadhvenaM hatvaa.anyaM pratipaadayaamaH, sarveshhaaM etad.h rochate, kathaM vaa tava iti ##01.10.12## pratyaakhyaane shuchiH | iti bhaya upadhaa ##01.10.13## tatra dharma upadhaashuddhaan.h dharmasthiiyakaNTakashodhaneshhu karmasu sthaapayet.h, artha upadhaashuddhaan.h samaahartR^isamnidhaatR^inichayakarmasu, kaama upadhaa shuddhaan.h baahyaabhyantaravihaararakshaasu, bhaya upadhaashuddhaan.h aasannakaaryeshhu raaGYaH ##01.10.14## sarva upadhaashuddhaan.h mantriNaH kuryaat.h ##01.10.15## sarvatraashuchiin.h khanidravyahastivanakarmaanteshhu upayojayet.h ##01.10.16ab## trivargabhayasaMshuddhaan.h amaatyaan.h sveshhu karmasu | ##01.10.16chd## adhikuryaad.h yathaa shauchaM ityaachaaryaa vyavasthitaaH ##01.10.17ab## na tveva kuryaad.h aatmaanaM deviiM vaa lakshyaM iishvaraH | ##01.10.17chd## shauchahetoramaatyaanaaM etat.h kauTilyadarshanam.h ##01.10.18ab## na duushhaNaM adushhTasya vishheNa ivaambhasashcharet.h | ##01.10.18chd## kadaachidd.h hi pradushhTasya naadhigamyeta bheshhajam.h ##01.10.19ab## kR^itaa cha kalushhaabuddhirupadhaabhishchaturvidhaa | ##01.10.19chd## naagatvaa.antaM nivarteta sthitaa sattvavataaM dhR^itau ##01.10.20ab## tasmaad.h baahyaM adhishhThaanaM kR^itvaa kaarye chaturvidhe | ##01.10.20chd## shauchaashauchaM amaatyaanaaM raajaa maargeta sattribhiH (iti) ## Chapt | Appointment of persons in secret service## ##01.11.01## upadhaabhiH shuddhaamaatyavargo guuDhapurushhaan.h utpaadayet.h kaapaTika udaasthitagR^ihapatikavaidehakataapasavyaJNjanaan.h sattritiishhkNarasadabhikshukiishcha ##01.11.02## paramarmaGYaH pragalbhashchhaatraH kaapaTikaH ##01.11.03## taM arthamaanaabhyaaM protsaahya mantrii bruuyaat.h - raajaanaM maaM cha pramaaNaM kR^itvaa yasya yad.h akushalaM pashyasi tat.h tadaaniiM eva pratyaadisha iti ##01.11.04## pravrajyaa pratyavasitaH praGYaashauchayukta udaasthitaH ##01.11.05## sa vaarttaakarmapradishhTaayaaM bhuumau prabhuutahiraNyaantevaasii karma kaarayet.h ##01.11.06## karmaphalaachcha sarvapravrajitaanaaM graasaachchhaadanaavasathaan.h pratividadhyaat.h ##01.11.07## vR^ittikaamaaMshcha upajapet.h - etena eva veshheNa raajaarthashcharitavyo bhaktavetanakaale cha upasthaatavyam iti ##01.11.08## sarvapravrajitaashcha svaM svaM vargaM evaM upajapeyuH ##01.11.09## karshhako vR^ittikshiiNaH praGYaashauchayukto gR^ihapatikavyaJNjanaH ##01.11.10## sa kR^ishhikarmapradishhTaayaaM bhuumau - iti samaanaM puurveNa ##01.11.11## vaaNijako vR^ittikshiiNaH praGYaashauchayukto vaidehakavyaJNjanaH ##01.11.12## sa vaNikkarmapradishhTaayaaM bhuumau - iti samaanaM puurveNa ##01.11.13## muNDo jaTilo vaa vR^ittikaamaH taapasavyaJNjanaH ##01.11.14## sa nagaraabhyaashe prabhuutamuNDajaTilaantevaasii shaakaM yavamushhTiM vaa maasadvimaasaantaraM prakaashaM ashniiyaat.h, guuDhaM ishhTaM aahaaram.h ##01.11.15## vaidehakaantevaasinashcha enaM samiddhayogairarchayeyuH ##01.11.16## shishhyaashchaasyaavedayeyuH - asau siddhaH saamedhikaH iti ##01.11.17## samedhaashaastibhishchaabhigataanaaM aN^gavidyayaa shishhyasaMGYaabhishcha karmaaNyabhijane avasitaanyaadishet.h - alpalaabhaM agnidaahaM chorabhayaM duushhyavadhaM tushhTidaanaM videshapravR^ittiGYaanaM, idaM adya shvo vaa bhavishhyati, idaM vaa raajaa karishhyati iti ##01.11.18## tad.h asya guuDhaaH sattriNashcha sampaadayeyuH ##01.11.19## sattvapraGYaavaakyashaktisampannaanaaM raajabhaagyaM anuvyaaharet.h, mantrisamyogaM cha bruuyaat.h ##01.11.20## mantrii cha eshhaaM vR^ittikarmabhyaaM viyateta ##01.11.21## ye cha kaaraNaad.h abhikruddhaaH taan.h arthamaanaabhyaaM shamayet.h, akaaraNakruddhaaMH tuushhNiiM daNDena, raajadvishhTakaariNashcha ##01.11.22ab## puujitaashchaarthamaanaabhyaaM raaGYaa raaja upajiivinaam.h | ##01.11.22chd## jaaniiyuH shauchaM ityetaaH paJNchasaMsthaaH prakiirtitaaH (iti) ## Chapt | Appointment of roving spies Rules for secret servants## ##01.12.01## ye chaapyasmabandhino avashyabhartavyaaH te lakshaNaM aN^gavidyaaM jambhakavidyaaM maayaagataM aashramadharmaM nimittaM antarachakraM ityadhiiyaanaaH sattriNaH, saMsargavidyaaM cha ##01.12.02## ye janapade shuuraaH tyaktaatmaano hastinaM vyaalaM vaa dravyahetoH pratiyodhayeyuH te tiikshNaaH ##01.12.03## ye bandhushhu nihsnehaaH kruuraa alasaashcha te rasadaaH ##01.12.04## parivraajikaa vR^ittikaamaa daridraa vidhavaa pragalbhaa braahmaNyantaHpure kR^itasatkaaraa mahaamaatrakulaanyabhigachchhet.h ##01.12.05## etayaa muNDaa vR^ishhalyo vyaakhyaataaH iti saJNchaaraaH | ##01.12.06## taan.h raajaa svavishhaye mantripurohitasenaapatiyuvaraajadauvaarikaantarvaMshikaprashaastR^i samaahartR^isamnidhaatR^ipradeshhTR^inaayakapauravyaavahaarikakaarmaantikamantriparishhad.adhyakshadaNDa durgaantapaalaaTavikeshhu shraddheyadeshaveshhashilpabhaashhaa.abhijanaapadeshaan.h bhaktitaH saamarthyayogaachchaapasarpayet.h ##01.12.07## teshhaaM baahyaM chaaraM chhatrabhR^iN^gaaravyajanapaadukaasanayaanavaahana upagraahiNaH tiikshNaa vidyuH ##01.12.08## taM sattriNaH saMsthaasvarpayeyuH ##01.12.09## suudaaraalikasnaapakasaMvaahakaastarakakalpakaprasaadhaka udakaparichaarakaa rasadaaH kubjavaamanakiraatamuukabadhirajaDaandhachchhadmaano naTanartakagaayanavaadakavaagjiivanakushiilavaaH striyashchaabhyantaraM chaaraM vidyuH ##01.12.10## taM bhikshkyaH saMsthaasvaprayeyuH ##01.12.11## saMsthaanaaM antevaasinaH saMGYaalipibhishchaarasaJNchaaraM kuryuH ##01.12.12## na chaanyonyaM saMsthaaH te vaa vidyuH ##01.12.13## bhikshukiipratishhedhe dvaahsthaparamparaa maataapitR^ivyaJNjanaaH shilpakaarikaaH kushiilavaa daasyo vaa giitapaaThyavaadyabhaaNDaguuDhalekhyasaMGYaabhirvaa chaaraM nirhareyuH ##01.12.14## diirgharoga unmaadaagnirasavisargeNa vaa guuDhanirgamanam.h ##01.12.15## trayaaNaaM ekavaakye sampratyayaH ##01.12.16## teshhaaM abhiikshNavinipaate tuushhNiindaNDaH pratishhedhaH ##01.12.17## kaNTakashodhana uktaashchaapasarpaaH pareshhu kR^itavetanaa vaseyurasampaatinashchaaraartham.h ##01.12.18## ta ubhayavetanaaH ##01.12.19ab## gR^ihiitaputradaaraaMshcha kuryaad.h ubhayavetanaan.h | ##01.12.19chd## taaMshchaariprahitaan.h vidyaat.h teshhaaM shauchaM cha tadvidhaiH ##01.12.20ab## evaM shatrau cha mitre cha madhyame chaavapechcharaan.h | ##01.12.20chd## udaasiine cha teshhaaM cha tiirtheshhvashhTaadashasvapi ##01.12.21ab## antargR^ihacharaaH teshhaaM kubjavaamanapaNDakaaH | ##01.12.21chd## shilpavatyaH striyo muukaashchitraashcha mlechchhajaatayaH ##01.12.22ab## durgeshhu vaNijaH saMsthaa durgaante siddhataapasaaH | ##01.12.22chd## karshhaka udaasthitaa raashhTre raashhTraante vrajavaasinaH ##01.12.23ab## vane vanacharaaH kaaryaaH shramaNaaTavikaadayaH | ##01.12.23chd## parapravR^ittiGYaanaarthaaH shiighraashchaaraparamparaaH ##01.12.24ab## parasya cha ete boddhavyaaH taadR^ishaireva taadR^ishaaH | ##01.12.24chd## chaarasaJNchaariNaH saMsthaa guuDhaashchaaguuDhasaMGYitaaH ##01.12.25ab## akR^ityaan.h kR^ityapakshiiyairdarshitaan.h kaaryahetubhiH | ##01.12.25chd## paraapasarpaGYaanaarthaM mukhyaan.h anteshhu vaasayet.h (iti) ## Chapt | keeping a watch over the seducible and non-seducible parties in ones own territory## ##01.13.01## kR^itamahaamaatraapasarpaH paurajaanapadaan.h apasarpayet.h ##01.13.02## sattriNo dvandvinaH tiirthasabhaapuugajanasamavaayeshhu vivaadaM kuryuH ##01.13.03## sarvaguNasampannashchaayaM raajaa shruuyate, na chaasya kashchid.h guNo dR^ishyate yaH paurajaanapadaan.h daNDakaraabhyaaM piiDayati iti ##01.13.04## tatra ye.anuprashaMseyuH taan.h itaraH taM cha pratishhedhayet.h ##01.13.05## maatsyanyaayaabhibhuutaaH prajaa manuM vaivasvataM raajaanaM chakrire ##01.13.06## dhaanyashhaDbhaagaM paNyadashabhaagaM hiraNyaM chaasya bhaagadheyaM prakalpayaam-aasuH ##01.13.07## tena bhR^itaa raajaanaH prajaanaaM yogakshemaavahaaH ##01.13.08## teshhaaM kilbishhaM adaNDakaraa harantyayogakshemaavahaashcha prajaanaam.h ##01.13.09## tasmaad.h uJNchhashhaDbhaagaM aaraNyakaa.api nirvapanti - tasya etad.h bhaagadheyaM yo.asmaan.h gopaayati iti ##01.13.10## indrayamasthaanaM etad.h raajaanaH pratyakshaheDaprasaadaaH ##01.13.11## taan.h avamanyamaanaan.h daivo.api daNDaH spR^ishati ##01.13.12## tasmaad.h raajaano naavamantavyaaH ##01.13.13## ityevaM kshudrakaan.h pratishhedhayet.h ##01.13.14## kiMvadantiiM cha vidyuH ##01.13.15## ye chaasya dhaanyapashuhiraNyaanyaajiivanti, tairupakurvanti vyasane.abhyudaye vaa, kupitaM bandhuM raashhTraM vaa vyaavartayanti, amitraM aaTavikaM vaa pratishhedhayanti, teshhaaM muNDajaTilavyaJNjanaaH tushhTaatushhTatvaM vidyuH ##01.13.16## tushhTaan.h bhuuyo.arthamaanaabhyaaM puujayet.h ##01.13.17## atushhTaaMH tushhTihetoH tyaagena saamnaa cha prasaadayet.h ##01.13.18## parasparaad.h vaa bhedayed.h enaan.h, saamantaaTavikatatkuliinaaparuddhebhyashcha ##01.13.19## tathaa.apyatushhyato daNDakarasaadhanaadhikaareNa janapadavidveshhaM graahayet.h ##01.13.20## vivishhTaan.h upaaMshudaNDena janapadakopena vaa saadhayet.h ##01.13.21## guptaputradaaraan.h aakarakarmaanteshhu vaa vaasayet.h pareshhaaM aaspadabhayaat.h ##01.13.22## kruddhalubdhabhiitamaaninaH tu pareshhaaM kR^ityaaH ##01.13.23## teshhaaM kaartaantikanaimittikamauhuurtikavyaJNjanaaH parasparaabhisambandhaM amitraaTavikasambandhaM vaa vidyuH ##01.13.24## tushhTaan.h arthamaanaabhyaaM puujayet.h | ##01.13.25## atushhTaan.h saamadaanabhedadaNDaiH saadhayet.h ##01.13.26ab## evaM svavishhaye kR^ityaan.h akR^ityaaMshcha vichakshaNaH | ##01.13.26chd## para upajaapaat.h samrakshet.h pradhaanaan.h kshudrakaan.h api (iti) ## Chapt | Winning over the seducible and non-seducible parties in the enemy territory## ##01.14.01## kR^ityaakR^ityapaksha upagrahaH svavishhaye vyaakhyaataH, paravishhaye vaachyaH ##01.14.02## saMshrutyaarthaan.h vipralabdhaH, tulyakaariNoH shilpe vaa upakaare vaa vimaanitaH, vallabhaavaruddhaH, samaahuuya paraajitaH, pravaasa upataptaH, kR^itvaa vyayaM alabdhakaaryaH, svadharmaad.h daayaadyaad.h vaa uparuddhaH, maanaadhikaaraabhyaaM bhrashhTaH, kulyairantarhitaH, prasabhaabhimR^ishhTastriikaH, kaaraabhinyastaH, para uktadaNDitaH, mithyaa.a.achaaravaaritaH, sarvasvaM aahaaritaH, bandhanapariklishhTaH, pravaasitabandhuH iti kruddhavargaH ##01.14.03## svayaM upahataH, viprakR^itaH, paapakarmaabhikhyaataH, tulyadoshhadaNDena udvignaH, paryaattabhuumiH, daNDena upanataH, sarvaadhikaraNasthaH, sahasaa upachitaarthaH, tatkuliina upaashaMsuH, pradvishhTo raaGYaa, raajadveshhii cha - iti bhiitavargaH ##01.14.04## parikshiiNaH, anyaattasvaH, kadaryaH, vyasanii, atyaahitavyavahaarashcha - iti lubdhavargaH ##01.14.05## aatmasambhaavitaH, maanakaamaH, shatrupuujaa.amarshhitaH, niichairupahitaH, tiikshNaH, saahasikaH, bhogenaasantushhTaH - iti maanivargaH ##01.14.06## teshhaaM muNDajaTilavyaJNjanairyo yadbhaktiH kR^ityapakshiiyaH taM tena upajaapayet.h ##01.14.07## yathaa madaandho hastii mattenaadhishhThito yad.h yad.h aasaadayati tat.h sarvaM pramR^idnaati, evaM ayaM ashaastrachakshurandho raajaa paurajaanapadavadhaayaabhyutthitaH, shakyaM asya pratihastiprotsaahanenaapakartuM, amarshhaH kriyataam iti kruddhavargaM upajaapayet.h ##01.14.08## yathaa liinaH sarpo yasmaad.h bhayaM pashyati tatra vishhaM utsR^ijati, evaM ayaM raajaa jaatadoshhaashaN^kaH tvayi puraa krodhavishhaM utsR^ijati, anyatra gamyataam iti bhiitavargaM.upajaapayet.h ##01.14.09## yathaa shvagaNinaaM dhenuH shvabhyo duhyate na braahmaNebhyaH, evaM ayaM raajaa sattvapraGYaavaakyashaktihiinebhyo duhyate naatmaguNasampannebhyaH, asau raajaa purushhavisheshhaGYaH, tatra gamyataam iti lubdhavargaM.upajaapayet.h ##01.14.10## yathaa chaNDaala udapaanashchaNDaalaanaaM eva upabhogyo naanyeshhaaM, evaM ayaM raajaa niicho niichaanaaM eva upabhogyo na tvadvidhaanaaM aaryaaNaaM, asau raajaa purushhavisheshhaGYaH, tatra gamyataam iti maanivargaM upajaapayet.h ##01.14.11ab## tathaa iti pratipannaaMH taan.h saMhitaan.h paNakarmaNaa | ##01.14.11chd## yojayeta yathaashakti sa-apasarpaan.h svakarmasu ##01.14.12ab## labheta saamadaanaabhyaaM kR^ityaaMshcha parabhuumishhu | ##01.14.12chd## akR^ityaan.h bhedadaNDaabhyaaM paradoshhaaMshcha darshayan.h (iti) ## Chapt | The topic of counsel## ##01.15.01## kR^itasvapakshaparapaksha upagrahaH kaaryaarambhaaMshchintayet.h ##01.15.02## mantrapuurvaaH sarvaarambhaaH ##01.15.03## tad.uddeshaH saMvR^itaH kathaanaaM anihshraavii pakshibhirapyanaalokyaH syaat.h | ##01.15.04## shruuyate hi shukasaarikaabhirmantro bhinnaH, shvabhirapyanyaishcha tiryagyonibhiriti ##01.15.05## tasmaan.h mantra uddeshaM anaayukto na upagachchhet.h ##01.15.06## uchchhidyeta mantrabhedii ##01.15.07## mantrabhedo hi duutaamaatyasvaaminaaM iN^gitaakaaraabhyaam.h ##01.15.08## iN^gitaM anyathaavR^ittiH ##01.15.09## aakR^itigrahaNaM aakaaraH ##01.15.10## tasya saMvaraNaM aayuktapurushharakshaNaM aakaaryakaalaad.h iti ##01.15.11## teshhaaM hi pramaadamadasuptapralaapaaH, kaamaadirutsekaH, prachchhanno.avamato vaa mantraM bhinatti ##01.15.12## tasmaad.h aadrakshen.h mantram.h ##01.15.13## mantrabhedo hyayogakshemakaro raaGYaH tad.aayuktapurushhaaNaaM cha ##01.15.14## tasmaad.h guhyaM eko mantrayeta iti bhaaradvaajaH ##01.15.15## mantriNaaM api hi mantriNo bhavanti, teshhaaM apyanye ##01.15.16## saa eshhaa mantriparamparaa mantraM bhinatti ##01.15.17ab## tasmaannaasya pare vidyuH karma kiJNchichchikiirshhitam.h | ##01.15.17chd## aarabdhaaraH tu jaaniiyuraarabdhaM kR^itaM eva vaa ##01.15.18## na ekasya mantrasiddhirasti iti vishaalaakshaH ##01.15.19## pratyakshaparokshaanumeyaa hi raajavR^ittiH ##01.15.20## anupalabdhasya GYaanaM upalabdhasya nishchitabalaadhaanaM arthadvaidhasya saMshayachchhedanaM ekadeshadR^ishhTasya sheshha upalabdhiriti mantrisaadhyaM etat.h ##01.15.21## tasmaad.h buddhivR^iddhaiH saardhaM adhyaasiita mantram.h ##01.15.22ab## na kaJNchid.h avamanyeta sarvasya shR^iNuyaan.h matam.h | ##01.15.22chd## baalasyaapyarthavadvaakyaM upayuJNjiita paNDitaH | ##01.15.23## etan.h mantraGYaanaM, na etan.h mantrarakshaNam iti paaraasharaaH ##01.15.24## yad.h asya kaaryaM abhipretaM tatpratiruupakaM mantriNaH pR^ichchhet.h - kaaryaM idaM evaM aasiit.h, evaM vaa yadi bhavet.h, tat.h kathaM kartavyam iti ##01.15.25## te yathaa bruuyuH tat.h kuryaat.h ##01.15.26## evaM mantra upalabdhiH saMvR^itishcha bhavati iti ##01.15.27## na iti pishunaH ##01.15.28## mantriNo hi vyavahitaM arthaM vR^ittaM avR^ittaM vaa pR^ishhTaa anaadareNa bruvanti prakaashayanti vaa ##01.15.29## sa doshhaH ##01.15.30## tasmaat.h karmasu ye yeshhvabhipretaaH taiH saha mantrayeta ##01.15.31## tairmantrayamaaNo hi mantrasiddhiM guptiM cha labhate iti ##01.15.32## na iti kauTilyaH ##01.15.33## anavasthaa hyeshhaa ##01.15.34## mantribhiH tribhishchaturbhirvaa saha mantrayeta ##01.15.35## mantrayamaaNo hyekenaarthakR^ichchhreshhu nishchayaM naadhigachchhet.h ##01.15.36## ekashcha mantrii yathaa ishhTaM anavagrahashcharati ##01.15.37## dvaabhyaaM mantrayamaaNo dvaabhyaaM saMhataabhyaaM avagR^ihyate, vigR^ihiitaabhyaaM vinaashyate ##01.15.38## tat.h trishhu chatushhu vaa kR^ichchhreNa upapadyate ##01.15.39## mahaadoshhaM upapannaM tu bhavati ##01.15.40## tataH pareshhu kR^ichchhreNaarthanishchayo gamyate, mantro vaa rakshyate ##01.15.41## deshakaalakaaryavashena tvekena saha dvaabhyaaM eko vaa yathaasaamarthyaM mantrayeta ##alterNative views approved## ##01.15.42## karmaNaaM aarambha upaayaH purushhadravyasampad.h deshakaalavibhaago vinipaatapratiikaaraH kaaryasiddhiriti paJNchaaN^go mantraH ##01.15.43## taan.h ekaikashaH pR^ichchhet.h samastaaMshcha ##01.15.44## hetubhishcha eshhaaM matipravivekaan.h vidyaat.h ##01.15.45## avaaptaarthaH kaalaM naatikraamayet.h ##01.15.46## na diirghakaalaM mantrayeta, na teshhaaM pakshiiyairyeshhaaM apakuryaat.h ##01.15.47## mantriparishhadaM dvaadashaamaatyaan.h kurviita iti maanavaaH ##01.15.48## shhoDasha iti baarhaspatyaaH ##01.15.49## viMshatim ityaushanasaaH ##01.15.50## yathaasaamarthyaM iti kauTilyaH ##01.15.51## te hyasya svapakshaM parapakshaM cha chintayeyuH ##01.15.52## akR^itaarambhaM aarabdhaanushhThaanaM anushhThitavisheshhaM niyogasampadaM cha karmaNaaM kuryuH ##01.15.53## aasannaiH saha karmaaNi pashyet.h ##01.15.54## anaasannaiH saha pattrasampreshhaNena mantrayeta ##01.15.55## indrasya hi mantriparishhad.R^ishhiiNaaM sahasram.h ##01.15.56## sa tachchakshuH ##01.15.57## tasmaad.h imaM dvy.akshaM sahasraakshaM aahuH ##01.15.58## aatyayike kaarye mantriNo mantriparishhadaM chaahuuya bruuyaat.h ##01.15.59## tatra yadbhuuyishhThaa bruuyuH kaaryasiddhikaraM vaa tat.h kuryaat.h ##01.15.60## kurvatashcha ##01.15.60ab## naasya guhyaM pare vidyushchhidraM vidyaat.h parasya cha | ##01.15.60chd## guuhet.h kuurma ivaaN^gaani yat.h syaad.h vivR^itaM aatmanaH ##01.15.61ab## yathaa hyashrotriyaH shraaddhaM na sataaM bhoktuM arhati | ##01.15.61chd## evaM ashrutashaastraartho na mantraM shrotuM arhati (iti) ## Chapt | Rules for the envoy## ##01.16.01## udvR^ittamantro duutapraNidhiH ##01.16.02## amaatyasampadaa upeto nisR^ishhTaarthaH ##01.16.03## paadaguNahiinaH parimitaarthaH ##01.16.04## ardhaguNahiinaH shaasanaharaH ##01.16.05## suprativihitayaanavaahanapurushhaparivaapaH pratishhTheta ##01.16.06## shaasanaM evaM vaachyaH paraH, sa vakshyatyevaM, tasya idaM prativaakyaM, evaM atisandhaatavyaM, ityadhiiyaano gachchhet.h ##01.16.07## aTavy.antapaalapuraraashhTramukhyaishcha pratisaMsargaM gachchhet.h ##01.16.08## aniikasthaanayuddhapratigrahaapasaarabhuumiiraatmanaH parasya chaaveksheta ##01.16.09## durgaraashhTrapramaaNaM saaravR^ittiguptichchhidraaNi cha upalabheta ##01.16.10## paraadhishhThaanaM anuGYaataH pravishet.h ##01.16.11## shaasanaM cha yathaa uktaM bruuyaat.h, praaNaabaadhe.api dR^ishhTe ##01.16.12## parasya vaachi vaktre dR^ishhTyaaM cha prasaadaM vaakyapuujanaM ishhTapariprashnaM guNakathaasaN^gaM aasannaM aasanaM satkaaraM ishhTeshhu smaraNaM vishvaasagamanaM cha lakshayet.h tushhTasya, vipariitaM atushhTasya ##01.16.13## taM bruuyaat.h - duutamukhaa hi raajaanaH, tvaM chaanye cha ##01.16.14## tasmaad.h udyateshhvapi shastreshhu yathaa uktaM vaktaaro duutaaH ##01.16.15## teshhaaM antaavasaayino.apyavadhyaaH, kiM aN^ga punarbraahmaNaaH ##01.16.16## parasya etad.h vaakyam.h ##01.16.17## eshha duutadharmaH iti ##01.16.18## vased.h avisR^ishhTaH puujayaa na utsiktaH ##01.16.19## pareshhu balitvaM na manyeta ##01.16.20## vaakyaM anishhTaM saheta ##01.16.21## striyaH paanaM cha varjayet.h ##01.16.22## ekaH shayiita ##01.16.23## suptamattayorhi bhaavaGYaanaM dR^ishhTam.h ##01.16.24## kR^ityapaksha upajaapaM akR^ityapakshe guuDhapraNidhaanaM raagaaparaagau bhartari randhraM cha prakR^itiinaaM taapasavaidehakavyaJNjanaabhyaaM upalabheta, tayorantevaasibhishchikitsakapaashhaNDavyaJNjana ubhayavetanairvaa ##01.16.25## teshhaaM asambhaashhaayaaM yaachakamatta unmattasuptapralaapaiH puNyasthaanadevagR^ihachitralekhyasaMGYaabhirvaa chaaraM upalabheta ##01.16.26## upalabdhasya upajaapaM upeyaat.h ##01.16.27## pareNa cha uktaH svaasaaM prakR^itiinaaM pramaaNaM naachakshiita ##01.16.28## sarvaM veda bhavaan.h iti bruuyaat.h, kaaryasiddhikaraM vaa ##01.16.29## kaaryasyaasiddhaavuparudhyamaanaH tarkayet.h - kiM bharturme vyasanaM aasannaM pashyan.h, svaM vaa vyasanaM pratikartukaamaH, paarshhNigraahaM aasaaraM antaHkopaM aaTavikaM vaa samutthaapayitukaamaH, mitraM aakrandaM vaa vyaaghaatayitukaamaH, svaM vaa parato vigrahaM antaHkopaM aaTavikaM vaa pratikartukaamaH, saMsiddhaM vaa me bharturyaatraakaalaM abhihantukaamaH, sasyapaNyakupyasaN^grahaM durgakarma balasamuddaanaM vaa kartukaamaH, svasainyaanaaM vaa vyaayaamasya deshakaalaavaakaaN^kshamaaNaH, paribhavapramaadaabhyaaM vaa, saMsargaanubandhaarthii vaa, maaM uparuNaddhi iti ##01.16.30## GYaatvaa vased.h apasared.h vaa ##01.16.31## prayojanaM ishhTaM aveksheta vaa ##01.16.32## shaasanaM anishhTaM uktvaa bandhavadhabhayaad.h avisR^ishhTo.apyapagachchhet.h, anyathaa niyamyeta ##01.16.33ab## preshhaNaM sandhipaalatvaM prataapo mitrasaN^grahaH | ##01.16.33chd## upajaapaH suhR^idbhedo guuDhadaNDaatisaaraNam.h ##01.16.34ab## bandhuratnaapaharaNaM chaaraGYaanaM paraakramaH | ##01.16.34chd## samaadhimoksho duutasya karma yogasya chaashrayaH ##01.16.35ab## svaduutaiH kaarayed.h etat.h paraduutaaMshcha rakshayet.h | ##01.16.35chd## pratiduutaapasarpaabhyaaM dR^ishyaadR^ishyaishcha rakshibhiH (iti) ## Chapt | Guarding against princes## ##01.17.01## rakshito raajaa raajyaM rakshatyaasannebhyaH parebhyashcha, puurvaM daarebhyaH putrebhyashcha ##01.17.02## daararakshaNaM nishaantapraNidhau vakshyaamaH ##01.17.03## putrarakshaNaM tu ##01.17.04## janmaprabhR^iti raajaputraan.h rakshet.h ##01.17.05## karkaTakasadharmaaNo hi janakabhakshaa raajaputraaH ##01.17.06## teshhaaM ajaatasnehe pitaryupaaMshudaNDaH shreyaan.h iti bhaaradvaajaH ##01.17.07## nR^ishaMsaM adushhTavadhaH kshatrabiijavinaashashcha iti vishaalaakshaH ##01.17.08## tasmaad.h ekasthaanaavarodhaH shreyaan.h iti ##01.17.09## ahibhayaM etad iti paaraasharaaH ##01.17.10## kumaaro hi vikramabhayaan.h maaM pitaa.avaruNaddhi iti GYaatvaa taM evaaN^ke kuryaat.h ##01.17.11## tasmaad.h antapaaladurge vaasaH shreyaan.h iti ##01.17.12## aurabhraM bhayaM etad iti pishunaH ##01.17.13## pratyaapatterhi tad.h eva kaaraNaM GYaatvaa.antapaalasakhaH syaat.h ##01.17.14## tasmaat.h svavishhayaad.h apakR^ishhTe saamantadurge vaasaH shreyaan.h iti ##01.17.15## vatsasthaanaM etad iti kauNapadantaH ##01.17.16## vatsena iva hi dhenuM pitaraM asya saamanto duhyaat.h ##01.17.17## tasmaan.h maatR^ibandhushhu vaasaH shreyaan.h iti ##01.17.18## dhvajasthaanaM etad iti vaatavyaadhiH ##01.17.19## tena hi dhvajenaaditikaushikavad.h asya maatR^ibaandhavaa bhiksheran.h ##01.17.20## tasmaad.h graamya sukheshhvenaM avasR^ijet.h ##01.17.21## sukha uparuddhaa hi putraaH pitaraM naabhidruhyanti iti ##01.17.22## jiivanmaraNaM etad.h iti kauTilyaH ##01.17.23## kaashhThaM iva ghuNajagdhaM raajakulaM aviniitaputraM abhiyuktamaatraM bhajyeta ##01.17.24## tasmaad.h R^itumatyaaM mahishhyaaM R^itvijashcharuM aindraabaarhaspatyaM nirvapeyuH ##01.17.25## aapannasattvaayaaH kaumaarabhR^ityo garbhabharmaNi prasave cha viyateta ##01.17.26## prajaataayaaH putrasaMskaaraM purohitaH kuryaat.h ##01.17.27## samarthaM tadvido vinayeyuH ##01.17.28## sattriNaaM ekashcha enaM mR^igayaadyuutamadyastriibhiH pralobhayet.h pitari vikramya raajyaM gR^ihaaNa iti ##01.17.29## taM anyaH sattrii pratishhedhayet ityaambhiiyaaH ##01.17.30## mahaadoshhaM abuddhabodhanaM it.h kauTilyaH ##01.17.31## navaM hi dravyaM yena yenaarthajaatena upadihyate tat.h tad.h aachuushhati ##01.17.32## evaM ayaM navabuddhiryad.h yad.h uchyate tat.h tatshaastra upadeshaM ivaabhijaanaati ##01.17.33## tasmaad.h dharmyaM arthyaM chaasya upadishennaadharmyaM anarthyaM cha ##01.17.34## sattriNaH tvenaM tava smaH iti vadantaH paalayeyuH ##01.17.35## yauvana utsekaat.h parastriishhu manaH kurvaaNaM aaryaavyaJNjanaabhiH striibhiramedhyaabhiH shuunyaagaareshhu raatraavudvejayeyuH ##01.17.36## madyakaamaM yogapaanena udvejayeyuH ##01.17.37## dyuutakaamaM kaapaTikairudvejayeyuH ##01.17.38## mR^igayaakaamaM pratirodhakavyaJNjanaiH traasayeyuH ##01.17.39## pitari vikramabuddhiM tathaa ityanupravishya bhedayeyuH - apraarthaniiyo raajaa, vipanne ghaataH, sampanne narakapaataH, saN^kroshaH, prajaabhirekaloshhTavadhashcha iti ##01.17.40## viraagaM vedayeyuH ##01.17.41## priyaM ekaputraM badhniiyaat.h ##01.17.42## bahuputraH pratyantaM anyavishhayaM vaa preshhayed.h yatra garbhaH paNyaM Dimbo vaa na bhavet.h ##01.17.43## aatmasampannaM sainaapatye yauvaraajye vaa sthaapayet.h ##01.17.44## buddhimaan.aahaaryabuddhirdurbuddhiriti putravisheshhaaH ##01.17.45## shishhyamaaNo dharmaarthaavupalabhate chaanutishhThati cha buddhimaan.h ##01.17.46## upalabhamaano naanutishhThatyaahaaryabuddhiH ##01.17.47## apaayanityo dharmaarthadveshhii cha iti durbuddhiH ##01.17.48## sa yadyekaputraH putra utpattaavasya prayateta ##01.17.49## putrikaaputraan.h utpaadayed.h vaa ##01.17.50## vR^iddhaH tu vyaadhito vaa raajaa maatR^ibandhukulyaguNavatsaamantaanaaM anyatamena kshetre biijaM utpaadayet.h ##01.17.51## na cha ekaputraM aviniitaM raajye sthaapayet.h ##01.17.52ab## bahuunaaM ekasamrodhaH pitaa putrahito bhavet.h | ##01.17.52chd## anyatraapada aishvaryaM jyeshhThabhaagi tu puujyate ##01.17.53ab## kulasya vaa bhaved.h raajyaM kulasaN^gho hi durjayaH | ##01.17.53chd## araajavyasanaabaadhaH shashvad.h aavasati kshitim.h (iti) ## Chapt | The conduct of a prince in disfavour## ## Behaviour towards a prince in disfavour## ##01.18.01## viniito raajaputraH kR^ichchhravR^ittirasadR^ishe karmaNi niyuktaH pitaraM anuvarteta, anyatra praaNaabaadhakaprakR^itikopakapaatakebhyaH ##01.18.02## puNye karmaNi niyuktaH purushhaM adhishhThaataaraM yaachet.h ##01.18.03## purushhaadhishhThitashcha savisheshhaM aadeshaM anutishhThet.h ##01.18.04## abhiruupaM cha karmaphalaM aupaayanikaM cha laabhaM piturupanaayayet.h ##01.18.05## tathaa.apyatushhyantaM anyasmin.h putre daareshhu vaa snihyantaM araNyaayaapR^ichchheta ##01.18.06## bandhavadhabhayaad.h vaa yaH saamanto nyaayavR^ittirdhaarmikaH satyavaag.avisaMvaadakaH pratigrahiitaa maanayitaa chaabhipannaanaaM taM aashrayeta ##01.18.07## tatrasthaH koshadaNDasampannaH praviirapurushhakanyaasambandhaM aTaviisambandhaM kR^ityapaksha upagrahaM cha kuryaat.h ##01.18.08## ekacharaH suvarNapaakamaNiraagahemaruupyapaNyaakarakarmaantaan.h aajiivet.h ##01.18.09## paashhaNDasaN^ghadravyaM ashrotriya upabhogyaM vaa devadravyaM aaDhyavidhavaadravyaM vaa guuDhaM anupravishya saarthayaanapaatraaNi cha madanarasayogenaatisandhaayaapaharet.h ##01.18.10## paaragraamikaM vaa yogaM aatishhThet.h ##01.18.11## maatuH parijana upagraheNa vaa cheshhTeta ##01.18.12## kaarushilpikushiilavachikitsakavaagjiivanapaashhaNDachchhadmabhir vaa nashhTaruupaH tadvyaJNjanasakhashchhidreshhu pravishya raaGYaH shastrarasaabhyaaM prahR^itya bruuyaat.h - ahaM asau kumaaraH, sahabhogyaM idaM raajyaM, eko naarhati bhoktuM, ye kaamayante maaM bhartuM taan.h ahaM dviguNena bhaktavetanena upasthaasyaami iti ityaparuddhavR^ittam.h | ##01.18.13## aparuddhaM tu mukhyaputraapasarpaaH pratipaadyaanayeyuH, maataa vaa pratigR^ihiitaa ##01.18.14## tyaktaM guuDhapurushhaaH shastrarasaabhyaaM hanyuH ##01.18.15## atyaktaM tulyashiilaabhiH striibhiH paanena mR^igayayaa vaa prasaJNjayitvaa raatraavupagR^ihyaanayeyuH ##01.18.16ab## upasthitaM cha raajyena mad.uurdhvaM iti saantvayet.h | ##01.18.16chd## ekasthaM atha samrundhyaat.h putravaaMH tu pravaasayet.h (iti) ## Chapt | Rules for the king## ##01.19.01## raajaanaM utthitaM anuuttishhThante bhR^ityaaH ##01.19.02## pramaadyantaM anupramaadyanti ##01.19.03## karmaaNi chaasya bhakshayanti ##01.19.04## dvishhadbhishchaatisandhiiyate | ##01.19.05## tasmaad.h utthaanaM aatmanaH kurviita ##01.19.06## naalikaabhiraharashhTadhaa raatriM cha vibhajet.h, chhaayaapramaaNena vaa ##01.19.07## tripaurushhii paurushhii chatur.aN^gulaa nashhTachchhaayo madhyaahna iti chatvaaraH puurve divasasyaashhTabhaagaaH ##01.19.08## taiH pashchimaa vyaakhyaataaH ##01.19.09## tatra puurve divasasyaashhTabhaage rakshaavidhaanaM aayavyayau cha shR^iNuyaat.h ##01.19.10## dvitiiye paurajaanapadaanaaM kaaryaaNi pashyet.h ##01.19.11## tR^itiiye snaanabhojanaM seveta, svaadhyaayaM cha kurviita ##01.19.12## chaturthe hiraNyapratigrahaM adhyakshaaMshcha kurviita ##01.19.13## paJNchame mantriparishhadaa pattrasampreshhaNena mantrayeta, chaaraguhyabodhaniiyaani cha budhyeta ##01.19.14## shhashhThe svairavihaaraM mantraM vaa seveta ##01.19.15## saptame hasty.ashvarathaayudhiiyaan.h pashyet.h ##01.19.16## ashhTame senaapatisakho vikramaM chintayet.h ##01.19.17## pratishhThite.ahani sandhyaaM upaasiita ##01.19.18## prathame raatribhaage guuDhapurushhaan.h pashyet.h ##01.19.19## dvitiiye snaanabhojanaM kurviita, svaadhyaayaM cha ##01.19.20## tR^itiiye tuuryaghoshheNa saMvishhTashchaturthapaJNchamau shayiita ##01.19.21## shhashhThe tuuryaghoshheNa pratibuddhaH shaastraM itikartavyataaM cha chintayet.h ##01.19.22## saptame mantraM adhyaasiita, guuDhapurushhaaMshcha preshhayet.h ##01.19.23## ashhTame R^itvig.aachaaryapurohitasvastyayanaani pratigR^ihNiiyaat.h, chikitsakamaahaanasikamauhuurtikaaMshcha pashyet.h ##01.19.24## savastaaM dhenuM vR^ishhabhaM cha pradakshiNiikR^itya upasthaanaM gachchhet.h ##01.19.25## aatmabalaanukuulyena vaa nishaa.aharbhaagaan.h pravibhajya kaaryaaNi seveta ##01.19.26## upasthaanagataH kaaryaarthinaaM advaaraasaN^gaM kaarayet.h ##01.19.27## durdarsho hi raajaa kaaryaakaaryaviparyaasaM aasannaiH kaaryate ##01.19.28## tena prakR^itikopaM arivashaM vaa gachchhet.h ##01.19.29## tasmaad.h devataa.a.ashramapaashhaNDashrotriyapashupuNyasthaanaanaaM baalavR^iddhavyaadhitavyasany.anaathaanaaM striiNaaM cha krameNa kaaryaaNi pashyet.h, kaaryagauravaad.h aatyayikavashena vaa ##01.19.30ab## sarvaM aatyayikaM kaaryaM shR^iNuyaannaatipaatayet.h . ##01.19.30chd## kR^ichchhrasaadhyaM atikraantaM asaadhyaM vaa.api jaayate ##01.19.31ab## agny.agaaragataH kaaryaM pashyed.h vaidyatapasvinaam.h . ##01.19.31chd## purohitaachaaryasakhaH pratyutthaayaabhivaadya cha ##01.19.32ab## tapasvinaaM tu kaaryaaNi traividyaiH saha kaarayet.h . ##01.19.32chd## maayaayogavidaaM chaiva na svayaM kopakaaraNaat.h ##01.19.33ab## raaGYo hi vrataM utthaanaM yaGYaH kaaryaanushaasanam.h . ##01.19.33chd## dakshiNaa vR^ittisaamyaM tu diikshaa tasyaabhiSecanam.h ##01.19.34ab## prajaasukhe sukhaM raaGYaH prajaanaaM cha hite hitam.h . ##01.19.34chd## naatmapriyaM hitaM raaGYaH prajaanaaM tu priyaM hitam.h ##01.19.35ab## tasmaannitya utthito raajaa kuryaad.h arthaanushaasanam.h | ##01.19.35chd## arthasya muulaM utthaanaM anarthasya viparyayaH ##01.19.36ab## anutthaane dhruvo naashaH praaptasyaanaagatasya cha . ##01.19.36chd## praapyate phalaM utthaanaallabhate chaarthasampadam.h (iti) ## Chapt | Regulation for the royal residence## ##01.20.01## vaastukaprashaste deshe sapraakaaraparikhaadvaaraM anekakakshyaaparigataM antaHpuraM kaarayet.h ##01.20.02## koshagR^ihavidhaanena madhye vaasagR^ihaM, guuDhabhittisaJNchaaraM mohanagR^ihaM tanmadhye vaa vaasagR^ihaM, bhuumigR^ihaM vaa.a.asannachaityakaashhThadevataa.apidhaanadvaaraM anekasuruN^gaasaJNchaaraM tasya upari praasaadaM guuDhabhittisopaanaM sushhirastambhapraveshaapasaaraM vaa vaasagR^ihaM yantrabaddhatalaavapaataM kaarayet.h, aapatpratiikaaraarthaM aapadi vaa ##01.20.03## ato.anyathaa vaa vikalpayet.h, sahaadhyaayibhayaat.h ##01.20.04## maanushheNaagninaa trirapasavyaM parigataM antaHpuraM agniranyo na dahati, na chaatraanyo.agnirjvalati, vaidyutena bhasmanaa mR^itsamyuktena karakavaariNaa.avaliptaM cha ##01.20.05## jiivantiishvetaamushhkakapushhpavandaakaabhirakshiive jaatasyaashvatthasya prataanena guptaM sarpaa vishhaaNi vaa na prabhavanti ##01.20.06## mayuuranakulapR^ishhata utsargaH sarpaan.h bhakshayati ##01.20.07## shukaH saarikaa bhR^iN^garaajo vaa sarpavishhashaN^kaayaaM kroshati ##01.20.08## krauJNcho vishhaabhyaashe maadyati, glaayati jiivaJNjiivakaH, mriyate mattakokilaH, chakorasyaakshiNii virajyete ##01.20.09## ityevaM agnivishhasarpebhyaH pratikurviita ##01.20.10## pR^ishhThataH kakshyaavibhaage striinivesho garbhavyaadhisaMsthaa vR^iksha udakasthaanaM cha ##01.20.11## bahiH kanyaakumaarapuram.h ##01.20.12## purastaad.h alaN^kaarabhuumirmantrabhuumirupasthaanaM kumaaraadhyakshasthaanaM cha ##01.20.13## kakshyaantareshhvantarvaMshikasainyaM tishhThet.h ##01.20.14## antargR^ihagataH sthavirastriiparishuddhaaM deviiM pashyet.h ##01.20.15## deviigR^ihe liino hi bhraataa bhadrasenaM jaghaana, maatuH shayyaa.antargatashcha putraH kaaruushham.h ##01.20.16## laajaan.h madhunaa iti vishheNa paryasya devii kaashiraajaM, vishhadigdhena nuupreNa vairantyaM, mekhalaamaNinaa sauviiraM, jaaluuthaM aadarshena, veNyaaM guuDhaM shastraM kR^itvaa devii viduurathaM jaghaana ##01.20.17## tasmaad.h etaanyaaspadaani pariharet.h ##01.20.18## muNDajaTilakuhakapratisaMsargaM baahyaabhishcha daasiibhiH pratishhedhayet.h ##01.20.19## na cha enaaH kulyaaH pashyeyuH, anyatra garbhavyaadhisaMsthaabhyaH ##01.20.20## ruupaajiivaaH snaanapragharshhashuddhashariiraaH parivartitavastraalaN^kaaraaH pashyeyuH ##01.20.21## ashiitikaaH purushhaaH paJNchaashatkaaH striyo vaa maataapitR^ivyaJNjanaaH sthaviravarshhadharaabhyaagaarikaashchaavarodhaanaaM shauchaashauchaM vidyuH, sthaapayeyushcha svaamihite, ##01.20.22ab## svabhuumau cha vaset.h sarvaH parabhuumau na saJNcharet.h . ##01.20.22chd## na cha baahyena saMsargaM kashchid.h aabhyantaro vrajet.h ##01.20.23ab## sarvaM chaavekshitaM dravyaM nibaddhaagamanirgamam.h . ##01.20.23chd## nirgachchhed.h abhigachchhed.h vaa mudraasaN^kraantabhuumikam.h (iti) ## Chapt | Concerning the protection of (the kings) own person## ##01.21.01## shayanaad.h utthitaH striigaNairdhanvibhiH parigR^ihyate, dvitiiyasyaaM kakshyaayaaM kaJNchuka ushhNiishhibhirvarshhadharaabhyaagaarikaiH, tR^itiiyasyaaM kubjavaamanakiraataiH, chaturthyaaM mantribhiH sambandhibhirdauvaarikaishcha praasapaaNibhiH ##01.21.02## pitR^ipaitaamahaM sambandhaanubaddhaM shikshitaM anuraktaM kR^itakarmaaNaM cha janaM aasannaM kurviita, naanyatodeshiiyaM akR^itaarthamaanaM svadeshiiyaM vaa.apyapakR^itya upagR^ihiitam.h ##01.21.03## antarvaMshikasainyaM raajaanaM antaHpuraM cha rakshet.h ##01.21.04## gupte deshe maahaanasikaH sarvaM aasvaadabaahulyena karma kaarayet.h ##01.21.05## tad.h rajaa tathaiva pratibhuJNjiita puurvaM agnaye vayobhyashcha baliM kR^itvaa ##01.21.06## agnerjvaalaadhuumaniilataa shabdasphoTanaM cha vishhayuktasya, vayasaaM vipattishcha ##01.21.07a## annasya uushhmaa mayuuragriivaabhaH shaityaM aashu klishhTasya iva vaivarNyaM sa-udakatvaM aklinnatvaM cha ##01.21.07b## vyaJNjanaanaaM aashu shushhkatvaM cha kvaathadhyaamaphenapaTalavichchhinnabhaavo gandhasparsharasavadhashcha ##01.21.07ch## draveshhu hiinaatiriktachchhaayaadarshanaM phenapaTalasiimanta uurdhvaraajiidarshanaM cha ##01.21.07d## rasasya madhye niilaa raajii, payasaH taamraa, madyatoyayoH kaalii, dadhnaH shyaamaa, madhunaH shvetaa, dravyaaNaaM aardraaNaaM aashu pramlaanatvaM utpakvabhaavaH kvaathaniilashyaavataa cha ##01.21.07e## shushhkaaNaaM aashu shaatanaM vaivarNyaM cha, ##01.21.07f## kaThinaanaaM mR^idutvaM mR^iduunaaM cha kaThinatvaM, tad.abhyaashe kshudrasattvavadhashcha, ##01.21.07g## aastaraNapravaraNaanaaM dhyaamamaNDalataa tanturomapakshmashaatanaM cha, ##01.21.07h## lohamaNimayaanaaM paN^kamalopadehataa sneharaagagauravaprabhaavavarNasparshavadhashcha - iti vishhayuktasya liN^gaani ##01.21.08## vishhapradasya tu shushhkashyaavavaktrataa vaaksaN^gaH svedo vijR^imbhaNaM chaatimaatraM vepathuH praskhalanaM vaakyaviprekshaNaM aavegaH karmaNi svabhuumau chaanavasthaanaM iti ##01.21.09## tasmaad.h asya jaaN^guliivido bhishhajashchaasannaaH syuH ##01.21.10## bhishhagbhaishhajyaagaaraad.h aasvaadavishuddhaM aushhadhaM gR^ihiitvaa paachakapeshhakaabhyaaM aatmanaa cha pratisvaadya raaGYe prayachchhet.h ##01.21.11## paanaM paaniiyaM chaaushhadhena vyaakhyaatam.h ##01.21.12## kalpakaprasaadhakaaH snaanashuddhavastrahastaaH samudraM upakaraNaM antarvaMshikahastaad.h aadaaya parichareyuH ##01.21.13## snaapakasaMvaahakaastarakarajakamaalaakaarakarma daasyaH prasiddhashauchaaH kuryuH, taabhiradhishhThitaa vaa shilpinaH ##01.21.14## aatmachakshushhi niveshya vastramaalyaM dadyuH, snaanaanulepanapragharshhachuurNavaasasnaaniiyaani cha svavakshobaahushhu cha ##01.21.15## etena parasmaad.h aagatakaM vyaakhyaatam.h ##01.21.16## kushiilavaaH shastraagnirasakriiDaavarjaM narmayeyuH ##01.21.17## aatodyaani cha eshhaaM antaH tishhTheyuH, ashvarathadvipaalaN^kaaraashcha ##01.21.18## aaptapurushhaadhishhThitaM yaanavaahanaM aarohet.h, naavaM chaaptanaavikaadhishhThitam.h ##01.21.19## anyanaupratibaddhaaM vaatavegavashaaM cha na upeyaat.h ##01.21.20## udakaante sainyaM aasiita ##01.21.21## matsyagraahavishuddhaM udakaM avagaaheta ##01.21.22## vyaalagraahavishuddhaM udyaanaM gachchhet.h ##01.21.23## lubdhakashvagaNibhirapaastastenavyaalaparaabaadhabhayaM chalalakshyaparichayaarthaM mR^igaaraNyaM gachchhet.h ##01.21.24## aaptashastragraahaadhishhThitaH siddhataapasaM pashyet.h, mantriparishhadaa saha saamantaduutam.h ##01.21.25## samnaddho.ashvaM hastinaM vaa.a.aruuDhaH samnaddhaM aniikaM pashyet.h ##01.21.26## niryaaNe.abhiyaane cha raajamaargaM ubhayataH kR^itaarakshaM shastribhirdaNDibhishchaapaastashastrahastapravrajitavyaN^gaM gachchhet.h ##01.21.27## na purushhasambaadhaM avagaaheta ##01.21.28## yaatraasamaaja utsavaprahavaNaani cha dashavargikaadhishhThitaani gachchhet.h ##01.21.29ab## yathaa cha yogapurushhairanyaan.h raajaa.adhitishhThati . ##01.21.30chd## tathaa.ayaM anyaabaadhebhyo rakshed.h aatmaanaM aatmavaan.h (iti) ##Book | The activityof the head of departments## ## Chapt | Sec, 19: Settlement of the countryside## ##02.01.01## bhuutapuurvaM abhuutapuurvaM vaa janapadaM paradeshaapavaahanena svadeshaabhishhyandavamanena vaa niveshayet.h ##02.01.02## shuudrakarshhakapraayaM kulashataavaraM paJNchakulashataparaM graamaM kroshadvikroshasiimaanaM anyonyaarakshaM niveshayet.h ##02.01.03## naliishailavanabhR^ishhTidariisetubandhashamiishaalmaliikshiiravR^ikshaan.h anteshhu siimnaaM sthaapayet.h ##02.01.04## ashhTashatagraamyaa madhye sthaaniiyaM, chatuhshatagraamyaa droNamukhaM, dvishatagraamyaaH kaarvaTikaM, dashagraamiisaN^graheNa saN^grahaM sthaapayet.h ##02.01.05## anteshhvantapaaladurgaaNi janapadadvaaraaNyantapaalaadhishhThitaani sthaapayet.h ##02.01.06## teshhaaM antaraaNi vaagurikashabarapulindachaNDaalaaraNyacharaa raksheyuH ##02.01.07a## R^itvig.aachaaryapurohitashrotriyebhyo brahmadeyaanyadaNDakaraaNyabhiruupadaayaadakaani prayachchhet.h ##02.01.07b## adhyakshasaN^khyaayakaadibhyo gopasthaanikaaniikasthachikitsakaashvadamakajaN^ghaakaarikebhyashcha vikrayaadhaanavarjaani ##02.01.08## karadebhyaH kR^itakshetraaNyaikapurushhikaaNi prayachchhet.h ##02.01.09## akR^itaani kartR^ibhyo naadeyaani ##02.01.10## akR^ishhataaM aachhidyaanyebhyaH prayachchhet.h ##02.01.11## graamabhR^itakavaidehakaa vaa kR^ishheyuH ##02.01.12## akR^ishhanto vaa.avahiinaM dadyuH ##02.01.13## dhaanyapashuhiraNyaishcha etaan.h anugR^ihNiiyaat.h ##02.01.14## taanyanu sukhena dadyuH ##02.01.15## anugrahaparihaarau cha etebbhyaH koshavR^iddhikarau dadyaat.h, kosha upaghaatakau varjayet.h ##02.01.16## alpakosho hi raajaa paurajaanapadaan.h eva grasate ##02.01.17## niveshasamakaalaM yathaa.a.agatakaM vaa parihaaraM dadyaat.h ##02.01.18## nivR^ittaparihaaraan.h pitaa ivaanugR^ihNiiyaat.h ##02.01.19## aakarakarmaantadravyahastivanavrajavaNikpathaprachaaraan.h vaaristhalapathapaNyapattanaani cha niveshayet.h ##02.01.20## saha udakaM aahaarya udakaM vaa setuM bandhayet.h ##02.01.21## anyeshhaaM vaa badhnataaM bhuumimaargavR^iksha upakaraNaanugrahaM kuryaat.h, puNyasthaanaaraamaaNaaM cha ##02.01.22## sambhuuyasetubandhaad.h apakraamataH karmakarabaliivardaaH karma kuryuH ##02.01.23## vyayakarmaNi cha bhaagii syaat.h, na chaaMshaM labheta ##02.01.24## matsyaplavaharitapaNyaanaaM setushhu raajaa svaamyaM gachchhet.h ##02.01.25## daasaahitakabandhuun.h ashR^iNvato raajaa vinayaM graahayet.h ##02.01.26## baalavR^iddhavyasany.anaathaaMshcha raajaa bibhR^iyaat.h, striyaM aprajaataaM prajaataayashcha putraan.h ##02.01.27## baaladravyaM graamavR^iddhaa vardhayeyuraa vyavahaarapraapaNaat.h, devadravyaM cha ##02.01.28## apatyadaaraM maataapitarau bhraatR^In.h apraaptavyavahaaraan.h bhaginiiH kanyaa vidhavaashchaabibhrataH shaktimato dvaadashapaNo daNDaH, anyatra patitebhyaH, anyatra maatuH ##02.01.29## putradaaraM apratividhaaya pravrajataH puurvaH saahasadaNDaH, striyaM cha pravraajayataH ##02.01.30## luptavyaayaamaH pravrajed.h aapR^ichchhya dharmasthaan.h ##02.01.31## anyathaa niyamyeta ##02.01.32## vaanaprasthaad.h anyaH pravrajitabhaavaH, sajaataad.h anyaH saN^ghaH, saamutthaayikaad.h anyaH samayaanubandho vaa naasya janapadaM upanivisheta ##02.01.33## na cha tatraaraamaa vihaaraarthaa vaa shaalaaH syuH ##02.01.34## naTanartakagaayanavaadakavaagjiivanakushiilavaa na karmavighnaM kuryuH ##02.01.35## niraashrayatvaad.h graamaaNaaM kshetraabhiratatvaachcha purushhaaNaaM koshavishhTidravyadhaanyarasavR^iddhirbhavati ##02.01.36ab## parachakraaTaviigrastaM vyaadhidurbhikshapiiDitam.h . ##02.01.36chd## deshaM parihared.h raajaa vyayakriiDaashcha vaarayet.h ##02.01.37ab## daNDavishhTikaraabaadhai rakshed.h upahataaM kR^ishhim.h . ##02.01.37chd## stenavyaalavishhagraahairvyaadhibhishcha pashuvrajaan.h ##02.01.38ab## vallabhaiH kaarmikaiH stenairantapaalaishcha piiDitam.h . ##02.01.38chd## shodhayet.h pashusaN^ghaishcha kshiiyamaaNaM vaNikpatham.h ##02.01.39ab## evaM dravyadvipavanaM setubandhaM athaakaraan.h . ##02.01.39chd## rakshet.h puurvakR^itaan.h raajaa navaaMshchaabhipravartayet.h (iti) ## Chapt | Disposal of non-agricultural land## ##02.2.01## akR^ishhyaayaaM bhuumau pashubhyo viviitaani prayachchhet.h ##02.2.02## pradishhTaabhayasthaavarajaN^gamaani cha brahmasomaaraNyaani tapasvibhyo gorutaparaaNi prayachchhet.h ##02.2.03## taavanmaatraM ekadvaaraM khaataguptaM svaaduphalagulmaguchchhaM akaNTakidrumaM uttaanatoyaashayaM daantamR^igachatushhpadaM bhagnanakhadaMshhTravyaalaM maargayukahastihastiniikalabhaM mR^igavanaM vihaaraarthaM raaGYaH kaarayet.h ##02.2.04## sarvaatithimR^igaM pratyante chaanyanmR^igavanaM bhuumivashena vaa niveshayet.h ##02.2.05## kupyapradishhTaanaaM cha dravyaaNaaM eka ekasho vanaani niveshayet.h, dravyavanakarmaantaan.h aTaviishcha dravyavanaapaashrayaaH ##02.2.06## pratyante hastivanaM aTavy.aarakshaM niveshayet.h ##02.2.07## naagavanaadhyakshaH paarvataM naadeyaM saarasamaanuupaM cha naagavanaM viditaparyantapraveshanishhkaasaM naagavanapaalaiH paalayet.h ##02.2.08## hastighaatinaM hanyuH ##02.2.09## dantayugaM svayaMmR^itasyaaharataH sapaadachatushhpaNo laabhaH ##02.2.10## naagavanapaalaa hastipakapaadapaashikasaimikavanacharakapaarikarmikasakhaa hastimuutrapuriishhachchhannagandhaa bhallaatakiishaakhaaprachchhannaaH paJNchabhiH saptabhirvaa hastibandhakiibhiH saha charantaH shayyaasthaanapadyaaleNDakuulaghaata uddeshena hastikulaparyagraM vidyuH ##02.2.11## yuuthacharaM ekacharaM niryuuthaM yuuthapatiM hastinaM vyaalaM mattaM potaM bandhamuktaM cha nibandhena vidyuH ##02.2.12## aniikasthapramaaNaiH prashastavyaJNjanaachaaraan.h hastino gR^ihNiiyuH ##02.2.13## hastipradhaanaM vijayo raaGYaH ##02.2.14## paraaniikavyuuhadurgaskandhaavaarapramardanaa hyatipramaaNashariiraaH praaNaharakarmaaNo hastinaH ##02.2.15ab## kaaliN^gaaN^garajaaH shreshhThaaH praachyaashchedikaruushhajaaH . ##02.2.15chd## daashaarNaashchaaparaantaashcha dvipaanaaM madhyamaa mataaH ##02.2.16ab## sauraashhTrikaaH paaJNchanadaaH teshhaaM pratyavaraaH smR^itaaH . ##02.2.16chd## sarveshhaaM karmaNaa viiryaM javaH tejashcha vardhate (iti) ## Chapt | Construction of forts## ##02.3.01## chaturdishaM janapadaante saamparaayikaM daivakR^itaM durgaM kaarayet.h, antardviipaM sthalaM vaa nimnaavaruddhaM audakaM, praastaraM guhaaM vaa paarvataM, nirudakastambaM iriNaM vaa dhaanvanaM, khaJNjana udakaM stambagahanaM vaa vanadurgam.h ##02.3.02## teshhaaM nadiiparvatadurgaM janapadaarakshasthaanaM, dhaanvanavanadurgaM aTaviisthaanaM aapadyapasaaro vaa ##02.3.03## janapadamadhye samudayasthaanaM sthaaniiyaM niveshayet.h, vaastukaprashaste deshe nadiisaN^game hradasyaavishoshhasyaaN^ke sarasaH taTaakasya vaa, vR^ittaM diirghaM chatur.ashraM vaa vaastuvashena vaa pradakshiNa udakaM paNyapuTabhedanaM aMsapathavaaripathaabhyaaM upetam.h ##02.3.04## tasya parikhaaH tisro daNDaantaraaH kaarayet.h chaturdasha dvaadasha dasha iti daNDaan.h vistiirNaaH, vistaaraad.h avagaaDhaaH paada uunaM ardhaM vaa, tribhaagamuulaaH, muulachatur.ashraa vaa, paashhaaNa upahitaaH paashhaaNa ishhTakaabaddhapaarshvaa vaa, toyaantikiiraagantutoyapuurNaa vaa saparivaahaaH padmagraahavatiishcha ##02.3.05## chaturdaNDaapakR^ishhTaM parikhaayaaH shhaDdaNDa uchchhritaM avaruddhaM taddviguNavishhkambhaM khaataad.h vapraM kaarayed.h uurdhvachayaM maJNchapR^ishhThaM kumbhakukshikaM vaa hastibhirgobhishcha kshuNNaM kaNTakigulmavishhavalliiprataanavantam.h ##02.3.06## paaMsusheshheNa vaastuchchhidraM raajabhavanaM vaa puurayet.h ##02.3.07a## vaprasya upari praakaaraM vishhkambhadviguNa utsedhaM aishhTakaM dvaadashahastaad.h uurdhvaM ojaM yugmaM vaa aa chaturviMshatihastaad.h iti kaarayet.h ##02.3.07b## rathacharyaasaJNchaaraM taalamuulaM murajakaiH kapishiirshhakaishchaachitaagram.h ##02.3.08## pR^ithushilaasaMhataM vaa shailaM kaarayet.h, na tveva kaashhTamayam.h ##02.3.09## agniravahito hi tasmin.h vasati ##02.3.10## vishhkambhachatur.ashraM aTTaalakaM utsedhasamaavakshepasopaanaM kaarayet.h triMshaddaNDaantaraM cha ##02.3.11## dvayoraTTaalakayormadhye saharmyadvitalaaM adhyardhaayaayaamaaM pratoliiM kaarayet.h ##02.3.12## aTTaalakapratoliimadhye tridhaanushhkaadhishhThaanaM sa-apidhaanachchhidraphalakasaMhataM indrakoshaM kaarayet.h ##02.3.13## antareshhu dvihastavishhkambhaM paarshve chaturguNaayaamaM devapathaM kaarayet.h ##02.3.14## daNDaantaraa dvidaNDaantaraa vaa charyaaH kaarayet.h, agraahye deshe pradhaavanikaaM nishhkiradvaaraM cha ##02.3.15## bahirjaanubhaJNjaniishuulaprakarakuupakuuTaavapaatakaNTakapratisaraahipR^ishhThataalapattrashR^iN^gaaTakashvadaMshhTraargala upaskandanapaadukaambariishha udapaanakaiH pratichchhannaM chhannapathaM kaarayet.h ##02.3.16## praakaaraM ubhayato meNDhakaM adhyardhadaNDaM kR^itvaa pratoliishhaTtulaa.antaraM dvaaraM niveshayet.h paJNchadaNDaad.h eka uttaraM aa.ashhTadaNDaad.h iti chatur.ashraM shhaDbhaagaM aayaamaad.adhikaM ashhTabhaagaM vaa ##02.3.17## paJNchadashahastaad.h eka uttaraM aa.ashhTaadashahastaad.h iti tala utsedhaH ##02.3.18## stambhasya parikshepaH shhaD.aayaamo, dviguNo nikhaataH, chuulikaayaashchaturbhaagaH ##02.3.19## aaditalasya paJNchabhaagaaH shaalaa vaapii siimaagR^ihaM cha ##02.3.20## dashabhaagikau dvau pratimaJNchau, antaraM aaNiiharmyaM cha ##02.3.21## samuchchhrayaad.h ardhatale sthuuNaabandhashcha ##02.3.22## ardhavaastukaM uttamaagaaraM, tribhaagaantaraM vaa, ishhTakaa.avabaddhapaarshvaM, vaamataH pradakshiNasopaanaM guuDhabhittisopaanaM itarataH ##02.3.23## dvihastaM toraNashiraH ##02.3.24## tripaJNchabhaagikau dvau kapaaTayogau ##02.3.25## dvau parighau ##02.3.26## aratnirindrakiilaH ##02.3.27## paJNchahastaM aaNidvaaram.h ##02.3.28## chatvaaro hastiparighaaH ##02.3.29## niveshaardhaM hastinakham.h ##02.3.30## mukhasamaH saN^kramaH saMhaaryo bhuumimayo vaa nirudake ##02.3.31## praakaarasamaM mukhaM avasthaapya tribhaagagodhaamukhaM gopuraM kaarayet.h ##02.3.32## praakaaramadhye vaapiiM kR^itvaa pushhkariNiidvaaraM, chatuHshaalaM adhyardhaantaraM saaNikaM kumaariipuraM, muNDaharmyadvitalaM muNDakadvaaraM, bhuumidravyavashena vaa niveshayet.h ##02.3.33## tribhaagaadhikaayaamaa bhaaNDavaahiniiH kulyaaH kaarayet.h ##02.3.34ab## taasu paashhaaNakuddaalaaH kuThaariikaaNDakalpanaaH . ##02.3.34chd## mushhuNDhiimudgaraa daNDaashchakrayantrashataghnayaH ##02.3.35ab## kaaryaaH kaarmaarikaaH shuulaa vedhanaagraashcha veNavaH . ##02.3.35chd## ushhTragriivyo.agnisamyogaaH kupyakalpe cha yo vidhiH (iti) ## Chapt | Lay-out of the fortified city## ##02.4.01## trayaH praachiinaa raajamaargaaH traya udiichiinaa iti vaastuvibhaagaH ##02.4.02## sa dvaadashadvaaro yukta udakabhramachchhannapathaH ##02.4.03## chaturdaNDaantaraa rathyaaH ##02.4.04## raajamaargadroNamukhasthaaniiyaraashhTraviviitapathaaH samyaaniiyavyuuhashmashaanagraamapathaashchaashhTadaNDaaH ##02.4.05## chaturdaNDaH setuvanapathaH, dvidaNDo hastikshetrapathaH, paJNchaaratnayo rathapathaH, chatvaaraH pashupathaH, dvau kshudrapashumanushhyapathaH ##02.4.06## praviire vaastuni raajaniveshashchaaturvarNyasamaajiive ##02.4.07## vaastuhR^idayaad.h uttare navabhaage yathaa uktavidhaanaM antaHpuraM praanmukhaM udanmukhaM vaa kaarayet.h ##02.4.08## tasya puurva uttaraM bhaagaM aachaaryapurohita ijyaatoyasthaanaM mantriNashchaavaseyuH, puurvadakshiNaM bhaagM mahaanasaM hastishaalaa koshhThaagaaraM cha ##02.4.09## tataH paraM gandhamaalyarasapaNyaaH prasaadhanakaaravaH kshatriyaashcha puurvaaM dishaM adhivaseyuH ##02.4.10## dakshiNapuurvaM bhaagaM bhaaNDaagaaraM akshapaTalaM karmanishhadyaashcha, dakshiNapashchimaM bhaagaM kupyagR^ihaM aayudhaagaaraM cha ##02.4.11## tataH paraM nagaradhaanyavyaavahaarikakaarmaantikabalaadhyakshaaH pakvaannasuraamaaMsapaNyaa ruupaajiivaaH taalaavacharaa vaishyaashcha dakshiNaaM dishaM adhivaseyuH ##02.4.12## pashchimadakshiNaM bhaagaM khara ushhTraguptisthaanaM karmagR^ihaM cha, pashchima uttaraM bhaagaM yaanarathashaalaaH ##02.4.13## tataH paraM uurNaasuutraveNucharmavarmashastraavaraNakaaravaH shuudraashcha pashchimaaM dishaM adhivaseyuH ##02.4.14## uttarapashchimaM bhaagaM paNyabhaishhajyagR^ihaM, uttarapuurvaM bhaagaM kosho gavaashvaM cha ##02.4.15## tataH paraM nagararaajadevataalohamaNikaaravo braahmaNaashcha uttaraaM dishaM adhivaseyuH ##02.4.16## vaastuchchhidraanushaaleshhu shreNiiprapaNinikaayaa aavaseyuH ##02.4.17## aparaajitaapratihatajayantavaijayantakoshhThaan.h shivavaishravaNaashvishriimadiraagR^ihaaNi cha puramadhye kaarayet.h ##02.4.18## yathaa uddeshaM vaastudevataaH sthaapayet.h ##02.4.19## braahmaaindrayaamyasainaapatyaani dvaaraaNi ##02.4.20## bahiH parikhaayaa dhanuHshataapakR^ishhTaashchaityapuNyasthaanavanasetubandhaaH kaaryaaH, yathaadishaM cha digdevataaH ##02.4.21## uttaraH puurvo vaa shmashaanabhaago varNa uttamaanaaM, dakshiNena shmashaanaM varNaavaraaNaam.h ##02.4.22## tasyaatikrame puurvaH saahasadaNDaH ##02.4.23## paashhaNDachaNDaalaanaaM shmashaanaante vaasaH ##02.4.24## karmaantakshetravashena kuTumbinaaM siimaanaM sthaapayet.h ##02.4.25## teshhu pushhpaphalavaaTaan.h dhaanyapaNyanichayaaMshchaanuGYaataaH kuryuH ##02.4.26## dashakuliivaaTaM kuupasthaanam.h ##02.4.27## sarvasnehadhaanyakshaaralavaNagandhabhaishhajyashushhkashaakayavasavalluuratR^iNakaashhThalohacharmaaN^gaarasnaayuvishhavishhaaNaveNuvalkalasaaradaarupraharaNaavaraNaashmanichayaan.h anekavarshha upabhogasahaan.h kaarayet.h ##02.4.28## navenaanavaM shodhayet.h ##02.4.29## hasti.ashvarathapaadaataM anekamukhyaM avasthaapayet.h ##02.4.30## anekamukhyaM hi parasparabhayaat.h para upajaapaM na upaiti ##02.4.31## etenaantapaaladurgasaMskaaraa vyaakhyaataaH ##02.4.32ab## na cha baahirikaan.h kuryaat.h pure raashhTra upaghaatakaan.h . ##02.4.32chd## kshipej janapade cha etaan.h sarvaan.h vaa daapayet.h karaan.h (iti) ## Chapt | The work of store-keeping by the director of stories## ##02.5.01## samnidhaataa koshagR^ihaM paNyagR^ihaM koshhThaagaaraM kupyagR^ihaM aayudhaagaaraM bandhanaagaaraM cha kaarayet.h ##02.5.02## chatur.ashraaM vaapiiM an-udaka upasnehaaM khaanayitvaa pR^ithushilaabhirubhayataH paarshvaM muulaM cha pracitya saaradaarupaJNjaraM bhuumisamaM tritalaM anekavidhaanaM kuTTimadeshasthaanatalaM ekadvaaraM yantrayuktasopaanaM bhuumigR^ihaM kaarayet.h ##02.5.03## tasya upari ubhayatonishhedhaM sa-pragriivaM aishhTakaM bhaaNDavaahiniiparikshiptaM koshagR^ihaM kaarayet.h, praasaadaM vaa ##02.5.04## janapadaante dhruvanidhiM aapad.arthaM abhityaktaiH kaarayet.h ##02.5.05a## pakva ishhTakaastambhaM chatuHshaalaM ekadvaaraM anekasthaanatalaM vivR^itastambhaapasaaraM ubhayataH paNyagR^ihaM koshhThaagaaraM cha ##02.5.05b## diirghabahushaalaM kakshyaavR^itakuDyaM antaH kupyagR^ihaM, tad.h eva bhuumigR^ihayuktaM aayudhaagaaraM ##02.5.05ch## pR^ithagdharmasthiiyaM mahaamaatriiyaM vibhaktastriipurushhasthaanaM apasaarataH suguptakakshyaM bandhanaagaaraM kaarayet.h ##02.5.06## sarveshhaaM shaalaaH khaata udapaanavarchasnaanagR^ihaagnivishhatraaNamaarjaaranakulaarakshaasvadaivatapuujanayuktaaH kaarayet.h ##02.5.07## koshhThaagaare varshhamaanaM aratnimukhaM kuNDaM sthaapayet.h ##02.5.08## tatjaatakaraNaadhishhThitaH puraaNaM navaM cha ratnaM saaraM phalgu kupyaM vaa pratigR^ihNiiyaat.h ##02.5.09## tatra ratna upadhaavuttamo daNDaH kartuH kaarayitushcha saara upadhau madhyamaH, phalgukupya upadhau tat.h cha taavat.h cha daNDaH ##02.5.10## ruupadarshakavishuddhaM hiraNyaM pratigR^ihNiiyaat.h ##02.5.11## ashuddhaM chhedayet.h ##02.5.12## aahartuH puurvaH saahasadaNDaH ##02.5.13## shuddhaM puurNaM abhinavaM cha dhaanyaM pratigR^ihNiiyaat.h ##02.5.14## viparyaye muulyadviguNo daNDaH ##02.5.15## tena paNyaM kupyaM aayudhaM cha vyaakhyaatam.h ##02.5.16## sarvaadhikaraNeshhu yukta upayuktatatpurushhaaNaaM paNaadichatushhpaNaparamaapahaareshhu puurvamadhyama uttamavadhaa daNDaaH ##02.5.17## koshaadhishhThitasya koshaavachchhede ghaataH ##02.5.18## tadvaiyaavR^ityakaraaNaaM ardhadaNDaaH ##02.5.19## paribhaashhaNaM aviGYaate ##02.5.20## choraaNaaM abhipradharshhaNe chitro ghaataH ##02.5.21## tasmaad.h aaptapuruvaadhishhThitaH samnidhaataa nichayaan.h anutishhThet.h ##02.5.22a## baahyaM abhyantaraM chaayaM vidyaad.h varshhashataad.h api . ##02.5.22b## yathaa pR^ishhTo na sajjeta vyaye sheshhe cha saJNchaye (iti) ## Chapt | section 24 The setting up of revenue by the administration## ##02.6.01## samaahartaa durgaM raashhTraM khaniM setuM vanaM vrajaM vaNikpathaM chaaveksheta ##02.6.02## shulkaM daNDaH pautavaM naagariko lakshaNaadhyaksho mudraa.adhyakshaH suraa suunaa suutraM tailaM ghR^itaM kshaaraH sauvarNikaH paNyasaMsthaa veshyaa dyuutaM vaastukaM kaarushilpigaNo devataa.adhyaksho dvaarabahirikaa.a.adeyaM cha durgam.h ##02.6.03## siitaa bhaago baliH karo vaNik.h nadiipaalaH taro naavaH pattanaM vivichitaM vartanii rajjushchorarajjushcha raashhTram.h ##02.6.04## suvarNarajatavajramaNimuktaapravaalashaN^khalohalavaNabhuumiprastararasadhaatavaH khaniH ##02.6.05## pushhpaphalavaaTashhaNDakedaaramuulavaapaaH setuH ##02.6.06## pashumR^igadravyahastivanaparigraho vanam.h ##02.6.07## gomahishhaM ajaavikaM khara ushhtraM ashvaashvataraM cha vrajaH ##02.6.08## sthalapatho vaaripathashcha vaNikpathaH ##02.6.09## ityaayashariiram.h ##02.6.10## muulyaM bhaago vyaajii parighaH klptam(klR^iptam) ruupikaM atyayashchaayamukham.h ##02.6.11## devapitR^ipuujaadaanaarthaM, svastivaachanaM, antaHpuraM, mahaanasaM, duutapraavartimaM, koshhThaagaaraM, aayudhaagaaraM, paNyagR^ihaM, kupyagR^ihaM, karmaanto, vishhTiH, patti.ashvarathadvipaparigraho, gomaNDalaM, pashumR^igapakshivyaalavaaTaaH, kaashhThatR^iNavaaTaashcha iti vyayashariiram.h ##02.6.12## raajavarshhaM maasaH paksho divasashcha vyushhTaM, varshhaahemantagriishhmaaNaaM tR^itiiyasaptamaa divasa uunaaH pakshaaH sheshhaaH puurNaaH, pR^ithag.adhimaasakaH, iti kaalaH ##02.6.13## karaNiiyaM siddhaM sheshhaM aayavyayau niivii cha ##02.6.14## saMsthaanaM prachaaraH shariiraavasthaapanaM aadaanaM sarvasamudayapiNDaH saJNjaataM - etat.h karaNiiyam.h ##02.6.15## koshaarpitaM raajahaaraH puravyayashcha pravishhTaM paramasaMvatsaraanuvR^ittaM shaasanamuktaM mukhaaGYaptaM chaapaataniiyaM - etat.h siddham.h ##02.6.16## siddhikarmayogaH daNDasheshhaM aaharaNiiyaM balaatkR^itapratishhTabdhaM avamR^ishhTaM cha prashodhyaM - etatsheshhaM, asaaraM alpasaaraM cha ##02.6.17## vartamaanaH paryushhito.anyajaatashchaayaH ##02.6.18## divasaanuvR^itto vartamaanaH ##02.6.19## paramasaaMvatsarikaH paraprachaarasaN^kraanto vaa paryushhitaH ##02.6.20## nashhTaprasmR^itaM aayuktadaNDaH paarshvaM paarihiiNikaM aupaayanikaM DamaragatakasvaM aputrakaM nidhishchaanyajaataH ##02.6.21## vikshepavyaadhitaantaraarambhasheshhaM cha vyayapratyaayaH ##02.6.22## vikriye paNyaanaaM arghavR^iddhirupajaa, maana unmaanavisheshho vyaajii, krayasaN^gharshhe vaardhavR^iddhiH - ityaayaH ##02.6.23## nityo nitya utpaadiko laabho laabha utpaadika iti vyayaH ##02.6.24## divasaanuvR^itto nityaH ##02.6.25## pakshamaasasaMvatsaralaabho laabhaH ##02.6.26## tayorutpanno nitya utpaadiko laabha utpaadika iti vyayaH ##02.6.27## saJNjaataad.h aayavyayavishuddhaa niivii, praaptaa chaanuvR^ittaa cha ##02.6.28ab## evaM kuryaat.h samudayaM vR^iddhiM chaayasya darshayet.h . ##02.6.28chd## hraasaM vyayasya cha praaGYaH saadhayechcha viparyayam.h (iti) ## Chapt | The topic of accounts in the records and audit office## ##02.7.01## akshapaTalaM adhyakshaH praanmukhaM udanmukhaM vaa vibhakta upasthaanaM nibandhapustakasthaanaM kaarayet.h ##02.7.02## tatraadhikaraNaanaaM saN^khyaaprachaarasaJNjaataagraM, karmaantaanaaM dravyaprayogavR^iddhikshayavyayaprayaamavyaajiiyogasthaanavetanavishhTipramaaNaM, ratnasaaraphalgukupyaanaaM arghaprativarNakamaanapratimaana unmaanaavamaanabhaaNDaM, deshagraamajaatikulasaN^ghaanaaM dharmavyavahaaracharitrasaMsthaanaM, raaja upajiivinaaM pragrahapradeshabhogaparihaarabhaktavetanalaabhaM, raaGYashcha patniiputraaNaaM ratnabhuumilaabhaM nirdesha utpaatikapratiikaaralaabhaM, mitraamitraaNaaM cha sandhivigrahapradaanaadaanaM nibandhapustakasthaM kaarayet.h ##02.7.03## tataH sarvaadhikaraNaanaaM karaNiiyaM siddhaM sheshhaM aayavyayau niiviiM upasthaanaM prachaaraM charitraM saMsthaanaM cha nibandhena prayachchhet.h ##02.7.04## uttamamadhyamaavareshhu cha karmasu tajjaatikaM adhyakshaM kuryaat.h, saamudayikeshhvavaklR^iptikam(avakL^iptikam) yaM upahatya raajaa naanutapyeta ##02.7.05## sahagraahiNaH pratibhuvaH karma upajiivinaH putraa bhraataro bhaaryaa duhitaro bhR^ityaashchaasya karmachchhedaM vaheyuH ##02.7.06## trishataM chatuHpaJNchaashat.h chaahoraatraaNaaM karmasaMvatsaraH ##02.7.07## taM aashhaaDhiiparyavasaanaM uunaM puurNaM vaa dadyaat.h ##02.7.08## karaNaadhishhThitaM adhimaasakaM kuryaat.h ##02.7.09## apasarpaadhishhThitaJNcha prachaaram.h ##02.7.10## prachaaracharitrasaMsthaanaanyanupalabhamaano hi prakR^itaH samudayaM aGYaanena parihaapayati, utthaanakleshaasahatvaad.h aalasyena, shabdaadishhvindriyaartheshhu prasaktaH pramaadena, saN^kroshaadharmaanarthabhiirubhaayena, kaaryaarthishhvanugrahabuddhiH kaamena, hiMsaabuddhiH kopena, vidyaadravyavallabhaapaashrayaad.h darpeNa, tulaamaanatarkagaNitaantara upadhaanaat.h lobhena ##02.7.11## teshhaaM aanupuurvyaa yaavaan.h artha upaghaataH taavaan.h eka uttaro daNDaH iti maanavaaH ##02.7.12## sarvatraashhTaguNaH iti paaraasharaaH ##02.7.13## dashaguNaH iti baarhaspatyaaH ##02.7.14## viMshatiguNaH ityaushanasaaH ##02.7.15## yathaa.aparaadhaM iti kauTilyaH ##02.7.16## gaaNanikyaani aashhaaDhiiM aagachchheyuH ##02.7.17## aagataanaaM samudrapustakabhaaNDaniiviikaanaaM ekatraasambhaashhaa.avarodhaM kaarayet.h ##02.7.18## aayavyayaniiviinaaM agraaNi shrutvaa niiviiM avahaarayet.h ##02.7.19## yachchaagraad.h aayasyaantaraparNe niivyaaM vardheta vyayasya vaa yat.h parihaapayet.h, tad.h ashhTaguNaM adhyakshaM daapayet.h ##02.7.20## viparyaye taM eva prati syaat.h ##02.7.21## yathaakaalaM anaagataanaaM apustakabhaaNDaniiviikaanaaM vaa deyadashabandho daNDaH ##02.7.22## kaarmike cha upasthite kaaraNikasyaapratibadhnataH puurvaH saahasadaNDaH ##02.7.23## viparyaye kaarmikasya dviguNaH ##02.7.24## prachaarasamaM mahaamaatraaH samagraaH shraavayeyuravishhamamantraaH ##02.7.25## pR^ithagbhuuto mithyaavaadii cha eshhaaM uttamaM daNDaM dadyaat.h ##02.7.26## akR^itaahoruupaharaM maasaM aakaaN^ksheta ##02.7.27## maasaad.h uurdhvaM maasadvishata uttaraM daNDaM dadyaat.h ##02.7.28## alpashesalekhyaniiviikaM paJNcharaatraM aakaaN^ksheta ##02.7.29## tataH paraM koshapuurvaM ahoruupaharaM dharmavyavahaaracharitrasaMsthaanasaN^kalananirvartanaanumaanachaaraprayogairaveksheta ##02.7.30## divasapaJNcharaatrapakshamaasachaaturmaasyasaMvatsaraishcha pratisamaanayet.h ##02.7.31## vyushhTadeshakaalamukha utpatti.anuvR^ittipramaaNadaayakadaapakanibandhakapratigraahakaishchaayaM samaanayet.h ##02.7.32## vyushhTadeshakaalamukhalaabhakaaraNadeyayogapramaaNaaGYaapaka uddhaarakavidhaatR^ikapratigraahakaishcha vyayaM samaanayet.h ##02.7.33## vyushhTadeshakaalamukhaanuvartanaruupalakshaNapramaaNanikshepabhaajanagopaayakaishcha niiviiM samaanayet.h ##02.7.34## raajaarthe kaaraNikasyaapratibadhnataH pratishhedhayato vaa.a.aGYaaM nibandhaad.h aayavyayaM anyathaa niiviiM avalikhato dviguNaH ##02.7.35## kramaavahiinaM utkramaM aviGYaataM punar.uktaM vaa vastukaM avalikhato dvaadashapaNo daNDaH ##02.7.36## niiviiM avalikhato dviguNaH ##02.7.37## bhakshayato.ashhTaguNaH ##02.7.38## naashayataH paJNchabandhaH pratidaanaM cha ##02.7.39## mithyaavaade steyadaNDaH ##02.7.40## pashchaatpratiGYaate dviguNaH, prasmR^ita utpanne cha ##02.7.41ab## aparaadhaM sahetaalpaM tushhyed.h alpe.api cha udaye . ##02.7.41chd## mahaa upakaaraM chaadhyakshaM pragraheNaabhipuujayet.h (iti) ## Chapt | Recovery of revenue misappropriated by state employees## ##02.8.01## koshapuurvaaH sarvaarambhaaH ##02.8.02## tasmaat.h puurvaM koshaM aveksheta ##02.8.03## prachaarasamR^iddhishcharitraanugrahashchoranigraho yuktapratishhedhaH sasyasampat.h paNyabaahulyaM upasargapramokshaH parihaarakshayo hiraNya upaayanaM iti koshavR^iddhiH ##02.8.04## pratibandhaH prayogo vyavahaaro.avastaaraH parihaapaNaM upabhogaH parivartanaM apahaarashcha iti koshakshayaH ##02.8.05## siddhiinaaM asaadhanaM anavataaraNaM apraveshanaM vaa pratibandhaH ##02.8.06## tatra dashabandho daNDaH ##02.8.07## koshadravyaaNaaM vR^iddhiprayogaaH prayogaH ##02.8.08## paNyavyavahaaro vyavahaaraH ##02.8.09## tatra phaladviguNo daNDaH ##02.8.10## siddhaM kaalaM apraaptaM karoti apraaptaM praaptaM vaa ityavastaaraH ##02.8.11## tatra paJNchabandho daNDaH ##02.8.12## klR^iptam(kL^iptam) aayaM parihaapayati vyayaM vaa vivardhayati iti parihaapaNam.h ##02.8.13## tatra hiinachaturguNo daNDaH ##02.8.14## svayaM anyairvaa raajadravyaaNaaM upabhojanaM upabhogaH ##02.8.15## tatra ratna upabhoge ghaataH, saara upabhoge madhyamaH saahasadaNDaH, phalgukupya upabhoge tachcha taavat.h cha daNDaH ##02.8.16## raajadravyaaNaaM anyadravyenaadaanaM parivartanam.h ##02.8.17## tad.h upabhogena vyaakhyaatam.h ##02.8.18## siddhaM aayaM na praveshayati, nibaddhaM vyayaM na prayachchhati, praaptaaM niiviiM vipratijaaniita ityapahaaraH ##02.8.19## tatra dvaadashaguNo daNDaH ##02.8.20## teshhaaM haraNa upaayaashchatvaariMshat.h ##02.8.21a## puurvaM siddhaM pashchaad.h avataaritaM, pashchaat.h siddhaM puurvaM avataaritaM, saadhyaM na siddhaM, asaadhyaM siddhaM, siddhaM asiddhaM kR^itaM, asiddhaM siddhaM kR^itaM, alpasiddhaM bahu kR^itaM, bahusiddhaM alpaM kR^itaM, anyat.h siddhaM anyat.h kR^itaM, anyataH siddhaM anyataH kR^itaM, ##02.8.21b## deyaM na dattaM, adeyaM dattaM, kaale na dattaM, akaale dattaM, alpaM dattaM bahu kR^itaM, bahu dattaM alpaM kR^itaM, anyad.h dattaM anyat.h kR^itaM, anyato dattaM anyataH kR^itaM, ##02.8.21ch## pravishhTaM apravishhTaM kR^itaM, apravishhTaM pravishhTaM kR^itaM, kupyaM adattamuulyaM pravishhTaM, dattamuulyaM na pravishhTaM ##02.8.21d## saN^kshepo vikshepaH kR^itaH, vikshepaH saN^kshepo vaa, mahaa.arghaM alpaargheNa parivartitaM, alpaarghaM mahaa.argheNa vaa ##02.8.21e## samaaropito.arghaH, pratyavaropito vaa, saMvatsaro maasavishhamaH kR^itaH, maaso divasavishhamo vaa, samaagamavishhamaH, mukhavishhamaH, kaarmikavishhamaH ##02.8.21f## nirvartanavishhamaH, piNDavishhamaH, varNavishhamaH, arghavishhamaH, maanavishhamaH, maapanavishhamaH, bhaajanavishhamaH - iti haraNa upaayaaH ##02.8.22## tatra upayuktanidhaayakanibandhakapratigraahakadaayakadaapakamantrivaiyaavR^ityakaraan.h eka ekasho.anuyuJNjiita ##02.8.23## mithyaavaade cha eshhaaM yuktasamo daNDaH ##02.8.24## prachaare chaavaghoshhayet.h amunaa prakR^itena upahataaH praGYaapayantu iti ##02.8.25## praGYaapayato yathaa upaghaataM daapayet.h ##02.8.26## anekeshhu chaabhiyogeshhvapavyayamaanaH sakR^id.h eva para uktaH sarvaM bhajeta ##02.8.27## vaishhamye sarvatraanuyogaM dadyaat.h ##02.8.28## mahatyarthaapahaare chaalpenaapi siddhaH sarvaM bhajeta ##02.8.29## kR^itapratighaataavasthaH suuchako nishhpannaarthaH shhashhThaM aMshaM labheta, dvaadashaM aMshaM bhR^itakaH ##02.8.30## prabhuutaabhiyogaad.h alpanishhpattau nishhpannasyaaMshaM labheta ##02.8.31## anishhpanne shaariiraM hairaNyaM vaa daNDaM labheta, na chaanugraahyaH ##02.8.32ab## nishhpattau nikshiped.h vaadaM aatmaanaM vaa.apavaahayet.h . ##02.8.32chd## abhiyukta upajaapaat.h tu suuchako vadhaM aapnuyaat.h (iti) ## Chapt | Inspection of the Rork of officers## ##02.9.01## amaatyasampadaa upetaaH sarvaadhyakshaaH shaktitaH karmasu niyojyaaH ##02.9.02## karmasu cha eshhaaM nityaM pariikshaaM kaarayet.h, chittaanityatvaat.h manushhyaanaam.h ##02.9.03## ashvasadharmaaNo hi manushhyaa niyuktaaH karmasu vikurvate ##02.9.04## tasmaat.h kartaaraM karaNaM deshaM kaalaM kaaryaM prakshepaM udayaM cha eshhu vidyaat.h ##02.9.05## te yathaasandeshaM asaMhataa avigR^ihiitaaH karmaaNi kuryuH ##02.9.06## saMhataa bhakshayeyuH, vigR^ihiitaa vinaashayeyuH ##02.9.07## na chaanivedya bhartuH kaJNchid.h aarambhaM kuryuH, anyatraapatpratiikaarebhyaH ##02.9.08## pramaadasthaaneshhu cha eshhaaM atyayaM sthaapayed.h divasavetanavyayadviguNam.h ##02.9.09## yashcha eshhaaM yathaa.a.adishhTaM arthaM savisheshhaM vaa karoti sa sthaanamaanau labheta ##02.9.10## alpaayatishchet.h mahaavyayo bhakshayati ##02.9.11## viparyaye yathaa.a.ayativyayashcha na bhakshayati ityaachaaryaaH ##02.9.12## apasarpeNa eva upalabhyeta iti kauTilyaH ##02.9.13## yaH samudayaM parihaapayati sa raajaarthaM bhakshayati ##02.9.14## sa ched.h aGYaanaadibhiH parihaapayati tad.h enaM yathaaguNaM daapayet.h ##02.9.15## yaH samudayaM dviguNaM udbhaavayati sa janapadaM bhakshayati ##02.9.16## sa ched.h raajaarthaM upanayatyalpaaparaadhe vaarayitavyaH, mahati yathaa.aparaadhaM daNDayitavyaH ##02.9.17## yaH samudayaM vyayaM upanayati sa purushhakarmaaNi bhakshayati ##02.9.18## sa karmadivasadravyamuulyapurushhavetanaapahaareshhu yathaa.aparaadhaM daNDayitavyaH ##02.9.19## tasmaad.h asya yo yasminn.h adhikaraNe shaasanasthaH sa tasya karmaNo yaathaatathyaM aayavyayau cha vyaasasamaasaabhyaaM aachakshiita ##02.9.20## muulaharataadaatvikakadaryaaMshcha pratishhedhayet.h ##02.9.21## yaH pitR^ipaitaamahaM arthaM anyaayena bhakshayati sa muulaharaH ##02.9.22## yo yad.h yad.h utpadyate tat.h tad.h bhakshayati sa taadaatvikaH ##02.9.23## yo bhR^ityaatmapiiDaabhyaaM upachinotyarthaM sa kadaryaH ##02.9.24## sa pakshavaaMshched.h anaadeyaH, viparyaye paryaadaatavyaH ##02.9.25## yo mahatyarthasamudaye sthitaH kadaryaH samnidhatte.avanidhatte.avasraavayati vaa - samnidhatte svaveshmani, avanidhatte paurajaanapadeshhu, avasraavayati paravishhaye - tasya sattrii mantrimitrabhR^ityabandhupakshaM aagatiM gatiM cha dravyaaNaaM upalabheta ##02.9.26## yashchaasya paravishhaye saJNchaaraM kuryaat.h taM anupravishya mantraM vidyaat.h ##02.9.27## suvidite shatrushaasanaapadeshena enaM ghaatayet.h ##02.9.28## tasmaad.h asyaadhyakshaaH saN^khyaayakalekhakaruupadarshakaniiviigraahaka uttaraadhyakshasakhaaH karmaNi kuryuH ##02.9.29## uttaraadhyakshaa hasti.ashvarathaarohaaH ##02.9.30## teshhaaM antevaasinaH shilpashauchayuktaaH saN^khyaayakaadiinaaM apasarpaaH ##02.9.31## bahumukhyaM anityaM chaadhikaraNaM sthaapayet.h ##02.9.32ab## yathaa hyanaasvaadayituM na shakyaM jihvaatalasthaM madhu7 vaa vishhaM vaa . ##02.9.32chd## arthaH tathaa hyarthachareNa raaGYaH svalpo.apyanaasvaadayituM na shakyaH ##02.9.33ab## matsyaa yathaa.antaH salile charanto GYaatuM na shakyaaH salilaM pibantaH . ##02.9.33chd## yuktaaH tathaa kaaryavidhau niyuktaa GYaatuM na shakyaa dhanaM aadadaanaaH ##02.9.34ab## api shakyaa gatirGYaatuM patataaM khe patatriNaam.h . ##02.9.34chd## na tu prachchhannabhaavaanaaM yuktaanaaM charataaM gatiH ##02.9.35ab## aasraavayechcha upachitaan.h viparyasyechcha karmasu . ##02.9.35chd## yathaa na bhakshayantyarthaM bhakshitaM nirvamanti vaa ##02.9.36ab## na bhakshayanti ye tvarthaannyaayato vardhayanti cha . ##02.9.36chd## nityaadhikaaraaH kaaryaaH te raaGYaH priyahite rataaH (iti) ## Chapt | On edicts## ##02.10.01## shaasane shaasanaM ityaachakshate ##02.10.02## shaasanapradhaanaa hi raajaanaH, tanmuulatvaat.h sandhivigrahayoH ##02.10.03## tasmaad.h amaatyasampadaa upetaH sarvasamayavid.h aashugranthashchaaru.aksharo lekhanavaachanasamartho lekhakaH syaat.h ##02.10.04## so.avyagramanaa raaGYaH sandeshaM shrutvaa nishchitaarthaM lekhaM vidadhyaat.h deshaaishvaryavaMshanaamadheya upachaaraM iishvarasya, deshanaamadheya upachaaraM aniishvarasya ##02.10.05ab## jaatiM kulaM sthaanavayaHshrutaani karma.R^iddhishiilaanyatha deshakaalau . ##02.10.05chd## yaunaanubandhaM cha samiikshya kaarye lekhaM vidadhyaat.h purushhaanuruupam.h ##02.10.06## arthakramaH sambandhaH paripuurNataa maadhuryaM audaaryaM spashhTatvaM iti lekhasampat.h ##02.10.07## tatra yathaavad.h anupuurvakriyaa pradhaanasyaarthasya puurvaM abhinivesha ityarthakramaH ##02.10.08## prastutasyaarthasyaanuparodhaad.h uttarasya vidhaanaM aasamaapteriti sambandhaH ##02.10.09## arthapadaaksharaaNaaM anyuunaatiriktataa hetu.udaaharaNadR^ishhTaantairartha upavarNanaa.ashraantapadataa iti paripuurNataa ##02.10.10## sukha upaniitachaaru.arthashabdaabhidhaanaM maadhuryam.h ##02.10.11## agraamyashabdaabhidhaanaM audaaryam.h ##02.10.12## pratiitashabdaprayogaH spashhTatvaM iti ##02.10.13## akaaraadayo varNaaH trishhashhTiH ##02.10.14## varNasaN^ghaataH padam.h ##02.10.15## tachchaturvidhaM naamaakhyaata upasarganipaataashcha iti ##02.10.16## tatra naama sattvaabhidhaayi ##02.10.17## avishishhTaliN^gaM aakhyaataM kriyaavaachi ##02.10.18## kriyaavisheshhakaaH praadaya upasargaaH ##02.10.19## avyayaashchaadayo nipaataaH ##02.10.20## padasamuuho vaakyaM arthaparisamaaptau ##02.10.21## ekapadaavaraH tripadaparaH parapadaarthaanuparodhena vargaH kaaryaH ##02.10.22## lekhaparisaMharaNaartha itishabdo vaachikaM asya iti cha ##02.10.23ab## nindaa prashaMsaa pR^ichchhaa cha tathaa.a.akhyaanaM athaarthanaa . ##02.10.23chd## pratyaakhyaanaM upaalambhaH pratishhedho.atha chodanaa ##02.10.24ab## saantvaM abhyupapattishcha bhartsanaanunayau tathaa . ##02.10.24chd## eteshhvarthaaH pravartante trayodashasu lekhajaaH ##02.10.25## tatraabhijanashariirakarmaNaaM doshhavachanaM nindaa ##02.10.26## guNavachanaM eteshhaaM eva prashaMsaa ##02.10.27## kathaM etad iti pR^ichchhaa ##02.10.28## evam ityaakhyaanam.h ##02.10.29## dehi ityarthanaa ##02.10.30## na prayachchhaami iti pratyaakhyaanam.h ##02.10.31## ananuruupaM bhavataH ityupaalambhaH ##02.10.32## maa kaarshhiiH iti pratishhedhaH ##02.10.33## idaM kriyataam iti chodanaa ##02.10.34## yo.ahaM sa bhavaan.h, yan.h mama dravyaM tad.h bhavataH ityupagrahaH saantvam.h ##02.10.35## vyasanasaahaayyaM abhyupapattiH ##02.10.36## sadoshhaM aayatipradarshanaM abhibhartsanam.h ##02.10.37## anunayaH trividho.arthakR^itaavatikrame purushhaadivyasane cha iti ##02.10.38ab## praGYaapanaaGYaaparidaanalekhaaH tathaa pariihaaranisR^ishhTilekhau . ##02.10.38chd## praavR^ittikashcha pratilekha eva sarvatragashcha iti hi shaasanaani ##02.10.39ab## anena viGYaapitaM evaM aaha tad.h diiyataaM ched.h yadi tattvaM asti . ##02.10.39chd## raaGYaH samiipe varakaaraM aaha praGYaapanaa eshhaa vividhaa upadishhTaa ##02.10.40ab## bharturaaGYaa bhaved.h yatra nigrahaanugrahau prati . ##02.10.40chd## visheshheNa tu bhR^ityeshhu tad.aaGYaalekhalakshaNam.h ##02.10.41ab## yathaa.arhaguNasamyuktaa puujaa yatra upalakshyate . ##02.10.41chd## apyaadhau paridaane vaa bhavataH taavupagrahau ##02.10.42ab## jaatervisheshheshhu pareshhu chaiva graameshhu desheshhu cha teshhu teshhu . ##02.10.42chd## anugraho yo nR^ipternideshaat.h tajGYaH pariihaara iti vyavasyet.h ##02.10.43ab## nisR^ishhTisthaa.a.apanaa kaaryakaraNe vachane tathaa . ##02.10.43chd## eshha vaachikalekhaH syaad.h bhavennaisR^ishhTiko.api vaa ##02.10.44ab## vividhaaM daivasamyuktaaM tattvajaaM chaiva maanushhiim.h . ##02.10.44chd## dvividhaaM taaM vyavasyanti pravR^ittiM shaasanaM prati ##02.10.45ab## dR^ishhTvaa lekhaM yathaatattvaM tataH pratyanubhaashhya cha . ##02.10.45chd## pratilekho bhavet.h kaaryo yathaa raajavachaH tathaa ##02.10.46ab## yatra iishvaraaMshchaadhikR^itaaMshcha raajaa rakshaa upakaarau pathikaarthaM aaha . ##02.10.46chd## sarvatrago naama bhavet.h sa maarge deshe cha sarvatra cha veditavyaH ##02.10.47## upaayaaH saama upapradaanabhedadaNDaaH ##02.10.48## tatra saama paJNchavidhaM - guNasaN^kiirtanaM, sambandha upaakhyaanaM, paraspara upakaarasandarshanaM, aayatipradarshanaM, aatma upanidhaanaM iti ##02.10.49## tatraabhijanashariirakarmaprakR^itishrutadravyaadiinaaM guNagrahaNaM prashaMsaa stutirguNasaN^kiirtanam.h ##02.10.50## GYaatiyaunamaukhasrauvakulahR^idayamitrasaN^kiirtanaM sambandha upaakhyaanam.h ##02.10.51## svapakshaparapakshayoranyonya upakaarasaN^kiirtanaM paraspara upakaarasandarshanam.h ##02.10.52## asminn.h evaM kR^ita idaM aavayorbhavati ityaashaajananaM aayatipradarshanam.h ##02.10.53## yo.ahaM sa bhavaan.h, yan.h mama dravyaM tad.h bhavataa svakR^ityeshhu prayojyataam ityaatma upanidhaanam.h | iti ##02.10.54## upapradaanaM artha upakaaraH ##02.10.55## shaN^kaajananaM nirbhartsanaM cha bhedaH ##02.10.56## vadhaH pariklesho.arthaharaNaM daNDaH | iti ##02.10.57## akaantirvyaaghaataH punar.uktaM apashabdaH samplava iti lekhadoshhaH ##02.10.58## tatra kaalapattrakaM achaaruvishhaM aviraagaaksharatvaM akaantiH ##02.10.59## puurveNa pashchimasyaanupapattirvyaaghaataH ##02.10.60## uktasyaavisheshheNa dvitiiyaM uchchaaraNaM punar.uktam.h ##02.10.61## liN^gavachanakaalakaarakaaNaaM anyathaaprayogo.apashabdaH ##02.10.62## avarge vargakaraNaM chaavargakriyaa guNaviparyaasaH samplavaH | iti ##02.10.63ab## sarvashaastraaNyanukramya prayogaM upalabhya cha . ##02.10.63chd## kauTilyena nara indraarthe shaasanasya vidhiH kR^itaH (iti) ## Chapt | Examination of the precious articles to be received into the treasury## ##02.11.01## koshaadhyakshaH koshapraveshyaM ratnaM saaraM phalguM kupyaM vaa tajjaatakaraNaadhishhThitaH pratigR^ihNiiyaat.h ##02.11.02## taamraparNikaM paaNDyakavaaTakaM paashikyaM kauleyaM chaurNeyaM maahendraM kaardamikaM srautasiiyaM hraadiiyaM haimavataM cha mauktikam.h ##02.11.03## shuktiH shaN^khaH prakiirNakaM cha yonayaH ##02.11.04## masuurakaM tripuTakaM kuurmakaM ardhachandrakaM kaJNchukitaM yamakaM kartakaM kharakaM siktakaM kaamaNDalukaM shyaavaM niilaM durviddhaM chaaprashastam.h ##02.11.05## sthuulaM vR^ittaM nistalaM bhraajishhNu shvetaM guru snigdhaM deshaviddhaM cha prashastam.h ##02.11.06## shiirshhakaM upashiirshhakaM prakaaNDakaM avaghaaTakaM taralapratibaddhaM cha iti yashhTiprabhedaaH ##02.11.07## yashhTiinaaM ashhTasahasraM indrachchhandaH ##02.11.08## tato.ardhaM vijayachchhandaH ##02.11.09## chatushhshhashhTirardhahaaraH ##02.11.10## chatushhpaJNchaashad.h rashmikalaapaH ##02.11.11## dvaatriMshad.h guchchhaH ##02.11.12## saptaviMshatirnakshatramaalaa ##02.11.13## chaturviMshatirardhaguchchhaH ##02.11.14## viMshatirmaaNavakaH ##02.11.15## tato.ardhaM ardhamaaNavakaH ##02.11.16## eta eva maNimadhyaaH tanmaaNavakaa bhavanti ##02.11.17## ekashiirshhakaH shuddho haaraH ##02.11.18## tadvatsheshhaaH ##02.11.19## maNimadhyo.ardhamaaNavakaH ##02.11.20## triphalakaH phalakahaaraH, paJNchaphalako vaa ##02.11.21## suutraM ekaavalii shuddhaa ##02.11.22## saa eva maNimadhyaa yashhTiH ##02.11.23## hemamaNichitraa ratnaavalii ##02.11.24## hemamaNimuktaa.antaro.apavartakaH ##02.11.25## suvarNasuutraantaraM sopaanakam.h ##02.11.26## maNimadhyaM vaa maNisopaanakam.h ##02.11.27## tena shirohastapaadakaTiikalaapajaalakavikalpaa vyaakhyaataaH ##02.11.28## maNiH kauTomaaleyakaH paarasamudrakashcha ##02.11.29## saugandhikaH padmaraago.anavadyaraagaH paarijaatapushhpako baalasuuryakaH ##02.11.30## vaiDuuryaM utpalavarNaH shiriishhapushhpaka udakavarNo vaMsharaagaH shukapattravarNaH pushhyaraago gomuutrako gomedakaH ##02.11.31## indraniilo niilaavaliiyaH kalaayapushhpako mahaaniilo jambv.aabho jiimuutaprabho nandakaH sravanmadhyaH ##02.11.32## shuddhasphaTiko muulaaTavarNaH shiitavR^ishhTiH suuryakaantashcha | iti maNayaH ##02.11.33## shhaD.ashrashchatur.ashro vR^itto vaa tiivraraagaH saMsthaanavaan.h achhaH snigdho gururarchishhmaan.h antargataprabhaH prabhaa.anulepii cha iti maNiguNaaH ##02.11.34## mandaraagaprabhaH sa-sharkaraH pushhpachchhidraH khaNDo durviddho lekhaakiirNa iti doshhaaH ##02.11.35## vimalakaH sasyako.aJNjanamuulakaH pittakaH sulabhako lohitaaksho mR^igaashmako jyotiirasako maaleyako.ahichchhatrakaH kuurpaH pratikuurpaH sugandhikuurpaH kshiiravakaH shshuktichuurNakaH shilaapravaalakaH pulakaH shuklapulaka ityantarajaatayaH ##02.11.36## sheshhaaH kaachamaNayaH ##02.11.37## sabhaaraashhTrakaM tajjamaaraashhTrakaM kaastiiraraashhTrakaM shriikaTanakaM maNimantakaM indravaanakaM cha vajram.h ##02.11.38## khaniH srotaH prakiirNakaM cha yonayaH ##02.11.39## maarjaaraakshakaM shiriishhapushhpakaM gomuutrakaM gomedakaM shuddhasphaTikaM muulaaTiivarNaM maNivarNaanaaM anyatamavarNaM iti vajravarNaaH ##02.11.40## sthuulaM guru prahaarasahaM samakoTikaM bhaajanalekhi tarkubhraami bhraajishhNu cha prashastam.h ##02.11.41## nashhTakoNaM niraashri paarshvaapavR^ittaM chaaprashastam.h ##02.11.42## pravaalakaM aalakandakaM vaivarNikaM cha, raktaM padmaraagaM cha karaTagarbhiNikaavarjaM iti ##02.11.43## chandanaM saatanaM raktaM bhuumigandhi ##02.11.44## goshiirshhakaM kaalataamraM matsyagandhi ##02.11.45## harichandanaM shukapattravarNaM aamragandhi, taarNasaM cha ##02.11.46## graamerukaM raktaM raktakaalaM vaa bastamuutragandhi ##02.11.47## daivasabheyaM raktaM padmagandhi, jaapakaM cha ##02.11.48## joN^gakaM raktaM raktakaalaM vaa snigdhaM, tauruupaM cha ##02.11.49## maaleyakaM paaNDuraktam.h ##02.11.50## kuchandanaM ruukshaM agurukaalaM raktaM raktakaalaM vaa ##02.11.51## kaalaparvatakaM raktakaalaM anavadyavarNaM vaa ##02.11.52## koshaagaaraparvatakaM kaalaM kaalachitraM vaa ##02.11.53## shiita udakiiyaM padmaabhaM kaalasnigdhaM vaa ##02.11.54## naagaparvatakaM ruukshaM shaivalavarNaM vaa ##02.11.55## shaakalaM kapilam.h | iti ##02.11.56## laghu snigdhaM ashyaanaM sarpiHsnehalepi gandhasukhaM tvag.anusaaryanulbaNaM aviraagyushhNasahaM daahagraahi sukhasparshanaM iti chandanaguNaaH ##02.11.57## aguru joN^gakaM kaalaM kaalachitraM maNDalachitraM vaa ##02.11.58## shyaamaM doN^gakam.h ##02.11.59## paarasamudrakaM chitraruupaM ushiiragandhi navamaalikaagandhi vaa | iti ##02.11.60## guru snigdhaM peshalagandhi nirhaaryagnisahaM asamplutadhuumaM vimardasahaM ityaguruguNaaH ##02.11.61## tailaparNikaM ashokagraamikaM maaMsavarNaM padmagandhi ##02.11.62## joN^gakaM raktapiitakaM utpalagandhi gomuutragandhi vaa ##02.11.63## graamerukaM snigdhaM gomuutragandhi ##02.11.64## sauvarNakuDyakaM raktapiitaM maatuluN^gagandhi ##02.11.65## puurNakadviipakaM padmagandhi navaniitagandhi vaa ##02.11.66## bhadrashriyaM paaralauhityakaM jaatiivarNam.h ##02.11.67## aantaravatyaM ushiiravarNam.h ##02.11.68## ubhayaM kushhThagandhi cha | iti ##02.11.69## kaaleyakaH svarNabhuumijaH snigdhapiitakaH ##02.11.70## auttaraparvatako raktapiitakaH iti saaraaH | ##02.11.71## piNDakvaathadhuumasahaM aviraagi yogaanuvidhaayi cha ##02.11.72## chandanaaguruvachcha teshhaaM guNaaH ##02.11.73## kaantanaavakaM praiyakaM cha uttaraparvatakaM charma ##02.11.74## kaantanaavakaM mayuuragriivaabham.h ##02.11.75## praiyakaM niilapiitashvetalekhaabinduchitram.h ##02.11.76## tad.ubhayaM ashhTaaN^gulaayaamam.h ##02.11.77## bisii mahaabisii cha dvaadashagraamiiye ##02.11.78## avyaktaruupaa duhilitikaa chitraa vaa bisii ##02.11.79## parushhaa shvetapraayaa mahaabisii ##02.11.80## dvaadashaaN^gulaayaamaM ubhayam.h ##02.11.81## shyaamikaa kaalikaa kadalii chandra uttaraa shaakulaa chaarohajaaH ##02.11.82## kapilaa binduchitraa vaa shyaamikaa ##02.11.83## kaalikaa kapilaa kapotavarNaa vaa ##02.11.84## tad.h ubhayaM ashhTaaN^gulaayaamam.h ##02.11.85## parushhaa kadalii hastaayataa ##02.11.86## saa eva chandrachitraa chandra uttaraa ##02.11.87## kadaliitribhaagaa shaakulaa koThamaNDalachitraa kR^itakarNikaa.ajinachitraa vaa | iti ##02.11.88## saamuuraM chiinasii saamuulii cha baahlaveyaaH ##02.11.89## shhaTtriMshad.aN^gulaM aJNjanavarNaM saamuuram.h ##02.11.90## chiinasii raktakaalii paaNDukaalii vaa ##02.11.91## saamuulii godhuumavarNaa | iti ##02.11.92## saantinaa nalatuulaa vR^ittapR^ichchhaa chaudraaH ##02.11.93## saatinaa kR^ishhNaa ##02.11.94## nalatuulaa nalatuulavarNaa ##02.11.95## kapilaa vR^ittapuchchhaa cha iti charmajaatayaH | ##02.11.96## charmaNaaM mR^idu snigdhaM bahularoma cha shreshhTham.h ##02.11.97## shuddhaM shuddharaktaM paksharaktaM chaavikaM, khachitaM vaanachitraM khaNDasaN^ghaatyaM tantuvichchhinnaM cha ##02.11.98## kambalaH kauchapakaH kulamitikaa saumitikaa turagaastaraNaM varNakaM talichchhakaM vaaravaaNaH paristomaH samantabhadrakaM chaavikam.h ##02.11.99## pichchhilaM aardraM iva cha suukshmaM mR^idu cha shreshhTham.h ##02.11.100## ashhTaprotisaN^ghaatyaa kR^ishhNaa bhiN^gisii varshhavaaraNaM apasaaraka iti naipaalakam.h ##02.11.101## sampuTikaa chatur.ashrikaa lambaraa kaTavaanakaM praavarakaH sattalikaa iti mR^igaroma ##02.11.102## vaaN^gakaM shvetaM snigdhaM dukuulam.h ##02.11.103## pauNDrakaM shyaamaM maNisnigdham.h ##02.11.104## sauvarNakuDyakaM suuryavarNaM maNisnigdha udakavaanaM chatur.ashravaanaM vyaamishravaanaM cha ##02.11.105## eteshhaaM ekaaMshukaM adhyardhadvitrichatur.aMshukaM iti ##02.11.106## tena kaashikaM pauNDrakaM cha kshaumaM vyaakhyaatam.h ##02.11.107## maagadhikaa pauNDrikaa sauvarNakuDyakaa cha pattra uurNaa ##02.11.108## naagavR^iksho likucho bakulo vaTashcha yonayaH ##02.11.109## piitikaa naagavR^ikshikaa ##02.11.110## godhuumavarNaa laikuchii ##02.11.111## shvetaa baakulii ##02.11.112## sheshhaa navaniitavarNaa ##02.11.113## taasaaM sauvarNakuDyakaa shreshhThaa ##02.11.114## tayaa kausheyaM chiinapaTTaashcha chiinabhuumijaa vyaakhyaataaH ##02.11.115## maadhuraM aaparaantakaM kaaliN^gaM kaashikaM vaaN^gakaM vaatsakaM maahishhakaM cha kaarpaasikaM shreshhTham.h | iti ##02.11.116## ataH pareshhaaM ratnaanaaM pramaaNaM muulyalakshaNam.h | ##02.11.117## jaatiM ruupaM cha jaaniiyaannidhaanaM navakarma cha ##02.11.118## puraaNapratisaMskaaraM karma guhyaM upaskaraan.h | ##02.11.119## deshakaalapariibhogaM hiMsraaNaaM cha pratikriyaam.h (iti) ## Chapt | Starting ore mines and factories## ##02.12.01## aakaraadhyakshaH shulbadhaatushaastrarasapaakamaNiraagaGYaH tajGYasakho vaa tajjaatakarmakara upakaraNasampannaH kiTTamuushhaaN^gaarabhasmaliN^gaM vaa.a.akaraM bhuutapuurvaM abhutapuurvaM vaa bhuumiprastararasadhaatuM atyarthavarNagauravaM ugragandharasaM pariiksheta ##02.12.02## parvataanaaM abhiGYaata uddeshaanaaM bilaguha upatyakaalayanaguuDhakhaateshhvantaH prasyandino jambuuchuutataalaphalapakvaharidraabhedaguDa(guuDa?)haritaalamanaHshilaakshaudrahiN^gulukapuNDariikashukamayuurapattravarNaaH savarNa udakoshhadhiparyantaashchikkaNaa vishadaa bhaarikaashcha rasaaH kaaJNchanikaaH ##02.12.03## apsu nishhThyuutaaH tailavadvisarpiNaH shhaN^kamalagraahiNashcha taamraruupyayoH shataad.h upari veddhaaraH ##02.12.04## tatpratiruupakaM ugragandharasaM shilaajatu vidyaat.h ##02.12.05## piitakaastaamrakaaH taamrapiitakaa vaa bhuumiprastaradhaatavo bhinnaa niilaraajiivanto mudgamaashhakR^isaravarNaa vaa dadhibindupiNDachitraa haridraahariitakiipadmapattrashaivalayakR^itpliihaanavadyavarNaa bhinnaashchuJNchuvaalukaalekhaabindusvastikavantaH sugulikaa archishhmantaH taapyamaanaa na bhidyante bahuphenadhuumaashcha suvarNadhaatavaH pratiivaapaarthaaH taamraruupyavedhanaaH ##02.12.06## shaN^khakarpuurasphaTikanavaniitakapotapaaraavatavimalakamayuuragriivaavarNaaH sasyakagomedakaguDamatsyaNDikaavarNaaH kovidaarapadmapaaTaliikalaayakshaumaatasiipushhpavarNaaH sa-siisaaH saaJNjanaa visraa bhinnaaH shvetaabhaaH kR^ishhNaaH kR^ishhNaabhaaH shvetaaH sarve vaa lekhaabinduchitraa mR^idavo dhmaayamaanaa na sphuTanti bahuphenadhuumaashcha ruupyadhaatavaH ##02.12.07## sarvadhaatuunaaM gauravavR^iddhau sattvavR^iddhiH ##02.12.08## teshhaaM ashuddhaa muuDhagarbhaa vaa tiikshNamuutraksharabhaavitaa raajavR^ikshavaTapiilugopittarochanaamahishhakharakarabhamuutraleNDapiNDabaddhaaH tatpratiivaapaaH tad.avalepaa vaa vishuddhaaH sravanti ##02.12.09## yavamaashhatilapalaashapiilukshaarairgokshiiraajakshiirairvaa kadaliivajrakandapratiivapo maardavakaraH ##02.12.10ab## madhumadhukaM ajaapayaH sa-tailaM ghR^itaguDakiNvayutaM sa-kandaliikam.h | ##02.12.10chd## yad.h api shatasahasradhaa vibhinnaM bhavati mR^idu tribhireva tannishhekaiH ##02.12.11## godantashR^iN^gapratiivaapo mR^idustambhanaH ##02.12.12## bhaarikaH snigdho mR^idushcha prastaradhaaturbhuumibhaago vaa piN^galo haritaH paaTalo lohito vaa taamradhaatuH ##02.12.13## kaakamochakaH kapotarochanaavarNaH shvetaraajinaddho vaa visraH siisadhaatuH ##02.12.14## uushharakarburaH pakvaloshhThavarNo vaa trapudhaatuH ##02.12.15## kharumbaH paaNDurohitaH sinduvaarapushhpavarNo vaa tiikshNadhaatuH ##02.12.16## kaakaaNDabhujapattravarNo vaa vaikR^intakadhaatuH ##02.12.17## achchhaH snigdhaH sa-prabho ghoshhavaan.h shiitaH tiivraH tanuraagashcha maNidhaatuH ##02.12.18## dhaatusamutthaM tajjaatakarmaanteshhu prayojayet.h ##02.12.19## kR^itabhaaNDavyavahaaraM ekamukhaM, atyayaM chaanyatra kartR^ikretR^ivikretR^INaaM sthaapayet.h ##02.12.20## aakarikaM apaharantaM ashhTaguNaM daapayed.h anyatra ratnebhyaH ##02.12.21## stenaM anisR^ishhTa upajiivinaM cha baddhaM karma kaarayet.h, daNDa upakaariNaM cha ##02.12.22## vyayakriyaabhaarikaM aakaraM bhaagena prakrayeNa vaa dadyaat.h, laaghavikaM aatmanaa kaarayet.h ##02.12.23## lohaadhyakshaH taamrasiisatrapuvaikR^intakaarakuuTavR^ittakaMsataalalohakarmaantaan.h kaarayet.h, lohabhaaNDavyavahaaraM cha ##02.12.24## lakshaNaadhyakshashchaturbhaagataamraM ruupyaruupaM tiikshNatrapusiisaaJNjanaanaaM anyatamamaashhabiijayuktaM kaarayet.h - paNaM ardhapaNaM paadaM, ashhTabhaagaM iti, paadaajiivaM taamraruupaM - maashhakaM ardhamaashhakaM kaakaNiiM ardhakaakaNiiM iti ##02.12.25## ruupadarshakaH paNayaatraaM vyaavahaarikiiM koshapraveshyaaM cha sthaapayet.h ##02.12.26## ruupikaM ashhTakaM shataM, paJNchakaM shataM vyaajiiM, paariikshikaM ashhTabhaagikaM, shataM, paJNchaviMshatipaNaM atyayaM cha anyatrakartR^ikretR^ivikretR^ipariikshitR^ibhyaH ##02.12.27## khany.adhyakshaH shaN^khavajramaNimuktaapravaalakshaarakarmaantaan.h kaarayet.h, paNanavyavahaaraM cha ##02.12.28## lavaNaadhyakshaH paakamuktaM lavaNabhaagaM prakrayaM cha yathaakaalaM saN^gR^ihNiiyaad.h, vikrayaachcha muulyaM ruupaM vyaajiiM cha ##02.12.29## aagantulavaNaM shhaDbhaagaM dadyaat.h ##02.12.30## dattabhaagavibhaagasya vikrayaH, paJNchakaM shataM vyaajiiM ruupaM ruupikaM cha ##02.12.31## kretaa shulkaM raajapaNyachchhedaanuruupaM cha vaidharaNaM dadyaat.h, anyatra kretaa shhaTchhataM atyayaM cha ##02.12.32## vilavaNaM uttamaM daNDaM dadyaad.h, anishhR^ishhTa upajiivii chaanyatra vaanaprasthebhyaH ##02.12.33## shrotriyaaH tapasvino vishhTayashcha bhaktalavaNaM hareyuH ##02.12.34## ato.anyo lavaNakshaaravargaH shulkaM dadyaat.h ##02.12.35ab## evaM muulyaM cha bhaagaM cha vyaajiiM parighaM atyayam.h | ##02.12.35chd## shulkaM vaidharaNaM daNDaM ruupaM ruupikaM eva cha ##02.12.36ab## khanibhyo dvaadashavidhaM dhaatuM paNyaM cha saMharet.h | ##02.12.36chd## evaM sarveshhu paNyeshhu sthaapayen.h mukhasaN^graham.h ##02.12.37ab## aakaraprabhaH koshaH koshaad.h daNDaH prajaayate | ##02.12.37chd## pR^ithivii koshadaNDaabhyaaM praapyate koshabhuushhaNaa (iti) ## Chapt | Superintendent of gold in the Rorkshop## ##02.13.01## suvarNaadhyakshaH suvarNarajatakarmaantaanaaM asambandhaaveshanachatuHshaalaaM ekadvaaraaM akshashaalaaM kaarayet.h ##02.13.02## vishikhaamadhye sauvarNikaM shilpavantaM abhijaataM praatyayikaM cha sthaapayet.h ##02.13.03## jaambuunadaM shaatakumbhaM haaTakaM vaiNavaM shR^iN^gashuktijaM jaataruupaM rasaviddhaM aakara udgataM cha suvarNam.h ##02.13.04## kiJNjalkavarNaM mR^idu snigdhaM anaadi bhraajishhNu cha shreshhThaM, raktapiitakaM madhyamaM, raktaM avaram.h ##02.13.05## shreshhThaanaaM paaNDu shvetaM chaapraaptakam.h ##02.13.06## tad.h yenaapraaptakaM tachchaturguNena siisena shodhayet.h ##02.13.07## siisaanvayena bhidyamaanaM shushhkapaTalairdhmaapayet.h ##02.13.08## ruukshatvaad.h bhidyamaanaM tailagomaye niSecayet.h ##02.13.09## aakara udgataM siisaanvayena bhidyamaanaM paakapattraaNi kR^itvaa gaNDikaasu kuTTayet.h, kadaliivajrakandakalke vaa niSecayet.h ##02.13.10## tuttha udgataM gauDikaM kaambukaM chaakravaalikaM cha ruupyam.h ##02.13.11## shvetaM snigdhaM mR^idu cha shreshhTham.h ##02.13.12## viparyaye sphoTanaM cha dushhTam.h ##02.13.13## tatsiisachaturbhaagena shodhayet.h ##02.13.14## udgatachuulikaM achchhaM bhraajishhNu dadhivarNaM cha shuddham.h ##02.13.15## shuddhasya eko haaridrasya suvarNo varNakaH ##02.13.16## tataH shulbakaakaNy.uttaraapasaaritaa aachatuHsiimaantaad.h iti shhoDasha varNakaaH ##02.13.17## suvarNaM puurvaM nikashhya pashchaad.h varNikaaM nikashhayet.h ##02.13.18## samaraagalekhaM animna unnate deshe nikashhitaM, parimR^iditaM pariliiDhaM nakhaantaraad.h vaa gairikeNaavachuurNitaM upadhiM vidyaat.h ##02.13.19## jaatihiN^gulukena pushhpakaasiisena vaa gomuutrabhaavitena digdhenaagrahastena saMspR^ishhTaM suvarNaM shvetiibhavati ##02.13.20## sa-kesaraH snigdho mR^idurbhaajishhNushcha nikashharaagaH shreshhThaH ##02.13.21## kaaliN^gakaH taapiipaashhaaNo vaa mudgavarNo nikashhaH shreshhThaH ##02.13.22## samaraagii vikrayakrayahitaH ##02.13.23## hastichchhavikaH saharitaH pratiraagii vikrayahitaH ##02.13.24## sthiraH parushho vishhamavarNashchaapratiraagii krayahitaH ##02.13.25## chhedashchikkaNaH samavarNaH shlakshNo mR^idurbhaajishhNushcha shreshhThaH ##02.13.26## taapo bahir.antashcha samaH kiJNjalkavarNaH kuraNDakapushhpavarNo vaa shreshhThaH ##02.13.27## shyaavo niilashchaapraaptakaH ##02.13.28## tulaapratimaanaM pautavaadhyakshe vakshyaamaH ##02.13.29## tena upadeshena ruupyasuvarNaM dadyaad.h aadadiita cha ##02.13.30## akshashaalaaM anaayukto na upagachchhet.h ##02.13.31## abhigachchhann.h uchchhedyaH ##02.13.32## aayukto vaa saruupyasuvarNaH tena eva jiiyeta ##02.13.33## vichitavastrahastaguhyaaH kaaJNchanapR^ishhatatvashhTR^itapaniiyakaaravo dhmaayakacharakapaaMsudhaavakaaH pravisheyurnishhkaseyushcha ##02.13.34## sarvaM cha eshhaaM upakaraNaM anishhThitaashcha prayogaaH tatra evaavatishhTheran.h ##02.13.35## gR^ihiitaM suvarNaM dhR^itaM cha prayogaM karaNamadhye dadyaat.h ##02.13.36## saayaM praatashcha lakshitaM kartR^ikaarayitR^imudraabhyaaM nidadhyaat.h ##02.13.37## kshepaNo guNaH kshudrakaM iti karmaaNi ##02.13.38## kshepaNaH kaachaarpaNaadiini ##02.13.39## guNaH suutravaanaadiini ##02.13.40## ghanaM sushhiraM pR^ishhataadiyuktaM kshudrakaM iti ##02.13.41## arpayet.h kaachakarmaNaH paJNchabhaagaM kaaJNchanaM dashabhaagaM kaTumaanam.h ##02.13.42## taamrapaadayuktaM ruupyaM ruupyapaadayuktaM vaa suvarNaM saMskR^itakaM, tasmaad.h rakshet.h ##02.13.43## pR^ishhatakaachakarmaNaH trayo hi bhaagaaH paribhaaNDaM dvau vaastukaM, chatvaaro vaa vaastukaM trayaH paribhaaNDam.h ##02.13.44## tvashhTR^ikarmaNaH shulbabhaaNDaM samasuvarNena samyuuhayet.h ##02.13.45## ruupyabhaaNDaM ghanaM sushhiraM vaa suvarNaardhenaavalepayet.h ##02.13.46## chaturbhaagasuvarNaM vaa vaalukaahiN^gulukasya rasena chuurNena vaa vaasayet.h | ##02.13.47## tapaniiyaM jyeshhThaM suvarNaM suraagaM samasiisaatikraantaM paakapattrapakvaM saindhavikayaa ujjvaalitaM niilapiitashvetaharitashukapattravarNaanaaM prakR^itirbhavati ##02.13.48## tiikshNaM chaasya mayuuragriivaabhaM shvetabhaN^gaM chimichimaayitaM piitachuurNitaM kaakaNikaH suvarNaraagaH ##02.13.49## taaraM upashuddhaM vaa - asthitutthe chatuH samasiise chatuH shushhkatutthe chatuH kapaale trirgomaye dvirevaM saptadashatutthaatikraantaM saindhavikayaa ujjvaalitam.h ##02.13.50## etasmaat.h kaakaNy.uttaramaad.h vimaashhaad.h iti suvarNe deyaM, pashchaad.h raagayogaH, shvetataaraM bhavati | ##02.13.51## trayo.aMshaaH tapaniiyasya dvaatriMshadbhaagashvetataaraM uurchchhitaaH tat.h shvetalohitakaM bhavati ##02.13.52## taamraM piitakaM karoti ##02.13.53## tapaniiyaM ujjvaalya raagatribhaagaM dadyaat.h, piitaraagaM bhavati ##02.13.54## shvetataarabhaagau dvaavekaH tapaniiyasya mudgavarNaM karoti ##02.13.55## kaalaayasasyaardhabhaagaabhyaktaM kR^ishhNaM bhavati ##02.13.56## pratilepinaa rasena dviguNaabhyaktaM tapaniiyaM shukapattravarNaM bhavati ##02.13.57## tasyaarambhe raagavisheshheshhu prativarNikaaM gR^ihNiiyaat.h ##02.13.58## tiikshNataamrasaMskaaraM cha budhyeta ##02.13.59## tasmaad.h vajramaNimuktaapravaalaruupaaNaaM apaneyimaanaM cha ruupyasuvarNabhaaNDabandhapramaaNaani cha ##02.13.60ab## samaraagaM samadvandvaM asaktapR^ishhataM sthiram.h | ##02.13.60chd## supramR^ishhTaM asampiitaM vibhaktaM dhaaraNe sukham.h ##02.13.61ab## abhiniitaM prabhaayuktaM saMsthaanaM adhuraM samam.h | ##02.13.61chd## manonetraabhiraamaM cha tapaniiyaguNaaH smR^itaaH (iti) ## Chapt | Activity of the goldsmitH in the market-highRay## ##02.14.01## sauvarNikaH paurajaanapadaanaaM ruupyasuvarNaM aaveshanibhiH kaarayet.h ##02.14.02## nirdishhTakaalakaaryaM cha karma kuryuH, anirdishhTakaalaM kaaryaapadesham.h ##02.14.03## kaaryasyaanyathaakaraNe vetananaashaH, taddviguNashcha daNDaH ##02.14.04## kaalaatipaatane paadahiinaM vetanaM taddviguNashcha daNDaH ##02.14.05## yathaavarNapramaaNaM nikshepaM gR^ihNiiyuH tathaavidhaM evaarpayeyuH ##02.14.06## kaalaantaraad.h api cha tathaavidhaM eva pratigR^ihNiiyuH, anyatra kshiiNaparishiirNaabhyaam.h ##02.14.07## aaveshanibhiH suvarNapudgalalakshaNaprayogeshhu tattaj jaaniiyaat.h ##02.14.08## taptakaladhautakayoH kaakaNikaH suvarNe kshayo deyaH ##02.14.09## tiikshNakaakaNii - ruupyadviguNaH - raagaprakshepaH, tasya shhaDbhaagaH kshayaH ##02.14.10## varNahiine maashhaavare puurvaH saahasadaNDaH, pramaaNahiine madhyamaH, tulaapratimaana upadhaavuttamaH, kR^itabhaaNDa upadhau cha ##02.14.11## sauvarNikenaadR^ishhTaM anyatra vaa prayogaM kaarayato dvaadashapaNo daNDaH ##02.14.12## karturdviguNaH sa-apasaarashchet.h ##02.14.13## anapasaaraH kaNTakashodhanaaya niiyeta ##02.14.14## kartushcha dvishato daNDaH paNachchhedanaM vaa ##02.14.15## tulaapratimaanabhaaNDaM pautavahastaat.h kriiNiiyuH ##02.14.16## anyathaa dvaadashapaNo daNDaH ##02.14.17## ghanaM sushhiraM samyuuhyaM avalepyaM saN^ghaatyaM vaasitakaM cha kaarukarma ##02.14.18## tulaavishhamaM apasaaraNaM visraavaNaM peTakaH piN^kashcha iti haraNa upaayaaH ##02.14.19## samnaaminyutkiirNikaa bhinnamastaka upakaNThii kushikyaa sakaTukakshyaa parivelyaa.ayaskaantaa cha dushhTatulaaH ##02.14.20## ruupyasya dvau bhaagaavekaH shulbasya tripuTakam.h ##02.14.21## tenaakarod.h gataM apasaaryate tattripuTakaapasaaritam.h ##02.14.22## shulbena shulbaapasaaritaM, vellakena vellakaapasaaritaM, shulbaardhasaareNa hemnaa hemaapasaaritam.h ##02.14.23## muukamuushhaa puutikiTTaH karaTukamukhaM naalii sandaMsho joN^ganii suvarchikaalavaNaM tad.h eva suvarNaM ityapasaaraNamaargaaH ##02.14.24## puurvapraNihitaa vaa piNDavaalukaa muushhaabhedaad.h agnishhThaad.h uddhriyante ##02.14.25## pashchaad.h bandhane aachitakapattrapariikshaayaaM vaa ruupyaruupeNa parivartanaM visraavaNaM, piNDavaalukaanaaM lohapiNDavaalukaabhirvaa ##02.14.26## gaaDhashchaabhyuddhaaryashcha peTakaH samyuuhyaavalepyasaN^ghaatyeshhu kriyate ##02.14.27## siisaruupaM suvarNapattreNaavaliptaM abhyantaraM ashhTakena baddhaM gaaDhapeTakaH ##02.14.28## sa eva paTalasampuTeshhvabhyuddhaaryaH ##02.14.29## pattraM aashlishhTaM yamakapattraM vaa.avalepyeshhu kriyate ##02.14.30## shulbaM taaraM vaa garbhaH pattraaNaaM saN^ghaatyeshhu kriyate ##02.14.31## shulbaruupaM suvarNapattrasaMhataM pramR^ishhTaM supaarshvaM, tad.h eva yamakapattrasaMhataM pramR^ishhTaM taamrataararupaM cha uttaravarNakaH ##02.14.32## tad.h ubhayaM taapanikashhaabhyaaM nihshabda ullekhanaabhyaaM vaa vidyaat.h ##02.14.33## abhyuddhaaryaM badaraamle lavaNa udake vaa saadayanti iti peTakaH ##02.14.34## ghane sushhire vaa ruupe suvarNamR^inmaalukaahiN^gulukakalpo vaa tapto.avatishhThate ##02.14.35## dR^iDhavaastuke vaa ruupe vaalukaamishraM jatu gaandhaarapaN^ko vaa tapto.avatishhThate ##02.14.36## tayoH taapanaM avadhvaMsanaM vaa shuddhiH ##02.14.37## sa-paribhaaNDe vaa ruupe lavaNaM ulkayaa kaTusharkarayaa taptaM avatishhThate ##02.14.38## tasya kvaathanaM shuddhiH ##02.14.39## abhrapaTalaM ashhTakena dviguNavaastuke vaa ruupe badhyate ##02.14.40## tasyaapihitakaachakasya udake nimajjata ekadeshaH siidati, paTalaantareshhu vaa suuchyaa bhidyate ##02.14.41## maNayo ruupyaM suvarNaM vaa ghanasushhiraaNaaM piN^kaH ##02.14.42## tasya taapanaM avadhvaMsanaM vaa shuddhiH | iti piN^kaH ##02.14.43## tasmaad.h vajramaNimuktaapravaalaruupaaNaaM jaatiruupavarNapramaaNapudgalalakshaNaanyupalabheta ##02.14.44## kR^itabhaaNDapariikshaayaaM puraaNabhaaNDapratisaMskaare vaa chatvaaro haraNa upaayaaH - parikuTTanaM avachchhedanaM ullekhanaM parimardanaM vaa ##02.14.45## peTakaapadeshena pR^ishhataM guNaM piTakaaM vaa yat.h parishaatayanti tatparikuTTanam.h ##02.14.46## yaddviguNavaastukaanaaM vaa ruupe siisaruupaM prakshipyaabhyantaraM avachchhindanti tad.h avachchhedanam.h ##02.14.47## yad.h ghanaanaaM tiikshNena ullikhanti tad.h ullekhanam.h ##02.14.48## haritaalamanaHshilaahiN^gulukachuurNaanaaM anyatamena kuruvindachuurNena vaa vastraM samyuuhya yat.h parimR^idnanti tat.h parimardanam.h ##02.14.49## tena sauvarNaraajataani bhaaNDaani kshiiyante, na cha eshhaaM kiJNchid.h avarugNaM bhavati ##02.14.50## bhagnakhaNDaghR^ishhTaanaaM samyuuhyaanaaM sadR^ishenaanumaanaM kuryaat.h ##02.14.51## avalepyaanaaM yaavad.h utpaaTitaM taavad.h utpaaTyaanumaanaM kuryaat.h ##02.14.52## viruupaaNaaM vaa taapanaM udakapeshhaNaM cha bahushaH kuryaat.h ##02.14.53## avakshepaH pratimaanaM agnirgaNDikaa bhaNDikaadhikaraNii piJNchhaH suutraM chellaM bollanaM shira utsaN^go makshikaa svakaaya iikshaa dR^itirudakasharaavaM agnishhThaM iti kaachaM vidyaat.h ##02.14.54## raajataanaaM visraM malagraahi parushhaM prastiinaM vivarNaM vaa dushhTaM iti vidyaat.h ##02.14.55ab## evaM navaM cha jiirNaM cha viruupaM chaapi bhaaNDakam.h | ##02.14.55chd## pariikshetaatyayaM cha eshhaaM yathaa uddishhTaM prakalpayet.h (iti) ## Chapt | Superintendent of the magashin## ##02.15.01## koshhThaagaaraadhyakshaH siitaaraashhTrakrayimaparivartakapraamityakaapamityakasaMhanikaanyajaatavyayapratyaaya upasthaanaanyupalabhet.h ##02.15.02## siitaa.adhyaksha upaniitaH sasyavarNakaH siitaa ##02.15.03## piNDakaraH shhaDbhaagaH senaabhaktaM baliH kara utsaN^gaH paarshvaM paarihiiNikaM aupaayanikaM kaushhTheyakaM cha raashhTram.h ##02.15.04## dhaanyamuulyaM koshanirhaaraH prayogapratyaadaanaM cha krayimam.h ##02.15.05## sasyavarNaanaaM arghaantareNa vinimayaH parivartakaH ##02.15.06## sasyayaachanaM anyataH praamityakam.h ##02.15.07## tad.h eva pratidaanaarthaM aapamityakam.h ##02.15.08## kuTTakarochakasaktushuktapishhTakarma tajjiivaneshhu tailapiiDanamaudrachaakrikeshhvikshuuNaaM cha kshaarakarma saMhanikaa ##02.15.09## nashhTaprasmR^itaadiranyajaataH ##02.15.10## vikshepavyaadhitaantaraarambhasheshhaM cha vyayapratyaayaH ##02.15.11## tulaamaanaantaraM hastapuuraNaM utkaro vyaajii paryushhitaM praarjitaM cha upasthaanam.h | iti ##02.15.12## dhaanyasnehakshaaralavaNaanaaM dhaanyakalpaM siitaa.adhyakshe vakshyaamaH ##02.15.13## sarpistailavasaamajjaanaH snehaaH ##02.15.14## phaaNitaguDamatsyaNDikaakhaNDasharkaraaH kshaaravargaH ##02.15.15## saindhavasaamudrabiDayavakshaarasauvarchala udbhedajaa lavaNavargaH ##02.15.16## kshaudraM maardviikaM cha madhu ##02.15.17## ikshurasaguDamadhuphaaNitajaambavapanasaanaaM anyatamo meshhashR^iN^giipippaliikvaathaabhishhuto maasikaH shhaaNmaasikaH saaMvatsariko vaa chidbhiTorvaaruka ikshukaaNDaamraphalaamalakaavasutaH shuddho vaa shuktavargaH ##02.15.18## vR^ikshaamlakaramardaamravidalaamalakamaatuluN^gakolabadarasauviirakaparuushhakaadiH phalaamlavargaH ##02.15.19## dadhidhaanyaamlaadirdravaamlavargaH ##02.15.20## pippaliimarichashR^iN^giberaa.ajaajiikiraatatiktagaurasarshhapakustumburuchorakadamanakamaruvakashigrukaaNDaadiH kaTukavargaH ##02.15.21## shushhkamatsyamaaMsakandamuulaphalashaakaadi cha shaakavargaH ##02.15.22## tato.ardhaM aapad.arthaM jaanapadaanaaM sthaapayed.h, ardhaM upayuJNjiita ##02.15.23## navena chaanavaM shodhayet.h ##02.15.24## kshuNNaghR^ishhTapishhTabhR^ishhTaanaaM aardrashushhkasiddhaanaaM cha dhaanyaanaaM vR^iddhikshayapramaaNaani pratyakshiikurviita ##02.15.25## kodravavriihiiNaaM ardhaM saaraH, shaaliinaaM ardhabhaaga uunaH, tribhaaga uuno varakaaNaam.h ##02.15.26## priyaN^guuNaaM ardhaM saaro navabhaagavR^iddhishcha ##02.15.27## udaarakaH tulyaH, yavaa godhuumaashcha kshuNNaaH, tilaa yavaa mudgamaashhaashcha ghR^ishhTaaH ##02.15.28## paJNchabhaagavR^iddhirgodhuumaH, saktavashcha ##02.15.29## paada uunaa kalaayachamasii ##02.15.30## mudgamaashhaaNaaM ardhapaada uunaa ##02.15.31## shaumbyaanaaM ardhaM saaraH, tribhaaga uuno masuuraaNaam.h ##02.15.32## pishhTaM aamaM kulmaashhaashchaadhyardhaguNaaH ##02.15.33## dviguNo yaavakaH, pulaakaH, pishhTaM cha siddham.h ##02.15.34## kodravavaraka udaarakapriyaN^guuNaaM triguNaM annaM, chaturguNaM vriihiiNaaM, paJNchaguNaM shaaliinaam.h ##02.15.35## timitaM aparaannaM dviguNaM, ardhaadhikaM viruuDhaanaam.h ##02.15.36## paJNchabhaagavR^iddhirbhR^ishhTaanaam.h ##02.15.37## kalaayo dviguNaH, laajaa bharujaashcha ##02.15.38## shhaTkaM tailaM atasiinaam.h ##02.15.39## nimbakushaamrakapitthaadiinaaM paJNchabhaagaH ##02.15.40## chaturbhaagikaaH tilakusumbhamadhuuka iN^gudiisnehaaH ##02.15.41## kaarpaasakshaumaaNaaM paJNchapale palaM suutram.h ##02.15.42## paJNchadroNe shaaliinaaM dvaadashaaDhakaM taNDulaanaaM kalabhabhojanaM, ekaadashakaM vyaalaanaaM, dashakaM aupavaahyaanaaM navakaM saamnaahyaanaaM, ashhTakaM pattiinaaM, saptakaM mukhyaanaaM, shhaTkaM deviikumaaraaNaaM, paJNchakaM raaGYaaM, akhaNDaparishuddhaanaaM vaa tuaNDulaanaaM prasthaH ##02.15.43## taNDulaanaaM prasthaH chaturbhaagaH suupaH suupashhoDasho lavaNasyaaMshaH chaturbhaagaH sarpishhaH tailasya vaa ekaM aaryabhaktaM puMsaH ##02.15.44## shhaDbhaagaH suupaH ardhasnehaM avaraaNaam.h ##02.15.45## paada uunaM striiNaam.h ##02.15.46## ardhaM baalaanaam.h ##02.15.47## maaMsapalaviMshatyaa snehaardhakuDubaH paliko lavaNasyaaMshaH kshaarapalayogo dvidharaNikaH kaTukayogo dadhnushchaardhaprasthaH ##02.15.48## tena uttaraM vyaakhyaatam.h ##02.15.49## shaakaanaaM adhyardhaguNaH, shushhkaaNaaM dviguNaH, sa chaiva yogaH ##02.15.50## hasty.ashvayoH tad.adhyakshe vidhaapramaaNaM vakshyaamaH ##02.15.51## baliivardaanaaM maashhadroNaM yavaanaaM vaa pulaakaH, sheshhaM ashvavidhaanam.h ##02.15.52## visheshho ghaaNapiNyaakatulaa, kaNakuNDakaM dashaaDhakaM vaa ##02.15.53## dviguNaM mahishha ushhTraaNaam.h ##02.15.54## ardhadroNaM kharapR^ishhatarohitaanaam.h ##02.15.55## aaDhakaM eNakuraN^gaaNaam.h ##02.15.56## ardhaaDhakaM aja eDakavaraahaaNaaM, dviguNaM vaa kaNakuNDakam.h ##02.15.57## prasthodanaH shunaam.h ##02.15.58## haMsakrauJNchamayuuraaNaaM ardhaprasthaH ##02.15.59## sheshhaaNaaM ato mR^igapashupakshivyaalaanaaM ekabhaktaad.h anumaanaM graahayet.h ##02.15.60## aN^gaaraaMH tushhaan.h lohakarmaantabhittilepyaanaaM haarayet.h ##02.15.61## kaNikaa daasakarmakarasuupakaaraaNaaM, ato.anyad.h audanikaapuupikebhyaH prayachchhet.h ##02.15.62## tulaamaanabhaaNDaM rochaniidR^ishhanmusala uluukhalakuTTakarochakayantrapattrakashuurpachaalanikaakaNDoliipiTakasammaarjanyashcha upakaraNaani ##02.15.63## maarjakarakshakadharakamaayakamaapakadaayakadaapakashalaakaapratigraahakadaasakarmakaravargashcha vishhTiH ##02.15.64ab## uchchairdhaanyasya nikshepo muutaaH kshaarasya saMhataaH | ##02.15.64chd## mR^itkaashhThakoshhThaaH snehasya pR^ithivii lavaNasya cha (iti) ## Chapt | Director of trade## ##02.16.01## paNyaadhyakshaH sthalajalajaanaaM naanaavidhaanaaM paNyaanaaM sthalapathavaaripatha upayaataanaaM saaraphalgv.arghaantaraM priyaapriyataaM cha vidyaat.h, tathaa vikshepasaN^kshepakrayavikrayaprayogakaalaan.h ##02.16.02## yachcha paNyaM prachuraM syaat.h tad.h ekiikR^ityaarghaM aaropayet.h ##02.16.03## praapte.arghe vaa.arghaantaraM kaarayet.h ##02.16.04## svabhuumijaanaaM raajapaNyaanaaM ekamukhaM vyavahaaraM sthaapayet.h, parabhuumijaanaaM anekamukham.h ##02.16.05## ubhayaM cha prajaanaaM anugraheNa vikraapayet.h ##02.16.06## sthuulaM api cha laabhaM prajaanaaM aupaghaatikaM vaarayet.h ##02.16.07## ajasrapaNyaanaaM kaala uparodhaM saN^kuladoshhaM vaa na utpaadayet.h ##02.16.08## bahumukhaM vaa raajapaNyaM vaidehakaaH kR^itaarghaM vikriiNiiran.h ##02.16.09## chhedaanuruupaM cha vaidharaNaM dadyuH ##02.16.10## shhoDashabhaago maanavyaajii, viMshatibhaagaH tulaamaanaM, gaNyapaNyaanaaM ekaadashabhaagaH ##02.16.11## parabhuumijaM paNyaM anugraheNaavaahayet.h ##02.16.12## naavikasaarthavaahebhyashcha parihaaraM aayatikshamaM dadyaat.h ##02.16.13## anabhiyogashchaartheshhvaagantuunaaM, anyatra sabhyaa upakaaribhyaH ##02.16.14## paNyaadhishhThaataaraH paNyamuulyaM ekamukhaM kaashhThadroNyaaM ekachchhidraapidhaanaayaaM nidadhyuH ##02.16.15## ahnashchaashhTame bhaage paNyaadhyakshasyaarpayeyuH - idaM vikriitaM, idaM sheshham iti ##02.16.16## tulaamaanabhaaNDaM chaarpayeyuH ##02.16.17## iti svavishhaye vyaakhyaatam.h ##02.16.18## paravishhaye tu - paNyapratipaNyayorarghaM muulyaM chaagamayya shulkavartanyaa.a.ativaahikagulmataradeyabhaktabhaagavyayashuddhaM udayaM pashyet.h ##02.16.19## asatyudaye bhaaNDanirvahaNena paNyapratipaNyaanayanena vaa laabhaM pashyet.h ##02.16.20## tataH saarapaadena sthalavyavahaaraM adhvanaa kshemeNa prayojayet.h ##02.16.21## aTavy.antapaalapuraraashhTramukhyaishcha pratisaMsargaM gachchhed.h anugrahaartham.h ##02.16.22## aapadi saaraM aatmaanaM vaa mokshayet.h ##02.16.23## aatmano vaa bhuumiM praaptaH sarvadeyavishuddhaM vyavahareta ##02.16.24## vaaripathe vaa yaanabhaagakapathy.adanapaNyapratipaNyaarghapramaaNayaatraakaalabhayapratiikaarapaNyapattanachaaritraaNyupalabheta ##02.16.25ab## nadiipathe cha viGYaaya vyavahaaraM charitrataH | ##02.16.25chd## yato laabhaH tato gachchhed.h alaabhaM parivarjayet.h (iti) ## Chapt | Director of forest produce## ##02.17.01## kupyaadhyaksho dravyavanapaalaiH kupyaM aanaayayet.h ##02.17.02## dravyavanakarmaantaaMshcha prayojayet.h ##02.17.03## dravyavanachchhidraaM cha deyaM atyayaM cha sthaapayed.h anyatraapadbhyaH ##02.17.04## kupyavargaH - shaakatinishadhanvanaarjunamadhuukatilakasaalashiMshapaa.arimedaraajaadanashiriishhakhadirasaralataalasarjaashvakarNasomavalkakushaamrapriyakadhavaadiH saaradaaruvargaH ##02.17.05## uTajachimiyachaapaveNuvaMshasaatinakaNTakabhaalluukaadirveNuvargaH ##02.17.06## vetrashiikavalliivaashiishyaamalataanaagalataa.a.adirvalliivargaH ##02.17.07## maalatiimuurvaa.arkashaNagavedhukaa.atasy.aadirvalkavargaH ##02.17.08## muJNjabalbajaadi rajjubhaaNDam.h ##02.17.09## taaliitaalabhuurjaanaaM pattram.h ##02.17.10## kiMshukakusumbhakuN^kumaanaaM pushhpam.h ##02.17.11## kandamuulaphalaadiraushhadhavargaH ##02.17.12## kaalakuuTavatsanaabhahaalaahalameshhashR^iN^gamustaakushhThamahaavishhavellitakagauraardrabaalakamaarkaTahaimavatakaaliN^gakadaaradakaaN^kolasaaraka ushhTrakaadiini vishhaaNi, sarpaaH kiiTaashcha ta eva kumbhagataaH vishhavargaH ##02.17.13## godhaaserakadviipy.R^ikshashiMshumaarasiMhavyaaghrahastimahishhachamarasR^imarakhaDgagomR^igagavayaanaaM charmaasthipittasnaayv.akshidantashR^iN^gakhurapuchchhaani, anyeshhaaM vaa.api mR^igapashupakshivyaalaanaam.h ##02.17.14## kaalaayasataamravR^ittakaMsasiisatrapuvaikR^intakaarakuuTaani lohaani ##02.17.15## vidalamR^ittikaamayaM bhaaNDam.h ##02.17.16## aN^gaaratushhabhasmaani, mR^igapashupakshivyaalavaaTaaH kaashhThatR^iNavaaTaashcha | iti ##02.17.17ab## bahirantashcha karmaantaa vibhaktaaH saarvabhaaNDikaaH | ##02.17.17chd## aajiivapurarakshaa.arthaaH kaaryaaH kupya upajiivinaa (iti) ## Chapt | Superintendent of the armoury## ##02.18.01## aayudhaagaaraadhyakshaH saaN^graamikaM daurgakarmikaM parapuraabhighaatikaM cha yantraM aayudhaM aavaraNaM upakaraNaM cha tajjaatakaarushilpibhiH kR^itakarmapramaaNakaalavetanaphalanishhpattibhiH kaarayet.h, svabhuumishhu cha sthaapayet.h ##02.18.02## sthaanaparivartanaM aatapapravaatapradaanaM cha bahushaH kuryaat.h ##02.18.03## uushhma upasnehakrimibhirupahanyamaanaM anyathaa sthaapayet.h ##02.18.04## jaatiruupalakshaNapramaaNaagamamuulyanikshepaishcha upalabheta ##02.18.05## sarvatobhadrajaamadagnyabahumukhavishvaasaghaatisaN^ghaaTiiyaanakaparjanyakabaahu.uurdhvabaahv.ardhabaahuuni sthitayantraaNi ##02.18.06## paaJNchaalikadevadaNDasuukarikaamusalayashhTihastivaarakataalavR^intamudgaragadaaspR^iktalaakuddaalaasphaaTima utpaaTima udghaaTimashataghnitrishuulachakraaNi chalayantraaNi ##02.18.07## shaktipraasakuntahaaTakabhiNDipaalashuulatomaravaraahakarNakaNayakarpaNatraasikaadiini cha hulamukhaani ##02.18.08## taalachaapadaaravashaarN^gaaNi kaarmukakodaNDadruuNaa dhanuuMshhi ##02.18.09## muurvaa.arkashanagavedhuveNusnaayuuni jyaaH ##02.18.10## veNusharashalaakaadaNDaasananaaraachaashcha ishhavaH ##02.18.11## teshhaaM mukhaani chhedanabhedanataaDanaanyaayasaasthidaaravaaNi ##02.18.12## nistriMshamaNDalaagraasiyashhTayaH khaDgaaH ##02.18.13## khaDgamahishhavaaraNavishhaaNadaaruveNumuulaani tsaravaH ##02.18.14## parashukuThaarapaTTasakhanitrakuddaalakrakachakaaNDachchhedanaaH kshurakalpaaH ##02.18.15## yantragoshhpaNamushhTipaashhaaNarochaniidR^ishhadashchaashmaayudhaani ##02.18.16## lohajaalikaapaTTakavachasuutrakaN^kaTashiMshumaarakakhaDgidhenukahastigocharmakhurashR^iN^gasaN^ghaataM varmaaNi ##02.18.17## shirastraaNakaNThatraaNakuurpaasakaJNchukavaaravaaNapaTTanaaga udarikaaH peTiicharmahastikarNataalamuuladhamanikaakapaaTakiTikaa.apratihatabalaahakaantaashchaavaraNaaNi ##02.18.18## hastirathavaajinaaM yogyaabhaaNDaM aalaN^kaarikaM samnaahakalpanaashcha upakaraNaani ##02.18.19## aindrajaalikaM aupanishhadikaM cha karma ##02.18.20ab## karmaantaanaaM cha - ichchhaaM aarambhanishhpattiM prayogaM vyaajaM uddayam.h | ##02.18.20chd## kshayavyayau cha jaaniiyaat.h kupyaanaaM aayudha iishvaraH (iti) ## Chapt | Standardization of Rights and measures## ##02.19.01## pautavaadhyakshaH pautavakarmaantaan.h kaarayet.h ##02.19.02## dhaanyamaashhaa dasha suvarNamaashhakaH, paJNcha vaa guJNjaaH ##02.19.03## te shhoDasha suvarNaH karshho vaa ##02.19.04## chatushhkarshhaM palam.h ##02.19.05## ashhTaashiitirgaurasarshhapaa ruupyamaashhakaH ##02.19.06## te shhoDasha dharaNaM, shaumbyaani vaa viMshatiH ##02.19.07## viMshatitaNDulaM vajradharaNam.h ##02.19.08## ardhamaashhakaH maashhakaH dvau chatvaaraH ashhTau maashhakaaH suvarNo dvau chatvaaraH, ashhTau suvarNaaH dasha viMshatiH triMshat.h chatvaariMshat.h shataM iti ##02.19.09## tena dharaNaani vyaakhyaataani ##02.19.10## pratimaanaanyayomayaani maagadhamekalashailamayaani yaani vaa na udakapradehaabhyaaM vR^iddhiM gachchheyurushhNena vaa hraasam.h ##02.19.11## shhaDaN^gulaad.h uurdhvaM ashhTaaN^gula uttaraa dasha tulaaH kaarayet.h lohapalaad.h uurdhvaM ekapala uttaraaH, yantraM ubhayataHshikyaM vaa ##02.19.12## paJNchatriMshatpalalohaaM dvisaptaty.aN^gulaayaamaaM samavR^ittaaM kaarayet.h ##02.19.13## tasyaaH paJNchapalikaM maNDalaM baddhvaa samakaraNaM kaarayet.h ##02.19.14## tataH karshha uttaraM palaM pala uttaraM dashapalaM dvaadasha paJNchadasha viMshatiriti padaani kaarayet.h ##02.19.15## tata aashataad.h dasha uttaraM kaarayet.h ##02.19.16## aksheshhu naandiipinaddhaM kaarayet.h ##02.19.17## dviguNalohaaM tulaaM ataH shhaNNavaty.aN^gulaayaamaaM parimaaNiiM kaarayet.h ##02.19.18## tasyaaH shatapadaad.h uurdhvaM viMshatiH paJNchaashat.h shataM iti padaani kaarayet.h ##02.19.19## viMshatitauliko bhaaraH ##02.19.20## dashadhaaraNikaM palam.h ##02.19.21## tatpalashataM aayamaanii ##02.19.22## paJNchapalaavaraa vyaavahaarikii bhaajanyantaHpurabhaajanii cha ##02.19.23## taasaaM ardhadharaNaavaraM palaM, dvipalaavaraM uttaralohaM, shhaD.aN^gulaavaraashchaayaamaaH ##02.19.24## puurvayoH paJNchapalikaH prayaamo maaMsalohalavaNamaNivarjam.h ##02.19.25## kaashhThatulaa ashhTahastaa padavatii pratimaanavatii mayuurapadaadhishhThitaa ##02.19.26## kaashhThapaJNchaviMshatipalaM taNDulaprasthasaadhanam.h ##02.19.27## eshha pradesho bahv.alpayoH ##02.19.28## iti tulaapratimaanaM vyaakhyaatam.h ##02.19.29## atha dhaanyamaashhadvipalashataM droNaM aayamaanaM, saptaashiitipalashataM ardhapalaM cha vyaavahaarikaM, paJNchasaptatipalashataM bhaajaniiyaM, dvishhashhTipalashataM ardhapalaM chaantaHpurabhaajaniiyam.h ##02.19.30## teshhaaM aaDhakaprasthakuDubaashchaturbhaagaavaraaH ##02.19.31## shhoDashadroNaa khaarii ##02.19.32## viMshatidroNikaH kumbhaH ##02.19.33## kumbhairdashabhirvahaH ##02.19.34## shushhkasaaradaarumayaM samaM chaturbhaagashikhaM maanaM kaarayet.h, antaHshikhaM vaa ##02.19.35## rasasya tu suraayaaH pushhpaphalayoH tushhaaN^gaaraaNaaM sudhaayaashcha shikhaamaanaM dviguNa uttaraa vR^iddhiH ##02.19.36## sa-paadapaNo droNamuulyaM aaDhakasya paada uunaH, shhaNmaashhakaaH prasthasya, maashhakaH kuDubasya ##02.19.37## dviguNaM rasaadiinaaM maanamuulyam.h ##02.19.38## viMshatipaNaaH pratimaanasya ##02.19.39## tulaamuulyaM tribhaagaH ##02.19.40## chaturmaasikaM praativedhanikaM kaarayet.h ##02.19.41## apratividdhasyaatyayaH sa-paadaH saptaviMshatipaNaH ##02.19.42## praativedhanikaM kaakaNiikaM aharahaH pautavaadhyakshaaya dadyuH ##02.19.43## dvaatriMshadbhaagaH taptavyaajii sarpishhaH, chatuHshhashhTibhaagaH tailasya ##02.19.44## paJNchaashad.h bhaago maanasraavo dravaaNaam.h ##02.19.45## kuDubaardhachatur.ashhTabhaagaani maanaani kaarayet.h ##02.19.46## kuDubaashchatur.ashiitirvaarakaH sarpishho mataH ##02.19.47## chatuHshhashhTiH tu tailasya paadashcha ghaTikaa.anayoH ## Chapt | M