% Text title : IshAvAsyopanishat (shAnkarabhAShya 2) % File name : IshAvAsyopanishadshAnkarabhAShya.itx % Category : upanishhat, shankarAchArya, bhAShya % Location : doc\_upanishhat % Transliterated by : svAminI tattvapriyAnanda tattvapriya3108 at gmail.com % Proofread by : svAminI tattvapriyAnanda % Acknowledge-Permission: svAminI tattvapriyAnanda % Latest update : August 25, 2025 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Ishavasyopanishat with Shankarabhashya ..}## \itxtitle{.. IshAvAsyopaniShat shA~NkarabhAShyasahitA ..}##\endtitles ## IshAvAsyopaniShat (1) OM pUrNamadaH pUrNamidaM pUrNAtpUrNamudachyate | pUrNasya pUrNamAdAya pUrNamevAvashiShyate || OM shAntiH shAntiH shAntiH || IshAdimantrANAM viniyogaH \ldq{}IshA vAsyam\rdq{} ityAdayo mantrAH karmasvaviniyuktAH | teShAmakarma\-sheShasyAtmano yAthAtmya\-prakAshakatvAt | yAthAtmyaM chAtmanaH shuddhatvApApa\-viddhatvaikatva\-nityatvAsharIratva\-sarva\-gatatvAdi vakShyamANam | tachcha karmaNA virudhyeteti yukta evaiShAM karmasvaviniyogaH | na hi evaM\-lakShaNamAtmano yAthAtmyamutpAdyaM vikAryamApyaM saMskAryaM karttR^i\-bhoktR^i\-rUpaM vA, yena karma\-sheShatA syAt | sarvAsAmupaniShadAmAtma\-yAthAtmya\-nirUpaNenaiva upakShayAt | gItAnAM mokSha\-dharmANAM chaivaM\-paratvAt | tasmAdAtmano.anekatva\-karttR^itva\-bhoktR^itvAdi cha, ashuddhatva\-pApa\-viddhatvAdi cha, upAdAya loka\-buddhi\-siddhaM karmANi vihitAni | karmAdhikAraH yo hi karma\-phalenArthI dR^iShTena brahma\-varchasAdinA, adR^iShTena svargAdinA cha, \ldq{}dvi\-jAtirahaM, na kANa\-kubjatvAdyanadhikAra\-prayojaka\-dharmavAn\rdq{} ityAtmAnaM manyate so.adhikriyate karmasu iti hyadhikAra\-vido vadanti | anubandhachatuShTayaM tasmAdete mantrA Atmano yAthAtmya\-prakAshanenA.a.atma\-viShayaM svAbhAvikamaj~nAnaM nivarttayantaH shoka\-mohAdi\-saMsAra\-dharma\-vichChitti\-sAdhanaM AtmaikatvAdi\-vij~nAnaM utpAdayanti, ityevamuktAdhikAryabhidheya\-sambandha\-prayojanAn mantrAn sa~NkShepato vyAkhyAsyAmaH || OM IshA vAsyamida{\m+}sarvaM yatki~ncha jagatyAM jagat | tena tyaktena bhu~njIthA mA gR^idhaH kasyasviddhanam || 1|| IshAvAsyamityAdi. (2) | IshA IShTe iti IT, teneshA | IshitA parameshvaraH paramAtmA sarvasya | sa hi sarvamIShTe sarva\-jantUnAmAtmA san pratyagAtmatayA | tena svena rUpeNAtmanA IshA vAsyaM AchChAdanIyam | kim? idaM sarvaM yatki~ncha yatki~nchit jagatyAM pR^ithivyAM jagat tatsarvam | svenAtmanA Ishena pratyagAtmatayA \ldq{}ahamevedaM sarvam\rdq{} iti paramArtha\-satya\-rUpeNAnR^itamidaM sarvaM charAcharamAchChAdanIyaM svena (3) paramAtmanA | yathA chandanAgarvAdeH udakAdi\-sambandhaja\-kledAdijamaupAdhikaM daurgandhyaM tatsvarUpa\-nigharShaNenAchChAdyate svena pAramArthikena gandhena, tadvad eva hi svAtmanyadhyastaM svAbhAvikaM kartR^itva\-bhoktR^itvAdi\-lakShaNaM jagad dvaita\-rUpaM jagatyAM pR^ithivyAM \- \ldq{}jagatyAm\rdq{} ityupalakShaNArthatvAtsarvameva nAma\-rUpa\-karmAkhyaM vikAra\-jAtaM (4) \- paramArtha\-satyAtma\-bhAvanayA tyaktaM syAt | evamIshvarAtma\-bhAvanayA yuktasya putrAdyeShaNA\-traya\-sa.nnyAse evAdhikAraH, na karmasu | tena tyaktena tyAgenetyarthaH | na hi tyakto mR^itaH putro vA bhR^ityo vA Atma\-sambandhitAyAH (5) abhAvAdAtmAnaM pAlayati | ataH \ldq{}tyAgena\rdq{} ityayameva vedArthaH | bhu~njIthAH pAlayethAH | evaM tyaktaiShaNastvaM mA gR^idhaH (6) gR^idhimAkA~NkShAM mA kArShIH dhana\-viShayAm | kasyasviddhanaM (7) kasyachit parasya svasya vA dhanaM mA kA~NkShIrityarthaH | svidityanarthako nipAtaH | athavA, mA gR^idhaH | kasmAt? kasyasviddhanaM ityAkShepArthaH | na kasyachiddhanamasti, yad gR^idhyeta | \ldq{}AtmaivedaM sarvam\rdq{} (ChA\. 8\.25\.2) itIshvara\-bhAvanayA sarvaM tyaktam | ata Atmana evedaM sarvam, Atmaiva cha sarvam | ato mithyA\-viShayAM gR^idhiM mA kArShIrityarthaH || 1|| evaM \ldq{}Atma\-vidaH putrAdyeShaNA\-traya\-sa.nnyAsenAtma\-j~nAna\-niShThatayA AtmA rakShitavyaH\rdq{} ityeSha vedArthaH | atha itarasya anAtmaj~natayA.a.atma\-grahaNAyAshaktasya idamupadishati mantraH \- kurvanneveha karmANi jijIviShechChata{\m+}samAH | evaM tvayi nAnyatheto.asti na karma lipyate nare || 2|| kurvanniti | kurvanneva (8) iha nirvarttayanneva karmANi agnihotrAdIni jijIviShet jIvitumichChet shataM shata\-sa~NkhyAkAH samAH saMvatsarAn | tAvaddhi puruShasya paramAyurnirUpitam | tathA cha prAptAnuvAdena yajjijIviShet shataM varShANi tatkurvanneva karmANItyetadvidhIyate | evaM evaM\-prakAreNa (9) tvayi jijIviShati nare nara\-mAtrAbhimAnini itaH etasmAd agnihotrAdIni karmANi kurvato varttamAnAt prakArAd anyathA prakArAntaraM na asti, yena prakAreNAshubhaM karma na lipyate | karmaNA na lipyata ityarthaH | ataH shAstra\-vihitAni karmANyagnihotrAdIni kurvanneva jijIviShet | j~nAnakarmasamuchchayakhaNDanaM prashnaH kathaM punaridamavagamyate \ldq{}pUrveNa mantreNa sa.nnyAsino j~nAna\-niShThoktA, dvitIyena tadashaktasya karma\-niShThA\rdq{} iti? uttaraM j~nAnakarmavibhAgaH uchyate | j~nAna\-karmaNorvirodhaM parvatavad akampyaM yathoktaM na smarasi kim? ihApyuktaM \- \ldq{}yo hi jijIviShet sa karmANi kurvan\rdq{} iti, \ldq{}IshA vAsyamidaM sarvam\rdq{}, \ldq{}tena tyaktena bhu~njIthAH mA gR^idhaH kasyasviddhanam\rdq{} (I\. 1) iti cha | \ldq{}na jIvite maraNe vA gR^idhiM kurvItAraNyamiyAt iti cha (10) padam, tato na punariyAt\rdq{} iti sa.nnyAsa\-shAsanAt | ubhayoH phala\-bhedaM cha vakShyati (7, 18) | \ldq{}imau dvAveva panthAnAvanuniShkrAntatarau bhavataH kriyA\-pathashchaiva purastAt sannyAsashchottareNa\rdq{}. nivR^itti\-mArgeNa eShaNA\-trayasya tyAgaH | tayoH sannyAsa\-patha evAtirechayati | \ldq{}nyAsa evAtyarechayat\rdq{} (ma\.nA\. 4\.78) iti cha taittirIyake | \ldq{}dvAvimAvatha panthAnau yatra vedAH pratiShThitAH | pravR^itti\-lakShaNo dharmo nivR^ittishcha vibhAShitaH \ldq{} (ma\.bhA\.shA\. 241\.6) ityAdi putrAya vichArya nishchitamuktaM vyAsena vedAchAryeNa bhagavatA | vibhAgaM chAnayoH pradarshayiShyAmaH (navama\-mantra\-vyAkhyAnAvataraNikAyAm, antima\-mantra\-vyAkhyAne cha) || 2|| athedAnImavidvannindArtho.ayaM mantra Arabhyate \- asuryA nAma te lokA andhena tamasA.a.avR^itAH | tA{\m+}ste pretyAbhigachChanti ye ke chA.a.atmahano janAH || 3|| asuryAH paramAtma\-bhAvamadvayamapekShya devAdayo.apyasurAH | teShAM cha sva\-bhUtA lokA asuryAH nAma | nAma\-shabdo.anarthako nipAtaH | te lokAH karma\-phalAni | lokyante dR^ishyante bhujyanta iti janmAni | andhena adarshanAtmakenAj~nAnena tamasA AvR^itAH AchChAditAH | tAn sthAvarAntAn pretya tyaktvemaM dehaM abhigachChanti yathA\-karma yathA\-shrutaM (ka\. 2\.2\.7) | ye ke cha AtmahanaH AtmAnaM ghnantItyAtmahanaH | ke? te janAH ye.avidvAMsaH | kathaM te AtmAnaM nityaM hiMsanti? avidyA\-doSheNa vidyamAnasyAtmanaH tiraskaraNAt | vidyamAnasyAtmano yatkAryaM phalamajarAmaratvAdi\-saMvedana\-lakShaNam, tat hatasya iva tirobhUtaM bhavatIti prAkR^itA avidvAMso janA Atmahana ityuchyante | tena hyAtma\-hanana\-doSheNa saMsaranti te || 3|| yasyAtmano hananAdavidvAMsaH saMsaranti, tadviparyayeNa vidvAMso janA muchyante te nAtmahanaH (12) , tatkIdR^ishamAtma\-tattvamiti? uchyate \- anejadekaM manaso javIyo nainaddevA ApnuvanpUrvamarShat | taddhAvato.anyAnatyeti tiShThattasminnapo mAtarishvA dadhAti || 4|| anejaditi | anejat na ejat | \ldq{}ejR^i kampane\rdq{}. kampanaM chalanaM, svAvasthA\-prachyutiH, tadvarjitam | sarvadaika\-rUpamityarthaH | tachcha ekaM sarva\-bhUteShu | manasaH sa~NkalpAdi\-lakShaNAd javIyaH javavattaram | AkShepaH kathaM viruddhamuchyate \- \ldq{}dhruvaM nishchalamidam\rdq{}, \ldq{}manaso javIyaH\rdq{}, iti cha? samAdhAnaM naiSha doShaH | nirupAdhyupAdhimattvenopapatteH | tatra nirupAdhikena svena rUpeNochyate \ldq{}anejadekam\rdq{} iti | manaso.antaH\-karaNasya sa~Nkalpa\-vikalpa\-lakShaNasyopAdheH anu\-varttanAt (13) | iha dehasthasya manaso brahma\-lokAdi\-dUra\-gamanaM sa~Nkalpena kShaNa\-mAtrAd bhavatItyato manaso javiShThatvaM loke prasiddham | tasminmanasi brahma\-lokAdIn drutaM gachChati sati, prathama\-prAptaH iva Atma\-chaitanyAvabhAso gR^ihyate | ataH \ldq{}manaso javIyaH\rdq{} ityAha | na enad devAH dyotanAddevAH chakShurAdInIndriyANi, etat prakR^itamAtma\-tattvaM na Apnuvan na prAptavantaH | tebhyo mano javIyaH | mano\-vyApAra\-vyavahitatvAd AbhAsa\-mAtramapyAtmanaH (14) naiva devAnAM viShayI\-bhavati | yasmAd javanAnmanaso.api pUrvamarShat pUrvameva gataM, vyomavad vyApitvAt | sarva\-vyApi tadAtma\-tattvaM sarva\-saMsAra\-dharma\-varjitaM svena nirupAdhikena svarUpeNa avikriyameva sat, upAdhi\-kR^itAH sarvAH saMsAra\-vikriyA anubhavati iva (15) avivekinAM mUDhAnAmanekaM iva cha prati\-dehaM pratyavabhAsata ityetadAha \- tad dhAvataH drutaM gachChataH anyAn Atma\-vilakShaNAn mano\-vAgindriya\-prabhR^itIn atyeti atItya gachChati iva | ivArthaM svayameva darshayati \- \ldq{}tiShThat\rdq{} iti, svayamavikriyameva sadityarthaH | tasmin Atma\-tattve sati nitya\-chaitanya\-svabhAve, mAtarishvA mAtari antarikShe shvayati gachChatIti mAtarishvA vAyuH, sarva\-prANa\-bhR^it, kriyAtmakaH | yadAshrayANi kArya\-karaNa\-jAtAni yasminnotAni protAni cha, yatsUtra\-sa.nj~nakaM sarvasya jagato vidhArayitR^i, sa mAtarishvA | apaH karmANi prANinAM cheShTA\-lakShaNAni, agnyAditya\-parjanyAdInAM jvalana\-dahana\-prakAshAbhivarShaNAdi\-lakShaNAni | dadhAti vibhajati ityarthaH | dhArayatIti vA | \ldq{}bhIShAsmAdvAtaH pavate\rdq{} (tai\. 2\.8\.1) ityAdi\-shrutibhyaH | sarvA hi kArya\-karaNAdi\-vikriyA nitya\-chaitanyAtma\-svarUpe sarvAspada\-bhUte satyeva bhavantItyarthaH || 4|| na mantrANAM jAmitAstIti pUrvamantroktamapyarthaM punarAha \- tadejati tannaijati taddUre tadvantike | tadantarasya sarvasya tadu sarvasyAsya bAhyataH || 5|| tadejatIti | tad Atma\-tattvaM yatprakR^itaM tad ejati chalati, tad eva cha naijati svato naiva chalati | svato.achalameva sat, chalati iva ityarthaH | ki~ncha, tad dUre varSha\-koTi\-shatairapyaviduShAM aprApyatvAd dUre iva | tad u antike iti chChedaH | tadu antike samIpe.atyantameva viduShAmAtmatvAt | na kevalaM dUre, antike cha | tad antaH abhyantare asya sarvasya | \ldq{}ya AtmA sarvAntaraH\rdq{} (bR^i\. 3\.4\.1) iti shruteH | asya sarvasya jagato nAma\-rUpa\-kriyAtmakasya tad u api sarvasya asya bAhyataH | vyApakatvAdAkAshavad niratishaya\-sUkShmatvAd antaH | \ldq{}praj~nAna\-ghana eva\rdq{} (bR^i\. 4\.5\.13) iti cha shAsanAnnirantaraM cha || 5|| yastu sarvANi bhUtAnyAtmanyevAnupashyati | sarvabhUteShu chAtmAnaM tato na vijugupsate || 6|| yastu yaH parivrAT mumukShuH sarvANi bhUtAni avyaktAdIni sthAvarAntAni Atmanyeva anupashyati | Atma\-vyatiriktAni na pashyatItyarthaH | sarvabhUteShu cha teShveva cha AtmAnaM teShAmapi bhUtAnAM svamAtmAnamAtmatvena (16) , \ldq{}yathAsya dehasya kArya\-karaNa\-sa~NghAtasya AtmA ahaM sarva\-pratyaya\-sAkShi\-bhUtashchetayitA kevalo nirguNaH, anenaiva svarUpeNAvyaktAdInAM sthAvarAntAnAmahamevAtmA\rdq{} iti sarva\-bhUteShu chAtmAnaM nirvisheShaM yastvanupashyati saH tataH tasmAdeva darshanAd na vijugupsate vijugupsAM ghR^iNAM na karoti | prAptasyaivAnuvAdo.ayam | sarvA hi ghR^iNA Atmano.anyad duShTaM pashyato bhavati | AtmAnamevAtyanta\-vishuddhaM nirantaraM pashyato na ghR^iNA\-nimittaM arthAntaraM astIti prAptameva \ldq{}tato na vijugupsate\rdq{} iti || 6|| imamevArthamanyo.api mantra Aha \- yasminsarvANi bhUtAnyAtmaivAbhUdvijAnataH | tatra ko mohaH kaH shokaH ekatvamanupashyataH || 7|| yasminsarvANi bhUtAni | yasmin kAle yathoktAtmani vA, tAnyeva bhUtAni sarvANi paramArthAtma\-darshanAt AtmaivAbhUt Atmaiva saMvR^ittaH, paramArtha\-vastu vijAnataH, tatra tasminkAle tatrAtmani vA, ko mohaH kaH shokaH | shokashcha mohashcha kAma\-karma\-bIjaM ajAnato bhavati | na tu Atma\-ekatvaM vishuddhaM gaganopamaM pashyataH | \ldq{}ko mohaH kaH shokaH\rdq{} iti shoka\-mohayoravidyA\-kAryayorAkShepeNAsambhava\-pradarshanAt sakAraNasya saMsArasya atyantamevochChedaH pradarshito bhavati || 7|| yo.ayamatItairmantrairuktaH AtmA, sa svena rUpeNa kiM\-lakShaNa ityAha ayaM mantraH \- sa paryagAchChukramakAyamavraNaM asnAvira{\m+}shuddhamapApaviddham | kavirmanIShI paribhUH svayambhUH yAthAtathyato.arthAnvyadadhAchChAshvatIbhyaH samAbhyaH || 8|| sa paryagAt | saH yathokta AtmA paryagAt pari samantAd agAt gatavAn | AkAshavad vyApItyarthaH | shukraM shuddhaM jyotiShmat | dIptimAnityarthaH | akAyaM asharIraH | li~Nga\-sharIra\-varjita ityarthaH | avraNaM akShatam | asnAviraM snAvAH (17) shirAH yasminna vidyanta ityasnAviram | avraNamasnAviramityAbhyAM sthUla\-sharIra\-pratiShedhaH | shuddhaM nirmalamavidyA\-mala\-rahitamiti kAraNa\-sharIra\-pratiShedhaH | apApaviddhaM dharmAdharmAdi\-pApa\-varjitam | shukramityAdIni vachAMsi pu.Nlli~Ngatvena pariNeyAni, \ldq{}sa paryagAt\rdq{} ityupakramya \ldq{}kavirmanIShI\rdq{} ityAdinA pu.Nlli~NgatvenopasaMhArAt | kaviH krAnta\-darshI sarva\-dR^ik, \ldq{}nAnyadato.asti draShTR^i\rdq{} (bR^i\. 3\.8\.11) ityAdi\-shruteH | manIShI manasa IShitA, sarvaj~naH Ishvara ityarthaH | paribhUH sarveShAM pari upari bhavatIti paribhUH | svayambhUH svayameva bhavatIti | yeShAmupari bhavati, yashchopari bhavati sa sarvaH svayameva bhavatIti svayambhUH | sa nitya\-mukta IshvaraH yAthAtathyataH sarvaj~natvAt yathA\-tathA\-bhAvo yAthAtathyaM tasmAt yathA\-bhUta\-karma\-phala\-sAdhanataH arthAn karttavya\-padArthAn vyadadhAt vihitavAn, yathAnurUpaM vyabhajadityarthaH | shAshvatIbhyaH nityAbhyaH samAbhyaH saMvatsarAkhyebhyaH prajApatibhyaH ityarthaH || 8|| IshAvAsyopaniShadvibhAgaH atrAdyena mantreNa sarvaiShaNA\-parityAgena j~nAna\-niShThoktA prathamo vedArthaH, \ldq{}IshA vAsyamidaM sarvam ||mA gR^idhaH kasya sviddhanam\rdq{} (I\. 1) iti | aj~nAnAM jijIviShUNAM j~nAna\-niShThA.asambhave \ldq{}kurvanneveha karmANi jijIviShet\rdq{} (I\. 2) iti karma\-niShThoktA dvitIyo vedArthaH | bR^ihadAraNyake pravR^ittimArgapradarshanaM anayoshcha niShThayorvibhAgo mantra\-dvaya\-pradarshitayorbR^ihadAraNyake.api pradarshitaH \- \ldq{}so.akAmayata jAyA me syAt\rdq{} (bR^i\. 1\.4\.17) ityAdinA aj~nasya kAminaH karmANIti | \ldq{}mana evAsyAtmA vAgjAyA\rdq{} (bR^i\. 1\.4\.17) ityAdi\-vachanAdaj~natvaM kAmitvaM cha karma\-niShThasya nishchitaM avagamyate | tathA cha tatphalaM saptAnna\-sargaH | teShvAtma\-bhAvena (18) Atma\-svarUpAvasthAnam | bR^ihadAraNyake nivR^ittimArgapradarshanaM jAyAdyeShaNA\-traya\-sa.nnyAsena chAtma\-vidAM karma\-niShThA\-prAtikUlyena Atma\-svarUpa\-niShThaiva darshitA \- \ldq{}kiM prajayA kariShyAmo yeShAM no.ayamAtmAyaM lokaH\rdq{} (bR^i\. 4\.4\.22) ityAdinA | IshAvAsye pradarshita\-j~nAnayoga\-vivaraNaM ye tu j~nAna\-niShThAH sa.nnyAsinaH tebhyaH 4\.3 \ldq{}asuryA nAma te\rdq{} (I\. 3) ityAdinA avidvannindA\-dvAreNAtmano yAthAtmyaM \ldq{}sa paryagAt\rdq{} (I\. 8) ityetadantairmantraiH upadiShTam | te hyatrAdhikR^itA na kAmina iti | tathA cha shvetAshvatarANAM mantropaniShadi \ldq{}atyAshramibhyaH paramaM pavitraM provAcha samyagR^iShi\-sa~Ngha\-juShTam\rdq{} (shve\. 6\.21) ityAdi vibhajyoktam | IshAvAsye pradarshita\-karmayoga\-vivaraNaM ye tu karmiNaH karma\-niShThAH karma kurvanta eva jijIviShavaH tebhya idamuchyate \- \ldq{}andhaM tamaH\rdq{} ityAdi | brahmavidyA\-karmasamuchchayakhaNDanaM AkShepaH kathaM punarevamavagamyate, na tu sarveShAmiti? samAdhAnaM uchyate \- akAminaH sAdhya\-sAdhana\-bhedopamardena \ldq{}yasmin sarvANi bhUtAni AtmaivAbhUdvijAnataH | tatra ko mohaH kaH shoka ekatvamanupashyataH\rdq{} (I\. 7) iti yadAtmaikatva\-vij~nAnamuktaM, tanna kenachitkarmaNA j~nAnAntareNa vA hyamUDhaH samuchchichIShati | iha tu samuchchichIShayA avidvadAdi\-nindA kriyate | tatra cha yasya yena samuchchayaH sambhavati, nyAyataH shAstrato vA, tadihochyate | yaddaivaM vittaM devatA\-viShayaM j~nAnaM tat karma\-sambandhitvenopanyastaM, na paramAtma\-j~nAnam | \ldq{}vidyayA deva\-lokaH\rdq{} (bR^i\. 1\.5\.16) iti pR^ithakphala\-shravaNAt | tayorj~nAna\-karmaNoriha ekaikAnuShThAna\-nindA samuchchichIShayA, na nindA\-paraiva, ekaikasya pR^ithakphala\-shravaNAt \ldq{}vidyayA tadArohanti\rdq{} (shatapathabrA\. 10\.5\.4\.6) , \ldq{}vidyayA deva\-lokaH\rdq{} (bR^i\. 1\.5\.16) , \ldq{}na tatra dakShiNA yAnti\rdq{} (shatapathabrA\. 10\.5\.4\.6) , \ldq{}karmaNA pitR^i\-lokaH\rdq{} (bR^i\. 1\.5\.16) iti | na hi shAstra\-vihitaM ki~nchidakarttavyatAM iyAt | tatra \- andhaM tamaH pravishanti ye.avidyAmupAsate | tato bhUya iva te tamo ya u vidyAyA{\m+}ratAH || 9|| andhaM tamaH adarshanAtmakaM tamaH pravishanti | ke? ye avidyAM vidyAyA anyA avidyA, tAM, karmetyarthaH | karmaNo vidyA\-virodhitvAt | tAmavidyAmagnihotrAdi\-lakShaNAmeva kevalAM upAsate tatparAH santo.anutiShThantItyabhiprAyaH | tataH tasmAdandhAtmakAt tamasaH bhUya iva bahutarameva te tamaH pravishanti | ke? karma hitvA ye u ye tu vidyAyAM eva, devatA\-j~nAne eva ratAH abhiratAH || 9|| tatrAvAntara\-phala\-bhedaM vidyA (19) \-karmaNoH samuchchaya\-kAraNamAha | anyathA phalavadaphalavatoH sannihitayora~NgA~NgitA eva (20) syAdityarthaH | anyadevAhurvidyayA.anyadAhuravidyayA | iti shushruma dhIrANAM ye nastadvichachakShire || 10|| anyadevetyAdi | anyat pR^ithag eva vidyayA kriyate phalamiti AhuH vadanti | \ldq{}vidyayA deva\-lokaH\rdq{} (bR^i\. 1\.5\.16) \ldq{}vidyayA tadArohanti\rdq{} (shatapathabrA\. 10\.5\.4\.6) iti shruteH | anyad AhuH avidyayA karmaNA kriyate phalamiti | \ldq{}karmaNA pitR^i\-lokaH\rdq{} (bR^i\. 1\.5\.16) iti shruteH | iti evaM shushruma shrutavanto vayaM dhIrANAM dhImatAM vachanam | ye AchAryA naH asmabhyaM tat karma cha j~nAnaM cha vichachakShire vyAkhyAtavantaH., teShAmayamAgamaH pAramparyAgata ityarthaH || 10|| yata evamataH \- vidyAM chAvidyAM cha yastadvedobhaya{\m+}saha | avidyayA mR^ityuM tIrtvA vidyayA.amR^itamashnute || 11|| vidyAM cha avidyAM cha devatA\-j~nAnaM karma chetyarthaH | yaH tad etad ubhayaM saha ekena puruSheNa anuShTheyaM veda tasyaivaM samuchchaya\-kAriNa eva eka\-puruShArtha\-sambandhaH (21) krameNa syAdityuchyate \- avidyayA karmaNA agnihotrAdinA mR^ityuM svAbhAvikaM karma j~nAnaM cha mR^ityu\-shabda\-vAchyaM ubhayaM tIrtvA atikramya vidyayA devatA\-j~nAnena amR^itaM devatAtma\-bhAvaM ashnute prApnoti | tad.hdhyamR^itamuchyate yaddevatAtma\-gamanam || 11|| adhunA vyAkR^itAvyAkR^itopAsanayoH samuchchichIShayA pratyekaM nindochyate \- andhaM tamaH pravishanti ye.asambhUtimupAsate | tato bhUya iva te tamo ya u sambhUtyA{\m+}ratAH || 12|| andhaM tamaH pravishanti ye asambhUtiM \- sambhavanaM sambhUtiH, sA yasya kAryasya sA sambhUtiH, tasyA anyA asambhUtiH prakR^itiH kAraNamavidyA avyAkR^itAkhyA, tAM asambhUtimavyAkR^itAkhyAM prakR^itiM kAraNamavidyAM kAma\-karma\-bIja\-bhUtAmadarshanAtmikAM \- upAsate ye, te tadanurUpamevAndhaM tamo.adarshanAtmakaM pravishanti | tataH tasmAdapi bhUyaH bahutaramiva tamaH te pravishanti ye u sambhUtyAM kArya\-brahmaNi hiraNyagarbhAkhye ratAH || 12|| adhunA ubhayorupAsanayoH samuchchaya\-kAraNamavayava\-phala\-bhedamAha \- anyadevAhuH sambhavAdanyadAhurasambhavAt | iti shushruma dhIrANAM ye nastadvichachakShire || 13|| anyadeveti | anyadeva pR^ithageva AhuH phalaM sambhavAt sambhUteH kArya\-brahmopAsanAt aNimAdyaishvarya\-lakShaNaM vyAkhyAtavanta ityarthaH | tathA cha anyadAhuH asambhavAt asambhUteravyAkR^itAd avyAkR^itopAsanAt | yaduktaM \ldq{}andhaM tamaH pravishanti\rdq{} iti, \ldq{}prakR^iti\-layaH\rdq{} iti cha paurANikairuchyate | iti evaM shushruma dhIrANAM vachanaM ye naH tadvichachakShire vyAkR^itAvyAkR^itopAsana\-phalaM vyAkhyAtavanta ityarthaH || 13|| yata evamataH samuchchayaH sambhUtyasambhUtyupAsanayoryuktaH eva eka\-puruShArthatvAchchetyAha \- (a) sambhUtiM cha vinAshaM cha yastadvedobhaya{\m+}saha | vinAshena mR^ityuM tIrtvA.asambhUtyA.amR^itamashnute || 14|| sambhUtiM cha vinAshaM cha yastadvedobhayaM saha, vinAshena vinAsho dharmo yasya kAryasya saH tena dharmiNA abhedenochyate \ldq{}vinAshaH\rdq{} iti | tena tadupAsanena anaishvaryamadharma\-kAmAdi\-doSha\-jAtaM cha mR^ityuM tIrtvA \- hiraNyagarbhopAsanena hyaNimAdi\-prAptiH phalam, tena anaishvaryAdi\-mR^ityumatItya \- asambhUtyA avyAkR^itopAsanayA amR^itaM prakR^iti\-laya\-lakShaNaM ashnute | \ldq{}sambhUtiM cha vinAshaM cha\rdq{} ityatrAvarNalopena (22) nirdesho draShTavyaH, prakR^iti\-laya\-phala\-shrutyanurodhAt || 14|| mAnuSha\-daiva\-vitta\-sAdhyaM phalaM shAstra\-lakShaNaM prakR^iti\-layAntam | etAvatI saMsAra\-gatiH | ataH paraM pUrvoktaM \ldq{}AtmaivAbhUdvijAnataH\rdq{} (I\. 7) iti sarvAtma\-bhAva eva sarvaiShaNA\-sa.nnyAsa\-j~nAna\-niShThA\-phalam | evaM dvi\-prakAraH pravR^itti\-nivR^itti\-lakShaNo vedArtho.atra prakAshitaH | tatra pravR^itti\-lakShaNasya vedArthasya vidhi\-pratiShedha\-lakShaNasya kR^itsnasya prakAshane pravargyAntaM brAhmaNamupayuktam | nivR^itti\-lakShaNasya vedArthasya prakAshane ata UrdhvaM bR^ihadAraNyakaM upayuktam | tatra niShekAdi\-shmashAnAntaM karma kurvan jijIviShedyo vidyayA saha, apara\-brahma\-viShayayA, taduktaM \- \ldq{}vidyAM chAvidyAM cha yastadvedobhayaM saha | avidyayA mR^ityuM tIrtvA vidyayA.amR^itamashnute\rdq{} (I\. 11) iti | tatra (so.adhikArI) kena mArgeNAmR^itatvamashnute? ityuchyate \- \ldq{}tadyattatsatyamasau sa Adityo ya eSha etasminmaNDale puruSho yashchAyaM dakShiNe.akShanpuruShaH\rdq{} (bR^i\. 5\.5\.2) | etadubhayaM satyaM brahmopAsInaH, yathokta\-karma\-kR^ichcha yaH, so.antakAle prApte satyAtmAnam (23) AtmanaH prApti\-dvAraM yAchate \- hiraNmayena pAtreNa satyasyApihitaM mukham | tattvaM pUShannapAvR^iNu satyadharmAya dR^iShTaye || 15|| hiraNmayena pAtreNa hiraNmayaM iva hiraNmayam, jyotirmayamityetat | tena pAtreNa iva apidhAna\-bhUtena satyasya eva Aditya\-maNDalasthasya brahmaNaH apihitaM AchChAditaM mukhaM dvAram | tat (24) tvaM he pUShan apAvR^iNu apasAraya satyadharmAya tava satyasyopAsanAt satyaM dharmo yasya mama so.ahaM satya\-dharmA tasmai mahyam | athavA, yathA\-bhUtasya dharmasyAnuShThAtre | dR^iShTaye tava satyAtmana upalabdhaye || 15|| pUShannekarShe yama sUrya prAjApatya vyUha rashmIn samUha tejaH | yatte rUpaM kalyANatamaM tatte pashyAmi yo.asAvasau puruShaH so.ahamasmi || 16|| pUShanniti | he pUShan jagataH poShaNAtpUShA raviH | tathA eka eva R^iShati gachChatItyekarShiH, he ekarShe | tathA sarvasya saMyamanAdyamaH, he yama | tathA rashmInAM prANAnAM rasAnAM cha svIkaraNAt sUryaH, he sUrya | prajApaterapatyaM prAjApatyaH, he prAjApatya | vyUha vigamaya rashmIn svAn | samUha ekIkuru upasaMhara te tejaH tApakaM (25) jyotiH | yat te tava rUpaM kalyANatamaM atyanta\-shobhanam, tat te tava AtmanaH prasAdAt pashyAmi | ki~ncha, ahaM na tu tvAM bhR^ityavad yAche, yo.asau Aditya\-maNDalasthaH vyAhR^ityavayavaH (26) puruShaH puruShAkAratvAt, pUrNaM vAnena prANa\-bud.hdhyAtmanA jagatsamastamiti puruShaH | puri shayanAdvA puruShaH | so.ahaM asmi bhavAmi || 16|| vAyuranilamamR^itamathedaM bhasmAnta{\m+}sharIram | OM krato smara kR^ita{\m+}smara krato smara kR^ita{\m+}smara || 17|| vAyuriti | athedAnIM mama mariShyato vAyuH prANaH adhyAtma\-parichChedaM hitvA adhidaivatAtmAnaM sarvAtmakaM anilaM amR^itaM sUtrAtmAnaM, pratipadyatAmiti vAkya\-sheShaH | \ldq{}li~NgaM chedaM j~nAna\-karma\-saMskR^itamutkrAmatu\rdq{} iti draShTavyam, mArga\-yAchana\-sAmarthyAt | atha idaM sharIraM agnau hutaM bhasmAntaM bhasmAvasheShaM bhUyAt | omiti yathopAsanaM ompratIkAtmakatvAt satyAtmakaM agnyAkhyaM brahmAbhedenochyate | he krato sa~NkalpAtmaka smara yanmama smarttavyaM tasya kAlo.ayaM pratyupasthitaH | ataH smara etAvantaM kAlaM bhAvitam | kR^itaM agne smara yanmayA bAlya\-prabhR^ityanuShThitaM karma tachcha smara | krato smara kR^itaM smara iti punarvachanamAdarArtham || 17|| punaranyena mantreNa mArgaM yAchate \- agne naya supathA rAye asmAn vishvAni deva vayunAni vidvAn | yuyodhyasmajjuhurANameno bhUyiShThAM te nama uktiM vidhema || 18|| agne nayeti | he agne naya gamaya supathA shobhanena mArgeNa | supatheti visheShaNaM dakShiNa\-mArga\-nivR^ittyartham | nirviNNo.ahaM dakShiNena mArgeNa gatAgata\-lakShaNena | ato yAche tvAM punaH punaH gamanAgamana\-varjitena shobhanena pathA naya | rAye dhanAya, karma\-phala\-bhogAyetyarthaH | asmAn yathokta\-dharma\-phala\-vishiShTAn vishvAni sarvANi he deva vayunAni karmANi, praj~nAnAni vA vidvAn jAnan | ki~ncha, yuyodhi viyojaya vinAshaya asmad asmattaH juhurANaM kuTilaM va~nchanAtmakaM enaH pApam | tato vayaM vishuddhAH santaH iShTaM prApsyAma ityabhiprAyaH | kintu vayamidAnIM te na shaknumaH paricharyAM kartum | bhUyiShThAM bahutarAM te tubhyaM nama\-uktiM namaskAra\-vachanaM vidhema namaskAreNa paricharema ityarthaH || 18|| \ldq{}avidyayA mR^ityuM tIrtvA vidyayAmR^itamashnute\rdq{} (I\. 11) , \ldq{}vinAshena mR^ityuM tIrtvA asambhUtyA amR^itamashnute\rdq{} (I\. 14) iti shrutvA kechit saMshayaM kurvanti | ataH tannirAkaraNArthaM (27) sa~NkShepato vichAraNAM kariShyAmaH | tatra tAvat kiM\-nimittaH saMshayaH iti? uchyate \- AkShepaH vidyA\-shabdena mukhyA paramAtma\-vidyaiva kasmAnna gR^ihyate, amR^itatvaM cha? samAdhAnaM nanu uktAyAH paramAtma\-vidyAyAH 6\.1 karmaNashcha virodhAt samuchchayAnupapattiH | AkShepaH satyam | virodhastu nAvagamyate, virodhAvirodhayoH shAstra\-pramANakatvAt | yathA avidyAnuShThAnaM (28) vidyopAsanaM cha shAstra\-pramANakam, tathA tadvirodhAvirodhAvapi | yathA cha \ldq{}na hiMsyAtsarvA bhUtAni\rdq{} iti shAstrAdavagataM, punaH shAstreNaiva bAdhyate \ldq{}adhvare pashuM hiMsyAt\rdq{} iti, evaM vidyAvidyayorapi (29) syAt, vidyA\-karmaNoshcha samuchchayaH | samAdhAnaM na | \ldq{}dUramete viparIte viShUchI avidyA yA cha vidyA\rdq{} (ka\. 1\.2\.4) iti shruteH | AkShepaH \ldq{}vidyAM chAvidyAM cha\rdq{} iti vachanAdavirodha iti chet | samAdhAnaM na | hetu\-svarUpa\-phala\-virodhAt | vidyAvidyAvirodhAvirodhayorvikalpAsambhavAt (30) | AkShepaH samuchchaya\-vidhAnAdavirodha eveti chet | samAdhAnaM na | saha\-sambhavAnupapatteH | AkShepaH krameNaikAshraye 1\.2 syAtAM vidyAvidye iti chet | samAdhAnaM na | vidyotpattau avidyAyAH hyastatvAt tadAshraye.avidyAnupapatteH | na hi \ldq{}agniruShNaH prakAshashcha\rdq{} iti vij~nAnotpattau yasminnAshraye tadutpannam, tasminnevAshraye \ldq{}shIto.agniraprakAsho vA\rdq{} ityavidyAyA utpattiH | nApi saMshayaH, aj~nAnaM vA | \ldq{}yasminsarvANi bhUtAni AtmaivAbhUdvijAnataH | tatra ko mohaH kaH shoka ekatvaM anupashyataH\rdq{} (I 7) iti shoka\-mohAdyasambhava\-shruteH | avidyAsambhavAt tadupAdAnasya karmaNo.apyanupapattimavochAma | \ldq{}amR^itamashnute\rdq{} ityApekShikamamR^itam | vidyA\-shabdena paramAtma\-vidyA\-grahaNe \ldq{}hiraNmayena\rdq{} ityAdinA dvAra\-mArgAdi\-yAchanaM anupapannaM syAt | tasmAd upAsanayA samuchchayaH, na paramAtma\-vij~nAnena, iti yathA asmAbhiH vyAkhyAta eva mantrANAmartha ityuparamyate || iti shrImatparamahaMsaparivrAjakAchAryasya shrIgovindabhagavatpUjyapAdashiShyasya shrImachCha~NkarabhagavataH kR^itau IshAvAsyopaniShadbhAShyaM sampUrNam || \section{TippaNI} (1) shuklayajuHsaMhItAyAH vAjasaneyIsaMhitetyaparanAmnyAH chatvAriMshadadhyAyaH (40dyaN) iyamupaniShat.) | (2) adhunA mayA vyAkhyAyate iti sheShaH | (3) pAThabheda \- kvachinna | (4) jagataH idaM lakShaNam | jagad nAma nAma\-rUpa\-karmAkhyaM vikAra\-jAtam | (5) pAThabheda \- AtmasambandhitAbhAvAdAtmAnamiti vA | (6) ##to covet (4PP.Set) II Per.Sing.Aorist, ##lu~N (mA lu~Ni 3\.3\.175) ##, when ##mA## prefix is used with ##lu~N##, then ##lu~N## can have the meaning of ##li~N## and ##loT## .## (7) pAThabheda \- dhanamiti na kvachit | (8) atra kurvanneva jijIviShediti na vidhiH | jIvanechChAyAH rAgaprAptatvAt api tu yadi jijIviShet tadA kurvanneva jijIviShediti ichChAmanUdya karmakaraNaM vidhIyate | pUrvamantrasya tu mA gR^idha iti ichChAniShedhAt sa.nnyAsaviShayatvam | asya tu ichChAnuvAdAd gR^ihasthaviShayatvaM cha spaShTameva | tato mantrayoH bhinnaviShayatvAd brahmavida eva karmavidhiriti na yuktam | stutaye.anumatirvA (bra\.sU\. 3\.4\.14) iti brahmasUtre tu yadyapyatra prakaraNasAmarthyAt vidvAneva kurvan ityabhisambadhyate tathApi vidyAstutaye karmAnuj~nAnametadityuktam | tAvatA na j~nAnakarmasamuchchayaH sid.hdhyet | (9) pAThabheda \- evamprakAre iti vA | (10) pAThabheda \- chakAro na kvachit | (11) pAThabheda \- nivR^ittishcha vibhAvitaH iti vA | (12) bhavanti iti sheShaH | (13) manaso javIyaH iti cha iti sheShaH | (14) AtmanaH AbhAsamAtramapi devAnAM naiva viShayIbhavati | (15) pAThabheda \- iva ityasmin sthAne iti, iti vA | (16) svamAtmAnaM teShAM bhUtAnAmAtmatvena pashyati ityanvayaH | (17) pAThabheda \- sirA iti vA | (18) anAtma\-svarUpAvasthAnaM iti vA pAThaH | (19) upAsanA | (20) pAThabheda \- a~NgA~NgitayA jAmitaiva syAditi vA | (21) samuchchaya\-kAriNa ekaika\-puruShArtha\-sambandhaH iti pAThAntaram | (22) asambhUtiM cha vinAshaM cha iti draShTavyaH | (23) AdityamaNDalasthapuruSham | (24) tat \- dvAram | (25) tAvakamiti vA | (26) tasya bhUriti shiraH bhuvariti bAhU suvariti pratiShThA (bR^i\. 5\.5\.3) | pratiShTheti pAdau | (27) tannirdhAraNArthamiti vA | (28) avidyAyAH karmaNaH anuShThAnaM vidyAyAH brahmavidyAyAH upAsanaM cha | (29) avirodhaH syAditi bhAvaH | (30) vidyA, avidyA, virodhaH, avirodhaH \- ete sarve siddhavastutvAt na vikalpArhAH | udite juhoti ityatra anudite juhotItyapi sambhavati | kintu sUryasyAstitve vikalpo nAsti | sAmavedIyAntargata\-talavakAra\-shAkhAyAH navamo.adhyAyaH iyamupaniShat | ## Encoded and proofread by svAminI tattvapriyAnanda tattvapriya3108 at gmail.com \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}