% Text title : Kenopanishad (shAnkarabhAShya) % File name : kenopaniShadshAnkarabhAShya.itx % Category : upanishhat, shankarAchArya, bhAShya % Location : doc\_upanishhat % Transliterated by : svAminI tattvapriyAnanda tattvapriya3108 at gmail.com % Proofread by : svAminI tattvapriyAnanda % Acknowledge-Permission: svAminI tattvapriyAnanda % Latest update : August 28, 2025 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Kenopanishat with Shankarabhashya and Notes ..}## \itxtitle{.. kenopaniShat shA~NkarabhAShya evaM TippaNIsahitA ..}##\endtitles ## \section{vachanAt kenopaniShat \- mantravivaraNam} prathamaH khaNDaH / adhyAyaH 1\. | 1\. keneShitaM patati 2\. shrotrasya shrotraM 3\. na tatra chakShurgachChati 4\. yadvAchAnabhyuditaM 5\. yanmanasA na manute 6\. yachchakShuShA na pashyati 7\. yachChrotreNa na shrR^iNoti 8\. yatprANena na prANiti dvitIyaH khaNDaH / adhyAyaH 2\. | 1\. yadi manyase suvedeti 2\. nAhaM manye suvedeti 3\. yAmataM tasya mataM 4\. pratibodhaviditaM mataM 5\. iha chedavedId atha satyamasti tR^itIya khaNDaH / adhyAyaH 3\. | 1\. brahma ha devebhyo vijigye 2\. ta aikShanta asmAkamevAyaM 3\. te.agnimabruvan jAtaveda 4\. tadabhyadravat tamabhyavadat 5\. tasmiMstvayi kiM vIryamiti 6\. tasmai tR^iNaM nidadhAvetaddaheti 7\. atha vAyumabruvan 8\. tadabhyadravat tamabhyavadat 9\. tasmiMstvayi kiM vIryamiti 10\. tasmai tR^iNaM nidadhAvetadAdatsveti 11\. atha indramabruvan 12\. sa tasminnevAkAshe striyamAjagAma chaturthaH khaNDaH / adhyAyaH 4\. | 1\. sA brahmeti hovAcha 2\. tasmAd vA ete devAH atitarAmiva 3\. tasmAd vA indraH atitarAmiva 4\. tasyaiSha Adesho yadetadvidyuto 5\. athAdhyAtmaM yadetad gachChatIva cha manaH 6\. taddha tadvanaM nAma 7\. upaniShadaM bho brUhi 8\. tasyai tapo damaH karmeti 9\. yo vA etAmevaM vedApahR^itya \section{vichArabhAShyAnukramaNikA} 1\. upodghAta\-pada\-bhAShyaM j~nAnAdhikArinirUpaNam, sa.nnyAsakarttavyatA, samuchchayavAdakhaNDanaM cha (001\-002) 2\. upodghAta\-vAkya\-bhAShyaM aj~nasya karmArambhatvam, AtmanaH karmAviShayatvaM cha (003\-004) 3\. brahmaNaH aheyatvAnupAdeyatvena AtmAbhinnatvapratipAdanaM (na tatra | kena 1\.3) (009\-012) 4\. pratyayasAkShitayA brahmaNo.abhedapratipAdanaM (pratibodhaviditam | kena 2\.4) (021\-023) 5\. IshvarasadbhAvasiddhiH, karmaNaH phaladAtR^itvAnupapattishcha (vAkyabhAShya kena 3\.1 upodghAta) (025\-030) 6\. tapaHprabhR^itInAM brahmavidyAyAH asheShatvapratipAdanaM sahakArisAdhanasambandhatvanirAkaraNaM cha | (kena 4\.7) (037\-037) \section{kenopaniShat (1) } shAntipAThaH (ApyAyantu) OM ApyAyantu mamA~NgAni | vAkprANashchakShuHshrotramatho balamindriyANi cha sarvANi | sarvaM brahmaupaniShadam | mA.ahaM brahma nirAkuryAm | mA mA brahma nirAkarot | anirAkaraNamastvanirAkaraNaM me.astu | tadAtmani nirate ya upaniShatsu dharmAste mayi santu | te mayi santu || OM shAnti\`H shAnti\`H shAnti\'H || \section{adhyAya 1} padabhAShyaM upakramaNikA \ldq{}keneShitam\rdq{} ityAdyopaniShat para\-brahma\-viShayA vaktavyA iti navamasyAdhyAyasya ArambhaH | prAgetasmAt karmANyasheShataH parisamApitAni, samasta\-karmAshraya\-bhUtasya cha prANasya upAsanAnyuktAni, karmA~Nga\-viShayANi cha | anantaraM cha gAyatra\-sAma\-viShayaM darshanaM vaMshAntaM uktaM kAryam | sarvametadyathoktaM karma cha j~nAnaM cha samyaganuShThitaM niShkAmasya mumukShoH sattva\-shud.hdhyarthaM bhavati | sakAmasya tu j~nAna\-rahitasya kevalAni shrautAni smArttAni cha karmANi dakShiNa\-mArga\-pratipattaye punarAvR^ittaye cha bhavanti | svAbhAvikyA tvashAstrIyayA pravR^ittyA pashvAdi\-sthAvarAntA adho\-gatiH syAt | \ldq{}athaitayoH pathorna katareNa cha na tAnImAni kShudrANyasakR^idAvarttIni bhUtAni bhavanti jAyasva mriyasvetyetat tR^itIyaM sthAnam\rdq{} (ChA\. 5\.10\.8) iti shruteH | \ldq{}prajA ha tisro.atyAyamIyuH\rdq{} (ai\.A\. 2\.1\.1\.4) iti cha mantra\-varNAt | j~nAnAdhikAri\-nirUpaNaM vishuddha\-sattvasya tu niShkAmasya eva bAhyAdanityAt sAdhya\-sAdhana\-sambandhAd iha kR^itAt pUrvakR^itAdvA saMskAra\-visheShodbhavAd viraktasya pratyagAtma\-viShayA jij~nAsA pravarttate | tadetadvastu prashna\-prativachana\-lakShaNayA shrutyA pradarshyate \ldq{}keneShitam\rdq{} ityAdyA | kAThake choktaM \ldq{}parA~nchi khAni vyatR^iNatsvayambhUH tasmAtparA~N pashyati nAntarAtman | kashchiddhIraH pratyagAtmAnamaikShad AvR^itta\-chakShuramR^itatvamichChan\rdq{} (ka\. 2\.1\.1) ityAdi | \ldq{}parIkShya lokAn karma\-chitAn brAhmaNo nirvedamAyAnnAstyakR^itaH kR^itena | tadvij~nAnArthaM sa gurumevAbhigachChet samitpANiH shrotriyaM brahmaniShTham\rdq{} (mu\. 1\.2\.12) ityAdyAtharvaNe cha | nivR^ittAj~nAnasya kR^ita\-kR^ityatA\-pradarshanaM evaM hi viraktasya pratyagAtma\-viShayaM vij~nAnaM shrotuM mantuM vij~nAtuM cha sAmarthyamupapadyate, nAnyathA | etasmAchcha pratyagAtma\-brahma\-vij~nAnAt saMsAra\-bIjamaj~nAnaM kAma\-karma\-pravR^itti\-kAraNamasheShato nivarttate, \ldq{}tatra ko mohaH kaH shokaH ekatvamanupashyataH\rdq{} (I\. 7) iti mantra\-varNAt | \ldq{}tarati shokamAtmavit\rdq{} (ChA\. 7\.1\.3) iti, \ldq{}bhidyate hR^idaya\-granthiH Chidyante sarva\-saMshayAH | kShIyante chAsya karmANi tasmin dR^iShTe parAvare\rdq{} (mu\. 2\.2\.8) ityAdi\-shrutibhyashcha | samuchchayavAdakhaNDanaM AkShepaH karma\-sahitAdapi j~nAnAdetat sidhyatIti chet | samAdhAnaM na, vAjasaneyake tasyAnya\-kAraNatva\-vachanAt (2) | \ldq{}jAyA me syAt\rdq{} (bR^i\. 1\.4\.17) iti prastutya \ldq{}putreNAyaM loko jayyo, nAnyena karmaNA, karmaNA pitR^i\-loko vidyayA deva\-lokaH\rdq{} (bR^i\. 1\.5\.16) ityAtmano.anyasya loka\-trayasya kAraNatvamuktaM vAjasaneyake | tatraiva cha pArivrAjya\-vidhAne heturuktaH \ldq{}kiM prajayA kariShyAmo yeShAM no.ayamAtmA.ayaM lokaH\rdq{} (bR^i\. 4\.4\.22) iti | tatrAyaM hetvarthaH \- prajA\-karma\-tatsaMyukta\-vidyAbhirmanuShya\-pitR^i\-deva\-loka\-traya\-sAdhanairanAtma\-loka\-pratipatti\-kAraNaiH kiM kariShyAmaH | na chAsmAkaM loka\-trayamanityaM sAdhana\-sAdhyamiShTam, yeShAmasmAkaM svAbhAvikaH ajo.ajaro.amR^ito.abhayo na vardhate karmaNA, no kanIyAn, nityashcha loka iShTaH | sa cha nityatvAnnAvidyA\-nivR^itti\-vyatirekeNa anya\-sAdhana\-niShpAdyaH | tasmAt pratyagAtma\-brahma\-vij~nAna\-pUrvakaH sarvaiShaNA\-sa.nnyAsaH eva karttavya iti | j~nAnakarmavirodhapradarshanaM karma\-sahabhAvitva\-virodhAchcha pratyagAtma\-brahma\-vij~nAnasya | na hyupAtta\-kAraka\-phala\-bheda\-vij~nAnena karmaNA pratyastamita\-sarva\-bheda\-darshanasya pratyagAtma\-brahma\-viShayasya sahabhAvitvaM upapadyate | vastu\-prAdhAnye sati (3) apuruSha\-tantratvAd brahma\-vij~nAnasya | prashnaprativachanarUpakathanatAtparyaM tasmAd dR^iShTAdR^iShTebhyo bAhya\-sAdhana\-sAdhyebhyo viraktasya pratyagAtma\-viShayA brahma\-jij~nAseyaM \ldq{}keneShitam\rdq{} ityAdi\-shrutyA pradarshyate | shiShyAchArya\-prashna\-prativachana\-rUpeNa kathanaM tu sUkShma\-vastu\-viShayatvAt, sukha\-pratipatti\-kAraNaM bhavati | kevala\-tarkAgamyatvaM cha darshitaM bhavati | \ldq{}naiShA tarkeNa matirApaneyA\rdq{} (ka 1\.2\.9) iti shruteshcha | \ldq{}AchAryavAn puruSho veda\rdq{} (ChA\. 6\.14\.2) , \ldq{}AchAryAddhaiva vidyA viditA sAdhiShThaM prApat\rdq{} (ChA\. 4\.9\.3) iti | \ldq{}tadviddhi praNipAtena\rdq{} (gI\. 4\.34) ityAdi\-shruti\-smR^iti\-niyamAchcha kashchid guruM brahma\-niShThaM vidhivadupetya pratyagAtma\-viShayAdanyatra sharaNamapashyan abhayaM nityaM shivamachalaM ichChan paprachCha iti kalpyate || vAkyabhAShyaM upakramaNikA samAptaM karmAtma\-bhUta\-prANa\-viShayaM vij~nAnaM karma chAnekaprakAram, yayorvikalpa\-samuchchayAnuShThAnAd dakShiNottarAbhyAM sR^itibhyAmAvR^ittyanAvR^ittI bhavataH | ata UrdhvaM phala\-nirapekSha\-j~nAna\-karma\-samuchchayAnuShThAnAt kR^itAtma\-saMskArasya uchChinnAtma\-j~nAna\-pratibandhakasya dvaita\-viShaya\-doSha\-darshino nirj~nAtAsheSha\-bAhya\-viShayatvAt saMsAra\-bIjamaj~nAnaM uchchichChitsataH (4) pratyagAtma\-viShaya\-jij~nAsoH \ldq{}keneShitam\rdq{} ityAtma\-svarUpa\-tattva\-vij~nAnAya ayamadhyAyaH Arabhyate | tena cha mR^ityu\-padamaj~nAnam (5) uchChettavyaM, tattantro hi saMsAro yataH | anadhigatatvAd Atmano yuktA tadadhigamAya tadviShayA jij~nAsA | j~nAnakarmavirodhaH karma\-viShaye chAnuktiH (6) , tadvirodhitvAt | asya vijij~nAsitavyasya Atma\-tattvasya karma\-viShaye.avachanam | kasmAditi ched Atmano hi yathAvadvij~nAnaM karmaNA virudhyate | niratishaya\-brahma\-svarUpo hyAtmA vijij~nApayiShitaH \ldq{}tadeva brahma tvaM viddhi, nedaM yadidamupAsate\rdq{} (ke\. 1\.4) ityAdi\-shruteH | na hi svArAjye.abhiShikto brahmatvaM gamitaH ka~nchana namitumichChati | ato brahmAsmIti sambuddho na karma kArayituM shakyate | na hyAtmAnaM avAptArthaM brahma manyamAnaH pravR^ittiM prayojanavatIM pashyati | na cha niShprayojanA pravR^ittiH | ato virudhyata eva karmaNA j~nAnam | ataH karma\-viShaye anuktiH, vij~nAna\-visheSha\-viShayA eva jij~nAsA | aj~nasya niShkAmasya karmArambhaH, prAptaj~nAnasya na AkShepaH karmAnArambha iti chet. (7) samAdhAnaM na | niShkAmasya saMskArArthatvAt | AkShepasya vivaraNaM yadi hyAtma\-vij~nAnena AtmAvidyA\-viShayatvAt paritityAjayiShitaM (8) karma, tataH \ldq{}prakShAlanAddhi pa~Nkasya dUrAdasparshanaM varam\rdq{} (ma\.bhA\.vana\. 2\.49) ityanArambha eva karmaNaH shreyAn | alpa\-phalatvAd AyAsa\-bahulatvAt tattva\-j~nAnAdeva cha shreyaH\-prApteH iti chet | samAdhAnasya vivaraNaM satyam, etadavidyA\-viShayaM karma alpa\-phalatvAdi\-doShavad bandha\-rUpaM cha sakAmasya, \ldq{}kAmAn yaH kAmayate (9) \ldq{} (mu\. 3\.2\.2) , \ldq{}iti nu kAmayamAnaH (saMsarati) \rdq{} (bR^i\. 4\.4\.6) ityAdi\-shrutibhyaH | na niShkAmasya | tasya tu saMskArArthAnyeva karmANi bhavanti tannirvartakAshraya\-prANa\-vij~nAna\-sahitAni (10) | \ldq{}devayAjI (11) shreyAn AtmayAjI vA\rdq{} ityupakramya AtmayAjI tu karoti \ldq{}idaM me.anenA~NgaM saMskriyate\rdq{} iti saMskArArthameva karmANIti vAjasaneyake | \ldq{}mahAyaj~naishcha yaj~naishcha brAhmIyaM kriyate tanuH\rdq{} (manu\. 2\.28) , \ldq{}yaj~no dAnaM tapashchaiva pAvanAni manIShiNAm\rdq{} (gI\. 18\.5) ityAdi\-smR^iteshcha | prANAdi\-vij~nAnaM cha kevalaM, karma samuchchitaM vA, sakAmasya prANAtma\-prAptyarthameva bhavati | niShkAmasya tvAtma\-j~nAna\-pratibandha\-nirmArShTyai bhavati, Adarsha\-nirmArjanavat | utpannAtma\-vidyasya tvanArambho nirarthakatvAt | \ldq{}karmaNA badhyate janturvidyayA cha vimuchyate | tasmAt karma na kurvanti yatayaH pAra\-darshinaH\rdq{} (ma\.bhA\.shAM\. 242\.7) iti | \ldq{}kriyApathashchaiva purastAt sa.nnyAsashcha tayoH sannyAsa evAtyarechayat\rdq{} iti, \ldq{}tyAgenaike\rdq{} (kai\. 1\.3) , \ldq{}nAnyaH panthA vidyate\rdq{} (shve\. 3\.8) ityAdi\-shrutibhyashcha | nyAyAchcha, upAya\-bhUtAni hi karmANi saMskAra\-dvAreNa j~nAnasya | j~nAnena tvamR^itatva\-prAptiH | \ldq{}vidyayA vindate.amR^itam\rdq{} (ke\. 2\.4) ityAdi\-shruti\-smR^itibhyashcha | na hi nadyAH pArago nAvaM na mu~nchati yatheShTa\-desha\-gamanaM prati svAtantrye sati | AtmanaH karmAviShayatvaM na hi svabhAva\-siddhaM vastu siShAdhayiShati sAdhanaiH | svabhAva\-siddhashchAtmA | tathA na ApipayiShitaH | Atmatve sati nityAptatvAt | nApi vichikArayiShitaH | Atmatve sati nityatvAd avikAritvAdaviShayatvAdamUrttatvAchcha | shruteshcha \ldq{}na vardhate karmaNA\rdq{} (bR^i\. 4\.4\.23) ityAdi | smR^iteshcha \ldq{}avikAryo.ayamuchyate\rdq{} (gI\. 2\.25) iti | na cha sa~nchikIrShitaH \ldq{}shuddhamapApa\-viddham\rdq{} (I\. 8) ityAdi\-shrutibhyashcha | ananyatvAchcha | anyenAnyatsaMskriyate. (12) na chAtmano.anya\-bhUtA kriyA asti, na cha svenaivAtmanA svamAtmAnaM sa~nchikIrShet | na cha vastvantarAdhAnaM nityam | prAptirvA vastvantarasya nityA | nityatvaM cheShTaM mokShasya | ata utpanna\-vidyasya karmArambho.anupapannaH | ato vyAvR^itta\-bAhya\-buddheH Atma\-vij~nAnAya \ldq{}keneShitam\rdq{} ityAdyArambhaH || mantra 1 keneShitaM patati preShitaM manaH | kena prANaH prathamaH praiti yuktaH | keneShitAM vAchamimAM vadanti | chakShuH shrotraM ka u devo yunakti || 1\.1|| padabhAShyaM kena iShitaM kena kartrA iShitaM ##=## iShTaM ##=## abhipretaM sad manaH patati (13) gachChati svaviShayaM pratIti sambadhyate | \ldq{}iSheH\rdq{} AbhIkShNyArthasya (14) , gatyarthasya cha, ihAsambhavAd ichChArthasyaiva etadrUpamiti gamyate | iShitamiti iT\-prayogastu chChAndasaH | tasyaiva pra\-pUrvasya niyogArthe preShitaM ityetat | iShita\-preShita\-shabda\-dvayArthavichAraH tatra preShitamityevokte preShayitR^i\-preShaNa\-visheSha\-viShayAkA~NkShA syAt \- kena preShayitR^i\-visheSheNa kIdR^ishaM vA preShaNamiti | iShitamiti tu visheShaNe sati tadubhayaM nivarttate | kasyechChA\-mAtreNa preShitamityartha\-visheSha\-nirdhAraNAt | AkShepaH yadyeSho.artho.abhipretaH syAt \ldq{}keneShitam\rdq{} ityetAvataiva siddhatvAt \ldq{}preShitam\rdq{} iti na vaktavyam | api cha shabdAdhikyAdarthAdhikyaM yuktamiti ichChayA, karmaNA, vAchA vA, kena preShitamityartha\-visheSho.avagantuM yuktaH | samAdhAnaM na, prashna\-sAmarthyAt | dehAdi\-sa~NghAtAdanityAt karma\-kAryAd viraktaH, ato.anyat kUTasthaM nityaM vastu bubhutsamAnaH pR^ichChatIti sAmarthyAdupapadyate | itarathA ichChA\-vAkkarmabhirdehAdi\-sa~NghAtasya prerayitR^itvaM prasiddhamiti prashno.anarthakaH eva syAt | AkShepaH evamapi preShita\-shabdasyArtho na pradarshita eva | samAdhAnaM na, saMshayavato.ayaM prashnaH iti preShita\-shabdasyArtha\-visheSha upapadyate | kiM yathA\-prasiddhameva kArya\-karaNa\-sa~NghAtasya preShayitR^itvaM, kiM vA sa~NghAta\-vyatiriktasya svatantrasya ichChA\-mAtreNaiva mana\-Adi\-preShayitR^itvaM ityasyArthasya pradarshanArthaM \ldq{}keneShitaM patati preShitaM manaH\rdq{} iti visheShaNa\-dvayamupapadyate | manaHprabhR^itInAM pAratantryapradarshanaM AkShepaH nanu svatantraM manaH sva\-viShaye svayaM patatIti prasiddham | tatra kathaM prashna upapadyate iti | samAdhAnaM uchyate \- yadi svatantraM manaH pravR^itti\-nivR^itti\-viShaye syAt, tarhi sarvasya aniShTa\-chintanaM na syAt | anarthaM cha jAnan sa~Nkalpayati | atyugraduHkhe (15) cha kArye vAryamANamapi pravarttata eva manaH | tasmAdyukta eva \ldq{}keneShitam\rdq{} ityAdi\-prashnaH | kena prANaH yuktaH niyuktaH preritaH san praiti gachChati sva\-vyApAraM prati | prathamaH iti prANa\-visheShaNaM syAt, tatpUrvakatvAt sarvendriya\-pravR^ittInAm | kena iShitAM vAchaM imAM shabda\-lakShaNAM vadanti laukikAH | tathA chakShuH shrotraM cha sve sve viShaye ka u devaH dyotanavAn yunakti niyu~Nkte, prerayati || 1\.1|| vAkyabhAShyaM pravR^itti\-li~NgAd visheShArthaH prashna upapannaH | rathAdInAM (16) hi chetanAvadadhiShThitAnAM pravR^ittirdR^iShTA | na anadhiShThitAnAm | mana\-AdInAM cha achetanAnAM pravR^ittirdR^ishyate | taddhi li~NgaM chetanAvataH adhiShThAturastitve | karaNAni hi mana\-AdIni niyamena pravarttante | tannAsati chetanAvati adhiShThAtari upapadyate | tadvisheShasya cha anadhigamAt chetanAvatsAmAnye chAdhigate visheShArthaH prashna upapadyate | keneShitaM keneShTaM kasyechChA\-mAtreNa manaH patati gachChati, sva\-viShaye niyamena vyApriyata ityarthaH | manute.aneneti vij~nAna\-nimittamantaHkaraNaM manaH | preShitaM iva ityupamArthaH | na tu iShita\-preShita\-shabdayorarthAviha sambhavataH | na hi shiShyAn iva mana\-AdIni viShayebhyaH preShayatyAtmA | vivikta\-nitya\-chit\-svarUpatayA tu nimitta\-mAtraM pravR^ittau, nitya\-chikitsAdhiShThAtR^ivat (17) | prANaH iti nAsikA\-bhavaH, prakaraNAt (18) | prathamatvaM prachalana\-kriyAyAH prANa\-nimittatvAt | svato viShayAvabhAsa\-mAtraM karaNAnAM pravR^ittiH | chali\-kriyA tu prANasyaiva mana\-AdiShu | tasmAt prAthamyaM prANasya | praiti gachChati | yuktaH prayukta ityetat | vAchaH vadanaM kiM\-nimittam | prANinAM chakShuHshrotrayoshcha ko devaH prayoktA | karaNAnAmadhiShThAtA chetanavAn yaH sa kiM\-visheShaNaH ityarthaH || (1\.1) mantra 2 padabhAShyaM evaM pR^iShTavate yogyAyAha guruH | shrR^iNu yat tvaM pR^ichChasi, mana\-Adi\-karaNa\-jAtasya ko devaH sva\-viShayaM prati prerayitA, kathaM vA prerayati iti \- shrotrasya shrotraM manaso mano yat | vAcho ha vAchaM sa u prANasya prANaH | chakShuShashchakShuratimuchya ghIrAH | pretyAsmAllokAdamR^itA bhavanti || 1\.2|| padabhAShyaM shrotrasya shrotraM (19) shrR^iNotyaneneti shrotram | shabdasya shravaNaM prati karaNam | shabdAbhivya~njakaM shrotraM indriyam | tasya shrotraM saH yastvayA pR^iShTaH \ldq{}chakShuH shrotraM ka u devo yunakti\rdq{} iti | prativachanasya anurUpatvapradarshanaM AkShepaH asAvevaM\-vishiShTaH shrotrAdIni niyu~Nkte iti vaktavye, nanvetadananurUpaM prativachanaM \ldq{}shrotrasya shrotram\rdq{} iti | samAdhAnaM naiSha doShaH | tasyAnyathA visheShAnavagamAt | yadi hi shrotrAdi\-vyApAra\-vyatiriktena sva\-vyApAreNa vishiShTaH shrotrAdi\-niyoktA avagamyeta dAtrAdi\-prayoktR^ivat, tadA idamananurUpaM prativachanaM syAt | na tviha shrotrAdInAM prayoktA svavyApAra\-vishiShTo lavitrAdivad adhigamyate | shrotrAdInAmeva tu saMhatAnAM vyApAreNa, Alochana\-sa~NkalpAdhyavasAya\-lakShaNena, phalAvasAna\-li~Ngena avagamyate \- asti hi shrotrAdibhirasaMhataH yatprayojana\-prayuktaH shrotrAdi\-kalApo gR^ihAdivad iti | saMhatAnAM parArthatvAdavagamyate shrotrAdInAM prayoktA | tasmAd anurUpamevedaM prativachanaM \ldq{}shrotrasya shrotram\rdq{} ityAdi | shrotrasya shrotramiti shrotrAdInAM prakAshakatvaM AkShepaH kaH punaratra padArthaH \ldq{}shrotrasya shrotram\rdq{} ityAdeH? na hi shrotrasya shrotrAntareNArthaH (20) , yathA prakAshasya prakAshAntareNa | samAdhAnaM naiSha doShaH | ayamatra padArthaH \- shrotraM tAvat sva\-viShaya\-vya~njana\-samarthaM dR^iShTam | tachcha sva\-viShaya\-vya~njana\-sAmarthyaM shrotrasya chaitanye hyAtma\-jyotiShi nitye.asaMhate sarvAntare sati bhavati, na asati iti | ataH shrotrasya shrotramityAdyupapadyate | tathA cha shrutyantarANi \- \ldq{}AtmanaivAyaM jyotiShA.a.aste\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.6) , \ldq{}tasya bhAsA sarvamidaM vibhAti\rdq{} (ka\. 2\.2\.15, mu\. 2\.2\.10, shve\. 6\.14) , \ldq{}yena sUryastapati tejaseddhaH\rdq{} (tai\.brA\. 3\.12\.9\.7) ityAdIni | \ldq{}yadAditya\-gataM tejo jagadbhAsayate.akhilam\rdq{} (gI\. 15\.12) , \ldq{}kShetraM kShetrI tathA kR^itsnaM prakAshayati bhArata\rdq{} (gI\. 13\.33) iti cha gItAsu | kAThake cha \ldq{}nityo nityAnAM chetanashchetanAnAm\rdq{} (ka\. 2\.2\.13) iti | shrotrAdyeva sarvasyAtma\-bhUtaM chetanamiti prasiddham | tadiha nivartyate | asti kimapi vidvad\-buddhi\-gamyaM sarvAntaratamaM kUTasthaM ajamajaramamR^itamabhayaM shrotrAderapi shrotrAdi tatsAmarthya\-nimittam (21) iti prativachanaM shabdArthashcha upapadyate eva | tathA manasaH antaHkaraNasya manaH. (22) na hi antaHkaraNamantareNa chaitanya\-jyotiShA dIpitaM sva\-viShaya\-sa~NakalpAdhyavasAyAdi\-samarthaM syAt | tasmAd manaso.api mana iti | iha buddhi\-manasI ekIkR^itya nirdesho manasa iti | yad vAcho ha vAcham | yachChabdo yasmAdarthe shrotrAdibhiH sarvaiH sambadhyate | yasmAchChrotrasya shrotraM, yasmAnmanaso mana ityevam | vAcho ha vAgiti vibhaktinirNayaH \ldq{}vAcho ha vAcham\rdq{} iti dvitIyA prathamAtvena vipariNamyate, \ldq{}prANasya prANaH\rdq{} iti darshanAt | \ldq{}vAcho ha vAcham\rdq{} ityetadanurodhena \ldq{}prANasya prANam\rdq{} iti kasmAd dvitIyaiva na kriyate? na, bahUnAM anurodhasya yuktatvAt | \ldq{}vAcham\rdq{} ityasya \ldq{}vAg\rdq{} ityetAvadvaktavyaM, \ldq{}saH u prANasya prANaH\rdq{} iti shabda\-dvayAnurodhena (23) | evaM hi bahUnAmanurodho yuktaH kR^itaH syAt | pR^iShTaM cha vastu prathamayaiva nirdeShTuM yuktam | sa yastvayA pR^iShTaH prANasya prANAkhya\-vR^itti\-visheShasya prANaH tatkR^itaM hi prANasya prANana\-sAmarthyam | na hi AtmanA anadhiShThitasya prANanamupapadyate | \ldq{}ko hyevAnyAtkaH prANyAdyadeSha AkAsha Anando na syAt\rdq{} (tai\.A\. 2\.7\.1) , \ldq{}UrdhvaM prANamunnayatyapAnaM pratyagasyati\rdq{} (ka\. 2\.2\.3) , ityAdi\-shrutibhyaH | ihApi cha vakShyate \ldq{}yena prANaH praNIyate tadeva brahma tvaM viddhi\rdq{} (ke\. 1\.8) iti | AkShepaH shrotrAdIndriya\-prastAve ghrANasyaiva grahaNaM yuktaM, na tu prANasya (24) | samAdhAnaM satyamevam, prANa\-grahaNenaiva tu ghrANasya (25) |) grahaNaM kR^itameva manyate shrutiH | sarvasyaiva (26) karaNa\-kalApasya yadartha\-prayuktA pravR^ittiH tad brahmeti prakaraNArtho vivakShitaH | tathA chakShuShashchakShuH | rUpa\-prakAshakasya chakShuSho yadrUpa\-grahaNa\-sAmarthyaM tadAtma\-chaitanyAdhiShThitasyaiva | ataH chakShuShashchakShuH | j~nAtvA\-pada\-adhyAhAra\-nirUpaNaM praShTuH pR^iShTasyArthasya j~nAtumiShTatvAt shrotrAdeH shrotrAdi\-lakShaNaM yathoktaM brahma \ldq{}j~nAtvA\rdq{} ityadhyAhriyate | \ldq{}amR^itAH bhavanti\rdq{} iti phala\-shruteshcha | j~nAnAd.hdhyamR^itatvaM prApyate | \ldq{}j~nAtvA.atimuchya (27) \ldq{}iti sAmarthyAt shrotrAdi\-karaNa\-kalApaM ujjhitvA | shrotrAdau hyAtma\-bhAvaM kR^itvA tadupAdhiH san tadAtmanA jAyate, mriyate, saMsarati cha | ataH \ldq{}shrotrAdeH shrotrAdi\-lakShaNaM brahma AtmA\rdq{} iti viditvA atimuchya shrotrAdyAtma\-bhAvaM parityajya | ye shrotrAdyAtma\-bhAvaM parityajanti te dhIrAH dhImantaH | na hi vishiShTa\-dhImatvamantareNa shrotrAdyAtma\-bhAvaH shakyaH parityaktum | pretya vyAvR^itya asmAd lokAt putra\-mitra\-kalatra\-bandhuShu mamAhambhAva\-saMvyavahAra\-lakShaNAt | tyakta\-sarvaiShaNA bhUtvA ityarthaH | amR^itAH amaraNa\-dharmANo bhavanti | \ldq{}na karmaNA na prajayA dhanena tyAgenaike amR^itatvamAnashuH\rdq{} (kai\. 1\.2) , \ldq{}parA~nchi khAni vyatR^iNatsvayambhUH tasmAtparA~N pashyati nAntarAtman | kashchiddhIraH pratyagAtmAnamaikShadAvR^itta\-chakShuramR^itattvamichChan\rdq{} (ka\. 2\.1\.1) , \ldq{}yadA sarve pramuchyante kAmA ye.asya hR^idi shritAH\.\.\. atra brahma samashnute\rdq{} (ka\. 2\.3\.14) ityAdi\-shrutibhyaH | athavA atimuchya ityanenaiva eShaNA\-tyAgasya siddhatvAt asmAllokAt pretya asmAchCharIrAdapetya, mR^itvetyarthaH || 1\.2|| vAkyabhAShyaM \ldq{}shrotrasya shrotram\rdq{} ityAdi prativachanaM nirvisheShasya nimittatvArtham (28) | (29) vikriyAdi\-visheSha\-rahitasyAtmano mana\-Adi\-pravR^ittau nimittatvaM ityetat \ldq{}shrotrasya shrotram\rdq{} ityAdi\-prativachanArthaH, anugamAt | tadanugatAni hyatrAsminnarthe.akSharANi | katham? shrR^iNotyaneneti shrotram | tasya shabdAvabhAsakatvaM shrotratvam (30) | shabdopalabdhR^i\-rUpatayA avabhAsakatvaM na svataH shrotrasya, achidrUpatvAt | Atmanashcha chidrUpatvAt, yachChrotrasya upalabdhR^itvena avabhAsakatvaM tadAtma\-nimittatvAt \ldq{}shrotrasya shrotram\rdq{} ityuchyate | yathA kShatrasya kShatram (31) | yathA vA udakasyauShNyamagni\-nimittamiti dagdhurapyudakasya dagdhA agniruchyate | udakamapi hyagni\-saMyogAdagniruchyate tadvat | anityaM (32) yatsaMyogAdupalabdhR^itvaM tatkaraNaM shrotrAdi | udakasya iva dagdhR^itvamanityaM hi tatra tat | yatra tu nityamupalabdhR^itvam, agnau iva auShNyaM, sa nityopalabdhi\-svarUpatvAd dagdhA iva upalabdhochyate | shrotrAdiShu shrotR^itvAdyupalabdhiH anityA, nityA chAtmani | ataH \ldq{}shrotrasya shrotram\rdq{} ityAdyakSharaNAM arthAnugamAt upapadyate nirvisheShasya upalabdhi\-svarUpasyAtmano mana\-Adi\-pravR^itti\-nimittatvamiti | mana\-AdiShvevaM yathoktam | \ldq{}vAcho ha vAchaM\rdq{} \ldq{}prANasya prANaH\rdq{} iti vibhakti\-dvayaM (33) sarvatraiva draShTavyam | katham? pR^iShTatvAt svarUpa\-nirdeshaH, prathamayaiva cha nirdeshaH | tasya cha j~neyatvAt karmatvamiti dvitIyA | ato \ldq{}vAcho ha vAchaM\rdq{} \ldq{}prANasya prANaH\rdq{} ityasmAt sarvatraiva vibhakti\-dvayam | yadetachChrotrAdyupalabdhi\-nimittaM (34) \ldq{}shrotrasya shrotram\rdq{} ityAdi\-lakShaNaM nityopalabdhi\-svarUpaM nirvisheShamAtma\-tattvaM tad buddhvA atimuchya anavabodha\-nimittAdhyAropitAd (35) bud.hdhyAdi\-lakShaNAt saMsArAd mokShaNaM kR^itvA dhIrAH dhImantaH pretya asmAllokAt sharIrAt pretya viyujya anyasmin apratisandhIyamAne (36) nirnimittatvAd amR^itAH bhavanti | sati hyaj~nAne karmANi sharIrAntaraM pratisandadhate | AtmAvabodhe tu sarva\-karmArambha\-nimittAj~nAna\-viparIta\-vidyAgni\-vipluShTatvAt (37) karmaNAmiti (38) anArambhe.amR^itA eva bhavanti | sharIrAdi\-santAnAvichCheda\-pratisandhAnAdyapekShayA (39) adhyAropita\-mR^ityu\-viyogAt pUrvamapyamR^itAH santo nityAtma\-svarUpattvAt, (40) \ldq{}amR^itA bhavanti\rdq{} ityupacharyate || 2|| mantra 3 yasmAt shrotrAderapi shrotrAdyAtma\-bhUtaM brahma ataH \- na tatra chakShurgachChati | na vAggachChati | no mano na vidmo na vijAnImo yathaitadanushiShyAt | anyadeva tadviditAdatho aviditAdadhi iti shushruma pUrveShAM yenastadvyAchachakShire || 1\.3|| padabhAShyaM na tatra tasmin brahmaNi chakShurgachChati | svAtmani gamanAsambhavAt | tathA na vAggachChati | vAchA (41) hi shabda uchchAryamANo.abhidheyaM prakAshayati yadA, tadA.abhidheyaM prati vAggachChati ityuchyate | tasya cha shabdasya tannirvarttakasya cha karaNasya AtmA brahma | ato na vAggachChati | yathA agnirdAhakaH prakAshakashchApi san na hyAtmAnaM prakAshayati dahati vA, tadvat | no manaH manashchAnyasya sa~NkalpayitR^i, adhyavasAyitR^i cha sad, nAtmAnaM sa~Nkalpayati, adhyavasyati cha, tasyApi brahma Atmeti | indriya\-manobhyAM hi vastuno vij~nAnam | tadagocharatvAd na vidmaH tadbrahma IdR^ishamiti | ato na vijAnImaH yathA yena prakAreNa etad brahma anushiShyAd upadishet shiShyAyetyabhiprAyaH | yaddhi karaNa\-gocharaM tadanyasmai upadeShTuM shakyaM jAti\-guNa\-kriyA\-visheShaNaiH | na tajjAtyAdi visheShaNavad brahma | tasmAd viShamaM shiShyAnupadeshena pratyAyayitumiti, upadeshe tadartha\-grahaNe cha yatnAtishaya\-karttavyatAM darshayati \- na vidma ityAdi | AgamavAkyasya avataraNikA atyantameva upadesha\-prakAra\-pratyAkhyAne prApte tadapavAdo.ayamuchyate | satyamevaM pratyakShAdibhiH pramANaiH na paraH pratyAyayituM shakyaH, Agamena tu shakyata eva pratyAyayitumiti | tadupadeshArthamAgamamAha \ldq{}anyadeva tadviditAdatho aviditAdadhi\rdq{} iti | vyAkR^itAvyAkR^itAbhyAmanyad brahma anyadeva pR^ithageva tad yatprakR^itaM shrotrAdInAM shrotrAdItyuktamaviShayashcha teShAM, tad viditAd anyadeva hi | viditaM nAma yadvidi\-kriyayA atishayenAptaM tadvidi\-kriyA\-karma\-bhUtam | kvachit ki~nchit kasyachit viditaM syAditi sarvameva vyAkR^itaM viditameva | tasmAdanyadeva ityarthaH | aviditamaj~nAtaM tarhi iti prApte Aha \- atho api aviditAd vidita\-viparItAdavyAkR^itAvidyA\-lakShaNAd vyAkR^ita\-bIjAt, adhi iti uparyarthe, lakShaNayA anyadityarthaH | yaddhi yasmAdadhi upari bhavati, tat tasmAd anyaditi prasiddham | heyopAdeyavyatiriktatvapratipAdanadvArA brahmaNaH AtmAbhinnatva\-pratipAdanaM yadviditaM tadalpaM, martyaM, duHkhAtmakaM cha (ChA\. 7\.24\.1) iti heyam | (42) tasmAd viditAdanyad brahma ityukte (43) tvaheyatvamuktam | tathA aviditAdadhi ityukte.anupAdeyatvamuktaM syAt. (44) kAryArthaM hi kAraNamanyadanyena upAdIyate | atashcha (45) na vedituH anyasmai prayojanAya anyadupAdeyaM bhavatIti | evaM viditAviditAbhyAmanyaditi heyopAdeya\-pratiShedhena svAtmano.ananyatvAd brahma\-viShayA jij~nAsA shiShyasya nivarttitA (46) syAt | na hi anyasya svAtmano viditAviditAbhyAmanyatvaM vastunaH sambhavati ityAtmA brahma ityeSha vAkyArthaH | \ldq{}ayamAtmA brahma\rdq{} (mA\. 2) , \ldq{}ya AtmA apahatapApmA\rdq{} (ChA\. 8\.7\.1) , \ldq{}yatsAkShAdaparokShAd brahma\rdq{} (bR^i\. 3\.4\.1) , \ldq{}ya AtmA sarvAntaraH\rdq{} (bR^i\. 3\.4\.1) ityAdi\-shrutyantarebhyashcheti | pratyagAtmabrahmaikyopadeshaHsampradAyAgataH evaM sarvAtmanaH sarva\-visheSha\-rahitasya chinmAtra\-jyotiSho brahmatva\-pratipAdakasya vAkyArthasya AchAryopadesha\-paramparayA prAptatvamAha \- iti shushrumetyAdi | brahma cha evaM AchAryopadesha\-paramparayA evAdhigantavyaM na tarkataH, pravachana\-medhA\-bahushruta\-tapo\-yaj~nAdibhyashcha, iti evaM shushruma shrutavanto vayaM pUrveShAM AchAryANAM vachanam | ye AchAryAH naH asmabhyaM brahma vyAchachakShire vyAkhyAtavanto vispaShTaM kathitavantaH, teShAmityarthaH || 1\.3|| vAkyabhAShyaM na tatra chakShurgachChati iti ukte.api paryanuyoge heturapratipatteH (47) | \ldq{}shrotrasya shrotram\rdq{} ityevamAdinA ukte.apyAtma\-tattve.apratipannatvAt sUkShmatva\-hetoH vastunaH punaH punaH paryanuyuyukShA (48) \-kAraNaM (durvij~neyatvam) Aha (49) \- na tatra chakShurgachChati iti | tatra shrotrAdyAtma\-bhUte chakShurAdIni \- vAkchakShuShoH sarvendriyopalakShaNArthatvAd \- na vij~nAnamutpAdayanti | sukhAdivat tarhi gR^ihyeta antaH\-karaNenAta Aha \- no manaH | na sukhAdivad manaso viShayastat | indriyAviShayatvAt (50) | na vidmo na vijAnImaH antaHkaraNena yathA etad brahma mana\-Adi\-karaNa\-jAtaM anushiShyAd anushAsanaM kuryAt, pravR^itti\-nimittaM bhavet tathA, aviShayatvAnna vidmo na vijAnImaH | athavA shrotrAdInAM shrotrAdi\-lakShaNaM brahma visheSheNa darshaya ityuktaH AchArya Aha \- na shakyate darshayitum | kasmAt? na tatra chakShurgachChati ityAdi pUrvavatsarvam | atra tu visheSho yathaitadanushiShyAditi | yathaitad anushiShyAt pratipAdayet anyo.api shiShyAn ito.anyena vidhinetyabhiprAyaH | sarvathApi brahma bodhaya ityukta AchArya Aha \- anyadeva tadviditAdatho aviditAdadhi ityAgamaM, viditAviditAbhyAmanyatvam | yo hi j~nAtA sa eva saH (51) , sarvAtmakatvAt (52) | ataH sarvAtmano j~nAturj~nAtrantarAbhAvAd viditAdanyatvam | \ldq{}sa vetti vedyaM na cha tasyAsti vettA\rdq{} (shve\. 3\.19) iti cha mantra\-varNAt | \ldq{}vij~nAtAramare kena vijAnIyAt\rdq{} (bR^i\. 2\.4\.14) iti cha vAjasaneyake | api cha vyaktameva (53) viditaM, tasmAdanyad ityabhiprAyaH | yadviditaM vyaktaM tadanya\-viShayatvAdalpaM savirodhaM, tato.anityam, ata evAnekatvAdashuddham, ata eva tadvilakShaNaM (54) brahma iti siddham | AkShepaH astu tarhyaviditam | sa~NkShipta\-samAdhAnaM na, vij~nAnAnapekShatvAt | samAdhAnasya vivaraNaM yad.hdhyaviditaM tadvij~nAnApekSham | avidita\-vij~nAnAya hi loka\-pravR^ittiH | idaM tu vij~nAnAnapekSham | kasmAt? vij~nAna\-svarUpatvAt | na hi yasya yatsvarUpaM tattenAnyato.apekShyate | na cha svata evApekShA anapekShameva (55) siddhatvAt | pradIpaH svarUpAbhivyaktau na prakAshAntaramanyato.apekShyate svato vA | yad.hdhyanapekShaM (56) tatsvata eva siddham | prakAshAtmakatvAt pradIpasya (57) apekShito.apyanarthakaH syAt, prakAshe visheShAbhAvAt | na hi pradIpasya svarUpAbhivyaktau pradIpa\-prakAsho.arthavAn | na cha evamAtmano.anyatra vij~nAnaM asti, yena svarUpa\-vij~nAne.apyapekShyate (58) | sa~NkShiptAkShepaH (vivaraNamadhastAt) virodha iti chet | sa~NkShipta\-samAdhAnaM (vivaraNamadhastAt) na, anyatvAt | AkShepasya vivaraNaM svarUpa\-vij~nAne vij~nAna\-svarUpatvAd vij~nAnAntaraM nApekShata ityetadasat | dR^ishyate hi viparIta\-j~nAnam (59) Atmani samyagj~nAnaM cha | na jAnAmyAtmAnamiti | shruteshcha \ldq{}tattvamasi\rdq{} (ChA\. 6\.8\.7) , \ldq{}AtmAnamevAvet\rdq{} (bR^i\. 1\.4\.10) , \ldq{}etaM vai tamAtmAnaM viditvA\rdq{} (bR^i\. 3\.5\.1) iti cha sarvatra shrutiShu Atma\-vij~nAne vij~nAnAntarApekShatvaM dR^ishyate | tasmAt pratyakSha\-shruti\-virodhaH (60) iti chet | samAdhAnasya vivaraNaM na, kasmAt? anyo hi sa AtmA bud.hdhyAdi\-kArya\-karaNa\-sa~NghAtAbhimAna\-santAnAvichCheda\-lakShaNo.avivekAtmako bud.hdhyavabhAsa\-pradhAnaH chakShurAdi\-karaNo nitya\-chitsvarUpAtmAntaHsAro yatrAnityaM vij~nAnamavabhAsate | bauddha\-pratyayAnAM AvirbhAva\-tirobhAva\-dharmakatvAt taddharmatayaiva vilakShaNamapi chAvabhAsate | antaH\-karaNasya (61) manaso.api mano.antargatatvAt sarvAntara\-shruteH (62) | antargatena nitya\-vij~nAna\-svarUpeNa AkAshavad aprachalitAtmanA antargarbha\-bhUtena bAhyo bud.hdhyAtmA tadvilakShaNaH, archibhiH iva agniH pratyayairAvirbhAva\-tirobhAva\-dharmakairvij~nAnAbhAsa\-rUpaiH anityaiH anitya\-vij~nAnaH, AtmA, sukhI, duHkhI, ityabhyupagato laukikaiH (63) | ato.anyo nitya\-vij~nAna\-svarUpAdAtmanaH | tatra (64) hi vij~nAnApekShA viparIta\-j~nAnatvaM chopapadyate, na punaH nitya\-vij~nAne | bodhopadeshasya adhyAsanirAsArthatvaM AkShepaH \ldq{}tattvamasi\rdq{} iti bodhopadesho na upapadyate iti chet | \ldq{}AtmAnamevAvet\rdq{} (bR^i\. 1\.4\.10) ityevamAdIni cha nitya\-bodhAtmakatvAt | na hi Adityo.anyena prakAshyate | ataH tadartha\-bodhopadeshaH anarthaka iti chet | samAdhAnaM na, lokAdhyAropApohArthatvAt | sarvAtmani hi nitya\-vij~nAne bud.hdhyAdyanitya\-dharmAH (65) lokairadhyAropitA AtmAvivekataH | tadapohArtho bodhopadesho bodhAtmanaH | tatra (66) cha bodhAbodhau sama~njaso | anya\-nimittatvAd (67) udaka iva auShNyaM agni\-nimittaM, rAtryahanI iva Aditya\-nimitte | loke nityAvauShNya\-prakAshAvagnyAdityayoH anyatra (68) bhAvAbhAvayoH nimittatvAd anityau iva upacharyete | dhakShatyagniH, prakAshayiShyati savitA, iti tadvat | evaM cha sukha\-duHkha\-bandha\-mokShAdyadhyAropo lokasya, tadapekShya \ldq{}tattvamasi\rdq{}, (ChA\. 6\.8\.7) \ldq{}AtmAnamevAvet\rdq{}, (bR^i\. 1\.4\.10) ityAtmAvabodhopadeshena shrutayaH kevalaM adhyAropApohArthAH | yathA savitA.asau prakAshayati AtmAnam (69) iti tadvad bodhAbodha\-karttR^itvaM (70) cha nitya\-bodhAtmani | tasmAd (71) anyadaviditAt | adhi\-shabdashcha anyArthe | yadvA yaddhi yasyAdhi tattato.anyat sAmarthyAt (72) | yathA adhi bhR^ityAdInAM rAjA | avyaktameva aviditaM tato.anyadityarthaH | viditamaviditaM cha vyaktAvyakte kArya\-kAraNatvena vikalpite | tAbhyAmanyad brahma vij~nAna\-svarUpaM sarva\-visheSha\-pratyastamitamityayaM samudAyArthaH | ata evAtmatvAd na heya upAdeyo vA (73) | anyad hi anyena heyamupAdeyaM vA | na tenaiva (74) tad yasya kasyachid heyamupAdeyaM vA bhavati | AtmA cha brahma sarvAntarAtmatvAd aviShayam | ataH (75) anyasyApi na heyamupAdeyaM vA | anyAbhAvAchcha (76) | iti shushruma pUrveShAM ityAgamopadeshaH | vyAchachakShire ityasvAtantryaM tarka\-pratiShedhArtham | ye naH tad brahma uktavantaH te nityamevAgamaM brahma\-pratipAdakaM vyAkhyAtavantaH, na punaH sva\-buddhi\-prabhaveNa tarkeNa uktavanta ityAgama\-pAramparyAvichChedaM darshayati vidyA\-stutaye | tarkastu anavasthitAH (bra\.sU\. 2\.1\.11) bhrAnto.api bhavati iti || 3|| mantra 4 padabhAShyAvataraNikA \ldq{}anyadeva tadviditAdatho aviditAdadhi\rdq{} ityanena vAkyena \ldq{}AtmA brahma\rdq{} iti pratipAdite shroturAsha~NkA jAtA \- tatkathaM nvAtmA brahma? AtmA hi nAmAdhikR^itaH karmaNyupAsane cha, saMsArI, karmopAsanaM vA sAdhanamanuShThAya brahmAdi\-devAn svargaM vA prAptumichChati | tattasmAdanya upAsyaH \ldq{}viShNuH\rdq{} \ldq{}IshvaraH\rdq{} \ldq{}indraH\rdq{} cha \ldq{}prANaH\rdq{} vA brahma bhavitumarhati, natvAtmA | loka\-pratyaya\-virodhAt | yathA anye tArkikAH \ldq{}IshvarAdanya AtmA\rdq{} ityAchakShate tathA karmiNaH \ldq{}amuM yaja, amuM yaja\rdq{} ityanyA eva devatA upAsate | tasmAdyuktaM yadviditamupAsyaM tad brahma bhavet | tato.anya upAsakaH iti | tAmetAmAsha~NkAM shiShya\-li~NgenopalakShya tadvAkyAdvA Aha, maivaM sha~NkiShThAH \- yadvAchAnabhyuditaM yena vAgabhyudyate | tadeva brahma tvaM viddhi nedaM yadidamupAsate || 1\.4|| padabhAShyaM yat chaitanya\-mAtra\-sattAkam, vAchA vAgiti jihvAmUlAdiShvaShTasu (77) sthAneShu viShaktamAgneyaM varNAnAmabhivya~njakaM karaNam | varNAshcha artha\-sa~Nketa\-parichChinnA etAvanta evaM krama\-prayuktA iti | evaM tadabhivya~NgyaH (78) shabdaH padaM vAgiti uchyate | \ldq{}akArau vai sarvA vAk, saiShA sparsha (79) \-antaHstha (80) \-UShmabhiH (81) vyajyamAnA bahvI nAnA\-rUpA bhavati\rdq{} (ai\.A\. 2\.3\.7\.13) iti shruteH | mitam (82) amitaM (83) svaraH (84) satyAnR^ite (85) eSha vikAro yasyAstayA vAchA padatvena parichChinnayA karaNa\-guNavatyA anabhyuditaM aprakAshitamanabhyuktam | yena brahmaNA vivakShite.arthe sakaraNA vAg abhyudyate chaitanya\-jyotiShA prakAshyate prayujyate ityetat | \ldq{}yadvAcho ha vAg\rdq{} ityuktam | \ldq{}vadanvAk\rdq{} (bR^i\. 1\.4\.7) , \ldq{}yo vAchamantaro yamayati\rdq{} (bR^i\. 3\.7\.17) , ityAdi cha vAjasaneyake | \ldq{}yA vAk puruSheShu sA ghoSheShu pratiShThitA kashchittAM veda brAhmaNaH\rdq{} iti prashnamutpAdya prativachanamuktaM \ldq{}sA vAgyayA svapne bhAShate (86) \ldq{}iti | sA hi vakturvaktirnityA vAk chaitanya\-jyotiH\-svarUpA | \ldq{}na hi vakturvakterviparilopo vidyate\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.26) iti shruteH | tadeva Atma\-svarUpaM brahma niratishayaM bhUmAkhyaM, bR^ihattvAt brahmeti viddhi vijAnIhi tvam | yairvAgAdyupAdhibhiH vAcho ha vAk, chakShuShashchakShuH, shrotrasya shrotraM, manaso manaH, karttA, bhoktA, vij~nAtA, niyantA, prashAsitA, vij~nAnamAnandaM brahma, ityevamAdayaH saMvyavahArAH asaMvyavahAre nirvisheShe pare sAmye brahmaNi pravarttante tAn vyudasya AtmAnameva nirvisheShaM brahma viddhIti eva\-shabdArthaH | nedaM brahma yadidaM ityupAdhi\-bheda\-vishiShTaM anAtmeshvarAdi upAsate dhyAyanti | \ldq{}tadeva brahma tvaM viddhi\rdq{} ityukte.api (87) \ldq{}nedaM brahma\rdq{} ityanAtmano.abrahmatvaM punaruchyate, niyamArtham (88) , anya\-brahma\-buddhi\-parisa~NkhyAnArthaM (89) vA || 1\.4|| vAkyabhAShyaM vAgaviShayatvaM vAkprakAshakatvaM cha brahma yadvAchA iti mantrAnuvAdo (90) dR^iDha\-pratIteH | \ldq{}anyadeva tadviditAt\rdq{} iti yo.ayamAgamArtho brAhmaNokto.asyaiva draDhimne mantrAH \ldq{}yadvAchA\rdq{} ityAdayaH paThyante | yad brahma vAchA shabdena anabhyuditaM anabhyuktaM aprakAshitamityetat | yena vAg abhyudyate iti vAkprakAsha\-hetutvoktiH | yena prakAshyate iti vAcho.abhidhAnasya abhidheya\-prakAshakatvasya hetutvamuchyate (91) brahmaNaH | uktaM cha \ldq{}keneShitAM vAchamimAM vadanti\rdq{}, \ldq{}yadvAcho ha vAcham\rdq{} iti | \ldq{}tadeva brahma tvaM viddhi\rdq{} ityaviShayatvena brahmaNa AtmanyavasthApanArtha AmnAyaH | yadvAchAnabhyuditaM, vAkprakAsha\-nimittaM cheti brahmaNo.aviShayatvena vastvantara\-jighR^ikShAM (92) nivartya svAtmanyeva avasthApayati AmnAyaH, \ldq{}tadeva brahma tvaM viddhi\rdq{} iti yatnataH (93) uparamayati, \ldq{}nedam\rdq{} ityupAsya\-pratiShedhAchcha (94) || 4|| mantra 5 yanmanasA na manute | yenAhurmanomatam | tadeva brahma tvaM viddhi | nedaM yadidamupAsate || 1\.5|| padabhAShyaM yat2\.1 manasA na manute | manaH ityantaHkaraNaM buddhi\-manasorekatvena gR^ihyate | manute.anena iti manaH, sarva\-karaNa\-sAdhAraNaM (95) , sarva\-viShaya\-vyApakatvAt | \ldq{}kAmaH (96) sa~Nkalpo vichikitsA shraddhA.ashraddhA, dhR^itiradhR^itirhrIrdhIrityetat sarvaM mana eva\rdq{} (bR^i\. 1\.5\.3) iti shruteH kAmAdi\-vR^ittimanmanaH | tena manasA yat chaitanya\-jyotirmanaso.avabhAsakaM na manute na sa~Nkalpayati, nApi nishchinoti (97) , manaso.avabhAsakatvena (98) niyantR^itvAt | sarva\-viShayaM prati (99) pratyageveti svAtmani na pravarttate.antaH\-karaNam | antaHsthena hi chaitanya\-jyotiShA avabhAsitasya manaso manana\-sAmarthyam | tena (100) savR^ittikaM manaH yena brahmaNA mataM viShayI\-kR^itaM vyAptaM AhuH kathayanti brahma\-vidaH | tasmAt tadeva manasa AtmAnaM pratyakchetayitAraM brahma viddhi | nedaM ityAdi pUrvavat || 1\.5|| vAkyabhAShyaM yanmanasA ityAdi samAnam | mano mataM iti | yena brahmaNA mano.api viShayIkR^itaM nitya\-vij~nAna\-svarUpeNa ityetat | sarvakaraNAnAmaviShayaM tAni (101) cha savyApArANi saviShayANi nitya\-vij~nAna\-svarUpAvabhAsatayA yenAvabhAsyante (102) iti shlokArthaH | \ldq{}kShetraM kShetrI tathA kR^itsnaM prakAshayati\rdq{} (gI\. 13\.33) iti smR^iteH | \ldq{}tasya bhAsA\rdq{} (mu\. 2\.2\.10) iti chAtharvaNe || 5|| yachchakShuShA na pashyati yena chakShUMShi pashyati | tadeva brahma tvaM viddhi | nedaM yadidamupAsate || 1\.6|| padabhAShyaM yat2\.1 chakShuShA na pashyati na viShayI\-karoti antaH\-karaNa\-vR^itti\-saMyuktena (103) lokaH | yena chakShUMShi (104) antaH\-karaNa\-vR^itti\-bheda\-bhinnAH (105) chakShurvR^ittIH2\.3 pashyati (106) lokaH chaitanyAtma\-jyotiShA viShayI\-karoti vyApnoti | tadeva ityAdi pUrvavat || 1\.6|| yachChrotreNa na shrR^iNoti | yena shrotramidaM shrutam | tadeva brahma tvaM viddhi | nedaM yadidamupAsate || 1\.7|| padabhAShyaM yat yat2\.1 shrotreNa na shrR^iNoti digdevatAdhiShThitena AkAsha\-kAryeNa mano\-vR^itti\-saMyuktena na viShayI\-karoti lokaH | yena shrotramidaM shrutaM yatprasiddhaM (107) chaitanyAtma\-jyotiShA viShayI\-kR^itaM (108) | tadeva ityAdi pUrvavat || 1\.7|| yatprANena na prANiti | yena prANaH praNIyate | tadeva brahma tvaM viddhi | nedaM yadidamupAsate || 1\.8|| padabhAShyaM yat prANena dhrANena pArthivena nAsikA\-puTAntaravasthitena antaH\-karaNa\-prANa\-vR^ittibhyAM sahitena yad na prANiti gandhavanna viShayI\-karoti | yena chaitanyAtma\-jyotiShA ava\-bhAsyatvena sva\-viShayaM prati prANaH praNIyate | tadeva ityAdi sarvaM samAnam || 1\.8|| vAkyabhAShyaM \ldq{}yena prANaH\rdq{} iti kriyA\-shaktirapyAtma\-vij~nAna\-nimittetyatat || 6\-8|| || iti prathamaH khaNDaH || \section{adhyAya 2} mantra 1 evaM \ldq{}heyopAdeya\-viparItaH tvamAtmA brahma\rdq{} iti pratyAyitaH shiShyaH \ldq{}ahameva brahma iti suShThu vedAhaM mAm\rdq{} iti gR^ihNIyAd ityAsha~Nkya (109) AchAryaH shiShya\-buddhi\-vichAlanArthaM yadItyAha | brahmaNo.avedyatve hetuH AkShepaH nanu iShTaiva suvedAhamiti nishchitA pratipattiH | samAdhAnaM satyaM iShTA nishchitA pratipattiH, na hi suvedAhamiti | yaddhi vedyaM vastu viShayIbhavati, tat suShThu vedituM shakyam | dAhyaM iva dagdhuM agnerdagdhuH, na tvagneH svarUpameva | sarvasya hi vedituH svAtmA brahmeti sarva\-vedAntAnAM sunishchito.arthaH | iha cha tadeva pratipAditaM prashna\-prativachanoktyA \ldq{}shrotrasya shrotram\rdq{} ityAdyayA | \ldq{}yadvAchAnabhyuditam\rdq{} iti cha visheShataH avadhAritam | brahmavitsampradAya\-nishchayashchoktaH \ldq{}anyadeva tadviditAdatho aviditAdadhi\rdq{} iti | upanyastamupasaMhariShyati cha \ldq{}avij~nAtaM vijAnatAM vij~nAtaM avijAnatAm\rdq{} iti | tasmAdyuktameva shiShyasya \ldq{}suveda\rdq{} iti buddhiM nirAkarttum | na hi veditA vedituH (110) vedituM shakyo.agniH iva dagdhumagneH dagdhuH | na chAnyo veditA brahmaNo.asti yasya vedyamanyat syAd brahma | \ldq{}nAnyadato.asti vij~nAtR^i\rdq{} (bR^i\. 3\.8\.11) ityanyo vij~nAtA pratiShidhyate | tasmAt \ldq{}suShThu vedAhaM brahma\rdq{} iti pratipattirmithyaiva | tasmAd yuktamevAhAchAryo yadItyAdi \- yadi manyase suvedeti daharamevApi (111) nUnaM tvaM vettha brahmaNo rUpaM yadasya tvaM yadasya deveShu | atha nu mImAMsyameva te | manye viditam || 2\.1|| yadi manyase ityasya prayoga\-kAraNa\-dvArA brahmapratipatteH pratibandhadarshanaH padabhAShyaM yadi kadAchid manyase suvedeti \ldq{}suShThu vedAhaM brahma\rdq{} iti | kadAchid yathA\-shrutaM durvij~neyamapi kShINa\-doShaH sumedhAH kashchit pratipadyate, kashchinna, iti sAsha~NkamAha \ldq{}yadi\rdq{} ityAdi | dR^iShTaM cha \ldq{}ya eSho.akShiNi puruSho dR^ishyata eSha Atmeti hovAcha | etadamR^itamabhayaM etad brahma\rdq{} (ChA\. 8\.7\.4) ityukte prAjApatyaH paNDito.apyasura\-rAD virochanaH svabhAva\-doSha\-vashAd anupapadyamAnamapi viparItamarthaM \ldq{}sharIramAtmA\rdq{} iti pratipannaH | tathendro deva\-rAT sakR^id dvistriruktaM chApratipadyamAnaH svabhAva\-doSha\-kShayamapekShya chaturthe paryAye prathamoktameva brahma pratipannavAn | loke.api ekasmAd guroH shrR^iNvatAM kashchidyathAvat pratipadyate, kashchidayathAvat, kashchidviparItaM, kashchinna pratipadyate | kimu vaktavyaM atIndriyamAtma\-tattvaM (112) | atra hi vipratipannAH sadasadvAdinaH tArkikAH sarve | tasmAd \ldq{}viditaM brahma\rdq{} (113) iti sunishchitoktamapi viShama\-pratipattitvAd (114) \ldq{}yadi manyase\rdq{} ityAdi sAsha~NkaM vachanaM yuktameva AchAryasya | daharaM alpaM eva api nUnaM tvaM vettha jAnIShe brahmaNo rUpam | brahmaNa aupAdhikabhedanirUpaNaM svato nirdharmakatvapratipAdanaM cha AkShepaH kimanekAni brahmaNo rUpANi mahAntyarbhakANi cha, yenAha daharamevetyAdi? samAdhAnaM bADham | anekAni hi nAma\-rUpopAdhi\-kR^itAni brahmaNo rUpANi, na svataH | svatastu \ldq{}ashabdamasparshamarUpamavyayaM tathArasaM nityamagandhavachcha yat\rdq{} (ka\. 1\.3\.15 nR^i\.u\.tA\. 9, muktikopa\. 2\.72) iti shabdAdibhiH saha rUpANi pratiShidhyante | AkShepaH nanu yenaiva dharmeNa yadrUpyate tadeva tasya svarUpamiti brahmaNo.api yena visheSheNa nirUpaNaM tadeva tasya svarUpaM syAd ataH (115) uchyate | chaitanyaM (116) pR^ithivyAdInAM anyatamasya sarveShAM vipariNatAnAM vA dharmo na bhavati | tathA shrotrAdInAmantaH\-karaNasya cha dharmo na bhavatIti brahmaNo rUpamiti brahma rUpyate chaitanyena | tathA choktaM \ldq{}vij~nAnamAnandaM brahma\rdq{} (bR^i\. 3\.9\.28) , \ldq{}vij~nAna\-ghana eva\rdq{} (bR^i\. 2\.4\.12) , \ldq{}satyaM j~nAnamanantaM brahma\rdq{} (tai\. 2\.1\.1) , \ldq{}praj~nAnaM brahma\rdq{} (ai\. 3\.1\.3) iti cha brahmaNo rUpaM nirdiShTaM shrutiShu | samAdhAnaM satyamevam | tathApi tad antaHkaraNa\-dehendriyopAdhi\-dvAreNaiva vij~nAnAdi\-shabdairnirdishyate, tadanukAritvAd dehAdi\-vR^iddhi\-sa~NkochochChedAdiShu nAsheShu cha, na svataH | svatastu \ldq{}avij~nAtaM vijAnatAM vij~nAtamavijAnatAm\rdq{} (ke\. 2\.3) iti sthitaM bhaviShyati | yad asya brahmaNo rUpamiti pUrveNa sambandhaH | na kevalamadhyAtmopAdhi\-parichChinnasyAsya brahmaNo rUpaM tvaM alpaM vettha, yad api adhidaivatopAdhi\-parichChinnasya asya brahmaNo rUpaM deveShu vettha tvaM, tadapi nUnaM daharameva vettha iti manye.aham | yadadhyAtmaM yadadhidaivaM (117) tadapi cha deveShu upAdhi\-parichChinnatvAd daharatvAd na nivarttate | yattu vidhvasta\-sarvopAdhi\-visheShaM shAntaM anantamekamadvaitaM bhUmAkhyaM nityaM brahma na tat suvedyamityabhiprAyaH | yata evaM atha nu tasmAt manye adyApi mImAMsyaM vichAryaM eva te tava brahma | evamAchAryoktaH shiShya ekAnte upaviShTaH samAhitaH san yathoktamAchAryeNa Agamamarthato vichArya, tarkatashcha nirdhArya svAnubhavaM kR^itvA, AchArya\-sakAshamupagamya, uvAcha \- manye ahaM athedAnIM viditaM brahmeti || 2\.1|| vAkyabhAShyaM sUtravAkyaM \ldq{}yadi manyase suveda\rdq{} iti shiShya\-buddhi\-vichAlanA gR^ihIta\-sthiratAyai | vivaraNavAkyaM viditAviditAbhyAM nivartya buddhiM shiShyasya, svAtmanyavasthApya, \ldq{}tadeva brahma tvaM viddhi\rdq{} iti svArAjye (118) abhiShichya upAsya\-pratiShedhena, athAsya buddhiM vichAlayati | yadi manyase suveda ahaM brahma iti tvaM, tato.alpameva brahmaNo rUpaM vettha tvaM iti nUnaM nishchitaM manyate ityAchAryaH (119) | sA punaH vichAlanA kimarthA? ityuchyate \- pUrva\-gR^ihIte vastuni buddheH sthiratAyai | deveShu api \ldq{}suvedAham\rdq{} iti manyate yaH, so.api asya brahmaNo rUpaM daharameva vetti nUnam | kasmAt? aviShayatvAt kasyachid brahmaNaH | athavA alpamevAsya AdhyAtmikaM manuShyeShu (120) , deveShu cha Adhidaivikam, asya brahmaNo yadrUpaM taditi sambandhaH (121) | sUtravAkyaM atha nu\-iti hetuH mImAMsAyAH | vivaraNavAkyaM yasmAd daharameva suviditaM brahmaNo rUpam, anyadeva tadviditAd ityuktatvAt | suvedeti cha manyase | ato.alpameva vettha tvaM brahmaNo rUpaM yasmAdatha nu tasmAd mImAMsyaM eva adyApi te tava brahma | vichAryameva yAvad viditAvidita\-pratiShedhAgamArthAnubhava ityarthaH | sUtravAkyaM \ldq{}manye viditam\rdq{} iti shiShyasya mImAMsAnantaroktiH pratyaya\-traya\-sa~NgateH | vivaraNavAkyaM samyagvastu\-nishchayAya vichAlitaH shiShyaH, AchAryeNa mImAMsyameva ta iti choktaH, ekAnte samAhito bhUtvA vichArya, yathoktaM suparinishchitaH san Aha AgamAchAryAtmAnubhava\-pratyaya\-trayasya eka\-viShayatvena sa~Ngatyartham | evaM hi supariniShThitA vidyA saphalA syAd, na anishchiteti nyAyaH pradarshito bhavati | \ldq{}manye viditam\rdq{} iti pariniShThita\-nishchita\-vij~nAna\-pratij~nA\-hetUkteH || 1|| mantra 2 kathamiti shrR^iNu \- nAhaM (122) manye suvedeti | no na vedeti veda cha | yo nastadveda tadveda | no na vedeti veda cha || 2\.2|| padabhAShyaM na ahaM manye suvedeti | naivAhaM manye suveda brahmeti | naiva tarhi viditaM tvayA brahmetyukte Aha \- no na vedeti, veda cha | \ldq{}veda cha\rdq{} iti cha\-shabdAd \ldq{}na veda cha\rdq{} | guruH nanu vipratiShiddhaM \ldq{}nAhaM manye suveda\rdq{} iti, \ldq{}no na veda\rdq{} iti, \ldq{}veda cha\rdq{} iti | yadi \ldq{}na manyase suveda\rdq{} iti, kathaM \ldq{}manyase veda cha\rdq{} iti | atha \ldq{}manyase veda eva\rdq{} iti, kathaM \ldq{}na manyase suveda\rdq{} iti | ekaM vastu yena j~nAyate tenaiva tadeva vastu na suvij~nAyate iti vipratiShiddhaM, saMshaya\-viparyayau varjayitvA | na cha brahma saMshayitatvena j~neyaM, viparItatvena veti niyantuM shakyam | saMshaya\-viparyayau hi sarvatrAnarthakaratvena eva prasiddhau | evamAchAryeNa vichAlyamAno.api shiShyo na vichachAla, \ldq{}anyadeva tadviditAdatho aviditAdadhi\rdq{} ityAchAryoktAgama\-sampradAya\-balAd upapattyanubhava\-balAchcha | jagarja cha brahma\-vidyAyAM dR^iDha\-nishchayatAM darshayannAtmanaH | katham? ityuchyate \- shiShyaH yaH yaH kashchid naH asmAkaM sabrahmachAriNAM madhye tad maduktaM vachanaM tattvato veda, sa tad brahma veda | kiM punastadvachanamityata Aha \- \ldq{}no na vedeti, veda cha\rdq{} iti | yadeva \ldq{}anyadeva tadviditAdatho aviditAdadhi\rdq{} ityuktaM tadeva vastu anumAnAnubhavAbhyAM saMyojya nishchitaM vAkyAntareNa \ldq{}no na veda\rdq{} iti \ldq{}veda cha\rdq{} ityavochat | AchArya\-buddhi\-saMvAdArthaM manda\-buddhi\-grahaNa\-vyapohArthaM (123) cha | tathA cha (124) garjitamupapannaM bhavati \ldq{}yo nastadveda tadveda\rdq{} iti || 2\.2|| vAkyabhAShyaM pariniShThitaM saphalaM vij~nAnaM pratijAnIte AchAryAtma\-nishchayayoH tulyatAyai yasmAd hetumAha \ldq{}nAha manye suveda\rdq{} iti | \ldq{}aha\rdq{}\-ityavadhAraNArtho nipAto na \ldq{}eva\rdq{} manye ityetat | yAvad apariniShThitaM vij~nAnaM tAvad suveda suShThu veda ahaM brahma iti viparIto mama nishchaya AsIt | sa apajagAma bhavadbhirvichAlitasya, yathoktArtha\-mImAMsA\-phala\-bhUtAt svAtma\-brahmatva\-nishchaya\-rUpAt samyakpratyayAd viruddhatvAt | ato \ldq{}nAhaM manye suveda\rdq{} iti | yasmAchcha tannaiva na veda iti \ldq{}manye\rdq{} ityanuvarttate (125) | (126) avidita\-brahma\-pratiShedhAt | kathaM tarhi manyase ityukta Aha \- veda cha | cha\-shabdAd veda cha, na veda cha ityabhiprAyaH | viditAviditAbhyAmanyatvAd brahmaNaH | tasmAd mayA viditaM brahma iti manye iti vAkyArthaH | athavA veda cheti nitya\-vij~nAna\-brahma\-svarUpatayA no na veda, vedaiva chAhaM svarUpa\-vikriyAbhAvAt | visheSha\-vij~nAnaM cha parAdhyastaM na svataH, iti paramArthato na cha vedeti | sUtravAkyaM \ldq{}yo nastadveda tadveda\rdq{} iti pakShAntara\-nirAsArthamAmnAya uktArthAnuvAdAt | vivaraNavAkyaM yo (127) naH asmAkaM madhye yathA ahaM veda iti sa eva tad brahma veda nAnyaH | upAsya\-brahma\-vittvAd ato.anyasya | \ldq{}veda cha\rdq{} iti pakShAntare brahma\-vittvaM nirasyate | kuto.ayamartho.avasIyate? ityuchyate \- uktAnuvAdAt | uktaM hyanuvadati \ldq{}no na veda\rdq{} iti, \ldq{}veda cha\rdq{} iti || 2|| mantra 3 padabhAShyaM shiShyAchArya\-saMvAdAt pratinivR^ittya svena rUpeNa shrutiH samasta\-saMvAda\-nirvR^ittamarthameva bodhayati yasyAmatamityAdinA \- yasyAmataM tasya mataM mataM yasya na veda saH | avij~nAtaM vijAnatAM vij~nAtamavijAnatAm || 2\.3|| padabhAShyaM yasya brahma\-vidaH amataM avij~nAtaM \ldq{}aviditaM brahma\rdq{} iti mataM ##=## abhiprAyaH nishchayaH tasya mataM j~nAtaM samyagbrahma ityabhiprAyaH | yasya punaH mataM j~nAtaM \ldq{}viditaM mayA brahma\rdq{} iti nishchayaH na veda eva saH | na brahma vijAnAti saH | vidvadaviduShoryathoktau pakShau avadhArayati \- avij~nAtaM vijAnatAmiti | avij~nAtaM amataM aviditameva brahma vijAnatAM samyag viditavatAmityetat | vij~nAtaM viditaM brahma avijAnatAM (128) asamyagdarshinAM indriya\-mano\-buddhiShvevAtma\-darshinAmityarthaH | na tvatyantamevAvyutpanna\-buddhInAm | na hi teShAM \ldq{}vij~nAtaM asmAbhirbrahma\rdq{} iti matirbhavati | indriya\-mano\-bud.hdhyupAdhiShvAtma\-darshinAM tu brahmopAdhi\-vivekAnupalambhAt, bud.hdhyAdyupAdheshcha vij~nAtatvAd, \ldq{}viditaM brahma\rdq{} ityupapadyate bhrAntiH ityato.asamyagdarshanaM pUrvapakShatvena upanyasyate \- vij~nAtamavijAnatAmiti | athavA hetvarthaH (129) uttarArdho.avij~nAtamityAdiH || 2\.3|| vAkyabhAShyaM sUtravAkyaM yasyAmataM iti shrautaM AkhyAyikArthopasaMhArArtham | vivaraNavAkyaM shiShyAchAryokti\-pratyukti\-lakShaNayA anubhava\-yukti\-pradhAnayA AkhyAyikayA yo.arthaH siddhaH sa shrautena vachanena Agama\-pradhAnena (130) nigamana\-sthAnIyena sa~NkShepata uchyate | yaduktaM viditAdanyad vAgAdInAmagocharatvAt, mImAMsitaM cha anubhavopapattibhyAM brahma (131) tat tathaiva j~nAtavyam (132) | kasmAt? yasyAmataM yasya vividiShA\-prayukta\-pravR^ittasya sAdhakasya amatamavij~nAtamaviditaM brahma ityAtma\-tattva\-nishchaya\-phalAvasAnAvabodhatayA vividiShA nivR^ittA ityabhiprAyaH | tasya mataM j~nAtam | tena viditaM brahma yenAviShayatvena Atmatvena pratibuddhamityarthaH | sa samyagdarshI yasya vij~nAnAnantarameva brahmAtbhAvasyAvasitatvAt (133) sarvataH kAryAbhAvaH (134) | viparyayeNa mithyAj~nAno bhavati | katham? mataM viditaM \ldq{}j~nAtaM mayA brahma\rdq{} iti yasya vij~nAnaM sa mithyA\-darshI viparIta\-vij~nAno viditAdanyatvAd brahmaNaH | na veda saH na vijAnAti | tatashcha siddhamavaidikasya vij~nAnasya mithyAtvaM abrahma\-viShayatayA ninditatvAt | tathA kapila\-kaNabhugAdi\-samayasyApi vidita\-brahma\-viShayatvAd anavasthita\-tarka\-janyatvAd vividiShA.anivR^itteshcha mithyAtvamiti | smR^iteshcha \ldq{}yA veda\-bAhyAH smR^itayo yAshcha kAshcha kR^idR^iShTayaH | sarvAstA niShphalAH proktAH tamoniShThA hi tAH smR^itAH\rdq{} (manu\. 12\.95) iti viparIta\-mithyA\-j~nAnayoH (135) anaShTatvAt | sUtravAkyaM \ldq{}avij~nAtaM vijAnatAM vij~nAtamavijAnatAm\rdq{} iti pUrva\-hetUktiH anuvAdasyAnarthakyAt | vivaraNavAkyaM anuvAdamAtre.anarthakaM vachanamiti pUrvoktayoryasyAmatamityAdinA j~nAnAj~nAnayoH hetvarthatvena idamuchyate | avij~nAtaM aviditamAtmatvena aviShayatayA brahma vijAnatAM yasmAt tasmAt tadeva j~nAnam | yatteShAM vij~nAtaM viditaM vyaktameva bud.hdhyAdi\-viShayaM brahma avijAnatAM \ldq{}viditAvidita\-vyAvR^ittaM AtmabhUtaM nitya\-vij~nAna\-svarUpamAtmasthamavikriyamamR^itamajaraM abhayaM ananyatvAdaviShayam\rdq{} ityevaM avijAnatAm | bud.hdhyAdi\-viShayAtmatayaiva nityaM vij~nAtaM brahma | tasmAdviditAvidita\-vyaktAvyakta\-dharmAdhyAropeNa kArya\-kAraNa\-bhAvena (136) (137) savikalpaM ayathArtha\-viShayatvAt | shuktikAdau rajatAdyadhyAropaNa\-j~nAnavad mithyAj~nAnaM teShAm || 3|| mantra 4 padabhAShyaM \ldq{}avij~nAtaM vijAnatAm\rdq{} ityavadhR^itam | yadi brahma atyantamevAvij~nAtaM, laukikAnAM brahma\-vidAM chAvisheShaH prAptaH | \ldq{}avij~nAtaM vijAnatAm\rdq{} iti cha paraspara\-viruddham | kathaM tu tad\-brahma samyagviditaM bhavati ityevamarthaM (138) Aha \- pratibodhaviditaM mataM amR^itatvaM hi vindate | AtmanA vindate vIryaM vidyayA vindate.amR^itam || 2\.4|| padabhAShyaM pratibodhaviditaM bodhaM bodhaM prati viditam | bodha\-shabdena bauddhAH pratyayAH uchyante | sarve pratyayA viShayI\-bhavanti yasya sa AtmA sarva\-bodhAn pratibudhyate | pratyayasAkShitayA brahmaNo.abhedapratipAdanaM sarva\-pratyaya\-darshI chichChakti\-svarUpa\-mAtraH pratyayaireva pratyayeShvavishiShTatayA lakShyate | nAnyad dvAramAtmano vij~nAnAya | ataH pratyaya\-pratyagAtmatayA viditaM brahma yadA, tadA tad mataM tat samyagdarshanamityarthaH | sarva\-pratyaya\-darshitve chopajananApAya\-varjita\-dR^ik\-svarUpatA, nityatvaM, vishuddha\-svarUpatvam, AtmatvaM, nirvisheShatA, ekatvaM cha sarva\-bhUteShu, siddhaM bhavet | lakShaNa\-bhedAbhAvAd vyomnaH iva ghaTa\-giri\-guhAdiShu | viditAviditAbhyAmanyad brahma ityAgama\-vAkyArthaH evaM parishuddha evopasaMhR^ito bhavati | \ldq{}dR^iShTerdraShTA, shruteH shrotA, matermantA vij~nAteH vij~nAtA\rdq{} (bR^i 3\.4\.2) iti hi shrutyantaram | bodhakriyAkarttA Atmetyasya ekadeshi\-matasya dUShaNaM yadA punaH bodha\-kriyA\-kartteti bodha\-kriyA\-lakShaNena tatkarttAraM vijAnAti iti bodha\-lakShaNena viditaM pratibodha\-viditamiti vyAkhyAyate, yathA yo vR^ikSha\-shAkhAshchAlayati sa vAyuriti tadvat, tadA bodha\-kriyA\-shaktimAnAtmA dravyaM, na bodha\-svarUpa eva | bodhastu jAyate, vinashyati cha | yadA bodho jAyate tadA bodha\-kriyayA savisheShaH | yadA bodho nashyati tadA naShTa\-bodho dravya\-mAtraM nirvisheShaH | tatraivaM sati vikriyAtmakaH (139) sAvayavo.anityo.ashuddha ityAdayo doShA na pariharttuM shakyante | kANAdamatakhaNDanaM yadapi kANAdAnAM Atma\-manaHsaMyogajo bodhaH, Atmani samavaiti | ata Atmani boddhR^itvam, na tu vikriyAtmakaH (140) AtmA, dravya\-mAtrastu bhavati, ghaTa iva rAga\-samavAyI | asmin pakShe.apyachetanaM dravya\-mAtraM brahmeti \ldq{}vij~nAnamAnandaM brahma\rdq{} (bR^i\. 3\.9\.28) ityAdyAH (141) shrutayo bAdhitAH syuH | Atmano niravayavatvena pradeshAbhAvAd nitya\-saMyuktatvAchcha manasaH, (142) smR^ityutpatti\-niyamAnupapattiraparihAryA syAt | saMsarga\-dharmitvaM chAtmanaH shruti\-smR^iti\-nyAya\-viruddhaM kalpitaM syAt | \ldq{}asa~Ngo na hi sajjate\rdq{} (bR^i\. 3\.9\.26) , \ldq{}asaktaM sarvabhR^it\rdq{} (gI\. 13\.14) iti hi shruti\-smR^itI | nyAyashcha guNavad guNavatA saMsR^ijyate, nAtulya\-jAtIyam | ataH nirguNaM nirvisheShaM sarva\-vilakShaNaM kenachidapyatulya\-jAtIyena saMsR^ijyata ityetad nyAya\-viruddhaM bhavet | tasmAt nityAlupta\-vij~nAna\-svarUpa\-jyotirAtmA brahma ityayamarthaH sarva\-bodha\-boddhR^itve AtmanaH sidhyati, nAnyathA | tasmAt \ldq{}pratibodha\-viditaM matam\rdq{} iti yathA\-vyAkhyAta evArtho.asmAbhiH | bauddhapakShasya khaNDanaM yatpunaH sva\-saMvedyatA \ldq{}pratibodha\-viditam\rdq{} ityasya vAkyasyArtho (143) varNyate, tatra bhavati sopAdhikatvaM AtmanaH. (144) bud.hdhyupAdhi\-svarUpatvena bhedaM parikalpya, AtmanA AtmAnaM vetti iti saMvyavahAraH (145) | \ldq{}AtmanyevAtmAnaM pashyati\rdq{} (146) (bR^i\. 4\.4\.23) , \ldq{}svayamevAtmanAtmAnaM vettha tvaM puruShottama\rdq{} (gI\. 10\.15) iti | na tu nirupAdhikasyAtmana ekatve sva\-saMvedyatA para\-saMvedyatA vA sambhavati | saMvedana\-svarUpatvAt saMvedanAntarApekShA cha na sambhavati | yathA prakAshasya prakAshAntarApekShAyAH na sambhavaH, tadvat | bauddha\-pakShe sva\-saMvedyatAyAM tu kShaNa\-bha~NguratvaM, nirAtmakatvaM cha vij~nAnasya syAt | \ldq{}na hi vij~nAturvij~nAteH viparilopo vidyate.avinAshitvAt\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.30) , \ldq{}nityaM vibhuM sarvagatam\rdq{} (mu\. 1\.1\.6) , \ldq{}sa vA eSha mahAnaja AtmA.ajaro.amaro.amR^ito.abhayaH\rdq{} (bR^i\. 4\.4\.25) ityAdyAH shrutayo bAdhyeran | anyamatAnAM khaNDanaM yatpunaH pratibodha\-shabdena nirnimitto (147) bodhaH pratibodhaH, yathA suptasya ityarthaM parikalpayanti, sakR^idvij~nAnaM pratibodhaH ityapare, nirnimittaH sanimittaH sakR^idvA asakR^idvA pratibodhaH eva hi saH | amR^itatvaM amaraNa\-bhAvaM, svAtmanyavasthAnaM, mokShaM hi yasmAd vindate labhate yathoktAt pratibodhAt, pratibodha\-viditAtmakAt, tasmAd pratibodha\-viditameva matamityabhiprAyaH | bodhasya hi pratyag AtmA | Atma\-viShayaM cha matamR^itatve hetuH | na hyAtmano.anAtmatvam (148) amR^itatvaM bhavati | AtmatvAdAtmano.amR^itatvaM nirnimittameva | evaM martyatvamAtmano yadavidyayA anAtmatva\-pratipattiH (149) | j~nAnena amR^itatvaprAptiprakAraH kathaM (150) punaryathoktayA Atma\-vidyayA amR^itatvaM vindate ityata Aha \- AtmanA svena rUpeNa vindate labhate vIryaM balaM, sAmarthyam | dhana (151) \-sahAya\-mantrauShadhi\-tapo\-yoga\-kR^itaM vIryaM mR^ityuM na shaknotyabhibhavitum, anitya\-vastu\-kR^itatvAt | Atma\-vidyA\-kR^itaM tu vIryamAtmanaiva vindate, nAnyena ityataH ananya\-sAdhanatvAd Atma\-vidyA\-vIryasya, tadeva (152) vIryaM mR^ityuM shaknotyabhi\-bhavitum | yata evamAtma\-vidyA\-kR^itaM vIryamAtmanaiva vindate ataH (153) vidyayA Atma\-viShayayA vindate amR^itaM amR^itatvam | \ldq{}nAyamAtmA balahInena labhyaH\rdq{} (mu 3\.2\.4) ityAtharvaNe | ataH (154) samartho hetuH \ldq{}amR^itatvaM hi vindate\rdq{} iti || 2\.4|| vAkyabhAShyaM sUtravAkyaM \ldq{}pratibodha\-viditaM matam\rdq{} iti vIpsA pratyayAnAm (155) AtmAvabodha\-dvAratvAt | vivaraNavAkyaM \ldq{}bodhaM prati, bodhaM prati\rdq{} iti vIpsA sarva\-pratyaya\-vyAptyarthA | bauddhAH (156) hi sarve pratyayAH tapta\-lohavad nitya\-vij~nAna\-svarUpAtma\-vyAptatvAd (157) vij~nAna\-svarUpAvabhAsAH, tadanyAvabhAsashchAtmA tadvilakShaNaH agnivad upalabhyate iti tena te dvArIbhavanti Atmopalabdhau | tasmAt pratibodhAvabhAsa\-pratyagAtmatayA yadviditaM tad brahma, tadeva mataM j~nAtaM tadeva samyagj~nAnaM yat pratyagAtma\-vij~nAnaM (158) , na viShaya\-vij~nAnam | Atmatvena \ldq{}pratyagAtmAnamaikShat\rdq{} (ka\. 2\.1\.1) iti cha kAThake | Atmaj~nAnamamR^itatvanimittaM sUtravAkyaM \ldq{}amR^itatvaM hi vindate\rdq{} iti hetu\-vachanam, viparyaye mR^ityu\-prApteH | vivaraNavAkyaM viShayAtma\-vij~nAne hi mR^ityuH prArabhata iti Atma\-vij~nAnamamR^itatva\-nimittamiti yuktaM hetu\-vachanaM \ldq{}amR^itatvaM hi vindate\rdq{} iti | amR^itatvasya anutpAdakatvaM Atma\-j~nAnena kimamR^itatvamutpAdyate? na | kathaM tarhi? AtmanA vindate svenaiva nityAtma\-svabhAvena (159) amR^itatvaM vindate | nAlambana\-pUrvakam | vindata iti Atma\-vij~nAnApekSham | yadi hi vidyotpAdyaM amR^itatvaM syAd, anityaM bhavet karma\-kAryavat | ato na vidyotpAdyam | vidyAyAH amR^itatvanimittaM yadi cha AtmanaivAmR^itatvaM (160) vindate kiM punarvidyayA kriyate? ityuchyate \- anAtma\-vij~nAnaM nivartayantI sA tannivR^ittyA svAbhAvikasyAmR^itatvasya nimittamiti kalpyate | yata Aha \ldq{}vIryaM vidyayA vindate\rdq{}. vIryaM sAmarthyaM anAtmAdhyAropa\-mAyA\-svAnta\-dhvAntAnabhibhAvya\-lakShaNaM balaM vidyayA vindate | tachcha kiM\-vishiShTam? amR^itaM avinAshI | avidyAjaM hi vIryaM vinAshi | vidyayA.avidyAyA bAdhyatvAt | na tu vidyAyA bAdhako.astIti | vidyAjamamR^itaM vIryam | ato vidyA amR^itatve nimitta\-mAtraM bhavati | \ldq{}nAyamAtmA balahInena labhyaH\rdq{} (mu\. 3\.2\.4) ityAtharvaNe | loke.api vidyAjameva balamabhibhavati, na sharIrAdi\-sAmarthyaM yathA (161) hastyAdeH | athavA pratibodha\-viditaM matamiti sakR^idevAsheSha\-viparIta\-nirasta\-saMskAreNa svapna\-pratibodhavad (162) yadviditaM tadeva mataM j~nAtaM bhavatIti | athavA gurUpadeshaH (163) pratibodhaH, tena vA viditaM matamiti | ubhayatra pratibodha\-shabda\-prayogo.asti, supta\-pratibuddho guruNA pratibodhita iti | pUrvaM tu yathArtham || 4|| mantra 5 padabhAShyaM kaShTA khalu sura\-nara\-tiryak\-pretAdiShu saMsAra\-duHkha\-bahuleShu prANi\-nikAyeShu (164) janma\-jarA\-maraNa\-rogAdi\-samprAptiraj~nAnam | ataH \- iha chedavedId atha satyamasti | na chedihAvedId mahatI vinaShTiH | bhUteShu bhUteShu vichitya dhIrAH pretyAsmAllokAdamR^itA bhavanti || 2\.5|| padabhAShyaM iha eva ched manuShyo.adhikR^itaH samarthaH san yadi avedId AtmAnaM yathokta\-lakShaNaM (165) viditavAn yathoktena prakAreNa (166) , atha tadA asti satyaM manuShya\-janmanyasmin avinAsho.arthavattA vA, sadbhAvo vA, paramArthatA vA, satyaM vidyate | na chedihAvedIditi | na ched iha jIvan chedadhikR^itaH avedId na viditavAn, tadA mahatI dIrghA anantA vinaShTiH vinAshanaM janma\-jarA\-maraNAdi\-prabandhAvichCheda\-lakShaNA saMsAra\-gatiH | tasmAd evaM guNa\-doShau (167) vijAnanto brAhmaNAH (168) bhUteShu bhUteShu sarva\-bhUteShu, sthAvareShu chareShu cha, ekamAtma\-tattvaM brahma vichitya vij~nAya sAkShAtkR^itya dhIrAH dhImantaH pretya vyAvR^itya mamAhambhAva\-lakShaNAd avidyA\-rUpAd asmAllokAd uparamya, sarvAtmaikatva\-bhAvamadvaitamApannAH santaH amR^itA bhavanti brahmaiva bhavantItyarthaH | \ldq{}sa yo ha vai tatparaM brahma veda brahmaiva bhavati\rdq{} (mu\. 3\.2\.9) iti shruteH || 2\.5|| vAkyabhAShyaM sUtravAkyaM iha chedavedId ityavashyakarttavyatoktirviparyaye vinAsha\-shruteH | vivaraNavAkyaM iha manuShya\-janmani sati avashyamAtmA veditavya ityetadvidhIyate | katham? iha chedavedId (169) viditavAn atha satyaM paramArtha\-tattvamastyavAptam | tasya janma saphalamityabhiprAyaH | na chedihAvedId na viditavAn vR^ithaiva janma | api cha mahatI vinaShTiH mahAn vinAsho janma\-maraNa\-prabandhAvichCheda\-prApti\-lakShaNaH syAt, yatastasmAd avashyaM tadvichChedAya j~neya AtmA | j~nAnena tu kiM syAt (170) ? ityuchyate \- bhUteShu bhUteShu charAchareShu sarveShu ityarthaH | vichitya pR^itha~N niShkR^iShya ekamAtma\-tattvaM saMsAra\-dharmaiH aspR^iShTaM Atma\-bhAvena upalabhya ityarthaH | anekArthatvAd dhAtUnAM na punaH chitveti sambhavati virodhAt | dhIrAH dhImanto vivekino vinivR^itta\-bAhya\-viShayAbhilAShAH pretya mR^itvA asmAllokAt sharIrAdyanAtma\-lakShaNAd vyAvR^itta\-mamatvAha~NkArAH santa ityarthaH | amR^itAH amaraNa\-dharmANo nitya\-vij~nAnAmR^itatva\-svabhAvA eva bhavanti || 5|| || iti dvitIyaH khaNDaH || \section{adhyAya 3} mantra 1 padabhAShyAvataraNikA AkhyAyikAyAH prayojanaM 1) brahma ha devebhyo vijigye (171) | \ldq{}avij~nAtaM vijAnatAM vij~nAtamavijAnatAm\rdq{} ityAdi\-shravaNAd, yadasti tadvij~nAtaM pramANaiH, yannAsti tadavij~nAtaM, shasha\-viShANa\-kalpamatyantamevAsad dR^iShTam | tathedaM brahma avij~nAtatvAd asadeveti manda\-buddhInAM vyAmoho mA bhUditi tadartheyamAkhyAyikA Arabhyate | tadeva hi brahma sarva\-prakAreNa prashAstR^i, devAnAmapi paro devaH, IshvarANAmapi IshvaraH, durvij~neyaH, devAnAM jaya\-hetuH, asurANAM parAjaya\-hetuH, tatkathaM nAstItyetasyArthasyAnukUlAni hyuttarANi vachAMsi dR^ishyante\. 2) athavA brahma\-vidyAyAH stutaye | katham? brahma\-vij~nAnAddhi agnyAdayo devA devAnAM shreShThatvaM jagmuH | tato.apyatitarAmindra iti\. 3) athavA durvij~neyaM brahma ityetat pradarshyate yena agnyAdayo.atitejaso.api kleshenaiva brahma viditavantaH, tathendro devAnAmIshvaro.api sanniti\. 4) vakShyamANopaniShad (172) \-vidhiparaM vA sarvam\. 5) brahma\-vidyA\-vyatirekeNa prANinAM karttR^itvAdyabhimAno mithyA ityetad darshanArthaM vA AkhyAyikA | yathA devAnAM jayAdyabhimAnaH tadvaditi | brahma ha devebhyo vijigye | tasya ha brahmaNo vijaye devA amahIyanta | ta aikShanta asmAkamevAyaM vijayo.asmAkamevAyaM mahimeti || 3\.1|| padabhAShyaM brahma yathokta\-lakShaNaM paraM ha kila devebhyaH (173) arthAya vijigye jayaM labdhavat | devAnAmasurANAM cha sa~NgrAme asurAn jitvA jagadarAtIn Ishvara\-setu\-bhettR^in, devebhyo jayaM tatphalaM cha prAyachChad jagataH sthemne | tasya ha kila brahmaNo vijaye devAH agnyAdayaH amahIyanta mahimAnaM prAptavantaH | tadA Atma\-saMsthasya pratyagAtmana Ishvarasya sarvaj~nasya sarva\-kriyA\-phala\-saMyojayituH prANinAM sarva\-shakteH jagataH sthitiM chikIrShoH \ldq{}ayaM jayo mahimA cha\rdq{} ityajAnantaH te devAH aikShanta IkShitavantaH \ldq{}agnyAdi\-svarUpa\-parichChinnAtma\-kR^itaH asmAkamevAyaM vijayaH, asmAkaM evAyaM mahimA agni\-vAyvindratvAdi\-lakShaNo jaya\-phala\-bhUtaH asmAbhiranubhUyate, na asmatpratyagAtma\-bhUteshvara\-kR^itaH\rdq{} iti || 3\.1|| vAkyabhAShyaM yakShopAkhyAnasya prayojane vikalpAH \ldq{}brahma ha devebhyaH\rdq{} iti \- sUtravAkyaM 1) brahmaNo durvij~neyatoktiH yatnAdhikyArthA | vivaraNavAkyaM samAptA brahma\-vidyA yadadhInaH puruShArthaH | ata UrdhvamarthavAdena brahmaNo durvij~neyatochyate | tadvij~nAne kathaM nu nAma yatnamadhikaM kuryAditi | sUtravAkyaM 2) shamAdyartho vA AmnAyo.abhimAnashAtanAt | vivaraNavAkyaM shamAdi vA brahma\-vidyA sAdhanaM vidhitsitaM, tadartho.ayamarthavAdAmnAyaH | na hi shamAdi\-sAdhana\-rahitasya abhimAna\-rAga\-dveShAdi\-yuktasya brahma\-vij~nAne sAmarthyamasti, vyAvR^itta\-bAhya\-mithyA\-pratyaya\-grAhyatvAd (174) brahmaNaH | yasmAchcha agnyAdInAM jayAbhimAnaM shAtayati, tatashcha brahma\-vij~nAnaM darshayati abhimAnopashame, tasmAt shamAdi\-sAdhana\-vidhAnArtho.ayamarthavAda ityavasIyate | sUtravAkyaM 3) saguNopAsanArtho vA, apoditatvAt | vivaraNavAkyaM \ldq{}nedaM yadidamupAsate\rdq{} ityupAsyatvaM brahmaNo.apoditam | apoditatvAd anupAsyatve prApte tasyaiva brahmaNaH saguNatvena adhidaivamadhyAtmaM chopAsanaM vidhAtavyamityevamartho vA | \ldq{}ityadhidaivatam\rdq{} \ldq{}tadvanaM ityupAsitavyam\rdq{} iti hi vakShyati | brahmapadAbhiprAyaH sUtravAkyaM brahmeti (175) paro li~NgAt | vivaraNavAkyaM na hi anyatra parAdIshvarAd nitya\-sarvaj~nAt paribhUyAgnyAdIn tR^iNaM vajrI\-karttuM sAmarthyaM asti | \ldq{}tanna shashAka dagdhum\rdq{} ityAdi\-li~NgAd brahma\-shabda\-vAchya Ishvara ityavasIyate | na hi anyathA agniH tR^iNaM dagdhuM notsahate, vAyurvA AdAtum | IshvarechChayA tR^iNamapi vajrI\-bhavati ityupapadyate | Ishvarasya sadbhAvasiddhiH sUtravAkyaM tatsiddhirjagato niyata\-pravR^itteH | vivaraNavAkyaM shruti\-smR^iti\-prasiddhibhiH nitya\-sarva\-vij~nAne Ishvare sarvAtmani sarvashaktau siddhe.api shAstrArtha\-nishchayArthamuchyate | tasyeshvarasya sadbhAva\-siddhiH kuto bhavati? ityuchyate \- yadidaM jagad deva\-gandharva\-yakSha\-rakShaH\-pitR^i\-pishAchAdi\-lakShaNaM dyu\-viyat\-pR^ithivyAditya\-chandra\-graha\-nakShatra\-vichitraM vividha\-prANyupabhoga\-yogya\-sthAna\-sAdhana\-sambandhi tad atyanta\-kushala\-shilpibhiH api durnirmANaM desha\-kAla\-nimittAnurUpa\-niyata\-pravR^itti\-nivR^itti\-kramaM etad\-bhoktR^i\-karma\-vibhAgaj~na\-prayatna\-pUrvakaM (176) bhavitumarhati, kAryatve sati yathokta\-lakShaNatvAt, gR^iha\-prAsAda\-ratha\-shayanAsanAdivat | vipakShe AtmAdivat (177) | karmaNaH phaladAtR^itvAnupapattiH AkShepa\-sa~NgrahaH (vivaraNamadhastAt) karmaNa eva iti chet | samAdhAna\-sa~NgrahaH (vivaraNamadhastAt) na, para\-tantrasya nimitta\-mAtratvAt | AkShepasya vivaraNaM yadidaM upabhoga\-vaichitryaM prANinAM, tatsAdhana\-vaichitryaM cha, desha\-kAla\-nimittAnurUpa\-niyata\-pravR^itti\-nivR^itti\-kramaM cha, tanna nitya\-sarvaj~na\-karttR^ikam | kiM tarhi? karmaNa eva | tasyAchintya\-prabhAvatvAt (178) | sarvaishcha phala\-hetutvAbhyupagamAt | sati karmaNaH phala\-hetutve, kimIshvarAdhika\-kalpanayeti, na nityasyeshvarasya nitya\-sarvaj~na\-shakteH phala\-hetutvaM cha iti chet | samAdhAnasya vivaraNaM na karmaNa evopabhoga\-vaichitryAdyupapadyeta | kasmAt? karttR^i\-tantratvAt karmaNaH | chitimat\-prayatna\-nirvR^ittaM hi karma | tatprayatnoparamAd uparataM sad deshAntare kAlAntare vA niyata\-nimitta\-visheShApekShaM karttuH phalaM janayiShyatIti na yuktam (179) , anapekShya anyadAtmanaH (180) prayoktR^i | AkShepaH karttaiva phala\-kAle prayokteti ched \ldq{}mayA nirvarttito.asi | tvAM prayokShye phalAya, yadAtmAnurUpaM phalam\rdq{} iti | samAdhAnaM na, desha\-kAla\-nimitta\-visheShAnabhij~natvAt | yadi hi karttA desha\-visheShAbhij~naH sansvAtantryeNa karma niyu~njyAt, tato.aniShTa\-phalasyAprayoktA syAt | na cha nirnimittaM (181) tadanichChayA Atma\-samavetaM tachcharmavat vikaroti karma | na cha Atma\-kR^itaM akarttR^i\-samavetaM ayaskAnta\-maNivad AkR^iShTa bhavati, pradhAna\-karttR^i\-samavetatvAt karmaNaH | AkShepaH bhUtAshrayamiti (182) chet | samAdhAnaM na, sAdhanatvAt. (183) karttR^i\-kriyAyAH sAdhana\-bhUtAni bhUtAni kriyA\-kAle (184) anubhUta\-vyApArANi, samAptau cha halAdivat kartrA parityaktAni, na phalaM kAlAntare karttumutsahante | na (185) hi halaM kShetrAd vrIhIn gR^ihaM praveshayati | bhUta\-karmaNoshcha (186) achetanatvAt svataH pravR^ittyanupapattiH | AkShepaH vAyuvaditi (187) chet | samAdhAnaM na, aprasiddhatvAt | na hi vAyorachitimataH svataH pravR^ittiH siddhA (188) , rathAdiShvadarshanAt | AkShepaH shAstrAt karmaNa eveti chet | shAstraM hi kriyAtaH phala\-siddhimAha, neshvarAdeH (189) | \ldq{}svarga\-kAmo yajeta\rdq{} ityAdi | na cha pramANAdhigatatvAd AnarthakyaM yuktam | na cha IshvarAstitve pramANAntaramasti iti chet | samAdhAnaM na, dR^iShTa\-nyAya\-hAnAnupapatteH | kriyA hi dvi\-vidhA dR^iShTa\-phalA, adR^iShTa\-phalA cha | dR^iShTa\-phalApi dvi\-vidhA anantara\-phalA, AgAmi\-phalA cha | anantara\-phalA gati\-bhuji\-lakShaNA | kAlAntara\-phalA cha kR^iShi\-sevAdi\-lakShaNA | tatra anantara\-phalA phalApavargiNyeva (190) | kAlAntara\-phalA tUtpanna\-pradhvaMsinI | Atma (191) \-sevyAdyadhInaM hi kR^iShi\-sevAdeH phalaM yataH | na cha ubhaya\-nyAya\-vyatirekeNa (192) svatantraM karma, tato vA phalaM dR^iShTam | tathA (193) cha karma\-phala\-prAptau na dR^iShTa\-nyAya\-hAnaM upapadyate | tasmAt (194) shAnte yAgAdi\-karmaNi nityaH kartR^i\-karma\-phala\-vibhAgaj~na IshvaraH sevyAdivad yAgAdyanurUpa\-phala\-dAtA (195) upapadyate | sa cha Atma\-bhUtaH sarvasya (196) , sarva\-kriyA\-phala\-pratyaya\-sAkShI (197) nitya\-vij~nAna\-svabhAvaH, saMsAra\-dharmaiH asaMspR^iShTaH | shruteshcha | \ldq{}na lipyate loka\-duHkhena bAhyaH\rdq{} (ka\. 2\.2\.11) , \ldq{}jarAmR^ityumatyeti\rdq{} (bR^i\. 3\.5\.1) , \ldq{}vijaro vimR^ityuH\rdq{} (ChA\. 8\.7\.1) , \ldq{}satyakAmaH satyasa~NkalpaH\rdq{} (ChA\. 8\.7\.1) , \ldq{}eSha sarveshvaraH\rdq{} (mA\. 6) , \ldq{}sAdhu karma kArayati\rdq{} (kau\. 3\.9) , \ldq{}anashnan anyo.abhichAkashIti\rdq{} (shve\. 4\.6) , \ldq{}etasya vA akSharasya prashAsane\rdq{} (bR^i\. 3\.8\.9) ityAdyA asaMsAriNa (198) ekasyAtmano nitya\-muktasya siddhau shrutayaH | smR^itayashcha sahasrasho vidyante | na chArthavAdAH shakyante kalpayitum | ananya\-yogitve sati (199) vij~nAnotpAdakatvAt | na chotpannaM vij~nAnaM bAdhyate | apratiShedhAchcha | na cheshvaro nAstIti niShedho.asti | AkShepasa~NgrahaH (vivaraNamadhastAt) prAptyabhAvAditi chet | samAdhAna\-sa~NgrahaH (vivaraNamadhastAt) na, uktatvAt | AkShepasya vivaraNaM \ldq{}na hiMsyAt\rdq{} itivat prAptyabhAvAt pratiShedho nArabhyata iti chet | samAdhAnasya vivaraNaM na, Ishvara\-sadbhAve nyAyasyoktatvAt (200) | athavA apratiShedhAditi karmaNaH phaladAna Ishvara\-kAlAdInAM na pratiShedho.asti | na cha nimittAntara\-nirapekShaM kevalena kartraiva prayuktaM phaladaM dR^iShTam (201) | na cha vinaShTo.api yAgaH kAlAntare phalado bhavati | karmaphalapradAne Ishvarasya prAdhAnyaM sevya\-buddhivat sevakena (202) sarvaj~neshvara (203) \-buddhau tu saMskR^itAyAM yAgAdi\-karmaNA vinaShTe.api karmaNi sevyAd iva IshvarAt phalaM karttuH bhavati iti yuktam | na tu punaH padArthA vAkya\-shatenApi deshAntare kAlAntare vA svaM svaM svabhAvaM jahati | na hi desha\-kAlAntareShu cha agniranuShNo bhavati | evaM karmaNo.api kAlAntare phalaM dvi\-prakAramevopalabhyate | bIja\-kShetra\-saMskAra\-parirakShA\-vij~nAnavat kartrapekSha\-phalaM kR^iShyAdi, vij~nAnavat sevya\-buddhi\-saMskArApekSha\-phalaM cha sevAdi | yAgAdeH karmaNaH tathA.avij~nAnavatkartrapekSha\-phalatvAnupapattau, kAlAntara\-phalatvAt, karma\-desha\-kAla\-nimitta\-vipAka\-vibhAga\-buddhi\-saMskArApekShaM phalaM bhavitumarhati, sevAdi\-karmAnurUpa\-phalaj~na\-sevya\-buddhi\-saMskArApekSha\-phalasya iva | tasmAt siddhaH sarvaj~na IshvaraH sarva\-jantu\-buddhi\-karma\-phala\-vibhAga\-sAkShI sarva\-bhUtAntarAtmA | \ldq{}yatsAkShAdaparokShAd brahma ya AtmA sarvAntaraH\rdq{} (bR^i\. 3\.4\.1) iti shruteH | sa eva cha atra AtmA jantUnAM, \ldq{}nAnyo.ato.asti draShTA shrotA mantA vij~nAtA\rdq{}, \ldq{}nAnyadato.asti vij~nAtR^i\rdq{} (bR^i\. 3\.8\.11) , ityAdyAtmAntara\-pratiShedha\-shruteH | \ldq{}tattvamasi\rdq{} (ChA\. 6\.8\.7) iti chAtmatvopadeshAt | na hi mR^itpiNDaH kA~nchanAtmatvena upadishyate | IshvarAtmabhedanirAsaH AkShepaH j~nAna\-shakti\-karmopAsyopAsaka\-shuddhAshuddha\-muktAmukta\-bhedAd Atmabheda eveti chet | samAdhAnaM na, bheda\-dR^iShTyapavAdAt | pUrvapakShI yaduktaM saMsAriNa IshvarAdananyA iti tanna | siddhAntI kiM tarhi? pUrvapakShI bheda eva saMsAryAtmanAm | siddhAntI kasmAt? pUrvapakShI lakShaNabhedAd ashva\-mahiShavat | siddhAntI kathaM lakShaNabhedaH iti? pUrvapakShI uchyate \- Ishvarasya tAvad nityaM sarva\-viShayaM j~nAnaM savitR^i\-prakAshavat | tadviparItaM saMsAriNAM khadyotasya iva | tathaiva shakti\-bhedo.api | nityA sarva\-viShayA cha Ishvara\-shaktiH | viparItetarasya | karma cha chitsvarUpAtma\-sattA\-mAtra\-nimittaM Ishvarasya | auShNya\-svarUpa\-dravya\-sattA\-mAtra\-nimitta\-dahana\-karmavat | rAjA.ayaskAnta\-prakAsha\-karmavachcha svAtmAvikriyA\-rUpam | viparItamitarasya | \ldq{}upAsIta\rdq{} iti vachanAdupAsya Ishvaro guru\-rAjavat | upAsakashcha itaraH shiShya\-bhR^ityavat | apahata\-pApmAdi\-shravaNAd (ChA\. 8\.7\.1) nitya\-shuddha IshvaraH | \ldq{}puNyo vai puNyena (karmaNA bhavati) \rdq{} (bR^i\. 3\.2\.13) iti vachanAdviparIta itaraH | ata eva nityamukta eva IshvaraH | nityAshuddhi\-yogAd saMsArI itaraH | api cha (204) yatra j~nAnAdi\-lakShaNa\-bhedo.asti tatra bhedo dR^iShTaH, yathA ashva\-mahiShayoH | tathA j~nAnAdi\-lakShaNa\-bhedAd IshvarAdAtmanAM bhedo.astIti chet | siddhAntI na | pUrvapakShI kasmAt? siddhAntI \ldq{}anyo.asAvanyo.ahamasmIti na sa veda\rdq{} (bR^i\. 1\.4\.10) \ldq{}te kShayya\-lokA bhavanti\rdq{} (ChA\. 7\.25\.2) , \ldq{}mR^ityoH sa mR^ityumApnoti\rdq{} (ka\. 2\.1\.10) iti bheda\-dR^iShTirhi apohyate | ekatva\-pratipAdinyashcha shrutayaH sahasrasho vidyante | yaduktaM j~nAnAdi\-lakShaNa\-bhedAditi atrochyate \- na, anabhyupagamAt (205) | bud.hdhyAdibhyo vyatiriktAH (206) vilakShaNAshcha IshvarAdbhinna\-lakShaNA AtmAno na santi | ekaH (207) eva IshvarashchAtmA sarva\-bhUtAnAM nitya\-mukto.abhyupagamyate | bAhyaH (208) chakShurbud.hdhyAdi\-samAhAra\-santAnAha~NkAra\-mamatvAdi\-viparIta\-pratyaya\-prabandhAvichCheda\-lakShaNaH (209) nitya\-shuddha\-buddha\-mukta\-vij~nAnAtmeshvara\-garbhaH, nitya\-vij~nAnAvabhAsaH (210) , chitta\-chaitya\-bIja\-bIji\-svabhAvaH (211) , kalpito.anityavij~nAna Ishvara\-lakShaNa\-viparIto.abhyupagamyate yasyAvichChede saMsAra\-vyavahAraH, vichChede cha mokSha\-vyavahAraH | anyashcha mR^itpralepavat pratyakSha\-pradhvaMso deva\-pitR^i\-manuShyAdi\-lakShaNo bhUta\-visheSha\-samAhAraH | na (212) punaH chaturtho.anyo bhinna\-lakShaNa IshvarAd abhyupagamyate | bud.hdhyAdi\-kalpitAtma\-vyatirekAbhiprAyeNa tu lakShaNa\-bhedAditi AshrayAsiddho hetuH | pUrvapakShI IshvarAd anyasyAtmano.asattvAd Ishvarasyaiva viruddha\-lakShaNatvamayuktamiti chet sukha\-duHkhAdi\-yogashcha | siddhAntI na, nimittatve sati loka\-viparyayAdhyAropaNAt savitR^ivat | yathA hi savitA nitya\-prakAsha\-rUpatvAd lokAbhivyaktyanabhivyakti\-nimittve sati loka\-dR^iShTi\-viparyayeNa udayAstamayAhorAtrAdi\-karttR^itvAdhyAropabhAg bhavati | evaM Ishvare nitya\-vij~nAna\-shakti\-rUpe loka\-j~nAnApoha\-sukha\-duHkha\-smR^ityAdi\-nimittatve sati loka\-viparIta\-bud.hdhyA.adhyAropitaM viparIta\-lakShaNatvaM sukha\-duHkhAdayashcha, na svataH | Atma\-dR^iShTyanurUpAdhyAropAchcha | yathA ghanAdi\-viprakIrNe.ambare yenaiva savitR^i\-prakAsho na dR^ishyate sa Atma\-dR^iShTyanurUpamevAdhyasyati, savitedAnImiha na prakAshayati iti satyeva prakAshe.anyatra bhrAntyA | evaM iha bauddhAdi\-vR^ittyudbhavAbhibhavAkula\-bhrAntyA.adhyAropitaH sukha\-duHkhAdi\-yoga upapadyate | tatsmaraNAchcha | tasyaiva Ishvarasyaiva hi smaraNaM \- \ldq{}mattaH smR^itirj~nAnamapohanaM cha\rdq{} (gI\. 15\.15) , \ldq{}nAdatte kasyachit pApam\rdq{} (gI\. 5\.15) ityAdi | ato nitya\-mukte ekasmin savitari iva lokAvidyAdhyAropitaM Ishvare saMsAritvam, shAstrAdi\-prAmANyAd abhyupagatamasaMsAritvam, ityavirodha iti | AtmanaH ekatvaM etena pratyekaM j~nAnAdi\-bhedaH pratyuktaH | saukShmya\-chaitanya\-sarvagatatvAdyavisheShe cha bheda\-hetvabhAvAt | vikriyAvatve chAnityatvAt | mokShe cha visheShAnabhyupagamAt | abhyupagame cha anityatva\-prasa~NgAt | avidyAvadupalabhyatvAchcha bhedasya tatkShaye anupapattiriti siddhaM ekatvam | tasmAt (213) sharIrendriya\-manobuddhi\-viShaya\-vedanA\-santAnasya aha~NkAra\-sanbandhAd aj~nAna\-bIjasya (214) nitya\-vij~nAnAnyanimittasya Atma\-tattva\-yAthAtmya\-vij~nAnAdvinivR^ittau aj~nAna\-bIjasya (215) vichCheda Atmano mokSha\-sa.nj~nA, viparyaye cha bandha\-sa.nj~nA | svarUpApekShatvAdubhayoH (216) | brahma ha ityaitihyArthaH | purA kila devAsura\-sa~NgrAme jagat\-sthiti\-paripipAlayiShayA AtmAnushAsanAnuvarttibhyo devebhyaH arthibhyo.arthAya vijigye ajaiShIdasurAn | brahmaNa ichChA\-nimitto vijayo devAnAM babhUvetyarthaH | tasya ha brahmaNo vijaye devA amahIyanta | yaj~nAdi\-loka\-sthityapahAriShvasureShu parAjiteShu devA vR^iddhiM pUjAM vA prAptavantaH | sUtravAkyaM \ldq{}ta aikShanta\rdq{} iti mithyA\-pratyayatvAd heyatva\-khyApanArthamAmnAyaH (217) | vivaraNavAkyaM Ishvara\-nimitte vijaye sva\-sAmarthya\-nimittaH asmAkamevAyaM vijayo.asmAkamevAyaM mahimA iti Atmano jayAdi shreyo\-nimittaM sarvAtmAnamAtmasthaM sarva\-kalyANAspadamIshvaramevAtmatvenAbuddhvA piNDa\-mAtrAbhi\-mAnAH santo yaM mithyA\-pratyayaM chakruH tasya piNDa\-mAtra\-viShayatvena mithyA\-pratyayatvAt sarvAtmeshvara\-yAthAtmyAvabodhena hAtavyatA\-khyApanArthaH \ldq{}taddhaiShAm\rdq{} ityAdyAkhyAyikAmnAyaH | \. 1|| mantra 2 taddhaiShAM vijaj~nau | tebhyo ha prAdurbabhUva | tanna vyajAnata kimidaM yakShamiti || 3\.2|| padabhAShyaM brahmaNo rUpavisheSheNa prAdurbhAvaH evaM mithyAbhimAnekShaNavatAM tad ha kila eShAM mithyekShaNaM vijaj~nau vij~nAtavad brahma | sarvekShitR^i hi tat sarva\-bhUta\-karaNa\-prayoktR^itvAt | devAnAM cha mithyA\-j~nAnamupalabhya, \ldq{}maivAsuravad devA mithyAbhimAnAt parAbhaveyuH\rdq{} iti tadanukampayA \ldq{}devAn mithyAbhimAnApanodanena anugR^ihNIyAm\rdq{} iti tebhyaH devebhyo ha kila arthAya prAdurbabhUva sva\-yoga\-mAhAtmya\-nirmitena atyadbhutena vismApanIyena rUpeNa devAnAmindriya\-gochare prAdurbabhUva prAdurbhUtavat | tat prAdurbhUtaM brahma na vyajAnata naiva vij~nAtavanto devAH \ldq{}kimidaM yakShaM pUjyaM (218) mahadbhUtam\rdq{} iti || 3\.2|| vAkyabhAShyaM tad brahma ha kila eShAM devAnAmabhiprAyaM mithyAha~NkAra\-rUpaM vijaj~nau vij~nAtavat | j~nAtvA cha mithyAbhimAna\-shAtanena tadanujighR^ikShayA (tebhyaH) devebhyo.arthAya teShAmevendriya\-gochare nAtidUre prAdurbabhUva maheshvara\-shakti\-mAyopAttena atyantAdbhutena prAdurbhUtaM kila kenachidrUpa\-visheSheNa | tat kila upalabhamAnA api devA na vyajAnata na vij~nAtavantaH, kimidaM yadetadyakShaM pUjyamiti || 2|| mantra 3 te.agnimabruvan jAtaveda etadvijAnIhi kimetadyakShamiti | tatheti || 3\.3|| padabhAShyaM te tadajAnanto devAH sAntarbhayAH tadvijij~nAsavaH agniM agra\-gAminaM (219) jAta\-vedasaM (220) sarvaj~na\-kalpaM (221) abruvan uktavantaH | he jAtaveda etad asmad\-gocharasthaM yakShaM vijAnIhi visheShato budhyasva | tvaM naH tejasvI | kimetadyakShamiti | tathA astu iti || 3\.3|| vAkyabhAShyaM (3\-10) tadvij~nAnAyAgnimabruvan | tR^iNanidhAne.ayamabhiprAyaH \- atyanta\-sambhAvitayoragni\-mArutayoH tR^iNa\-dahanAdAnAshaktyA Atma\-sambhAvanA (222) shAtitA bhavediti || 3\-10|| mantra 4 tadabhyadravat tamabhyavadat | ko.asIti | agnirvA ahamasmItyabravIjjAtavedA vA ahamasmIti || 3\.4|| padabhAShyaM tad yakShaM abhi adravat tatprati gatavAnagniH | taM cha gatavantaM pipR^ichChiShuM tatsamIpe apragalbhatvAt tUShNIM\-bhUtaM tadyakShaM abhyavadat agniM prati abhAShata | ko.asIti | evaM brahmaNA pR^iShTo.agniH abravIt agnirvA agninAma ahaM prasiddho jAtavedAH iti cha nAma\-dvayena prasiddhatayA AtmAnaM shlAghayan (223) iti || 3\.4|| mantra 5 tasmiMstvayi kiM vIryamiti | apIdaM sarvaM daheyaM yadidaM pR^ithivyAmiti || 3\.5|| padabhAShyaM evamuktavantaM brahma avochat tasmin evaM prasiddha\-guNa\-nAmavati tvayi kiM vIryaM sAmarthyaM iti | so.abravIt idaM jagat sarvaM daheyaM bhasmI\-kuryAM yadidaM sthAvarAdi pR^ithivyAmiti | pR^ithivyAmityupalakShaNArtham, yato.antarikShasthamapi dahyata evAgninA || 3\.5|| mantra 6 tasmai tR^iNaM nidadhAvetaddaheti | tadupapreyAya sarvajavena tanna shashAka dagdhum | sa tata eva nivavR^ite | naitadashakaM vij~nAtuM yadetadyakShamiti || 3\.6|| padabhAShyaM tasmai evamabhimAnavate brahma tR^iNaM nidadhau puraH agneH sthApitavat | brahmaNA \ldq{}etat tR^iNa\-mAtraM mamAgrataH daha, na chedasi dagdhuM samarthaH, mu~ncha dagdhR^itvAbhimAnaM sarvatra\rdq{} ityuktaH tat tR^iNaM upapreyAya tR^iNa\-samIpaM gatavAn sarvajavena sarvotsAha\-kR^itena vegena gatvA tad na shashAka nAshakad dagdhum | sa jAtavedAH tR^iNaM dagdhumashakto vrIDito hata\-pratij~naH tata eva yakShAdeva tUShNIM devAn prati nivavR^ite nivR^ittaH pratigatavAn | na etad yakShaM ashakaM shaktavAnahaM vij~nAtuM visheShataH yadetadyakShamiti || 3\.6|| mantra 7\-10 atha vAyumabruvan vAyavetadvijAnIhi kimetadyakShamiti | tatheti || 3\.7|| tadabhyadravat tamabhyavadat | ko.asIti | vAyurvA ahamasmItyabravIt | mAtarishvA vA ahamasmIti || 3\.8|| tasmiMstvayi kiM vIryamiti | apIdaM sarvaM AdadIya yadidaM pR^ithivyAmiti || 3\.9|| tasmai tR^iNaM nidadhAvetadAdatsveti | tadupapreyAya sarvajavena tanna shashAkAdAtum | sa tata eva nivavR^ite | naitadashakaM vij~nAtuM yadetadyakShamiti || 3\.10|| padabhAShyaM atha anantaraM vAyumabruvan | he vAyo etadvijAnIhi ityAdi samAnArthaM pUrveNa | vAnAd, gamanAd, gandhanAdvA vAyuH | mAtaryantarikShe shvayatIti mAtarishvA | idaM sarvaM api AdadIya gR^ihNIyAM yadidaM pR^ithivyAM ityAdi samAnameva || 3\.7\-10|| mantra 11 atha indramabruvan maghavannetadvijAnIhi kimetadyakShamiti | tatheti | tadabhyadravat | tasmAttirodadhe || 3\.11|| padabhAShyaM atha indramabruvan maghavannetadvijAnIhi ityAdi pUrvavat | indraH parameshvaro maghavAn (224) balavattvAt | tatheti | tadabhyadravat | tasmAd indrAd (225) Atma\-samIpaM gatAt tad brahma tirodadhe tirobhUtam | indrasya indratvAbhimAno.atitarAM nirAkarttavya ityataH saMvAdamAtramapi nAdAd brahma indrAya || 3\.11|| vAkyabhAShyaM indraH AdityaH (226) vajrabhR^id vA avirodhAt (227) | indropasarpaNe brahma tirodadha ityatrAyamabhiprAyaH \- \ldq{}indraH aham\rdq{} ityadhikatamo.abhimAno.asya saH \ldq{}ahamagnyAdibhiH prAptaM vAk\-sambhAShaNa\-mAtramapyanena na prApto.asmi\rdq{} ityabhimAnaM kathaM nu nAma jahyAditi tadanugrahAya evAntarhitaM tad brahma babhUva || 11|| mantra 12 sa tasminnevAkAshe striyamAjagAma bahushobhamAnAmumAM haimavatIm | tAM hovAcha kimetadyakShamiti || 3\.12|| padabhAShyaM tadyakShaM yasminnAkAshe AkAsha\-pradeshe AtmAnaM darshayitvA tirobhUtam, indrashcha brahmaNaH tirodhAna\-kAle yasminnAkAshe AsIt sa indraH tasminnevAkAshe tasthau, kiM tadyakShamiti dhyAyan | na nivavR^ite.agnyAdivat | tasyendrasya yakShe bhaktiM buddhvA vidyA (228) umArUpiNI prAdurabhUt strI\-rUpA | sa indraH tAM umAM bahushobhamAnAm | sarveShAM hi shobhamAnAnAM shobhanatamA vidyA | tadA (229) bahushobhamAneti visheShaNamupapannaM bhavati | haimavatIM hema\-kR^itAbharaNavatIM iva (230) bahushobhamAnAmityarthaH | athavA umaiva himavato duhitA haimavatI | nityameva sarvaj~nena IshvareNa saha varttate iti j~nAtuM samartheti kR^itvA tAM upajagAma indraH | tAM ha umAM kila uvAcha paprachCha \- brUhi kimetad darshayitvA tirobhUtaM yakShamiti || 3\.12|| vAkyabhAShyaM sa shAntAbhimAna indraH, atyarthaM brahma vijij~nAsuH, yasminnevAkAshe brahmaNaH prAdurbhAvaH AsIt tirodhAnaM cha tasminneva striyamatirUpiNIM (231) vidyAmAjagAma | abhiprAyodbodha\-hetutvAd (232) rudrapatnyumA haimavatI iva sA shobhamAnA vidyaiva | virUpo.api vidyAvAn bahu shobhate (233) || 12|| || iti tR^itIyaH khaNDaH || \section{adhyAya 4} mantra 1 sA brahmeti hovAcha brahmaNo vA etadvijaye mahIyadhvamiti | tato haiva vidA~nchakAra brahmeti || 4\.1|| padabhAShyaM sA brahmeti ha kila uvAcha | brahmaNo vai Ishvarasyaiva vijaye \- IshvareNaiva jitA asurAH | yUyaM tatra nimittamAtram | tasyaiva vijaye \- yUyaM mahIyadhvaM mahimAnaM prApnutha | etad iti kriyA\-visheShaNArtham (234) | mithyAbhimAnastu yuShmAkaM \ldq{}asmAkamevAyaM vijayo.asmAkamevAyaM mahimA\rdq{} iti | tataH tasmAdumAvAkyAd ha eva vidA~nchakAra brahmeti indraH | avadhAraNAt tato haiva iti, na svAtantryeNa || 4\.1|| vAkyabhAShyaM tAM cha pR^iShTvA tasyA eva vachanAd vidA~nchakAra viditavAn | ata indrasya bodha\-hetutvAd vidyaiva umA. (235) \ldq{}vidyA\-sahAyavAnIshvaraH\rdq{} iti smR^itiH || 4\.1|| mantra 2 padabhAShyaM yasmAd agnivAyvindrA ete devA brahmaNaH saMvAda\-darshanAdinA sAmIpyamupagatAH \- tasmAd vA ete devAH atitarAmivAnyAndevAn yadagnirvAyurindraste hyenannediShThaM paspR^ishuH te hyenatprathamo vidA~nchakAra brahmeti || 4\.2|| padabhAShyaM brahmaj~nAnasya dR^iShTaM phalaM tasmAd aishvaryarguNaiH atitarAmiva shakti\-guNAdi\-mahA\-bhAgyaiH anyAn devAn atitarAM atishayena sherate (236) iva ete devAH | iva shabdo.anarthako.avadhAraNArtho vA | yadagnirvAyurindraH te hi devA yasmAd enad brahma nediShTham (237) antikatamaM priyatamaM (238) paspR^ishuH spR^iShTavanto yathoktaiH brahmaNaH saMvAdAdi\-prakAraiH | te hi yasmAchcha hetoH enad brahma prathamaH (239) prathamAH pradhAnAH santa ityetat | vidA~nchakAra vidA~nchakruH iti etad brahma iti || 4\.2|| vAkyabhAShyaM yasmAdindra\-vij~nAna\-pUrvakaM agni\-vAyvindrAH te hyenad nediShThaM ati\-samIpaM brahma\-vidyayA brahma prAptAH santaH paspR^ishuH spR^iShTavantaH, te hi prathamaH prathamaM vidA~nchakAra vidA~nchakruH ityetat | tasmAd atitarAM atItyAnyAnatishayena dIpyante anyAn devAn | tato.api indro.atitarAM dIpyate, Adau brahma\-vij~nAnAt || 2\-3|| mantra 3 padabhAShyaM yasmAdagni\-vAyU api indra\-vAkyAdeva vidA~nchakratuH, indreNa hi umA\-vAkyAt prathamaM shrutaM brahmeti ataH \- tasmAd vA indraH atitarAmivAnyAndevAn sa hyenannediShThaM pasparsha | sa hyenatprathamo vidA~nchakAra brahmeti || 4\.3|| padabhAShyaM indrasya sarvadevashreShThatve hetuH tasmAd vai indraH atitarAM atishayena shete iva anyAndevAn | sa hyenannediShThaM pasparsha | yasmAt sa hyenatprathamo vidA~nchakAra brahma iti uktArthaM vAkyam || 4\.3|| mantra 4 tasyaiSha Adesho yadetadvidyuto vyadyutadA3 itInnyamImiShadA3 ityadhidaivatam || 4\.4|| padabhAShyaM devatA\-viShayaH brahmaNa upAsanopadeshaH tasya prakR^itasya brahmaNaH eSha AdeshaH upamopadeshaH | nirupamasya (240) brahmaNo yenopamAnena (241) upadeshaH so.ayamAdesha ityuchyate. (242) kiM tat? yadetat prasiddhaM loke vidyuto vyadyutat (243) | \ldq{}vidyotanaM kR^itavat\rdq{} ityetadanupapannamiti \ldq{}vidyuto vidyotanam\rdq{} iti kalpyate | A 3 ityupamArthaH | vidyuto vidyotanaM iva ityarthaH | \ldq{}yathA sakR^id vidyuttam\rdq{} (bR^i\. 2\.3\.6) iti shrutyantare cha darshanAt | vidyud iva hi sakR^idAtmAnaM darshayitvA tirobhUtaM brahma devebhyaH | athavA vidyutaH \ldq{}tejaH\rdq{} ityadhyAhAryam | vyadyutad vidyotitavat A 3 iva | vidyutaH (244) tejaH sakR^id vidyotitavad iva ityabhiprAyaH | iti\-shabdaH (245) Adesha\-pratinirdeshArthaH | ityayamAdesha iti | it\-shabdaH samuchchayArthaH | ayaM cha aparastasyAdeshaH | ko.asau? nyamImiShat (246) | yathA chakShuH nyamImiShad nimeShaM kR^itavat | svArthe Nich | upamArtha eva AkAraH | chakShuSho viShayaM prati prakAsha\-tirobhAva iva chetyarthaH | iti adhidaivataM devatA\-viShayaM brahmaNa upamAna\-darshanam || 4\.4|| vAkyabhAShyaM tasyaiSha AdeshaH | tasya brahmaNaH eShaH vakShyamANa AdeshaH upAsanopadeshaH ityarthaH | yasmAd devebhyaH vidyud iva sahasaiva prAdurbhUtaM brahma dyutimat tasmAd vidyuto vidyotanaM yathA yadetad brahma vyadyutad vidyotitavat | A iva ityupamArthaH A\-shabdaH | yathA ghanAndhakAraM vidArya vidyut sarvataH prakAshate evaM tad brahma devAnAM purataH sarvataH prakAshavad vyaktI\-bhUtam | ato vyadyutad iva ityupAsyam | \ldq{}yathA sakR^idvidyuttam\rdq{} (bR^i\. 2\.3\.6) iti cha vAjasaneyake | yasmAchcha indropasarpaNa\-kAle nyamImiShat | yathA kashchichchakShurnimeShaNaM kR^itavAn iti | itIt\-ityanarthakau nipAtau | nimiShitavad iva tirobhUtam | iti evaM adhidaivataM devatAyA adhi yaddarshanamadhidaivataM tat || 4|| mantra 5 athAdhyAtmaM yadetad gachChatIva cha mano.anena chaitadupasmaratyabhIkShNa{\m+}sa~NkalpaH || 4\.5|| padabhAShyaM pratyagAtma\-viShayaH brahmaNa upAsanopadeshaH atha anantaraM adhyAtmaM (247) pratyagAtma\-viShayaH Adesha uchyate | yadetad gachChatIva cha manaH etad brahma Dhaukate iva viShayI\-karoti iva | yat cha (248) anena manasA etad brahma upasmarati samIpataH smarati sAdhakaH | abhIkShNaM bhR^ishaM sa~NkalpaH cha manaso brahma\-viShayaH. (249) mana\-upAdhikatvAd hi manasaH sa~Nkalpa\-smR^ityAdi\-pratyayairabhivyajyate brahma, viShayI\-kriyamANam (250) iva | ataH sa eSha brahmaNo.adhyAtmamAdeshaH | vidyunnimeShaNavad adhidaivataM druta\-prakAshana\-dharmi, adhyAtmaM cha manaH\-pratyaya\-sama\-kAlAbhivyakti\-dharmi \- ityeSha AdeshaH | evamAdishyamAnaM (251) hi brahma manda\-buddhi\-gamyaM bhavatIti brahmaNa AdeshopadeshaH | na hi nirupAdhikameva brahma manda\-buddhibhirAkalayituM shakyam || 4\.5|| vAkyabhAShyaM atha anantaramadhyAtmam | Atma\-viShayamadhyAtmam, \ldq{}uchyate\rdq{} iti vAkya\-sheShaH | yadetad yathokta\-lakShaNaM brahma (252) gachChati iva prApnoti iva, viShayI\-karoti iva ityarthaH | na punaH viShayI\-karoti, manaso.aviShayatvAd brahmaNaH | ato mano na gachChati | \ldq{}yenAhurmano matam\rdq{} (ke\. 1\.5) iti hi choktam | gachChati iva iti tu manaso.api manastvAt | Atma\-bhUtatvAchcha brahmaNaH tatsamIpe mano varttate iti | upasmarati (253) anena manasaiva tad brahma vidvAn yasmAt tasmAd brahma gachChati iva ityuchyate | abhIkShNaM punaH punaH cha sa~NkalpaH brahma\-preShitasya manasaH | ata upasmaraNa\-sa~NkalpAdibhiH li~NgaiH (254) brahma mano.adhyAtma\-bhUtam (255) upAsyam (256) ityabhiprAyaH || 5|| mantra 6 taddha tadvanaM nAma tadvanamityupAsitavyaM sa ya etadevaM vedAbhihaina{\m+}sarvANi bhUtAni saMvA~nChanti || 4\.6|| padabhAShyaM tad brahma ha kila tadvanaM nAma tasya vanaM tadvanaM, tasya prANi\-jAtasya pratyagAtma\-bhUtatvAd (257) vanaM vananIyaM sambhajanIyam | ataH tadvanaM nAma | prakhyAtaM brahma tadvanamiti yataH tasmAt tadvanamiti anenaiva guNAbhidhAnena (258) upAsitavyaM chintanIyam | anena nAmnA (259) upAsanasya phalamAha \- sa yaH kashchid etad yathoktaM brahma evaM yathokta\-guNaM veda upAste abhi ha enaM upAsakaM sarvANi bhUtAni abhi saMvA~nChanti ha prArthayante eva, yathA brahma || 4\.6|| vAkyabhAShyaM tasya cha adhyAtmamupAsane guNo vidhIyate \- taddha tadvanam | tad etad brahma tachcha tadvanaM cha tatparokShaM vanaM sambhajanIyam | vanateH tatkarmaNaH (260) tasmAt tadvanaM nAma | brahmaNo gauNaM hIdaM nAma | tasmAdanena guNena (261) tadvanamityupAsitavyam | sa yaH kashchit etad yathoktaM evaM yathoktena guNena vanamityanena nAmnA abhidheyaM brahma veda upAste tasyaitatphalamuchyate | sarvANi bhUtAni enaM upAsakaM abhisaMvA~nChanti iha abhisambhajante sevante smetyarthaH | yathAguNopAsanaM (262) hi phalam || 6|| mantra 7 evamanushiShTaH shiShyaH AchAryamuvAcha \- upaniShadaM bho brUhi ityuktA ta upaniShad brAhmIM vAva ta upaniShadamabrUmeti || 4\.7|| padabhAShyaM upaniShadaM rahasyaM yachchintyaM bho bhagavan brUhi iti | evamuktavati shiShye Aha AchAryaH uktA abhihitA te tava upaniShat | kA punaH setyAha \- brAhmIM brahmaNaH paramAtmanaH iyaM brAhmI tAM paramAtma\-viShayatvAdatIta\-vij~nAnasya vAva eva te upaniShadamabrUma iti | uktAmeva paramAtma\-vidyAmupaniShadamabrUma ityavadhArayatyuttarArtham | tapaHprabhR^itInAM brahmavidyAyAH asheShatvapratipAdanaM paramAtma\-viShayAmupaniShadaM shrutavata \ldq{}upaniShadaM bho brUhi\rdq{} iti pR^ichChataH shiShyasya kaH abhiprAyaH? yadi tAvachChrutasyArthasya prashnaH kR^itaH, tataH piShTa\-peShaNavat punarukto.anarthakaH prashnaH syAt | atha sAvasheShA uktA upaniShatsyAt tatastasyAH phalavachanenopasaMhAro na yuktaH \ldq{}pretyAsmAllokAdamR^itA bhavanti\rdq{} (ke\. 2\.5) iti | tasmAduktopaniShachCheShaviShayo.api prashnaH anupapanna eva, anavasheShitatvAt | kastarhyabhiprAyaH praShTuH? ityuchyate \- kiM pUrvoktopaniShachCheShatayA tatsahakAri\-sAdhanAntarApekShA, atha nirapekShaiva | sApekShA chedapekShita\-viShayAmupaniShadaM brUhi | atha nirapekShA chedavadhAraya pippalAdavad \ldq{}nAtaHparamasti\rdq{} ityevamabhiprAyaH | etadupapannamAchAryasyAvadhAraNa\-vachanaM \ldq{}uktA te upaniShat\rdq{} iti | AkShepaH nanu nAvadhAraNamidaM, yato.anyadvaktavyamAha \ldq{}tasyai tapo damaH\rdq{} ityAdi | samAdhAnaM satyaM vaktavyamuchyate AchAryeNa, na tu uktopaniShachCheShatayA tatsahakAri\-sAdhanAntarAbhiprAyeNa vA | kintu brahma\-vidyA\-prAptyupAyAbhiprAyeNa | vedaiH tada~Ngaishcha sahapAThena samIkaraNAt tapaH\-prabhR^itInAm | na hi vedAnAM shikShAdya~NgAnAM cha sAkShAd brahma\-vidyA\-sheShatvaM tatsahakAri\-sAdhanatvaM vA sambhavati | AkShepaH sahapaThitAnAmapi yathA\-yogaM vibhajya viniyogaH syAditi chet | yathA sUkta\-vAkAnumantraNa\-mantrANAM yathA\-daivataM vibhAgaH (263) , tathA tapo\-dama\-karma\-satyAdInAmapi brahma\-vidyA\-sheShatvaM, tatsahakAri\-sAdhanatvaM veti kalpyate | vedAnAM tada~NgAnAM chArtha\-prakAshakatvena karmAtma\-j~nAnopAyatvaM iti | evaM hyayaM vibhAgo yujyate artha\-sambandhopapatti\-sAmarthyAditi chet | samAdhAnaM na, ayukteH | na hyayaM vibhAgo ghaTanAM prA~nchati | na hi sarva\-kriyA\-kAraka\-phala\-bheda\-buddhi\-tiraskAriNyA brahma\-vidyAyAH sheShApekShA, sahakAri\-sAdhana\-sambandho vA yujyate | sarva\-viShaya\-vyAvR^itta\-pratyagAtma\-viShaya\-niShThatvAchcha brahma\-vidyAyAH, tatphalasya cha niHshreyasasya | \ldq{}mokShamichChan sadA karma tyajedeva sasAdhanam | tyajataiva hi tajj~neyaM tyaktuH pratyakparaM padam\rdq{} (bhAllavIshrutiH) | tasmAt karmaNAM sahakAritvaM karma\-sheShApekShA (264) vA na j~nAnasyopapadyate | tato.asadeva \ldq{}suktavAkAnumantraNavad yathA\-yogaM vibhAgaH\rdq{} iti | tasmAd avadhAraNArthataiva prashna\-prativachanasyopapadyate | etAvatI eva (265) iyamupaniShad uktA.anya\-nirapekShA amR^itatvAy || 4\.7|| vAkyabhAShyaM \ldq{}upaniShadaM bho brUhi\rdq{} ityuktAyAmapyupaniShadi shiShyeNokta AchArya Aha \- uktA kathitA te tubhyaM upaniShad AtmopAsanaM cha | adhunA brAhmIM vAva te tubhyaM brahmaNo brAhmaNa\-jAteH upaniShadaM abrUma vakShyAma ityarthaH | vakShyati hi (266) | brAhmI (267) noktA | uktA (268) tvAtmopaniShat | tasmAd (269) na bhUtAbhiprAyo.abrUma ityayaM shabdaH || 7|| mantra 8 tasyai tapo damaH karmeti pratiShThA vedAH sarvA~NgAni satyamAyatanam || 4\.8|| padabhAShyaM yAmimAM brAhmImupaniShadaM tavAgre.abrUma (270) tasyai tasyA uktAyA upaniShadaH prAptyupAya\-bhUtAni tapa\-AdIni | tapaH kAyendriya\-manasAM samAdhAnam | damaH upashamaH | karma agnihotrAdi | etairhi saMskR^itasya sattva\-shuddhi\-dvArA tattva\-j~nAnotpattirdR^iShTA | dR^iShTA hyamR^idita\-kalmaShasya ukte.api brahmaNi, apratipattirviparIta\-pratipattishcha, yathendra\-virochana\-prabhR^itInAm | tasmAdiha vA atIteShu vA bahuShu janmAntareShu tapa\-AdibhiH kR^ita\-sattva\-shuddheH j~nAnaM samutpadyate yathA\-shrutam | \ldq{}yasya deve parA\-bhaktiH (271) yathA deve tathA gurau | tasyaite kathitA hyarthAH prakAshante mahAtmanaH || \rdq{} (shve\. 6\.23) iti mantra\-varNAt | \ldq{}j~nAnamutpadyate puMsAM kShayAt (272) pApasya karmaNaH\rdq{} (ma\.bhA\.shAM\. 204\.8) iti smR^iteshcha | iti\-shabdaH upalakShaNatva\-pradarshanArthaH | iti evamAdyanyadapi j~nAnotpatterupakArakaM \ldq{}amAnitvamadambhitvam\rdq{} (gI\. 13\.7) ityAdyupadarshitaM bhavati | pratiShThA pAdau (273) , pAdau iva asyAH | teShu hi satsu pratitiShThati brahma\-vidyA, pravarttate padbhyAM iva puruShaH | vedAH chatvAraH sarvANi cha a~NgAni shikShAdIni ShaT | karma\-j~nAna\-prakAshakatvAd vedAnAM, tadrakShaNArthatvAd a~NgAnAM, pratiShThAtvam | athavA pratiShThA\-shabdasya pAda\-rUpaka\-kalpanArthatvAd vedAH tu itarANi sarvA~NgAni shira\-AdIni (274) | asmin (275) pakShe shikShAdInAM veda\-grahaNenaiva grahaNaM kR^itaM pratyetavyam | a~Ngini hi gR^ihIte a~NgAni gR^ihItAnyeva bhavanti, tadAyatanatvAda~NgAnAm (276) | satyaM AyatanaM yatra tiShThatyupaniShat tadAyatanam | satyamiti amAyitA akauTilyaM vA~N\-manaH\-kAyAnAm | teShu hyAshrayati vidyA ye amAyAvinaH sAdhavaH, na Asura\-prakR^itiShu mAyAviShu | \ldq{} (277) na yeShu jihmamanR^itaM na mAyA cha\rdq{} (pra\. 1\.16) iti shruteH | tasmAt satyamAyatanamiti kalpyate | tapa\-AdiShu eva pratiShThAtvena prAptasya satyasya punarAyatanatvena grahaNaM sAdhanAtishayatva\-j~nApanArtham | \ldq{}ashvamedha\-sahasraM cha satyaM cha tulayA dhR^itam | ashvamedha\-sahasrAchcha satyamekaM vishiShyate\rdq{} (viShNusmR^itiH 8) iti smR^iteH || 4\.8|| vAkyabhAShyaM tasyA vakShyamANAyAH (278) upaniShadaH tapaH brahmacharyAdi, damaH upashamaH, karma agnihotrAdi iti etAni pratiShThA AshrayaH | eteShu hi satsu brAhmyupaniShat pratiShThitA bhavati | vedAH chatvAraH a~NgAni cha sarvANi | pratiShThetyanuvarttate | brahmAshrayA hi vidyA | satyaM yathA\-bhUta\-vachanamapIDA\-karaM AyatanaM nivAsaH | satyavatsu hi sarvaM yathoktam (279) Ayatane iva avasthitam || 8|| mantra 9 yo vA etAmevaM vedApahatya pApmAnamanante svarge loke jyeye pratitiShThati pratitiShThati || 4\.9|| padabhAShyaM yo vai etAM brahma\-vidyAM \ldq{}keneShitam\rdq{} ityAdinA yathoktAM evaM mahA\-bhAgAM, \ldq{}brahma ha devebhyaH\rdq{} ityAdinA stutAM, sarva\-vidyA\-pratiShThAM (280) veda \ldq{}amR^itatvaM hi vindate\rdq{} ityuktamapi brahma\-vidyA\-phalamante nigamayati \- apahatya pApmAnaM avidyA\-kAma\-karma\-lakShaNaM saMsAra\-bIjaM vidhUya anante aparyante svarge (281) loke sukhAtmake brahmaNi ityetat | anante iti visheShaNAnna triviShTape | ananta\-shabdaH aupachAriko.api syAd ityata Aha \- jyeye iti | jyeye jyAyasi sarva\-mahattare svAtmani mukhye eva pratitiShThati | na punaH saMsAramApadyata ityabhiprAyaH || 4\.9|| vAkyabhAShyaM tAM etAM tapa\-Adya~NgAM (282) tatpratiShThAM brAhmImupaniShadaM sAyatanaM Atma\-j~nAna\-hetu\-bhUtAM evaM yathAvad yo veda anuvarttate.anutiShThati, tasyaitatphalamAha \- apahatya pApmAnaM apakShIya dharmAdharmau ityarthaH | anante apAre, avidyamAnAnte svarge loke sukha\-prAye nirduHkhAtmani pare brahmaNi jyeye mahati sarva\-mahattare pratitiShThati sarva\-vedAnta\-vedyaM brahma Atmatvena avagamya tadeva brahma pratipadyate ityarthaH || 9|| OM ApyAyantu mamA~NgAni vAkprANashchakShuHshrotramatho balamindriyANi cha sarvANi | sarvaM brahmaupaniShadam | mAhaM brahma nirAkuryAm | mAmA brahma nirAkarot | anirAkaraNamastvanirAkaraNaM me astu | tadAtmani nirate ya upaniShatsu dharmAste mayi santu | te mayi santu || OM shAntiH shAntiH shAntiH || iti shrImatparamahaMsaparivrAjakAchAryasya shrIgovindabhagavatpUjyapAdashiShyasya shrImachCha~NkarabhagavataH kR^itau kenopaniShadbhAShyaM sampUrNam || \chapter{TippaNI} (1) sAmavedIyAntargata\-talavakAra\-shAkhAyAH navamo.adhyAyaH iyamupaniShat | (2) anyakAraNatvaM anyaphalatvamityarthaH | phalamapi hetuH | (3) vastupramANAdhInatvAditi yAvat | pramANasya vastvanusAritvAt pramANApekShayA viShayavastunaH prAdhAnyAM iti yAvat | (4) uchChettumichChataH | (5) punaH punaH mR^ityusAdhakam | athavA mR^ityuritipadaM paryAyashabdaH yasya ityarthaH | (6) yadyapi svargakAmo agniShTomena yajeta ityAdishrutiprAmANyAt manuShyatvadehatvAdivyatiriktaH AtmA svargaphalabhug a~NgIkriyate karmaNi tathApi na brahmAtmatatvaM tatra AdarttuM shakyate | sAdhanasAdhyAdivirodhAt | (7) karmaNaH j~nAnena tyajyatve sati karma na Arabdhavyameva iti sha~Nkate | (8) pUrvaM karma kR^itvA tataH tyaktumiShTam | (9) sa kAmabhirjAyate tatra tatra | (10) tannirvartakaH saMskAra\-sampAdakaH AshrayabhUtaH yaH prANaH tadvij~nAnaM tadupAsanaM tatsahitAni | prANopAsanasahitAni karmANi | (11) phalakAmanayA devAn yo yajate saH shreyAn uta Atmashud.hdhyarthameva yo yajate saH AtmayAjI shreyAn iti prashnaM kR^itvA AtmayAjI shreyAniti nirUpitaM shatapathAkhye shuklayajurvedabrAhmaNe | (12) anyena mR^idAdichUrNena anyat bhANDAdi saMskriyate | (13) patati ityanena pakShivat manaH vegena svaviShayaM patati iti vyajayate | (14) iSha AbhIkShNye (1525 seT) navamagaNakryAdiH iShNAti | iShitam | AbhIkShNyaM paunaHpunyaM bhR^ishArtho vA | tadviShayAyAM kriyAyAm | iSha gatau (1127 seT) chaturthagaNadivAdiH iShyati | iShitam | atra iSha (iShu vA) ichChAyAM (1351) ShaShThagaNatudAdiH ichChati | iShTamiti | iShitaM tu ChAndasam | taudAkasya tIShasahalubharuShariShaH (7\.2\.48) iti vikalpena iDvidhAne.api yasya vibhAShA (7\.2\.15) iti niShThAyAH iD\-niShedhena iShTamityeva rUpaM syAt | (iTprayoge tu guNena bhavitavyam | eShitavyamiti syAt tadabhAvaH ChAndasatvAbhidhAnamiti AnandagiriH | tasya mate veT | anviShTamanveShitamiti prayogadvaividhyopapattaye | (15) pAThabheda \- abhyagraduHkhe iti vA | (16) manAdInAM pravR^ittiH chetanAdhiShThAnapUrvikA achetanapravR^ittitvAt rathAdipravR^ittivat iti prayogaH | hetau achetanapravR^ittitvaM asiddhaM manasaH chetanatvAt itisha~NkAvAraNAya manAdInAmachetanatvamAha | (17) yathA rAj~naH bhojane pravR^ittirbhavati chakorapakShiNaH sannidhimAtreNa | chakorasyAyaM visheShaH yat viShasaMyuktAnnaM dR^iShTvA tasya netre varNavikAro bhavati | (18) indriyANAM hi prakaraNamidam | (19) shabdagrAhakatvasAmarthyapradam | anena shrotrAdigrAhyatvaM nirastam | (20) arthaH prayojanam | karaNasya karaNAntarApekShAyAmanavasthAnAditi bhAvaH | (21) tasmAchChrotrAdau AtmabuddhiH santyaktavyA iti sheShaH | (22) chaitanya\-jyotiShA dIpitaM antareNa antaHkaraNaM sva\-viShaya\-sa~NakalpAdhyavasAyAdi\-samarthaM na hi syAdityanvayaH | (23) saH, prANaH iti shabdadvayamasti prathamAyAm | (24) shrotrAdIndriya\-prastAve ghrANaprANasya nanu yuktaM grahaNaM iti pAThabhedaH | (25) ghrANaprANasya iti vA | (ghrANAtmakaprANasya ityarthaH | (26) shruteH evaM mananaM tu kuto.avagamyate tatrAha \- sarvasyaiva iti | (keneShitamidyAdyupakramasthaprashna eva gamakaH atra |) | indriyamAtroktau hi prANavyApAraH ananyasheShaH Apadyeta iti bhAvaH | (27) j~nAtvA vimuchyate iti vA pAThaH | (28) nimittatvaM arthaH abhidheyaM yasyeti vigrahaH | (29) sa~NkShepeNoktaM vivR^iNoti \- vikriyeti | (30) tadyadadhInaM sa AtmA iti shrotrasya shrotramityuktyA shrotrasya shabdAvabhAsakatvena AtmA upalakShyate iti sheShaH | (31) kShattrasyApi niyantR^i, ugrAdapyugram | (bR^i\.bhA\. 1\.4\.14) (balavadapi kShattraM maryAdAM nAtikrAmati dharmeNa niyamitatvAt | (32) yena AtmanA saMyogAt sAnnidhyarUpAd anityaM shabdAdyupalabdhR^itvaM yatra shrotrAdau pratIyate tatkaraNamityarthaH | upalabdhR^itvamiti karaNasyaiva sataH svavyApAre kartR^itvAditi draShTavyam | (33) prathamA, dvitIyA cha | (34) shrotrAdeH shabdAdyupalabdhau nimittam | (35) tAdAtmyena adhyAropito yo.anavabodhanimittaH aj~nAnanimittaH bud.hdhyAdiH saMsAraH tataH mokShaNaM tAdAtmyAdhyAsa\-nivR^ittiH dR^iShTaM phalaM (jIvanmuktiH) | (36) anArabhyamANe ityarthaH | pratisandadhate \- saMyojayanti, Arabhante iti yAvat | (37) sarva\-karmArambha\-nimittAj~nAnasya (sarveShAM yaj~nAdikarmaNAM yaH ArambhaH tatra nimittabhUtaM varNAshrama\-vayo.avasthAdyabhimAna\-rUpamaj~nAnaM tasya) tadviparIta\-vidyAgninA vipluShTatvAt dagdhatvAt | (38) karmaNAmapi dagdhatvamiti iti vyAkhyeyam | karmaNAmanArambhe iti vA pAThaH | tadA karmaNAM \ldq{}sambandhaH na upapadyate\rdq{} ityadhyAhR^itena sambandhaH | (39) anAdisaMsAraparamparayA ahaM pUrvaM sharIrI abhavaM pashchAchcha bhaviShyAmi iti yaH sharIrAdipravAhaH tatsAtatyaM yat tasya pratisandhAnaM dharmAdyadhikAritvAdhyAsaH kAmAdidoShakalpanaM cha etadapekShya adhyAropito yo matyuH tadviyogApekShayA amR^itatvoktiH teShAmaupachArikI ityarthaH | (40) svarUpavattvAt iti vA pAThaH | (41) nanu chakShurAdivad vAgindriyasya (karmendriyabhUtasya) svaviShayaM prati gamanasya aprasiddheH aprasaktapratiShedho.ayaM na vAg gachChati ityAsha~NkyAha \- vAchA iti | (42) viditasya alpAdirUpatvAdityarthaH | (43) ityuktatvAd aheyatvamuktaM bhavati iti yAvat | evamagre.api | (44) aviditasya upAdeyatvamupapAdayati \- kAryArthaM hi iti | (45) aviditAd adhi ityanena brahmaNi upAdeyatvaniShedhAt vedituH AtmanaH svataH anyasmai kasmaichitprayojanAya svataH anyat tadbrahma na upAdeyaM bhavati ityarthaH | (46) nirvarttitA iti vA | (47) anuyogaH prashnaH | parItyupasargeNa tadviparItatA bodhyate | prashnaviparItaH ityarthaH | uttara iti yAvat | apratipatteH iti hetvarthe pa~nchamI | ukte.api tatve apratipatteH iti paryanuyoge hetuH ityanvayaH | AchAryeNa ukte.api tatve shiShyasya tatpratipattiH nAsIt | ataH punaH uttaraM dIyate | tasya vyAkhyAnameva dvitIyavAkyaH | (48) pari a anu a yuj a san a Ap \- paryanuyuyukShA | (49) AchArya eva shiShyasya paryanuyuyukShAkAraNamAtmanaH indriyAgrAhyatvaM Aha ityarthaH | tathA cha na tatra ityAdinA AchArya eva nirvisheShasya pUrvamuktamindriyaprerakatvaM avastutvAdAkShipyate iti gamyate | (50) manaso.api indriyatvamupAdAya evaM vachanaM syAt | (gItA 15\.7) (51) j~nAtA eva hi AtmetyarthaH | ahamasmi jAnAna iti j~nAtaryeva AtmatvAnubhavasya sArvalaukikatvAditi bhAvaH | (52) nanu astu j~nAtaivAtmA | tatApi ekaM j~nAtA AtmA aperaNAtmanA j~nAtrA j~nAyetaiva iti viditAnyatvamasambhavi ityAsha~NakyAha \- sarvAtmakatvAt iti | sarvaM j~nAtR^ijAtaM AtmA svarUpaM yasya tatvAt | eko devaH, nAnyadato.asti draShTR^i ityAdishrutibhyaH j~nAtuH bhedAbhAvAt | yuktiH \- AtmA viditAnyaH j~nAtR^itvAd vyatirekeNa ghaTavat | viditAnyatve shrutiH \- sa vetti | (53) abhivyaktanAmarUpaM kAryameva ityarthaH | (54) analpamavirodhamityAdi | evameva padArthashodhanaM jij~nAsunA kartavyamiti darshitam | (55) apekShAM vinaiva sampannatvAdityarthaH | (56) abhivyaktau | (57) nanu svarUpAbhivyaktau svarUpaM tAvadapekShyate evAntareNa tu svarUpaM kasyAbhivyaktiH syAditi pradIpasya svarUpaM cha prakAsha eva tataH pradIpasya svarUpAbhivyaktau Agataiva prakAshApekShA ityata Aha \- apekShito.api iti | (58) na kevalaM Atmano vij~nAnasvarUpatvAd vij~nAnAntarasya AnarthakyaM syAt, kiM tarhi nAstyapi vij~nAnAntaraM yadapekShyate ityarthaH | (59) j~nAnAdviparItaM viparItaj~nAnaM rAjadantAditvAt viparItam | aj~nAnamityarthaH | (60) pratyakSheNa shrutyA (j~nAnArthaj~nAnaM vadantyA shrutyA) cha virodhaH ityarthaH | (61) sAkShItyarthaH | tathA cha sAkShitvameva tasya paramArtharUpaM tachcha chinmAtratvameva paryavasitaM sAkShitvavyapadeshasyApi sAkShyatApekShatvAditi bodhyam | (62) eSha ta AtmA sarvAntaraH (bR^i\. 3\.4\.1) (63) nityavij~nAnarUpasya AtmanaH sannidhau tadAbhAsAH pratyayAH vij~nAnashabdavAchyAH Avirbhavanti tirobhavanti cha | tairanityavij~nAnAtmA AbhAti | yo jIvaH sukhI duHkhI ityAdibhirvisheShaNaiH yuktaH abhyupagamyate laukikaiH saH | (64) nityavij~nAnasvarUpAd bhinne jIvAtmani | (65) bud.hdhyAdaya eva bud.hdhyAdInAM vA kartR^itvAdayo.anityAH dharmAH ityarthaH | (66) tatra \- bodhasvarUpe Atmani iti viShayasaptamIyam | AtmaviShayau eva bodhAbodhau yuktau ityarthaH | (67) anyasmin aha~NkArAdau nimittatvAt | (68) anyatra \- paTAdiviShayeShu, anityau iva upacharyete iti sambandhaH | tathA vyavahAre hetuM darshayati \- bhAvAbhAvayoH iti | viShayasadbhAvAsadbhAvau eva tatra nimittamityarthaH | anAtmani bodhaviShayatva\-tadabhAvayoH anityatvAt, viShayaprakAshAprakAshApekShayA Atmani bodhAbodhau anityau iva upacharyete yathA nityauShNyaH api agniH viShayApekShayA dhakShyati iti aviShayavad upacharyate iti bhAvaH | (69) svam | anyaprakAshAnapekShaH ityarthe vA prayogaH | athavA yathA AdityaprakAshasya nityatve.api prakAshayiShyati ghaTamiti ghaTanimittaM prakAshe anityavopachAraH tadvad AtmanaH bodhasya nityatve.api adhyAropApekShayA upadeshaH | (70) abodhakartR^itvaM \- bodhakartR^itvAbhAvaH iti | (71) mukhyabodhAviShayatvAt | (72) abhinnayoH uparyadhobhAvAnupapatteH | (73) AtmA iti sheShaH | (74) hastAdinA eva hastAdi ityarthaH | (75) ataH \- aviShayatvAt | anyasyApi \- indriyAderapi | (76) AtmaivedaM sarvamiti shruteshcha | (77) jihvAmUlaH, hR^idayaM, kaNThaH, mUrdhA, dantaH, nAsikA, oShThau, tAlu cha | (78) karaNAbhivya~NgyaH | (79) kAdayo mAvasAnAH | (80) ya\-ra\-la\-vAH | (81) sha\-Sha\-sa\-hAH | (82) sphoTAkhyAyAH vAchaH vya~njakavarNopAdhibhedenoktaM nAnAtvameva prapa~nchayati \- mitamityAdinA | niyatAkShara\-pAdAvasAnAH gAyatryAdi\-chChando\-vishiShTA mantrAH (R^igvedaH) | (83) aniyatAkShara\-pAdAvasAnAni vAkya\-rUpANi (yajurvedaH) | (84) pA~ncha\-bhaktikaM cha sApta\-bhaktikaM cha stobhAdi\-gIta\-vishiShTaM (sAmavedaH) | (85) vAk satyaM vA anR^itaM vA bhavati | vikAraH vivarttaH | (86) tachchakShuH puruShe yena svapne pashyati (ai\.bhA\. 2\.1) iti etadAkArasthaM dR^ishyate | (87) ityuktyA eva Atmano brahmatve pratipAdite anAtmano.abrahmatvamarthAt sidhyatyeva iti tadevaM, nedaM ityanayoH vAkyayoH ponaruktyamApannaM tatrAha | (88) vidhiratyantamaprApte niyamaH pAkShike sati | tatra chAnyatra cha prApte parisa~Nkhyeti kIrtyate (tantra\.vA\.sU\.1\.2\.42) iti | pakShe prAptasya aprAptAMshaparipUraNo vidhirniyamaH | nirupAdhika AtmA brahma ityadvaitinAM matiH | dvaitinAM cha sopAdhika IshvarAdiH brahma iti j~nAnam | evaM cha AtmanaH tathA anAtmanaH IshvarAdeH upAsyasya cha brahmatve prApte nedamiti anAtmanaH abrahmatve abhihite Atmaiva brahma iti niyamyate | AtmanaH brahmatve yA pAkShikyaprAptirAsIt sA.apagatA | tathA cha aprAptAMshaparipUraNAd niyamaH sidhyati | (89) nedamityatra niShedhArthasya prAdhAnyAd niShedhaphalakaH parisa~NkhyA labdhaprasaretyabhipretya punarAha \- anyeti | dvayoH nityaprAptau ekasya nivR^ittiphalako vidhiH parisa~NkhyA | sarvaM khalvidaM brahma iti shrutyA AtmanyanAtmanyapi dvayoH yugapad brahmabuddhau prAptAyAmanAtmanyanupAsye brahmabuddhiM nirAchikIrShuH shrutirAha \- nedamiti | tathA cha atra parisa~NkhyA padaM labhate | (90) mantraiH kriyamANAnuvAdaH | vAgAdyaviShayatva\-tatprakAshakatvayoH anuvAdaH ityarthaH | (91) abhidheyaprakAshanasAmarthyam | vAchaH abhidhAnasya vA yadabhidheyaprakAshakatvamasti tad brahmaNaH eva | (92) grahItumichChA | grahaNaM cha atra j~nAnArthe | jij~nAsAmityarthaH | (93) itarabodhAya yatnaM mA kArShIH ityarthakena lakShaNayA viddhIti padena vedAchAryo bubhutsuM itarabodhayatnAd nivartayati ityAha \- viddhIti | (94) nanu mA tAvad itarabodhAya kAri yatnaH brahmabodhAya tu tadupAsanayatno.apekShatavyaH eva | na ityAha \- nedamiti | shaddhadhiyaH sarvendriyaprayatnoparame yaH svAbhAvikaH chittAkAraH sa eva brahmabodha iti bhAvaH | (anena nirodhaH nirastaH yatnasAdhyatvAttasya.) (95) manute.anena iti vyutpAdanAd mananakriyAM pratyeva manasaH karaNatvaM na tu rUpAdidarshanAdikriyAM prati ityAsha~NkAM vArayitumAha \- sarvakaraNeti | sarvendriyasahakAritvena indriyakriyAsAmAnyaM prati karaNamiti yAvat | tatra hetumAha \- sarvaviShayeti | sarvendriyaviShayaj~nAne jananIye tatsambandhApekShatvAditi yAvat | (96) manasaH karaNalakShaNamuktvA shrutimukhena svarUpaM darshayati \- kAma ityAdinA | (97) lokaH iti sheShaH | (98) avabhAsakatvAtmaka\-niyantR^itvAt | abhedArthA tR^itIyA | chaitanyajyotiShaH iti sheShaH | (99) svabhAsyaM sarvaM prati pratyagAtmaiva chaitanyamiti svAtmani tasmin na antaHkaraNaM pravarttate ityarthaH | (100) tena antaHsthena jyotiShA\.\.\. sAmarthyam | athavA pa~nchamyarthe tR^itIyA | yasmAd antaHsthena\.\.\.sAmarthyaM tasmAt savR^ittikam | (101) karaNAni | (102) yat sarvakaraNAnAmaviShayaM yena nitya\-vij~nAna\-svarUpAvabhAsatayA tAni (indriyANi) savyApArANi saviShayANi avabhAsyante ityanvayaH | (103) saMyuktena chakShuShA iti pUrvatra sambandhaH | (104) chakShurindriyasya ekatve.api antaHkaraNavR^ittibhedAt chakShurvR^ittayo.api bhinnAH | tAH chAkShuShavR^ittIH | (105) bhinnAH sambhinnAH saMyuktAH | nAneti vA | (106) yena AtmajyotiShA lokaH chakShurvR^ittIH pashyati viShayIkaroti | ##As one cannot see the eyes it means the acts of seeing ## | (107) shrotramidamiti shrotrasya idamA nirdeshaM sphuTayati \- yatprasiddhamiti | yadidaM prasiddhaM shrotraM tadyena shrutamityarthaH | (108) prakAshitam | (109) suShThu vedAhamiti mA gR^ihNIyAdityAshayAdAhAchAryaH\.\.\. yadItyAdi iti vA pAThaH (110) vedituH svarUpamiti yAvat | (111) dabhramevApi iti pAThAntaram | (112) na pratipadyate iti | (113) aviditaM brahma iti vA pAThaH | (114) durbodhatvAdvastunaH ityarthaH | (115) kathaM brahmaNaH rUpaM nAsti iti mayA AkShipyate iti yAvat | (116) pR^ithivyAdInAmityAdi na bhavati ityantaM hetuvAkyam | (117) yadi (manuShyeShu) adhyAtmaM yadi vA deveShu adhidaivataM tadapi cha (ubhayam) daharatvAd na nivarttate, upAdhi\-parichChinnatvahetoH ityarthaH | yadadhyAtmaM yadapi deveShu tadapi cha upAdhi\-parichChinnatvAd iti vA pAThaH | (118) nira~Nkushe svAtantrye iti yAvat | (119) iti AchAryaH manyate | (120) AdhyAtmikaM manuShyeShu iti tvaM ityasya ayamarthaH | (121) tadalpameva iti sambandhaH | (122) nAha iti pAThAntaram | vAkya\-bhAShya\-pAThAnusArI cha | na aha iti padachChedaH | aha ityevArthaH nipAtaH | (123) agarjano hi mandabuddhiH asau maunAvalambanAd ityAchAryasya buddhiH syAt tannirasanArthamityarthaH | (124) ityAchAryabuddhisaMvAde sati arthAntarAnabhidhAne sati ityarthaH | (125) tadbrahma na veda iti cha naiva manye | (126) tatra hetumAha \- aviditeti | aviditAdadhi ityAgamena brahmaNo.aviditatvasya niShedhAt | (127) yo naH asmAkaM madhye sa eva tad brahma veda nAnyaH | upAsya\-brahma\-vittvAd ato.anyasya yathA ahaM veda iti | iti vA pAThaH | (128) vijAnatAM mataM kim? avij~nAtaM brahma iti, viditAdanyad brahma iti | avijAnatAM mataM kim? mayA brahma vij~nAtaM iti | kathaM vij~nAtam? upAdhimishritatvena | (129) yasmAdviditavatAM amataM tasmAd aj~nAnAM mataM iti hetvarthaH | vA.bhA \- avij~nAtam\.\.\.tadeva j~nAnam | (130) AchAryaparamparopadeshaH AgamaH tanmAtrapradhAnena | (131) yad brahma viditAdanyad uktaM vAgAdInAmagocharatvAt, mImAMsitaM cha anubhavopapattibhyAM tat tathaiva j~nAtavyamiti anvayaH | (132) iti pratyAyanArthaM iti sheShaH | (133) pUrNatayA nishchitatvAt | j~nAtumanavashiShTatvAditi vA | (134) sarvataH kAryAbhAvaH iti \- iha vA paratra vA phalAya kartavyAbhAvaH ityarthaH | (135) kartR^itvAdyadhyAsanivR^ittiH iti vA | kAryasya prapa~nchasya abhAvaH mithyAtvanishchayaH iti vA | aniShTatvAditi vA pAThaH | (136) kAryakAraNabhAvasya sthitatvAt | (137) aj~naiH viditaM brahma savikalpameva bhavati | (138) uktasha~NkAnivR^ittyartham | (139) vikriyA AtmA svarUpaM yasya | vikAravAn | (140) bodhaguNasya utpattivinAshavatve.api tadAshraya\-dravyabhUtasya AtmanaH yathAvad avasthitatvAt sa nirvikAra eveti bhAvaH | (141) \ldq{}praj~nAnaM brahma\rdq{} (ai\. 3\.1\.3) ityAdipadAt | (142) smR^itiriti j~nAnAdeH upalakShaNam | smR^iteH utpattiH niyamashcha tayoH anupapattiH | (143) sa hi shrutismR^ityanukUlo bhavati iti varNayituH abhiprAyaH | (144) pUrvavAkyoktamupapAdayati \- buddhItyAdi | (145) ityarthako vyavahAraH | tameva darshayati \- Atmanyeveti | (146) AtmanaivAtmAnaM pashyati iti vA | (147) pramANavR^ittinirapekShaH | (148) anAtmaprAptiH | (149) yadavidyayA anAtmatva\-pratipattiH AtmanaH evaM martyatvam | (150) na hi mR^ityuM amArayitvA amR^itatvaM nAma sulabhaM, na cha antareNa tAdR^ishaM balaM mAraNaM mR^ityoH ityAshayaH | (151) mukhyAmR^itatvalAbhAnukUla\-mR^ityvabhibhavaupayikabalAya nAvidyA anusartavyA tasyAH tatra asAmarthyAdityAshayenAha \- dhaneti | (152) mR^ityorAvidyakatvAt AtmavIrye sati avidyAnavasthAnAt sukaro vIryeNa yathoktena mR^ityorabhibhava iti bhAvaH | (153) amR^itatvaupayikamR^ityutaraNAnukUla\-vIryotpAdane vidyAyAH sahakAryantarAnapekShatvAditi yAvat | (154) mR^ityvabhibhAvakabalasya vidyayaiva labhyatvAt pratibodhaviditasya matatvasAdhako hetuH sUpapannaH ityarthaH | (155) AtmanA vyApyatvAditi hetuH | (156) vyAptiM vya~njan tayA vyApakalabdhyuktyA yathoktadvAratAM sphuTayati \- bauddhA ityAdinA | (157) AtmavyApyatvAt \- vyAptiriha tAdAtmyaM tathA cha tAdAtmyApannatvAdityarthaH | taptalohavaditi dR^iShTAntAnurodhAt | (158) pratyagAtmatvena brahmaNo vij~nAnam | na viShayavij~nAnaM \- viShayatvena brahmaNo vij~nAnam | (159) svAtma\-svarUpatvena evAvasthAnaM amR^itatvaM vindate | svAtmarUpatayA svAbhAvikameva amR^itatvaM vidyayA vindate na tayA utpAdyaM ityarthaH | (160) AtmanA svAbhAvikena eva amR^itatvam | (161) balAdhiko.api hastyAdiH a~NkushAdividyAvato hastipakAdeH bhR^ishaM bibhetyeva iti suvyaktaM loke | (162) yathA svapnasagarbhAt svApAt kenachinmahatA shabdena jhaTiti prabodhitasya sadya eva niHsheShasvApnAbhAvopalakShitaH AtmA eva vidito bhavati | tathA tattvamasIti mahatA shabdena gurvAdipratibodhitasya drAgeva (##quickly##) kR^itsnAvidyA\-tatkAryAbhAvopalakShite brahma anubhUyate yena bodhena sa bodhaH pratibodhashabdArthaH tenaiva viditaM brahma mataM bhavati ityarthaH | (163) muktivilambaH evAtra pUrvasmAdvisheShaH | (164) sadharmiNAM samudAyo nikAyaH ityamaraH | prANyantargatasurAdisajAtIyAnAM samUheShu ityarthaH | (165) shrotrasya shrotramityAdinoktarUpam | (166) tadviditAviditAbhyAmanyadityevaMrUpeNa | (167) vedanAvedanayoH | (168) pUrvaM manuShyaH adhikR^itaH iti sAmAnyamuktvA samprati brAhmaNAH iti visheShaM bruvan vedanabhAraM (nAvedIt chet mahatI ghR^iNA iti) nikShipati | (169) satyaM avedIt chet satyamasti ityanvayaH | (170) yena janmasAphalyamuchyate iti | (171) ityasya sambandhaH kathyate iti sheShaH | (172) upaniShat \- upAstiH (rahasyam) | (173) tAdarthye chaturthI | devAnAM kR^ite | (174) vyAvR^ittAH nivR^ittAH bAhyagocharAH (ghaTAdiviShayAH) mithyApratyayAH dehAdigocharAbhimAnAdirUpAH yasya tenaiva adhikAriNA sAkShAtkarttuM shakyatvAd brahmaNaH ityarthaH | (175) brahma ha devebhyaH\rdq{} ityatra | (176) etasya jagatsambandhinaH ye bhoktAraH prANinaH karmANi cha teShAM vibhAgaj~naH yaH nirmAtA sa eva IshvaraH ityarthaH | tasya prayatnaH pUrvaH yasmin jagati etAdR^ishaM vichitraM jagat bhoktR^ikarmavibhAgaj~nena nirmitam | yashcha asau nirmAtA tasya nityatvena prAkR^iteShu anantarbhAvAd IshvaratvaM iti bhAvaH | (177) AdinA AkAshAdigrahaNaH | tathA cha AtmanaH rUpamAkAshAdibhyo vichitraM vilakShaNaM (AkAshAdirUpaM cha AtmavilakShaNam) na cha prayatnapUrvakamiti vyabhichAraH (sAdhyAbhAve hetoH upasthitiH) syAt ityarthaH | anAdiranirvAchyA mAyaiva vA AdishabdagrAhyA | AtmAkAshayoH tArkikamate nityattvam | (178) achintyaH prabhAvaH yasya | gahanA karmaNo gatiriti bhagavatA uktatvAt | (179) prayoktR^i anapekShya karma kartuH phalaM janayiShyati iti na yuktam | na hi dhanuH nirmAtrA nirmitameva dhanurdhAnuShka\-chodanAM (dhanurdhAripravR^ittiM) vinA praharaNaM bhavati iti prasiddhameva | (180) svasya svasmAdvA | AtmanaH5\.1 (svasmAt) (karmaNaH) anyat prayoktR^i iti pa~nchamI | AtmanaH6\.1 (svasya) (karmaNaH) anyat prayoktR^i iti ShaShThI | svavyatiriktamiti yAvat | (181) nanu yathA sharIre charma kAlAntareNa nimittaM vinA vardhate apakShIyate cha shophasphoTAdivikAraM cha labhate | na cha tatra kartuH sharIriNaH ichChAdinimittaM bhavati | tadvat karmavikAraH nirnimittaH eva syAd (jagadrUpaM vikAraM labhate | ato nAsti prayoktuH apekShA) ityAsha~Nkya pariharati \- na cha nirnimittaM ityAdinA | nirnimittaM Atma\-samavetaM (Atmasambaddham) tat karma tadanichChayA na vikaroti charmavat ityanvayaH | charmavikArasyApi karmanimittakatvAt (AtapavAyvAdinimittakatvAt) dR^iShTAntAsiddhiH iti bhAvaH | (182) chArvAkamate chatvAri bhUtAni sambhUya sharIramutpAdayanti | kiNvAdibhyaH (##substance used to cause fermentation in the production of alcohol is called ## kiNva) madashaktivat achetanebhyaH api bhUtebhyaH chetanotpattiH iti | tanmatasya shrutiyuktiviruddhatvAdagrahaNam | pa~nchabhUtAnAM jagadutpatteH sAdhanabhUtatvAt, sAdhanAnAM cha kriyAvasAne uparatavyApAravatvAt cha iti chArvAka\-karmavAdipakShayoH dUShaNam | (183) sharIrAkAreNa pariNatAni bhUtAni na kartA bhavitumarhanti karaNatvAd lA~NgalAdivaditi bhAvaH | (184) bhUtAnAM karaNatvaM sphuTayati anubhUteti | savyApArANi iti yAvat | parityaktAni \- prastutavyApAra\-parA~NamukhIkR^itAni | (185) karaNatvena anubhUyamAnasyApi karmAshrayatvAbhyupagame kartR^itvApattyA nedamupapadyeta ityAshayenAha \- na hi iti | (186) itashcha bhUtakarmaprayoktA chetano.abhyupagantavyaH ityAha \- bhUteti | svataH \- chetanAdhiShThAnamanapekShya | (187) vAyoH chalanadarshanAd bhUtAnAmachetanatve.api svataH pravR^ittiH syAditi | (188) siddhA nishchitA pramANena | (189) sakAshAt | (190) yA phalodaya\-samaye eva naShTA bhavati | (191) svayaM, karShakaH ityarthaH | (192) yathoktaniyamadvayamanapekShya jAyamAnamiti samudAyArthaH | (193) kAlAntaritA dR^iShTaphalA vAgAdikriyA | kAlAntaradR^iShTaphalasevAdi\-sAmyAtikramaM nArhati ityuktamupasaMharati | (194) sevAphalavad vyavahitaphalatvAt dR^iShTanyAyAnusAreNa karmaphalasya kalpayitavyatvAt | (195) IshvaraH phaladAtA upapadyate iti pUrvatra anvayaH | (196) jIveshvarayoH abhedAt | saMsArijIvena abhedAt saMsAradharmAH sambhaveyuH iti chenna | bhedasya kalpitatvAt | na hi sarpAbhede.api tadAtmabhUtA rajjuH sarpadharmaiH saMspR^ishyate | (197) sAkShAd draShTari sa.nj~nAyAM (pA\. 5\.2\.91) sAkShAchChabdo.avyayam | tasmAdiniH pratyayo bhavati draShTari vAchye | sa.nj~nAgrahaNamidheyaniyamArtham | tasmAdupadraShTA eva uchyeta na tu dAtA grahItA vA | (198) nanu etadasa~Ngatam | yAvatodAhR^itAH sarvA api shrutayo jIveShu upapadyamAnAn eva dharmAn darshayantyaH jIvAtma\-paramAtmabhedameva vya~njanti iti ched maivam | brahmaivedaM sarvaM tatvamasi ityAdishrutisvArasyAnurodhAt bimbapratibimbayoH iva kalpitabhedamAtreNApi viruddhadharmAvabhAsokteH sampannatvAditi | (199) anyavidhyasheShatvAt | (200) idaM jagad bhoktR^ikarmavibhAgaj~naprayatnapUrvakaM bhavatIti anumAnasya uktatvAt | (201) karmaNaH iti sheShaH | (202) sevakeneti sevakasya sevayA | sevayA yathA sevyabuddhau saMskAraH utpadyate tathA | (203) nanu sevyabuddhivat sevakena iti viShamopanyAsaH | sevyasya hi sevakasannidhAnAd bhaved iyaM buddhiH anena ahaM sevitaH iti | Ishvarastu kathaM vidyAd anena ahamiShTaH iti | ata IshvaraM vishinaShTi \- sarvaj~neti | sa hi nityaM sarvasannihitaH | IshvaraH sarvabhUtAnAM hR^iddeshe iti smR^iteH | (204) uktamarthaM nigamayati \- api cha iti | tathA cha ityarthaH | (205) j~nAnAdilakShaNabhedAdityatra lakShaNabhedAditi yaduchyate tanna sa~NgataM lakShaNabhedasya advaitimate asvIkR^itatvAdityAha | (206) yAdR^ishAH tArkikaiH upagamyante tAdR^ishAH | vilakShaNAH ityasyaiva vyAkhyAnaM IshvarAd bhinnalakShaNA iti | (207) svAbhimataM jIvasvarUpaM nirUpayituM tada~NgaM IshvarasvarUpamAha \- eka ityAdinA | (208) bAhyaH jIvaH | (209) chakShurAdInAM samAhAraH sa~NghAtaH tatsantAnaH tatparamparA tatra aha~NkArAdi\-viparIta\-pratyaya\-prabandhAvichChedena (aha~NkAra\-mamatvAdayo ye viparItapratyayAH teShAM prabandhasya sAtatyasya yaH avichChedaH tena) lakShyate iti tathA | yadvA tadavichChedo lakShaNaM dharmaH yasya iti vyutpattyA tAdR^ishAvichChedavAnityarthaH | (210) nityavij~nAnena visheShyabhUtena chaitanyajyotiShA avabhAsate iti tathA | (211) bIjo.avidyAdi | bIjI sharIrAdi | (212) asattvAt turIyakalpasya niShedhoktiriyaM na punaH ityAdiH | bud.hdhyAdi\-ityAdi\-tR^itIyoktyanantaraM yojyA arthAnurodhAt | (213) shrutiyuktibhiH vAstavAbhedasya eva siddhatvAd aupAdhikI bandhamokShavyavasthApi aviruddhA ityupasaMhAravyAjena Aha \- tasmAdityAdi | (214) aj~nAnamAtmAvidyA bIjamupAdAnaM yasya tasya ityarthaH | nimittamAha \- nityeti | nityavij~nAnaM brahmachaitanyameva anyad upAdAnAdatiriktaM nimittaM yasya tasya ityarthaH | (215) aj~nAnAkhyasya bIjasya vinivR^ittau satyAM ityanvayaH | (216) bud.hdhyAdyupAdhivishiShTasya svarUpasya | svarUpasya bandhamokShau vaktavyau | ubhayorapyavasthayoH anuvR^itteH tasya | svarUpasya cha visheShAbhAve avidyAtannivR^ittikR^itau eva bandhamokShau ityAyAti iti bhAvaH | (217) taddhaiShAmityAdiH brahma\-prAdurbhAvaviShayaH AmnAyaH | (218) yakSha pUjAyAmityataH karmaNi gha~n ityabhiprAyeNAha \- yakShaM pUjyamiti | mahadbhUtaM \- mahat sattvam | (219) taduktaM nirukte \- agniH kasmAt? agraNIrbhavati iti | (uttaraShaTke daivatakANDe chaturthapAde) | (220) taduktaM nirukte \- jAtavedAH kasmAt? jAtAni veda iti | (uttaraShaTke daivatakANDe pa~nchamapAde 1) | (221) IShadasamAptau kalpap\-deshya\-deshIyaraH iti sUtreNa (pA\. 5\.3\.67) kalpapratyayaH | ki~nchit nyUnaH sarvaj~naH sarvaj~nakalpaH | IshvaraH jAtaM vA na jAtaM vA sarvaM jAnAti iti sarvaj~naH | sa eka eva | (222) Atmani mahatvAbhiprAyaH | (223) parichChinnAtmAbhimAnasya li~Ngametat | (224) maha pUjAyAM uNAdi kanni pratyayaH (1\.156) hasya ghaH vugAgamashcha | (225) antardhau7\.1 yena adarshanamichChati (pA\. 1\.4\.28) iti pa~nchamIyam | vyavadhAnamantardhiH | antardhinimittaM yena adarshanamAtmanaH ichChati tatkArakamapAdAnasa.nj~naM bhavati | (226) dvAdashAdityAnAM madhye jyaiShThamAsikaH (mAse bhavaH mAsikaH) AdityaH indranAmA smaryate | tadabhiprAyeNAha | mahAbhArate dhAtAryamA cheti Arabhya dvAdasha nAmAni dattAni | AdityahR^idaye cha itthaM dR^ishyate \- aruNo mAghamAse tu sUryo vai phAlgune tathA chaitre mAsi cha vedaj~no vaishAkhe tapanaH smR^itaH | jyaiShThe mAsi bhavedindraH AShADhe tapate raviH | gabhastiH shrAvaNe mAsi yamo bhAdrapade tathA | iShe hiraNyaretAshcha kArttike cha divAkaraH | mArgashIrShe tapechchitraH pauShe viShNuH sanAtanaH | ityete dvAdashAdityAH kAshyapeyAH prakIrttitAH || iti | vajrabhR^id prasiddhaH devarAT | (227) brahma ha devebhyo vijigye iti devAnAM prastAve indrapadaM uktAnyataraparaM na virudhyate ubhayoH devatvAvisheShAt | (228) vidyA strIrUpA satI prAdurabhUdityanvayaH | strIrUpeti sAmAnyokteH visheShe paryavasAnamAha \- umArUpiNI iti | (229) prakR^itAyAH striyAH vidyAtve satyeva iti | (230) ChAndasaM ivashabdalopaM matvAha \- iveti | (231) strIpadaM lakShitalakShaNayA vidyAparamityAshayenAha | (232) strI vidyA atra vivakShitA ityatra hetumAha \- abhiprAyodbodhahetutvAditi | kimidaM yakShamiti cha indrasya abhiprAyaH ##=## vishayaviShayaH iti yAvat | bodhahetutvAt strI atra vidyAbodhahetuH | sattvapradhAnA shaktiH ityarthaH | (bodhaH tadIyaH samyagbodhaH) | (233) aShTAvakre.atra nidarshayitavyaH | keyUrA na vibhUShayanti puruShaM hArA na chandrojjvalA | na snAnaM na vilepanaM na kusumaM nAla~NkR^itA mUrdhajAH | vANyekA samala~Nkaroti puruShaM yA saMskR^itA dhAryate kShIyante khalu bhUShaNAni satataM vAgbhUShaNaM bhUShaNamiti | vAk cha sarasvatI vidyeti yAvat | (234) etaditi na vijayashabdasya visheShaNam | tathA cha brahmaNaH eva vijaye yUyaM evaM mahIyadhvamiti yojanA | (235) vidyAyA evomAtve smR^itiM pramANayati \- vidyeti | umAsahAyaM parameshvaraM prabhumiti kaivalyasmR^itimUlA smR^itiH | (236) vartante anyebhyaH utkR^iShyante iti yAvat | (237) antikabADhayoH nedasAdhau (pA\. 5\.3\.63) | ajAdyauH parataH | antika iShThan ##=## neda iShTha | (238) priyatamatvameva vAstavAntikatamatvam, apriyasya samIpasthasyApi dUrasthakalpatvAt ityAshayenAha \- priyatamamiti | (239) prakramAnurodheNa vachanapariNAmaH kAryaH iti | (240) jAtyAdyabhAvAd vastutaH sAdR^ishyAdirahitasya | (241) upamAnena kalpanayA | (242) tadupamAnaM kiM ityanvayaH | (243) vi dyuta lu~N | atra tu vidyotanaM ityarthaH kalpyate | (244) vidyutaH teja iva sakR^id vidyotitavad brahma ityanvayaH | (245) vidyutaH vidyotanaM iva iti iyatI eva upAsanA iti pradarshyate | (246) nimiSh svArthe Nich cha~N lu~N | (pA\. 3\.1\.48, 7,4,94) (247) etadbrahma prati manaH gachChati iva ityevamanena manasA sAdhakaH etadbrahma upasmarati ##=## upasmaret, dhyAyediti yat tadadhyAtmaM (sAmAnye napuMsakam | iti yaH AdeshaH sa AdhyAtmikaH iti yAvat.) iti ekaH anvayaH | sa~Nkalpashcha abhIkShNaM brahmaviShayaH iti cha anena manasA upasmarediti yat tadadhyAtmamiti aparaH | (248) yachcha ityasmin sthAne yathA iti vA pAThaH | (249) yathA toyopAdhikaH bhAsvAn toyasya vIchyAdibhiH abhivyajyate tatra pratibimbam | evaM mana_upahitaM brahma tatpratyayaireva tatsAkShitayA abhivyajyate ityarthaH | (250) sA cha abhivyaktiH dhyAnamapi anusarati ityAha \- viShayIkriyamANamiva iti | vastutaH sAkShitvena eva abhivyajyamAnamapi taM yathA yathA upAsate iti nyAyAd viShayIbhavadiva AbhAti iti bhAvaH | (251) upAsyatayA upadishyamAnam | upAsanayA buddhimAndyApagame sati sugamaM bhavati iti | (252) AdhyAtmikaM tAdAtmyaM (adhyAsam) urarIkR^ityAha \- gachChati iva iti | (253) anena samIpavarttitvena manasA smaryamANaM (smaraNaviShayaM) abhIkShNaM sa~NkalpayamAnaM manasaH pratyagrUpaM brahma ahamasmi ityadhyAtmopAsanasvarUpam | (254) AtmAnugatimantareNa jaDasya manasaH smaraNAdipariNAmAsambhavAt teShAM (upasmaraNasa~NkalpAdInAM) talli~NgatvaM (brahmali~Ngatvam) iti bhAvaH | (255) atra manasaH adhyAtmabhUtamiti pAThaM saMya~nchaM pratipadye | bhUtaM \- svarUpam | (256) manasaH adhyAtmabhUtaM brahma ahamasmi ityevamupAsitavyamityarthaH | (257) AtmanaH paramapremAspadatvAt | (258) tadvanatvaguNabodhakena nAmnA ityarthaH | (259) upalakShaNamidam | guNavattvenApi iti | (260) sambhajanaM karmA yasya dhAtoH saH | tatkarmaNaH | sambhajanArthakaH | (261) parokShatve sati sambhajanIyatvena rUpeNa ityarthaH | (262) taM yathA yathopAsate (mudgalashrutiH) ityAdishruteH | (263) samasta\-yaj~nAnAM parisamAptau sUktavAkamantradvArA devatAnumantraNakarma kriyate | tatra yadyapi sUktavAke bahvyaH devatAH nirdiShTAH tathApi AvAhita\-devatAnusAreNa mantrANAM viniyogo bhavati | (264) karmarUpo yaH sheShaH a~NgaM sahakArI vA tadapekShetyarthaH | (265) pippalAdoktivadeva | (266) brAhmIM iti sheShaH | (267) kuto vakShyati ityata Aha \- brAhmI noktA iti | brAhmaNAnuShTheya\-sAdhanavidyA yato nAdhunA avadhyuktA ityarthaH | (268) kA tarhi adhunA.avadhi uktA ityatrAha \- ukteti | sAdhyavidyaiva uktA etAvadityarthaH | (269) brAhmyAH vakShyamANatvAt | (270) abrUma iti tasyai \- iti vA pAThaH | (271) bhaktidvArA antaHkaraNashuddhiH bhavati | tasmAd arthAH prakAshante | (272) sa cha tapAyattaH eva iti bhAvaH | (273) pratiShThate yAbhyAm | (274) prathamapakShe tapodamakarmaNAM saha vedaiH sA~NgaiH pratiShThAtvaM, dvitIyapakShe tapAditrayasya pAdatvaM vedAnAM tu sA~NgAnAM shirAditvamiti visheShaH | (275) sarvA~NgAni ityanena (a~Ngapadena vedA~NgagrahaNaM vihAya) shirAdyavayava\-grahaNe shikShAdInAM grahaNaM kathaM ata Aha \- asmin iti | vedapadena shikShAdigrahaNe yuktimAha \- a~Ngini iti | (276) tadAyattatvAda~NgAnAM iti vA pAThaH | yatra tiShThati tadAyatanam | (277) teShAmasau virajo brahmalokaH na yeShu\.\.\.iti | (278) uktAyAH eva upaniShadaH sAdhyatvena vakShyamANatapaHprabhR^iti\-sAdhana\-vishiShTatvoktyabhiprAyAd vakShyamANatvam | anantaraM tapaHprabhatyatiriktAyAH upaniShadaH anukteH ityavadheyam | (sAdhanavishiShTasAdhyatvena vakShyamANA iti yAvat) | yadvA vakShyamANatapaHprabhR^itya~NgakalApaH eva | a~NginI upaniShad brAhmI | a~NgasamUhAnatiriktatvAd a~NginaH | tadA cha sarvaM yathoktamityasya tapaHprabhR^ityevArthaH | a~NginItvena vakShyamANAyAH iti yAvat | (279) Atmaj~nAnaM AtmopAsanaM cha tapaHprabhR^ityapi | (280) sarvavidyAbhivyaktihetutvAt, sarvavidyAvedyavastuj~nApakatvAt vA | sarvAsu vidyAsu pratiShThA pUjyatvamutkarShaH yasyAH tAm, adhyAtmavidyA vidyAnAmityukteH | sarvAsAM vidyAnAM pratiShThA parisamAptiH yatra tAM, sarvaM karmAkhilaM pArtha\.\.\. ityukteH karmaNashcha vidyopalakShaNatvAt | (281) yanna duHkhena sambhinnaM na cha grastamanantaram | abhilAShopanItaM cha || svargapadavAchyam | kintu na sukhAtmakam | (282) dvitIyakalpe (vidyAyAH) tapAdya~NgasamUhAtmakatayA tapAdirUpAM ityarthaH | ## Prepared by svAminI tattvapriyAnanda tattvapriya3108 at gmail.coM \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}