% Text title : Ramatapini Upanishad with AnandanidhiTIkA by Anandavana % File name : rAmatApinITIkA.itx % Category : upanishhat, raama, upaniShat, rAma, atharvaveda, vyAkhyA % Location : doc\_upanishhat % Author : Vedic tradition % Transliterated by : Mrityunjay Pandey % Proofread by : Mrityunjay Pandey % Description-comments : 55 / 108; Atharva Veda - Vaishnava upanishad % Latest update : October 27, 2025 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. shrIrAmatApinIyopaniShadAnandanidhiTIkA by Anandavana ..}## \itxtitle{.. AnandavanavirachitA shrIrAmatApinIyopaniShadAnandanidhiTIkA ..}##\endtitles ## || shrIgaNeshAya namaH || || shrIrAmAya namaH || shrIrAmapUrvatApinI | AnandavanakR^itayA rAmakAshikAkhyayA vyAkhyayA sahitA | satyaM satyatayA hi yasya nikhilaM rajjau yathA kuNDalI yasyAnandatayA prapa~ncharachanA sAnandathurbhrAjate | yachchidrUpatayA chidAtmakamivA.a.abhAti prapa~nchAdikaM satyAnandachidAtmakaM shrutivachogItaM bhaje rAghavam || ekenaiva kareNa shiShyashirasi vyApAritena kShaNA\- dAvichChedamatuchChaprasyati tamaHsa~NghAtamAbhyantaram | tasyaitasya gurorapUrvadivasAdhIshasya pAdAmbuja\- dvandvAdhishravaNIH parAgakaNikA bhaktyA natAmastamAm || AsIdvAsiShThavaMshyo nR^ihaririti purA keshavAhvasya sUnustasmAtkR^iShNAhvayo.abhUddharaNisuravaraH pattane kuNDinAkhye | tasmAtsUnurguNAbdhiH samajani kamalAmbaH prabhutvAdyatInAmAnandAdyaH sa rAmopaniShadi vidadhe sAdhu TIkAM vanAkhyaH || shrIrAmopaniShadvR^ittiM vidhAsye rAmakAshikAm | rAmabhaktyA prayukto.ahaM rAmAvAptyai tadarthinAm || \section{atha prathamopaniShat |} iha khalu sukhaduHkhalAbhAlAbhayoranyatarasya puruShArthatvAvagamAtkevalanikhiladuHkhajAlamAyA.apArasaMsArapArAvAraparyaTanaparishrAntamanasAM sumanasAmubhayavidhasyApi puruShArthasyA.anupalambhAddarshapUrNamAsAdi\- vedavihitakarmanirmANaM nirmAya pravR^ittAnAM svargasukhalAbhe.api tasya kShayitvasAtishayatvAdidoShonmeSha\- rUpitatvena puruShArthatvA.anupapatteH svargAdAvapyanabhiratimAseduShAM prachurataraduHkhapaTalaviparilopanityanirati\- shayAnandapratilambhalakShaNapuruShArthamapekShamANAnAM duHkhamayasya saMsArasyAvidyAvidyamAnatvAdavidyAvichChedamantareNA~nchChedA.asambhavAdavidyAyAshcha brahmAtmaikatvasAkShAtkArarUpavidyaikApanodyatvAt shrIrAmAkhyAM brahmavidyAM ramaNIyatarAmupajanayituM shrIrAmatApinIyopaniShatpUrvottarasaguNanirguNopAsanabhedenA.adhikAritAratamyAtpravavR^ite | tatra chopanipUrvAtsaderniShpannasya kvibantasyopaniShatpadasya mukhyataH shrIrAmachandrabrahmavidyAparatve.api brahmavidyArthAyAM shrutau lakShaNayA pravR^ittiH | nahyabhidhaiva shabdasya vR^ittirna lakShaNeti vaktuM yuktam | vR^iddhairubhayorapi shabdavR^ittitvena svIkArAt | nanvevamastu shrIrAmatApinIyamapyupaniShat, tathApi neyaM vyAkhyAnamarhati prAchInairevA.a.achAryairvyAkR^itatvAt | satyam, tathApi prAchInavyAkhyAyA vikShiptavistR^itaduravagAhatayA.alasaprANAnAM mandamatInAmanugrAhyatayA vikShiptA cha sa~NkShiptasubodhA cha shrIrAmapUrvatApinI\- yopaniShado vyAkhyeyaM sa~NkhyAvatAM hR^idaya~NgamA.a.arabhyate | atra chottamAdhikAriNAM saguNopAsanAmantareNaiva nirguNasya pratipattuM shakyatve.api mandAdhikAribhistAmantareNaiva pratipattumashakyatvAt \ldq{}brahmaNo rUpakalpane'tyAdinA saguNopAsanAM vadiShyaMstayA prAptavyaM nirguNaM rAmanAma niruktivyAjena ShaDbhiH shlokarUpAbhiH kaNDikAbhirnirUpayati\-chinmaya ityAdinA | OM chinmaye.asminmahAviShNau jAte dasharathe harau || raghoH kule.akhilaM rAti rAjate yo mahIsthitaH || 1|| sa rAma iti lokeShu vidvadbhiH prakaTIkR^itaH || rAkShasA yena maraNaM yAnti svodrekato.athavA || 2|| nanu \ldq{}ramante yogina\rdq{} ityasyAmeva kaNDikAyAM nirguNamupalabhyate, natu prAchInAsu kaNDikAsu | tAsu cha \ldq{}jAte dasharatha\rdq{} ityAdinA saguNasyaiva pratIteH | maivam, saguNanirguNayoH pradhAnabhUtasya nirguNasyaiva nirUpaNaupayikatvena saguNasya pratyAyanAt | nanu tarhi saguNanirguNe rUpe nirUpayatIti saMhatirvaktavyA | na vaktavyA, pradhAnApradhAnayoH pradhAnasyaivA.a.adartavyatvAt | pradhAnaM cheha nirguNamapradhAnaM saguNam | nanu tarhya\- pradhAnatvAdeva sa~NguNaM na nirUpaNIyam | maivam, pradhAnanirUpaNArthatvenA.apradhAnanirUpaNe.api doShAbhAvAt | yadAhurAchAryAH\- adhyAropApavAdAbhyAM niShprapa~nchaM prapa~nchyate | iti | chinmaye\- chiddhane | atra cha prAchuryArthe mayaT | natu vikArArthe, chiternirvikAratvAt | nacha nirvikAratvama\- pramANakam | \ldq{}na jAyate mriyate\rdq{} ityAdishruterevAtra pramANatvAt | svArthe chAyaM mayaT | tena chinmaya ityanena chidrUpatvamuktaM syAt | tathA cha kANAdAkShapAdAdibhiryadAtmanashchidguNatvamajalpi, tachchUrNitaM bhavati | asmin\-'ayamasmI\rdq{}tyanubhavAdaparokShe | taduktaM bhaTTapAdaiH\- idamaH pratyakShagataM samIpataravarti chaitado rUpam | adasastu viprakR^iShTaM taditi parokShe vijAnIyAt || iti | yadi parokShaH syAdAtmA, tadA tasya jaDatvena prakAshatvA.anupapattau jagadAndhyaM prasajyeteti | \ldq{}andhasyevAndhalagnasya vinipAtaH pade pade\rdq{} iti nyAyAt | tasya deshakAlAvachChedamapanetuM vishinaShTimahAviShNAviti | \ldq{}veveShTi vyApnotI'ti viShNuH | \ldq{}viShL^ivyAptA'vitasya dhAtoH ShNupratyayAntasya rUpam | mahAMshchAsau viShNushcheti tathA | viShNurityevoktau gaganAderapi sarvabhUtasaMyogitAlakShaNavyApakatvA~NgIkArAttAdR^ishaM viShNutvamasya mA prabhA~NkShIditi mahattvena vibhutvaM visheShyate | mahAviShNuriti mahattvena cha visheShitaM viShNutvaM parichChedatrayashUnyatve paryavasyati | nahyAtmA deshataH parichChinnaH, sarvatraiva sattvAt | nApi kAlataH sarvadaiva sattvAt | nApi vastutaH, kasyachidapi vastunastadvyatirekeNA.asattvAt | yadvA \ldq{}vishati vyashnotI\rdq{}ti vA viShNuH | vishatervyashnoterveti yAskavachanAt | ayamarthaH\- vyApakatvaparyavasAyI mahAMshchAsau vishcheti mahAviH mahApakShI | vishabdasya pakShivAchakatvAt, jIvAtmA | paramAtmana iva jIvAtmano.api \ldq{}dvAsuparNe'tyAdishrutyopachAravR^ittyA pakShitvasyA.abhidhAnAt | mahAverjIvAtmanaH karuNAmR^itaM snutaM prasnutaM yena sa mahAviShNuH | nanu snushabda eva mahAviShNupade.asti na snutashabdaH, tat kathamevaM vyAkhyA | snutashabde takAralopasya ChAndasatvenA.anupa\- pattyabhAvAt | yo mahAn pUjito vyApI mahAveH karuNAmR^itam | snutaM yena jaTAyoshcha mahAviShNuM namAmyaham || iti hanumadvachanAt | ayaM cha viShNushabda ugrAdipadAnAmapyupalakShaNam | nachA.asya taiH saha sambandhAbhAvAttadupalakShaNatvamanupapannamiti vAchyam, asya teShAM cha shrInR^isiMhamantrarAje samavetatvAt | evaM cha shrInR^isiMhashrIrAmachandrayorabhedo.abhihito bhavati | naravigrahasAmye.api siMhAsyatvaM kAryAnurodhena | IdR^ishe.asmin jAte\- janmabhAji sati | nanu jAta ityayuktam, parasya brahmaNo janmA.abhAvAt | \ldq{}na jAto na janiShyata\rdq{} iti shruteH, \ldq{}na jAyate mriyate ve'ti smR^iteshcha, \ldq{}AtmA na jAyate vibhutvAdAkAshava'dityanumAnAchcheti chet | satyam, vastuto janmA.abhAve.api lokA.anugrahakAmyayA prAtibhAsikajanmasvIkArAt | yadvA jAte AvirbhUte iti vyAkhyeyam | nanu jAtashabdasya janmavAchina AvirbhAvArthatvamayuktamiti chet | na, lakShaNayA tattvopapatteH | astu vA mukhyata eva, jAtashabda AvirbhAvArtho bhaviShyati | \ldq{}janIprAdurbhAve\rdq{} iti smaraNAt | nanu svayamprakAsha\- svAtmana AvirbhAvo na ghaTate | AvirbhAvo hi nAma\-prAgaprakAshasya pashchAtprakAshaH | nacha nityasya svaprabhavasya prAgaprakAshaH pashchAtprakAsha iti sambhavati | uchyate\- nityaprakAshamapi brahma anAdyanirvAchyA.avidyayA.aghaTamAna\- ghaTanapaTIyasyA aprakAshamiva sampAdyate | vidyayA tu tasyAmapanoditAyAmAvirbhUtamiva bhavati | tato nAnupapattiH | bhaktAnujighR^ikShayA bhagavatA janma svIkR^itamityuktaM, tadayuktam | vikR^ityasahatvAt | tathAhi\-prAgasataH sattAsamavAyaH, kAraNasamavAyo vA janma? nAdyaH, nityasataH prAgasat itthaMshabhAvena tadvishiShTa\- janmAnupapatteH | nAntyaH, niShkAraNasya kAraNasamavAyAyogAt | ki~ncha kAraNasamavAyaH\- kAraNamAtrasamavAyo vA, samavAyikAraNasamavAyo vA? nAdyaH, ghaTAdInAM janmAbhAvaprasa~NgAt | nahi teShAM nimittakAraNe kulAlAdau asamavAyikAraNe.avayavasaMyoge cha dR^iShTa iShTo vA samavAyaH | na dvitIyaH, kAraNamAtravirahiNaH samavAyikAraNasamavAyavAchoyukteravakAshAbhAvAt | pradhvaMsajanmanyavyApteshcha | uchyate\- dehasambandha eva janma | bhagavatashcha lokAnujighR^ikShayA dehasambandhaH shrutismR^itipurANetihAsaprasiddhaH | nanu tarhya~NkurAdInAM dehasambandhavirahiNAM ajanmataiva prasajyeta | syAdevaM, yadi janmamAtrasyaitallakShaNaM syAt | natvevaM, kintarhyA\-tmajanmanaeva | Atmano ghaTAdivatsvarUpato janmarahitasyApi dehasa~NgatilakShaNajanmA~NgIkAre.apyanupa\- pattyabhAvAt | taduktaM akShacharaNopajIvibhiH\- \ldq{}utpattirdehasa~Ngati'riti | nanvayonijavyatiriktadehasa~NgatereveyaM janakApekShA | tasmAjjanako vaktavya ityatastamAha\-dasharatheiti | \ldq{}dashabhI rathaireka eva yudhyatIti\rdq{} dasharathastasmin | nanu rAmasya kaushalyAdasharathobhayajanmatve sati kevaladasharatha\- janyatvAbhidhAne yuvanAshvasya mAndhAtR^ijanmAbhidhAnavatkAraNaM na pashyAmaH | mAtrapekShayA pituH prAdhAnyameva kAraNamiti chet, \ldq{}ebhyo mAtA garIyasIti\rdq{} pitrAdibhyo mAtureva prAdhAnyasmaraNAt | satyam, tathApi mAtravayavApekShayA bhUyasAmeva pitravayavAnAM putre sa~NkramAdiha pitR^imAtrasa~NkIrtanam | tadAha paramarShiH\- \ldq{}pumAn puMso.adhike shukre strI bhavatyadhike striyaH\rdq{} iti | ki~ncha shrutirapi pituH prAdhAnyamAha\- \ldq{}AtmA vai putranAmAsIti'| nachAyamAtmashabdo mAtApitro\- rubhayorapi svarUpasya putranAmakatvaM darshayatIti vAchyam, shrutivyAkhyAnarUpaH yA smR^ityA.api pitR^irUpasyaiva putranAmakatvapratipAdanAt | \ldq{}pitaiva putrarUpeNa jAyate shrutivAg yataH\rdq{} iti hi smR^itiH | ayamevArthaH pAdme.api dR^ishyate\- dvau gurU puruShasyeha pitA mAtA cha dharmataH | tayorapi pitA shreyAn bIjaprAdhAnyadarshanAt || iti | nanu tarhi \ldq{}ebhyo mAtA garIyasI\rdq{} ityetadanavakAshaM syAt | na syAt, mAturgarbhadhAraNAdikleshAdi\- sahiShNutvAbhiprAyeNa prAdhAnyavyapadeshopapattiriti | manuShyAntaravadeva manuShyAvatArasya shrIrAmachandrasyApi prasaktaM paramArtiparAkartR^itvAbhAvaM vArayati\-harAviti | \ldq{}paramArtiM haratIti\rdq{} haristasmin | \ldq{}bhidyata\rdq{} ityAdishrutirasminnarthe.anusandheyA | tathAcha shrImadbhAgavate.api\- lokatrayasya mahatImaharadya ArtiM svAyambhuvena manunA harirityanUktaH | iti | vastuto.apitR^ikasya pitaramiva paramArthataH kularahitasyApi kulaM nirdishati\- raghoH kula iti | evaM janmakularahitasyApi kulajanmanI Avidyake anayA shrutyA.abhihite | smR^itirapyAha\- chaitramAse navamyAM tu shuklapakShe raghUttamaH | prAdurAsIt purA brahman! paraM brahmaiva kevalam || iti | \ldq{}raghoH kule dasharathe chinmaye.asmin mahAviShNau harau jAte sati vidvadbhiH Atmatatvaj~nairlokeShu sa rAma iti prakaTIkR^itaH\rdq{} iti yojanA | yo\- hari rAti\- dadAti abhIShTamanabhIShTaM cha svakarmAnusAreNa, mahIsthitaH san rAjate mahIsthaH sanniti vA | etena rAmanAmno dve niruktI j~nAtavye | ekA\- rAtItyatratye rAkShare, mahIsthita ityatratve makAre cha yojite sati rAmo bhavatIti | aparA\-rAjaterdhAto rAkShare mahIshabdagatamakAre cha yojite sati bhavatIti | padadvayagataikAkSharagrahaNena padadvayapratipAdyo.arthaH kathaM pratipattavya iti chet, \ldq{}apyakShara\- sAmAnyAnnirbrUyA'diti yAskavachanAditi brUmaH | yadvA mahIpadagatamakArAsaMsparshena rAtIti rAma ityeva nirvaktavyam | tarhi rAma ityatratyo makAro vyarthaH syAditi chenna, makArAbhAve kartR^itvasya lAbhAbhAvAt | kartari hyauNAdiko makArapratyayo vihito.asti | athavA \ldq{}rA dIptau\rdq{} iti dhAtoH kvipi \ldq{}rA\rdq{} ityeva niShpadyate | maH shivaH chandro vedhAH | \ldq{}maH shivashchandramA vedhA\rdq{} ityabhidhAnAt | rAshchAsau mashcheti rAmaH | shivAdyAtmakatvaM cha sarvAtmakatvAdasyopapadyate | vidhAntareNa rAmanAma nirvakti\-rAkShasAiti | \ldq{}yena hetunA rAkShasAH svodrekato maraNaM yAnti sa rAma\rdq{} ityanvayaH | rAkShasA\-rAvaNAdayaHsvodrekataH\- svasya shakrAdyatikramahetubhUtAdudrekata AdhikyAt | nahi bhagavAnudrekamAtrAttAn mAritavAn, apitu shakrAdyatikramakarAttasmAt | \ldq{}rA\rdq{} ityanena rAkShasA lakShyante, \ldq{}ma\rdq{} ityanena cha maraNaM yAntIti | ekadeshena samudAyalakShaNayA bahulamupalambhAt | athavA svashabdena bhagavantaM parAmR^ishya tasyodrekataH sarvAtishayatvena rAkShasA mriyante iti vyAkhyeyam | nacha bhagavata udreko.aprAmANikaH | \ldq{}atyatiShThaddashA~Ngula'miti shrutestatra pramANatvAt || 1\-2|| niruktyantaramAha\-rAmanAmeti | rAmanAma bhuvi khyAtamabhirAmeNa vA punaH || rAkShasAn martyarUpeNa rAhurmanasijaM yathA || 3|| prabhAhInAMstathA kR^itvA rAjyArhANAM mahIbhR^itAm || dharmamArgaM charitreNa j~nAnamArgaM cha nAmataH || 4|| tasya dhyAnena vairAgyamaishvaryaM yasya pUjanAt || tathA rAmasya rAmAkhyA bhuvi syAdatha tattvataH || 5|| abhirAmeNa\- sundareNa vapuShA tasya rAmanAma bhuvi\- bhUshabdopalakShitalokatraye khyAtam | ata evapUrvamapyuktaM \-lokeShviti | imamevArthaM hR^idi nidhAya kAlidAso.api kaviH rachayati sma\- rAma ityabhirAmeNa vapuShA tasya choditaH | nAmadheyaM gurushchakre jagatprathamama~Ngalam || iti | prakArAntareNa rAmAkhyAM nirvakti\- \ldq{}rAkShasA'nityAdinA \ldq{}bhuvi syA\rdq{}dityantena | ayamatra yojanAprakAraH \-rAhuH parvasandhau manasijaM yathA prabhAhInaM karoti, tathA rAkShasAn rAvaNAdIn martyarUpeNa manuShyAtmanA prabhAhInAn kR^itvA rAjyArhANAM mahIbhR^itAM sUryasomavaMshyAnAM rAj~nAM charitrAdibhishchaturbhirdharmamArgAdichatuShTayaM rAti bhagavAniti hetoH shrIrAghavasya bhuvi rAmAkhyA syAditi | manasijashchandraH | \ldq{}chandramA manaso jAta\rdq{} iti shruteH | rAkShasairhi sUryasomavaMshyAnAM rAj~nAM rAjyApahAreNa dharmaj~nAnavairAgyaishvaryahInatA jAtA | shrIrAmeNa tu rAkShasAn hata\-vatA rAj~nAM svasvarAjye cha sthitiM sampAditavatA svacharitrAdinA dharmAdikaM sampAditam | tadAha vAlmIkiH\- \ldq{}rAjavaMshAn shataguNAn sthApayiShyati rAghavaH\rdq{} iti | pArameshvareNa charitrAdinA kathaM rAj~nAM dharmAdisiddhiriti cheduchyate\- charitraM nAma sadAchAraH, sa cha dharmahetuH | tathAcha rAjAno.api shrIrAmasya charitramAkalayantastatkR^ipayaiva tAdR^ishacharitrabhAjo.abhavan | paramAtmapararAmanAmno.anavaratamarthato.anusandhAnena j~nAnabhAjo (j~nAna?)dhyAnena nididhyAsanA.aparaparyAyeNa paramAnandamanubhavanto vairAgyaM\- srakchandanasundarIprabhR^itiviShayapariShadabhilAShavirahaM cha bhajantaH pUjanAt\- gurvAdinamaskArapuraHsarayA visa\- rjanAntayA vaiShNavAgamoktayA saparyayA aishvaryaM chA.abhajan | atra cha rAmanAmnastisro niruktayo.anusandheyAH | ekA\-'rAhurmanasijaM yathe\rdq{}ti dR^iShTAntavAkyasthapadadvayAdibhUtasya \ldq{}rA\rdq{} ityasya \ldq{}ma\rdq{} ityasya chAkSharadvayasya saMyojanena | aparA tu \ldq{}rAkShasAn martyarUpeNe'ti dArShTAntikavAkyagatayo \ldq{}rAma\rdq{} ityakSharayoH | tR^itIyA tu\- \ldq{}rAjyArhANAM mahIbhR^itA'miti vAkyagatayoH | nanu \ldq{}prabhAhInAn kR^itve'ti ktvApratyayo nopapadyate, kriyAntarAnupAdAnAt | nahi kriyAntaramanupAdAya ktvA shakyaprayogaH | tathA sati vrajatItyanupAdAya bhuktetyasya kevalasyaiva prayogApatteH | maivam, rAtItyasya kriyAntarasyopAdAnAt | nanu tarhi \ldq{}kR^itvA rAtI\rdq{}ti vAkyaM paryavasyati | evamapyanupapattiH, prabhAhInAn kR^itvA rAtIti \ldq{}rA'dhAtvarthadAnakriyAyA anivartamAnatvAt | sa hi setubandhAdinA rAvaNAdIn prabhAhInAn kR^itvA prANairvyayojayat, natu rAj~nAM dharmAdikaM samapAdayat | satyam, tathApi na ktvAnupapattiH | nahyAnantaryArthe ktvA vihitaH, kiM tarhi paurvAparyeNa | nacha paurvAparyaM kriyayoravyavadhAnenaiva bhavati, apitu vyavadhAnena cha | ata eva paurvAparyamAtrepANiniHktvApratyayaM sasmAra \- \ldq{}samAnakartR^ikayoH pUrvakAle ktve'ti | dharmamArgaM j~nAnamArgamityatra mArgashabda upAyaparaH | ubhayatrApi karmadhArayaH | dharmashchAsau mArgashcha, j~nAnaM chAsau mArgashcheti | dharmeNa hi sukhamupeyate, j~nAnena chA.aj~nAnanivR^ittiH | tadAhuH shrIsha~NkarabhagavatpUjyapAdAH \- \ldq{}yato j~nAnamaj~nAnasya nivartaka'miti | dharmasya mArgaM j~nAnasya mArgamiti na ShaShThIsamAso yuktaH | etatsamAnakakShatayopanyastayorvairAgyaishvaryayorapyupAyopadidikShayA mArgashabdaprayogApatteH | tatheti tadvattvokteshcha | yathA.akhilaM rAti tathA dharmAdikamapIti dvitIya \ldq{}tathA\rdq{} shabdArthaH | vidhAntareNApi nirvakti\-atha tattvata iti | tasya bhAvastattvam, tasmAdrAmatvAdityarthaH | \ldq{}rashchAsau ashchAsau mashche\rdq{}ti rAmaH | ra\-ityagniH, a\-iti viShNuH, ma\- iti shiva etattrayarUpatvAdrAmaH | anena rephA.akAramakAra\- devatAtmakatvamasyaivoktaM syAt | nahi sarvAtmakasya tryAtmakatvamayuktam | athavA uktA niruktIrupasaMharati\-atha tattvata iti | yasmAdevam, atha tattvato rAmAkhyA syAt | avyayAnAmanekArthatvAdathashabdo.atra hetvarthaH | ayamAshayaH\-rephaH svaprakAshaM brahma vakti, \ldq{}rAdIptA'vityasya dhAtorAshrayaNAt | makAro mAyA | tathAcha mAyAvachChinnasvaprakAshaM brahma rAmapadArthaH | tadeva jagatkAraNam | anavachChinnasya kAraNatvAnupapatteH | jagatkAraNatvAdeva cha jagadAtmakaM brahma, kAryakAraNayorbhedAbhAvAt | ata evaM \ldq{}sarvaM khalvidaM brahme\rdq{}ti shrutiH | nanu sarvaM brahmeti sarvamanUdya brahmAtmatAvidhiH, athavA brahmA.anUdya sarvAtmatAvidhiH? nAdyaH, mithyAtvenA.abhimatasya sarvasya brahmAtmatAyAmamidhyAtvApatteH | nahi brahma mithyA | na dvitIyaH, brahmaNo mithyAtvApatteH | nahi mithyAbhUtAtsarvasmAdabhinnamamithyA bhavitumarhati | atrochyate\- sarvamanUdya tasya brahmAtmatA vidhIyate | nacha brahmAtmatAyAM sarvasya satyatvApattirdoShAya | sarvasyApi brahmAtmanA satyatvasyeShTatvAt | tarhi \ldq{}prapa~ncho mithye'ti vAchoyuktirayuktA syAditi chenna, svarUpato mithyAtvasya brahmarUpeNa satyabhUtatvasyA.apyapratyUhatvAt | nahi svarUpeNa mithyAbhUtamapi rajataM shuktirUpeNApi mithyA bhavati | nanu tarhi \ldq{}suvarNaM kuNDala'mityatrApi kenachidrUpeNa satyatvaM kenachidrUpeNa mithyAtvamApadyeteti chenmaivam, vaiShamyAt | tatra hi suvarNakuNDalAMshayoranyatarasyApi bAdhAbhAvAdvinaiva bAdhaM sAmAnAdhikaraNyaprayogAt | sarvaM brahmetyatra cha sarvasya svarUpato bAdhyatayA bAdhe sAmAnAdhikaraNya\- prayogA.anupapattiH | chAraH sthANuriti vat | yadvA \ldq{}atha tattvata\rdq{} iti \ldq{}ramanta\rdq{} ityagrimanAmaniruktyA sambadhyate || 3\-5|| pUrvaM saguNaparatayA rAmanAma niruchya saguNopAsanopeyAnigurNabrahmaparatayA nirvakti\-ramanta ityAdinA | athavA shabdArtho dvividhaH, vAchyo lakShyashcheti | tatra vAchyaparatvena rAmanAma niruchya lakShyaparatvenApi nirvakti \-ramanta ityAdinA | ramante yogino.anante nityAnandachidAtmani || iti rAmapadenAsau paraM brahmA.abhidhIyate || 6|| iti\- anena prakAreNa yanniruktaM rAmapadaM, tenA.asau\-dAsharathiH paraM brahma\- paramAtmaivAbhidhIyate | itishabdaparAmR^iShTaM niruktiprakAraM darshayati\-ramanta iti | yogaH\-chittavR^itterbAhyaviShayebhyo nirodhaH | \ldq{}yogashchittavR^ittinirodha\rdq{} iti sUtrayAmAsa bhagavAn pata~njaliH | sa eShAmastI'ti yoginaH ramante\-krIDanti, tatparAH santo hR^iShyantItyarthaH | rati rnAma iShTArthasaMyogajA krIDetyAhurAchAryAH | kutra, anante\-antaH parichChedastadrahite | nahyasya deshato dIpaprabhAyA iva parichChedaH, sarvatra sattvAt | nApi kAlataH, vidyuta iva sadA sattvAt | nApi vastutaH, sthale jale vA tadatirekeNa kasyachidapyabhAvAdityavochAma | atha matam, sarvasyApi tadatirekeNA.asattve yogino.api kathaM syuH | nahi te sarvasmAdatiriktAH | atireke vA siddhaM naH samIhitam | asmAbhirhi ramaNakriyAyAM kartR^ivirahaM pratipAdayitumanantapadArthaparyAlochanAto yogiviraha upanyasyate | sa cha asatsarvAntargatatvahetukaH | atha yogivirahAbhAvAya asatsarvAntargatatvaM yadi neShyate, tarhyanantargatatvaM brahmatve vA paryavasyettuchChatve vA | prathame\- brahmAtmanAM yoginAM brahmaNi ramaNAnupapattiH | nahi svayameva svasmin ramate, ramakaramaNIyabhAvasya bhedagarbhatvAt | charame\-ramaNaM kimAshrayaM syAditi | atrA.abhidadhmahe\- kiM sarvasyApi tadatirekeNA.asattvaM pAramArthikamabhipretyA.ayamAkShepaH kriyate vyAvahArikaM vA? Adyama~NgIkurmaH | nachA~NgIkAre paramatamanirastaM syAditi vAchyam | siddhasAdhanatvena nirAsAt, tasya chA.asiddhau paryavasAnAt | yadAhuH akShacharaNopajIvinaH\- \ldq{}AshrayAsiddhatA hetoH siddhadharmasya sAdhane\rdq{} iti | na dvitIyaH, vyAvahArikasya nirAsA.ayogAt | nahi prapa~ncho vastuto.asannapi vyavahArato.apyasanniti vaktuM shakyate | nanu brahmaNa uktamanantatvamayuktam, dR^ishyatvena brahmaNo vinAshAnumAnAdityata Aha\-nityeti | nacha nityatvamaprAmANikam | \ldq{}sarvagatashcha nitya\rdq{} iti shruteH | ata eva dR^ishyatvAnumAnamatItakAlamasiddhaM cha | dR^igviShayaM hi dR^ishyatvam | nacha brahmaNo dR^igviShayatA, svaprakAshasya tadanupapatteH | nacha svayamprakAshatvamasiddham, \ldq{}atrAyaM puruShaH svaya~njyoti'riti shruteH | nanu na brahmaNi ramaNaM puruShArthaH, sukhAptirUpatvasya duHkhanivR^ittirUpatvasya chAbhAvAt | nahi brahma sukharUpam, sukhasya guNatvAdbrahmaNashcha dravyatvAt | nacha dravyaguNayorabhedaH sambhavati, viruddhadharmAkrAntatvAt | anyathA mihiratimirayorapyabhedApattiH | nApi duHkhanivR^ittirUpam, bhAvarUpasya brahmaNo.abhAvarUpa\- tvA.anupapatteH | anyathA bhAvo.abhAvashcheti padArthadvaividhyopanyAsasyonmattapralapitatvApatterityata Aha\-Anandeti | ayamAshayaH \-brahmaNa Anandatvena tasmin ramaNamAnandAvAptirUpatayA puruShArtha eva | syAdetadevam, yadi brahmaNa AnandarUpatA syAt | nacha brahmaNa AnandAtmakatA.asti pramANAbhAvAt | maivam, \ldq{}AnandaM brahmaNo rUpa'miti shrutereva pramANatvAt | nanu Anando.astItyAnandaH | \ldq{}arsha\- Adibhyo'.ajiti matvarthIyA.achpratyayAnto hyayamAnandashabdaH | anyathA niyatapuMlli~NgasyA.a.anandashabdasya \ldq{}Ananda'miti napuMsakatvena prayogAnupapatteH | tatkathamAnandarUpaM brahmochyate | nanu bahulagrahaNAlli~Ngavyatyayena \ldq{}Ananda'miti napuMsakatopapatsyate | maivam, satyAM gatyAmIdR^ishaparihAropanyAsAnavakAshAt | atrochyate\-'Anando brahme\rdq{}tyAdi shrUyamANabahutarashrutyanurodhenA.a.anandamiti napuMsakatAyAM ChAndasatvenaivopapAdanIyatvAvashyambhAvAt | \ldq{}AtmA AnandarUpaH parapremAspadatvA'dityanumAnAchcha | natu yathA j~nAnamAtmaguNastathA.a.anando.api syAt, anyathA j~nAnamapi nAtmaguNaH syAdityata Aha\-chiditi | nahi chidaparaparyAyaM j~nAnamapyasmAbhirAtmaguNatveneShyate, yenaiva dR^iShTAntAvaShTambhenA.a.anandasyApyAtmaguNatvamAchaShTe bhavAn | tathA.a.achakShANashcha \ldq{}asiddhamasiddhena sAdhayato mahAnaiyAyikatva'miti vachanasyaviShayatvAnnanivartate | nacha j~nAnasyAtmarUpatAyAM mAnAbhAvaH, \ldq{}satyaM j~nAna'miti shrutermAnatvAt | nacheyamupacharitArthA shrutiH, mukhyArthe bAdhAbhAvAt | aj~nAnAtmakatve vA Atmano jADyaM prasajyeta | tathAcha jagadAndhyamasa~Nga ityuktameva | nahi jaDenAtmanA jaDaH prapa~nchaH shakyaprakAshanaH | tathA sati paTo jaDaM ghaTaM prakAshayet | ata evAtmano jaDasvAbhAvAya j~nAnAtmakatvamakAmenA.apyeShitavyam | Atmapadamante shrUyamANaM nityAdipadaiH pratyekamebhiH sambadhyate\- nityAtmani AnandAtmanIti | atrAsmashabdaH svarUpavachanaH | nanu \ldq{}nityamAnandashchidbrahme'ti sAmAnAdhikaraNyaprayogeNaiva nityAdInAM brahmasvarUpatvopapattAvAtmashabdo vyartha iti chenna vyarthaH | yadi hi vaiyarthyamabhidheyarAhityam, tanna | svarUpArthatAyA idAnImeva niveditatvAt | aho! mahatIyaM bhavato vismaraNashIlatA, yadidAnImeva niveditamapyarthaM nAsmArShIt | artha prayojanarAhityam, etadapi na | sAmAnAdhikaraNyaprAptasyaiva spaShTIkaraNArthatvAt | athavA jIvabrahmaNoH spaShTa eva bhedaH | saMsAritvA.asaMsAritvAdiviruddhadharmAkrAntatvAdityata Aha\- AtmanIti | AtmabhUte natu jIvAvyatirikte | vyatireke \ldq{}tattvamasyA'divachananichayavyAkopApatteH nacha tasyAnyaparatvam, upakramopasaMhAraikarUpyAdiShaDvidhatAtparyali~NgatvAt | viruddhadharmasaMsargalakShaNo heturanaikAntikaH | bimbapratibimbayorasya sattve.api bhedalakShaNasya sAdhyasyAbhAvAt | nanu tayorapi bhedo dR^ishyate | dR^ishyatAm | tarhi anaikAntikatvodbhAvana\- munmattapralapitaM syAt | na syAt, pAramArthikabhedAbhAvAbhiprAyeNa tadudbhAvanAt | atha viruddhadharmasaMsargeNa jIvabrahmaNorapAramArthika eva bhedaH siShAdhayiShitastatkathaM savyabhichArateti | maivam, siddhasAdhyatApatteH | a~NgIkurma evaM hi vayamapi | tayorapAramArthikabhedamevama~NgIkurvatA pAramArthikabhedasya svasiddhAntasya parityajanAt | kvachit \ldq{}satyAnande'tyapi pAThaH | tatra \ldq{}satyamabAdhyaM bAdhyaM mithye'ti AchAryaiH satyashabdArthopapAdanAditi | nanvete satyAdayaH shabdA ekamarthamabhidadhatyanekaM vA? na prathamaH, eteShAM paryAyatApatteH | ekArthAbhidhAyakataiva hi paryAyatA | paryAyatve sahaprayogo.anupapannaH syAt | yadAhuH\- paryAyANAM prayogo hi yaugapadyaM tu neShyate\rdq{} iti | iha cha sahaprayogaH sphuTameva dR^ishyate\-'nityAnandachidAtmanI'ti | natu kveha sahaprayogaH, nityAdipadAnAM krameNaivochchAraNAt | maivam, nahi yugapaduchchAraNaM sahaprayogaH | apitu tarhi ekasyaivArthasya pratipattyarthaM tadvAchakAnekashabdaprayogaH | sa chAnupapannaH, ekenaiva kR^itatvAditarAnarthakyAditi | na dvitIyaH, vikalpAsahatvAt | kiM parasparamasambaddhAnanekArthAnabhidadhyuH sambaddhAn vA? nAdyaH, dashadADimAdipadAnAmiva vAkyatvenA.anupAdeyatvApatteH | nAntyaH, sambaddhA aneke.arthA ekameva vishiShTa\- manekaM vA? nAdyaH nityAdipadavedanIyabrahmaNo vaishiShTyApatteH | nacha tasya tadiShyate, akhaNDaikarasatvAt | na dvitIyaH, vAkyabhedApatteH | arthaikatvena hyekavAkyatA bhavati | taduktaM paramarShiNA\- \ldq{}athaikatvAdekaM vAkya'miti | atra brUmaH\-satyAdipadAnAmanekArthatvaM yannirAkArShIH, tadasmadabhimatamevA.akArShIH | yattvekArthatvapakShaM pratyAkShepastanna sahAmahe | paryAyatvApatteriti chenna | kimekArthatvamAtreNa paryAyatvamApAdayasi, abhidheyArthaikyena vA? nAdyaH, \ldq{}prakR^iShTaprakAshashchandra\rdq{} ityatra prakR^iShTaprakAshapadayoH prakarShaprakAshatvalakShyavAchyArthadvArA lakShyabhUtachandraprAtipadikarUpaikArthaparayorapi paryAyatvAnupalambhAt | na dvitIyaH, abhidheyAnAmarthAnAmaikyaM chabhavato.apasiddhAntaH | tayorapAramArthika\- bhedabhinnatvAt | tarhyanekArthatvapakShoktadoShApattiriti chenna, abhidheyA.anekArthadvAraikAkhaNDaikarasabrahmaparatve tadanupapatteH | nanu kimidamarthasyAkhaNDatvam? niravayavatvamiti chettarhi \ldq{}shabdaguNavishiShTamAkAsha\rdq{} mityAderapi vAkyasyAkhaNDArthatvaprasa~NgaH | nityatvamiti chettarhi \ldq{}paramANavaH satyAtmAnaH santI\rdq{} tyAdyAnAmapi vAkyAnAM tattvaprasa~NgaH | nirvibhAgArthatvamiti chet, kimiha vibhAgo guNavisheSho bhedo vA? nAdyaH, \ldq{}rUparasagandhasparshA guNa\rdq{} ityAderapi vAkyasya nirvibhAgArthatvenAkhaNDArthatvApatteH | nahi rUpAdInAM vibhAgo.asti, vibhAgasya guNatvena dravyamAtraniShThasya guNAdhikaraNarUpAdiShu samavAyAyogAt | nApi dvitIyaH, \ldq{}padArthAnAM bhedo.astI\rdq{}tyAderapi vAkyasyAkhaNDArthatvApatteH | nahi bhedasya bhedo.asti, anavasthAnAt | nApi avishiShTArthatvaM brahmaNaH sattvAdivishiShTasyA.avishiShTatvAnupapatteH | tasmAt satyAdipadAnAM brahmaNi prayujyamAnAnAmakhaNDArthatvamiti vacho riktameveti | atrA.abhidhIyate\- aparyAyAnekashabdaprakAshitamavishiShTamityakhaNDalakShaNamabhimatamasmAkam | tachcha brahmaNi vartate | taddhi aparyAyaireva satyAdipadaiH prakAshyate | nacha vishiShyate kenachiddharmeNa, tasya nirdharmakatvAt | ata evAhuH\- avishiShTamaparyAyAnekashabdaprakAshitam | ekaM vedAntaniShNAtA akhaNDaM pratipedire || \ldq{}iti | \ldq{}tattvamasyA'deH kathamakhaNDArthatvamiti chet, upAdhibhedabhinnasyArthasyaikatvapratipAdakatvAditi brUmaH | etadapyabhihitamAchAryaiH\- upAdhibhedabhinno.artho yenaikaH pratipAdyate | tadapi syAdakhaNDArthaM mahatkhaM kumbhakaM yathA || iti | nanunityatvAdidharmavishiShTanityAdirUpadharmipravartamAnatAnityAdipadArthaH, tatkathaM nityAdipadAnAmakhaNDaparatvamiti | maivam, anyatra dharmAvashiShTe dharmiNi pravartamAnAnAM padAnAmakhaNDaparatvAbhAve.api brahmaNi pravartamAnAnAM brahmaNyakhaNDaparatvAbhyupagamasyAvashyakatvAt | tatkasya hetoH, brahmaNo nirdharmakatvAt | atha sadharmakameva brahma kiM na syAt, advaitabha~Ngaprasa~NgAditi brUmaH | nahi dharmo dharmI cheti dvaite jAgrati advaitamullasituM shaknoti | nachA.advaitAnullAse kiM nashChinnamiti vAchyam, tatpratipAdakashrutInAM prAmANyasya ChinnatvAt | nanvevamiShTameva nashcheShTitaM syAt | nahi vayama\- dvaitashrutInAM prAmANyasabhyupagachChamAmaH | kathaM hi dvaitavAdinastAsAM prAmANyamabhyupagachCheyuriti | satyamevam | svA~NgIkR^itadvaitAnurodhAdeva kimadvaitashrutInAM prAmANyaM bhavatA nAbhyupeyam? AhosvidabhUShAmadvaite tAtparyAbhAvAt? nAdyaH, kAchAdidoSharUShitalochanenApi svapratItarajatabhujagAdyanurodhena \ldq{}nedaM rajataM nAyaM bhujaga\rdq{} ityAdipratyayAnAmapi prAmANyAnabhyupagamApAtAt | tatkimidAnIM dvaitapratItI rajatAdipratIti\- vadvibhramaH? kaH sandehaH | bAdhavidhurAyA dvaitapratIteH kathaM vibhramatvamiti chenmaivam, bAdhavidhuratvarahetorasiddhatvAt | santi hi bhedaprattIteraparokShatvAdiyauktikabAdhAH, techeha vistarabhiyA nopanyasyante | nApi dvitIyaH, advaite tAtparyAbhAvasyA.asiddhatvAt | nahi tAtparyali~NgeShu satsvapi tAtparyavirahaH shakyAbhidhAnaH | nacha tAtparyali~NgAni na santi, upakramopasaMhAraikarUpyAdInAM ShaNNAmapi teShAM shrutishikharavachananichayeShUpa\- lambhAt | apicha brahmaNyabhyupagamyamAnA dharmAstato bhinnA abhinnA bhinnAbhinnA vA? Adye sambandho.asti na vA? na chet, na te brahmadharmAH syuH | asambandhe.api taddharmatve\-sarvaH sarvadharmaH syAt | astichet, tatra vaktavyam\-sambandhasya sambandhibhyAM saha sambamdho.asti na vA? na chet, kathaM sambandhitA syAt | asti chet, tasyApi sambandhAntarAbhAbhAve tadIyatvAnupapattau sambandhAntarasyA.avashyAbhyupagamyatve.anavasthApAtAt | dvitIye\-dharmyeva na dharma ityasmadabhimatasiddhiH | idamevAbhipretya prathamabhAShyavyAkhyAnAvasare pa~nchapAdikAchAryairabhihitaM \- \ldq{}Anando viShayAnubhavo nityatvaM cheti santi dharmA\rdq{} ityAdinA | tR^itIyastu virodhagrastatayA.anupapanna eva | nahi bhedo.abhedashcha sahAvasthAtuM shaknutaH | tasmAnnirdharmakameva brahmeti tatra pravartamAnAnAmuktanyAyenAkhaNDArthatvameShTavyam || 6|| evaM rAmapadaniruktivyAjena nirguNabrahma \ldq{}chinmaya\rdq{} ityA'dyabhidhIyata\rdq{} ityantena pratipAdya tadeva saguNatvena kalpitamityAha \- \ldq{}chinmayasye\rdq{} tyAdibhishchatasR^ibhiH kaNDikAbhiH | chinmayasyAdvitIyasya niShkalasyA.asharIriNaH || upAsakAnAM kAryArthaM brahmaNo rUpakalpanA || 7|| chinmayasya\- chidekarasasya advitIyasya\- sajAtIyavijAtIyasvagatabhedashUnyasya niShkalasya\-vastuto mAyArahitasya | dasharathAdAvirbhUtatvena sharIritvasha~NkAM vArayati\-asharIriNaH\- mAyAvirAhiNo.aha~NkArA\- bhAvAnmAyAkAryadehA.anAkalitasyaivambhUtasya shrIrAmashabdAbhidheyasya parasya vastuno rUpakalpanA\- chaturbhujAdivakShyamANarUpakalpanA kriyate | nanviyaM kalpanA nAvakalpate phalavaikalyAdata Aha\-upAsakAnAmiti | nanu kimidaM kAryam | phalamiti brUmaH | kathaM kAryapadaM phale pravartate | kR^itiviShayatvAt | nanu tarhi bhAravahanAdikamapi phalaM syAt, nahi tasya kR^ityaviShayatvamasti | astu bhAravahanAderapi kR^itiviShayatvam, naitAvatApi tasya phalatvApattiH | kR^ityuddeshatvarUpasya viShayatva\- syA.abhAvAt | kR^ityuddeshatvameva cha phalatvamiti nAnupapattiH | nanUpAsakA iha saguNopAsakA uta nirguNopAsakAH? prathame\- teShAM kasmai phalAya rUpakalpanA? kiM saguNasya prAptaye nirguNasya vA?Adye\- saguNaM pAramArthikamapAramArthikaM vA? prathame.api \- tayorbhedaH pAramArthiko.asti na vA? prathame.advaita\- bha~Ngaprasa~NgaH | na dvitIyaH, saguNatvaM nirguNatvaM chobhayaM pAramArthikama~NgIkR^itya saguNanirguNayoH pAramArthika\- bhedAna~NgIkAre virodhApatteH | atha apAramArthikameva saguNaM rUpamiti pakShaM shreyAMsaM manyase, tathApi na tAdR^isharUpAvAptiH phalakoTau niveShTuM shaknoti | apAramArthikarUpAvApteH kenachidanabhilaShyamANatvAt | nApi nirguNatvaprAptaye rUpakalpaneti pakShaH | saguNopAsakAnAM nirguNaprAptyanupapatteH | no khalu chitrAkArIryAdyanuShThAyino jyotiShTomAdisAdhyasvargAdyavAptiH | athopAsakashabdena nirguNarUpaniShThA eva vivakShitAstarhi teShAmapi phalAyaiva rUpaM parasya brahmaNaH kalpanIyam | ta~ncha phalaM na pashyAmaH | na tAvatsaguNAvAptiH, tadarthaM tairupAyAnanuShThAnAt | ananuShThitopAyAnAmabhyupeyaprAptAvatiprasa~NgAt | astu vA yathA tathA, tathApyuchchAbhilAShiNAM nIchAvAptiH kathaM nAma phalatAmAkalayet? atha nirguNAvAptireva phalamiti manyase, na | tasyA gaganakusumAyamAnatvAt | gaganakusumAyamAnatvAbhAve.api vA durlabhatvAt | nahi dR^iDhatarasaMsAravAsanAvAsitamanAHsaulabhyenAkalayituMshaknoti | nachA.atyantadurlabhasya phalatvamupapadyate | mahArAjena bhujyamAnasyApi rAjyasya rAjyaprApakA.adR^iShTa\- virahitAnapi prati phalatvApatteH | tasmAt \ldq{}upAsakAnAM kAryArtha\rdq{}mityanupapannameveti | atrochyate\- upAsakashabdeneha na nirguNaniShThA abhidhIyate, kiM tarhi saguNaniShThA | \ldq{}brahmaNo rUpakalpanA\rdq{} ityukteH | nahyupAsanAya kalpitarUpopAsanA nirguNaniShThA bhavitumarhati | nacha saguNopAsanAyAH phalAbhAvaH, saguNaprApteH phalatvAt | nanu saguNamapAramArthikaM apAramArthikaM cha na phalaM bhavitumarhatItyuktam | satyam, tathApi tasya vyAvahArikapAramArthikatvA~NgIkAreNa phalatvamupapadyata eva | nahi vyavahArataH satyaM svargAdikaM na darshapUrNamAsAdeH phalam | nanu sAMsArikANAmanityamapi svargAdikamastu, mumukShUNAM nityaniratishayaphalArthinAM kathamIdR^ishasaguNaprAptiH phalamiti | bhavedevam, yadi saguNaprAptiH paramaM phalamiti brUmaH | kiM tarhi avAntaraphalamiti vadAmaH | kiM tarhi paramaphalam? nityaniratishayAnandanirguNAvAptiH | natvasyAH saguNopAsanA\-sAdhyatvamanupapannam | antaHkaraNashuddhidvArA tadupapatteH | shrUyate \ldq{}hi\- \ldq{}tametaM vedAnuvachanena\rdq{} iti | nanu tarhi antaHkaraNashuddhidvArA.anyatra viniyuktAyAH saguNopAsanAyA nirguNaprAptyupAyatA nopapadyate | nahyanyatra viniyuktamanyatra shakyaviniyogam | maivam, saMyogapR^ithaktvena tadupapatteH | tathAchA.a.aha paramarShiH\- \ldq{}ekasya tUbhayatve saMyogapR^ithaktva\rdq{} miti | nanu abhilaShitaphalaM nityaM rUpakalpanA chA.anityA, tayA tadavAptiH kathaM phalam | nahi gandharvanagararAjyAbhiShiktena sutena mukhasampattirvandhyAyAH | na, brahmavyatiriktasatyatvA~NgIkAre dvaitApattiH | nanu dvaitabhItyA pramAtrAdisatyatvamana~NgIkurvataH shAstrAnarthakyaM durvAramiti chenna, yuktibhirasya chodyasya pariharaNIyatvAt | tathAhi\-pramAtaryasati prAptavyasya prAptiH sati vA? nAdyaH, prApturabhAve prAptikriyAyA evAnupapatteH | nahi ChetturabhAve ChidikriyA satyapi chChettavye vR^ikShAdau dR^iShTacharI | ataH sati pramAtari prAptavyasya prAptiriti vaktavyam | tadA shrutyAchAryAdirUpakalpanAyA astyeva satyatvam | tattu prAtItikaM, vyAvahArikaM, pAramArthikaM cheti trividham | tatra pAramArthikaM nAma \- satyasati vA pramAtari sarvathA bAdharahitatvam, tadbrahmaNa eva | sati pramAtaryabAdhyatvaM vyAvahArikam, yathA.a.akAshAdeH | sati pramAtari bAdhyatvaM prAtItikam, yathA pratibimbAdau | tadastyeva rUpakalpanAyAH | tasyAM chArthakriyAkAritvamapi yuktam | bhAskarapratibimba, taskarapadAnveShaNa, svapnakAminyAdInAM bhAskarataskaropaskarAdiprAptihetutvAt | yadA karmasu kAmyeShu striyaM svapneShu pashyati | samR^iddhiM tatra jAnIyAttasmin svapnanidarshane || iti shruteH | bandhyAsutAdestuchChatvAnna dR^iShTAntatA | tathAchoktaM vArtikakR^idbhiH\- akShamA bhavataH keyaM sAdhakatvaprakalpane | kiM na pashyasi saMsAraM tatraivA.aj~nAnakalpitam || iti | tasmAdrUpakalpanayopAsakasya shrIrAmAkhyasya parabrahmaNo.avAptiH sulabhetyalamatikutarkeNa || 7|| sAmAnyenoktAyA rUpakalpanAyA visheShamantareNAparyavasAnAdvisheShe paryavasAnamAha\-rUpasthAnAmiti | rUpasthAnAM devatAnAM puMstrya~NgAstrAdikalpanA || dvichatvAriShaDaShTA.a.asAM dasha dvAdasha ShoDasha || 8|| aShTAdashA.amI kathitA hastAH sha~NkhAdibhiryutAH || sahasrAntAstathA tAsAM varNavAhanakalpanA || 9|| shaktisenAkalpanA cha brahmaNyevaM hi pa~nchadhA || kalpitasya sharIrasya tasya senAdikalpanA || 10|| rUpamiha saguNaM hiraNyagarbhAdishabditam | \ldq{}brahmaNo rUpakalpane'ti kalpanAviShayatvenoktasya rUpasya nirguNatvAnupapatteH | ato rUpakalpanetyuktam | tasyaiva rUpasya pratyabhij~nAnAtsAnnidhyAchcha \ldq{}rUpasthAnAmi\rdq{}tyatrApi grahaNamuchitam | rUpe tiShThantIti rUpasyAstAsAM devatAnAM yathAruchi viShNvAdInAM puMstrya~NgAstrAdikalpanA\-pumAn \ldq{}viShNuH shivo brahme\rdq{}tyAdirUpeNa strI \ldq{}lakShmIrgaurI sarasvatI'tyAdirUpeNa a~NgAni hR^idayAdyAtmanA astrANi sudarshanAdyAtmanA AdipadagR^ihItA.a.avR^itidevatAtmanA cha kalpanA syAt | ki~ncha dvyAdisahasrAntA hastAH sha~NkhAdibhirAyudhairyutA amI AsAM\-kalpitadevatAnAM kathitA\-uktAH shrutyanurodhena kalpavidbhiH | atra cha \ldq{}rUpasthAnA'mityAdi \ldq{}sahasrAntA\rdq{} ityantaikA kalpanA, tathA\- tenaiva prakAreNa shuklAdivarNakalpanA dvitIyA, garuDAdivAhanakalpanA tR^itIyA, chaturthI viShvaksenAdisenAkalpanA, vimalAdishaktikalpanA pa~nchamI | evaM pa~nchavishiShTAM sa~NkhyAM vAchakashabdenopasaMharati\- brahmaNi\- shrIrAme evam\- uktena prakAreNa | hishabdaH prasiddhidyotakaH | pa~nchadhA\- pa~nchabhiH prakAraiH kalpanA bhavatItyarthaH | anena viShNushivAdisAdhAraNadevatAkalpanA darshitA | idAnIM prakR^itya shrIrAmAkhyasyaiva parasya brahmaNa upAsanopayoginIM kalpanAmanusandhatte\-'kalpitasya sharIrasya tasya senAdikalpane'tyardhena | tasya sharIrasyeti vyadhikaraNe ShaShThyau | tasya\- shrIrAmasya yat sharIraM kalpitaM vakShyamANachaturbhujAdirUpeNa, tasya senAdikalpanA bhavati | varNAdirAdishabdArthaH | nacheyaM kalpanA\- nirarthikA, upAsanArthatvAditi brUmaH || 8\-10|| nanUpAsanamidaM na rUpakalpanAmAtreNa sidhyati, kintu mantrAnuShThAnena | ato vakShyamANaM rAmamantrAnuShThAnaM kartavyaM chettarhi brahmAdidevatAmantrAnuShThAnamavaj~nAtaM syAdata Aha\-brahmAdInAmiti | brahmAdInAM vAchako.ayaM mantro.anvarthAdisa.nj~nakaH || japtavyo mantriNA nainaM vinA devaH prasIdati || 11|| ayamityanena vakShyamANaShaDakSharo mantrarAjaH pratisandhIyate | brahmAdInAM devatAnAM shrIrAmAdbhedAbhAvena shrIrAmamantro brahmAdivAchaka eva | ato rAmamantrAnuShThAnena brahmAdimantrAnuShThAnamapi bhavati, iti na bhavati brahmAdimantrAnuShThAnAvaj~neti bhAvaH | mantrarAjasya sarvebhyo mantrebhya utkarShAdi darshayiShyan vishinaShTi anvarthAdisa.nj~naka iti | sarvAn arthAn\-AkAshAdIn vAchyAtvAchakatvenA.anugatavatI AdiH \- shreShThA sa.nj~nA rAmAnAmarUpA yasmin sa tathA | \ldq{}sheShAdvibhAShe\rdq{}ti bahuvrIhau kapratyayaH | anena brahmAdimAtraviShayatvena prApitamasya mantrasya vAchakatvasa~NkochaM sarvArthavAchakatvopanyAsena vArayati | nanvevamastu mantrarAjo brahmAdivAchakaH sarvatrastuvAchako vA, tathApi pravR^ittinivR^ittyanyatarAnupadeshAdvAchakatvapratipAdakavachanasya na shAstratvaM syAt | yadAhuH\- pravR^ittirvA nivR^ittirvA nityena kR^itakena vA | puMsAM yenopadishyeta tachChAstramabhidhIyate || iti | tatrAha\- japtavya iti | li~NloTtavyapratyayA hi vidhAyakAH | ato \ldq{}japtavya\rdq{} ityayaM tavyapratyayAnto vidhireva | ata eva tadvidhipratipipAdayiShayaivopanyastaM vAchakatvapratipAdakaM vachanaM puruShapravR^ittiparyavasAyitayA shAstraM bhavatIti bhAvaH | nanu \ldq{}japtavya\rdq{} iti na vidhiH, vidhitve pramANAbhAvAt | tavya\- pratyaya eva pramANamiti chenna, tasya vyabhichArAt | kathamiti chet, \ldq{}viShNurupAMshu yaShTavya\rdq{} ityAdInAM vidhitve prAmANyAnabhyupagamAt | kuto na prAmANyamabhyupagamyate iti chet, viShNvAdiyAgavidhInAmabhyupagame vAkyabhedApatteH | vAkyaikyAsambhave vAkyabhedo na doShAyeti chet \- bhavedevam, yadi vAkyaikyAsambhavaH syAt | nacheha vAkyaikyAsambhavaH, vAkyaikyasyAvashyakatvAt | kuto.asyAvashyakatvamitichet, upakramopasaMhAraikarUpyatAtparyali~NgenaikavAkyatvamatIterdurbAdhatvAt | \ldq{}jAmi vA etadyaj~nasye'tyatra hi jAmitAdoSheNopakramaH ajAmitvAyeti pratisamAdhIyamAno jAmitAdidoSheNaivopasaMhAraH | nanvevaM \ldq{}yaShTavya\rdq{} ityAdau vidhivirahashchettavyapratyayasya kA gatiH? vidhisvarUpatvamiti brUmaH | nanvevaM \ldq{}japtavya\rdq{} ityatrApi vidhivirahe vidhisvarUpatvamastu | maivam, vidhitve bAdhAbhAvAdvidhivirahavAchoyukteranupapatteH | tasmAt shrotavya itivat japtavya ityapi vidhireva | natvanAgatotpAdyabhAvanAviShayo vidhiH | sa cha na viShayabhUtabhAvanAnabhyupagame shakyAbhyupagamaH | viShayAbhAve viShayiNAtmalAbhAsambhavAt | ato viShayabhUtA bhAvanA avashyAbhyupagantavyA | sA cha \ldq{}kiM kena katham\rdq{} ityaMshatrayavatI | tatra kiM bhAvayedityAkA~NkShAyAM mokShaM bhAvayet | kena kathaM brahmacharyAdibhirupakR^itya | natu bhAvanA bhavanaprayojako vyapAraH, sa cha prayatnaH parispando vA | atra japavidhau na tAvatpuruShaprayatno bhAvanA | bhavitumarhati, bhAvyAbhAvAt | nanu \ldq{}mokSho bhAvya\rdq{} ityuktam, satyamuktam | nityasya tasya bhAvyatvaM na sambhavatIti brUmaH | nahi mokShasya nityatve kasyApi vipratipattirasti | ata eva na parispando bhAvanetyapi suvacham | mAnasajapAvyApteshcha | nahi mAnasena japena mokShe bhAvye sharIraparispando.apekShyate | tasmAdbhAvanAyA asambhavAttadviShayako vidhiriha na sambhavatIti | atrochyate\- kiM mokShasya ghaTAderiva pAramArthikaM bhAvyatvaM na sambhavatItyabhidhatse? kiM vA.anAdyanirvAchyAvidyAtirohitasya mokShasya shrIrAmasAkShAtkArAvAntaravyApAravatA japenAbhivyaktilakShaNamapi bhAvyatvaM na sambhavatIti | Adye\-sampratipattirevottaram | nahi vayaM na mokShasya nityatvamabhyupagachChAmaH | dvitIyaM tu na sahAmahe | nahi mokShasyAbhivyaktilakShaNabhAvyatvA~NgIkAre nityatvavyAghAtaH | tasmAdbhAvyasadbhAvena bhAvanAsadbhAvAttadviShayo vidhiravashyAbhyupagantavya iti siddham | prayogashcha \ldq{}japtavya ityayaM vidhiH aMshatrayavattvAt darshapUrNamAsAbhyAM yajete'tivat | nacha tritantukapaTenA.anaikAntikatA sha~NkyA, aMshashabdeneha \ldq{}ki~NkenakathamA'mevAtra vivakShitatvAt | nacha paTasya bhAvanAyA iva \ldq{}ki~Nkenakatha\rdq{} maMshavattA sambhAvinI | nacha kimAkA~NkShopashamakabhAvyAMshAbhAvAdasiddho heturitivAchyam, sampratyeva bhAvyasya pratipAditatvAditi | nanu ko.ayaM vidhirityasya vidhirevetyuttaram, ko ghaTa ityasyaghaTa evetyuttaramanusaratIti chet\-atha kathamidamuttaram, yadudAharaNopanyAsena vidhiprashnottarasyAbhAvasattvamApAdayati | jij~nAsitArthaviShayAnavabodhA.anavadhUnanAditi brUmaH | nahi jij~nAsitasya ghaTasyAnavabodho ghaTa ityabhidhAnamAtreNa shakyAvadhUnanaH | atra brUmaH \- prashnavAkyagato vidhishabdo vidhimAha, uttaravAkyagatastu tadvisheSham | apUrvatvena visheShito hi vidhiruttaravAkyagatavidhipadArthaH ato vidhirevetyuttaraM nAnupapannamiti | maivam, japtavya iti vidherapUrvavidhitvasyAshakyAbhidhAnatvAt | atyantAprAptaprApaNaM hyapUrvavidhiH | nacha japtavya ityanenAtyantamaprAptaM japasya mokShasAdhanatvaM prApyate | \ldq{}japyenaiva tu saMsiddhi'rityAdinA prAptatvAt | nacha prApte vA.apUrvavidhiriti vaktuM shakyate, \ldq{}vidhiratyantamaprApte\rdq{} iti tallakShaNAbhidhAnAt | atha niyamavidhirastu | maivam, niyamo hi pakShe prAptasyAprAptapakShAntaraprApaNamiShyate | nacha japtavya ityatraitallakShaNamiti, yenAyaM niyamavidhiH syAt | mokShasya hi na japavyatirekopAyasAdhyatApakSho.asti, yena taM parityajya mokSho japopA\-yasAdhyatvapakShe.avasthApyate | yathA hi bhojanasya digantarAvachChedaM yadR^ichChayA prAptaM parihAyA.aprAptapUrvadigavachChedapakShe prApyate tat \ldq{}prA~Nmukho.annAnibhu~njIte'ti, na tatheheti vaiShamyam | \ldq{}niyamaH pAkShike satI'ti tallakShaNAbhidhAnAt | tarhi parisa~Nkhyaiva bhavatu prakArAntarAbhAvAditi chet, idamapi na sundaram | tallakShaNalakShitasya hi tattvaM vaktavyam | anyathA ghaTasyApi paTatvApatteH | nacha japtavyamityatra parisa~NkhyAlakShaNamasti | tatkhalu \- ekasyAnekatra prAptasyAnyato vinivR^ittyarthamekatra punarvachanaM parisa~Nkhyeti | nacha japtavya ityatraitallakShaNaM yojayituM shakyate | tathAhi\- gardabhAbhidhAnyAdAne.ashvAbhidhAnyAdAne cha \ldq{}imAmagR^ibhNan rashanAmR^itasye'syasya mantrasya rashanAprakAshanasAmarthyalakShaNena li~Ngena viniyoge prApte \ldq{}ityashvAbhidhAnImAdatte\rdq{} iti brAhmaNa\- vAkyaM vidhirUpamashvAbhidhAnyAdAne viniyu~Nkte gardabhAbhidhAnyAdAnAdvinivartanAya | anyathA brAhmaNavAkyasya lai~NgikArthAnuvAditvenAprAmANyApattervidhitvabha~Ngaprasa~NgAt | nacha li~NgAdInAmabhAvAdbrAhmaNavAkyaM na vidhiH, Adatte ityasya pa~nchamalakAratvenAtra vidherAvashyakatvAt | evamatra mokShasya japataditarobhayasAdhyatvaprAptau japasAdhyatAbhidhAnaM sAdhanAntarasAdhyatvanivR^ittyarthaM bhavatIti parisa~NkhyA syAt | tathAcha nAsti, tasmAnna parisa~NkhyAvidhiriti sthitam | \ldq{}tatra chAnyatra cha prAptau parisa~Nkhyeti gIyate\rdq{} iti tallakShaNasyoktatvAt | ato japtavya ityasya trividhavidhyanantarbhAvAdvidhyantarAbhAvAchcha na vidhinA.api japtavya iti shakyAbhidhAnamiti prAptam | atrochyate\- yaduktam\- na niyamavidhirnacha parisa~NkhyAvidhiriti, tadanumanyAmahe | yattu\-nApUrvavidhiriti, tattu na mR^iShyAmaH | japtavya ityasya pramANAntarAprAptaM yadrAmamantrasya mokShasAdhanatvaM tatprApakatvAt | nacha \ldq{}japyenaiva hi saMsid.hdhye'dityAdinA tatprAptamiti vAchyam. \ldq{}japyene'tyAdeH smR^ititvena japtavya iti prApaNIyArthaprApakatvopapatteH | nahi shrutiH smR^itiprApitamarthaM prApayati, kiM tarhi smR^itireva shrutimApitArthaprApikA | manvAdayo hi smartAraH shrutito.avagatamevArthaM smR^ityopanibadhnanti | itarathA hi tadvachanAnAmaphalatvena kalpitatvApatteH | nahi pauruSheyANAM vachanAnAM, vaiphalye prAmANyaM dR^iShTamiShTaM vA | nacha shrutAvapyayaM prasa~NgaH, tasyA apauruSheyatvAt | pauruShayatve cha puruShasya sambhAvitarAgAdidoShatayA tatpraNItAyA aprAmANyApattyavashyambhAvAt | tasmAt pramANAntarAprAptArthaprApakatvena \ldq{}japtavya\rdq{} ityayamapUrvavidhiriti siddham | japavidheradhikArivirahe.anupapatteradhikAriNamAha\-mantriNeti | guruto gR^ihItamantreNetyarthaH | japtavya iti vaidhasya japasya vipakShe bAdhakapradarshanenA.avashyakartavyatAM draDhayati\- nainaM vineti | enaM\-rAmamantrajapaM vinA devo \-dyotanAtmakaH svayamprakAsho rAmo na prasIdati | savilAsAvidyAlakShaNamakA.apagamena svAbhinnatayA na prakAshata ityarthaH || 11|| nanu kriyAbhedo.asti na vA? nAdyaH, advaitama~Ngaprasa~NgAt | na dvitIyaH | kriyAbhedAbhAvena tadgarbhasyopAsanasyAnupapatterata Aha\- kriyetyAdinA | kriyAkarmejyakartR^INAmarthaM mantro vadatyatha || mananAntrANanAnmantraH sarvavAchyasya vAchakaH || 12|| kriyA cha karma cha ijyashcha kartA cha tAni tathA teShAm | kriyA \- mantropAsanA, karma\- tada~NgabhUtaM homAdi; ijyaH\- yajanIyo bhagavAn rAmaH, kartA\-upAsakaH eteShAmarthanivR^ittiM bhedApAkaraNarUpAM mantro vadati | sarvAtmarAmaparasya mantrasyetarabhedaprapa~nchanivR^ittinAntarIyakatvAt | \ldq{}artho.abhidheyaraivastuprayojananivR^ittiShu\rdq{} \ldq{}iti\rdq{} koshakAraH | adhunA rAmamantrashabdaniruktiM darshayan \ldq{}brahmAdInA'mityatra spaShTamuktaM sarvavAchakatvaM vishadayati\-atheti | atha \- gurUpadeshAnantaraM yanmananaM\-tatvasyAnuchintanaM tasmAt, trANaM rakShaNaM sahetukAtsaMsArAdupAsakasya tasya karaNaM trANanaM tasmAchcheti vyAkhyeyam | anyathA trANAdiyeva vaktavyaM syAt | yadAhuH sha~NkarabhagavatpUjyapAdAH\- \ldq{}mananAttattvapadasya trAyata iti mantramuchyate bhayataH\rdq{} iti | tattvapadasyetyabAdhyasvarUpasyetyarthaH || 12|| brahmAdibhedaprapa~nchaH shrIrAmAdbhinnatayA nirUpayitumashakyo vAchyaH, mantrarAjo vAchaka ityubhayavishiShTasya shrIrAmasya bAhyapUjopayogi yantraM sharIratvena nirUpayati\-sobhayasyeti | sAbhayasyA.asya devasya vigraho yantrakalpanA || vinA yantreNa chetpUjA devatA na prasIdati || 13|| yantra kalpanA\- kalpyamAnaM yantraM vakShyamANaM vigrahaH sharIramityarthaH | sha~NkhachakrAdimattvena kalpitaM sharIram, tasminneva pUjopapattau kiM yantreNeti tatrahi \- vineti | alaukike hyartheshAstrameva pramANamiti bhAvaH | prasIdatIti vyAkR^itam | itishabdaH prathamopaniShatsamAptau || 13|| iti shrIrAmachandracharaNAnugR^ihItaparamahaMsaparivrAjakAchArya\-AndavanavirachitAyAM shrIrAmapUrvatApinIyaTIkAyAM rAmakAshikAyAM prathamopaniShat samAptA | \section{atha dvitIyopaniShat |} nainaM vinA devaH prasIdatI'ti \ldq{}devatA na prasIdatI'tyanayordevadevatAshabdayoH shrIrAmasya paramAtmano j~nAnAdhAratayA dyotanAtmakatvopasthApakatvenApi charitArthayorna niyamena svayamprakAshopasthApakatvaM sidhyatItyananyathAsiddhena shabdena svayamprakAshatvasAdhanavyAjAdupakShiptasya mAyA.anupahitasya prakR^itasyaiva rAmanAmadheyasya paramAtmanastriguNAtmakamAyopAdhivashAjjagatsR^iShTisthitilayakAraNena virAThiraNyagarbhA.avyAkR^itA\- vasthAyogitvaM darshayannaiva rAmanAmaparamAtmA.abhinnasya mantrarAjAvayavasya rephA.akAramakArAkShastrayAtmakasya bIjasyArthaM darshayituM dvitIyAmupaniShadamArabhate\- svabhUrityAdinA | svabhUrjyotirmayo.anantarUpI svenaiva bhAsate || jIvatvenedamoM yasya sR^iShTisthitilayasya cha || 1|| nanu ghaTAdivadrAmasya vastutvAtsakAraNatA syAt | rAmasya dasharathaM pitaramabhyupagachChatAmavashyAbhyupagantavyA setyAsha~NkyAha \- svabhUriti | nanu \ldq{}svayameva bhavatI'ti svabhUH, \ldq{}svata eva bhavatI'ti vA? nAdyaH, bhavateH kAraNamantareNa bhavanAnupapatteH | upapattau vA sarvadA bhavanApatteH, niyAmakAbhAvAt | kAraNameva hi kAryasya kAdAchitkatve niyAmakam | nacha svayameva bhavatIti bruvatA kAraNamiShyate | na dvitIyaH, svasyaiva svaM prati kAraNatve virodhAt | kAraNatvaM niyatapUrvabhAvitvaM kAryatvaM cha niyatapashchAdbhAvitvam | nacha tadeva svaM prati pUrvabhAvi pashchAdbhAvi cha bhavitumarhati | tasmAt \ldq{}svabhU'rityuktirayukteti | atrochyate\- ubhayathApi nAnupapattiH | nacha svayameva bhavatIti vigrahavAkyasya vinA kAraNamutpadyata ityarthaH, kiM tarhi svasattAyAM kAraNaM nApekShata ityarthaH | nahi nityasya kAraNApekShA sambhavati | nApi \ldq{}svasmAdeva bhavatI'tyasyApi vAkyasya svasya svayaM kAraNamityarthaH, yena virodhaH | kiM tarhi kAraNAntarAnnotpadyata ityarthaH | tarhi svasmAdutpadyata iti prAptameveti chenna, \ldq{}svayaM dAsAstapasvina\rdq{} ityatrevA.atrApyAkShepA.anavakAshAt | tasmAt svabhUriyanena akAraNatvameva vivakShitam | nacha sakAraNatvAnumAnavyAkopaH, vastusvahetora\- naikAntikatvAt | asti hyAkAshAdau vastutvaM nAsti sakAraNatvamiti | yadi kashchit brUyAt\- AkAshAdayo.api pakShatulyA iti taM prati vastutvasyAprayojakatvamudbhAvanIyam | ghaTAdau sakAraNatAyAH parichChinnatvaprayuktatvAt | nacha pakShIkR^ite bhagavati parichChinnatA | kiM cha dR^iShTAntasya sAdhanavaikalyenApi nedamanumAnaM sAdhu | nahi vastutvaM ghaTAdau samasti, parichChinnatvAt \ldq{}ato.anyadArta'miti shruteshcha | yathoktam\- dasharathaH piteti rAmasya sakAraNatvamiti, tatra vaktavyam\- kiM sharIrasya sakAraNatvamuta tadadhiShThAtR^irAmasya? AdyamabhyupagachChAmaH | nahi tadabhyupagame kimapyabhilaShitamapagamiShyati | dvitIyaM tu na sahAmahe, sharIrAdhiShThAtR^INAmasheShANAmapyAtmanAM sakAraNatvApatteH | sakAraNatvaniShedhakabahuttaranigamavachananichayopalambhAdapi na bhagavataH sakAraNatvavAchoyuktiryuktimatI | tasmAnna sakAraNo bhagavAniti \ldq{}svabhU'riti yuktamuktamiti || tasya svaputro ghaTAdivat paraprakAshyatAM vyAvartayati\-jyotirmaya iti | jyotireva jyotirmaya iti svArthiko mayaT | jyotIrUpa ityarthaH | mayaTo vikArArthatvaM hi na samAshrayituM yuktam, vastutaH kAryakAraNatvavirahitasya jyortirvikAritvena kAryatvApatteH | tasya parichChedaM vArayati\-anantarUpIti | anantAni rUpANyasya santIti tathA | sarvAtmaka ityarthaH | ayamarthaH pUrvamanekasha Irito.apyatra punarIryate, shrutestrArthe tAtparyapradarshanAt | abhyAso hi tAtparyali~NgamiShyate | yadAhuH\- \ldq{}upakramopasaMhArAvabhyAsa\rdq{} ityAdi | nanu na \ldq{}jyotirmaya\rdq{} ityanena svayamprakAshatAprAptyavashyambhAvaH, sUryAdInAM jyotiShTve.api svaprakAshatvAbhAvAt | nanu svayaM prakAshante sUryAdayaH, na | ghaTAdivatteShAmapi j~nAnaprakAshyatvAt | nanu ghaTAdayaH svaparisphuraNe tejo.apekShante na sUryAdaya ityasti visheSha\rdq{} iti chet, ko brUte nAstIti | sUryAdInAM na ghaTAdivat j~nAnena prakAshyatvaM vihantuM shakyataitiH | ato jyotIrUpatvena kathaM svaprakAshatAsiddhiH paramAtmana ityatrAha\- svenaiveti | svayamprakAshashchinmAtra ityarthaH | nanu svaprakAshatvamatidurlabham, tallakShaNAvirahAt | lakShaNato hi vastusiddhimichChanti lAkShaNikAH | lakShaNaM cha na bhavatA svaprakAshasya svavAchi | \ldq{}svasattAyAM prakAshAvyatirekitvameva svaprakAshArtha iti chenna, sukhAdAvativyApteH | nahi sukhAdikaM svasattAyAM ghaTAdivat prakAshavyatirekiH | samAnajAtIya\- prakAshA.aprakAshyatvamiti chenna | kimidaM samAnajAtIyaprakAshAprakAshyatvaM vijAtIyaprakAshaprakAshyatve paryavasyati, na vA? prathame\- na svaprakAshatvasiddhiH | nahi prakAshyatvaM svaprakAshatAM na vinihanti | prakAshyasya prakAshaviShayatvAvyatirekAt, viShayatvasya jaDatvanAntarIyakatvAt | na chet, dIpAdAvativyAptiH | nahi dIpAdi sajAtIyena dIpAdinA prakAshyate | dIpAdiH svaprakAsha eveti chenna, tasya chakShurAdiviShayatvAt viShayasya svaprakAshatAnupapatteH | apicha sattayA sajAtIyena prakAshena prakAshyatvam, avAntarajAtyA vA? Adye\- sAmAnyAdAvativyAptiH | nahyanuvR^ittaprakAshAdinA prakAshyasyApi sAmAnyAdeH sajAtIyena prakAshena prakAshyatvamasti, uttaratrikasya nirjAtitvena kasminnapi prakAshena tajjAtIyatvasya vaktumashakyatvAt | ata eva na dvitIyo.api | apicha kimavAntara~njAtiH\- dravyatvaM guNatvaM karmatvaM j~nAnatvaM vA? na prathamatR^itIyau, j~nAne tadasambhavAt | na dvitIyaH, tatra hi\- guNatvajAtyA sajAtIyena prakAshenA.aprakAshyatvamiti svaprakAshakaNArthaH syAt | tasyeha na kushalaM vilokayAmaH | gaganAdiShvativyApteH | nahi gaganAdiShu dravyeShu guNattvagandho.api sambhavitA, yena guNatvajAtyA sajAtIyaiH prakAshaiH prakAshyAni gaganAdIni na syuH | nApi chaturthaH, avyApteH | nahi j~nAnatvajAtyA sajAtIyaprakAshyatvaM sarvasya j~nAnasyeti svamakAshe sambhavati | anuvyavasAyaj~nAnena vyavasAyaj~nAnasya prakAshanAt | anuvyavasAyo hi\-vyavasAyaprakAshakaM j~nAnam | svasya svayameva prakAsha iti svaprakAshArtha iti chet svavR^ittyApatteH | nahi svayameva kriyA karma cheti sambhavati | atha svayaM chAsau prakAshashcheti svaprakAsha iti chennaitadapi, IdR^ishasvaprakAshatvasya j~nAnajaDatvApratyanIkatvAt | tArkikANAmapi hi mate j~nAnaM svayamprakAshasya bhavatyeva | tasmAt svaprakAshe lakShaNAbhAva iti siddham | atha lakShaNA.abhAve.api pramANena bhaviShyati svaprakAshasiddhiriti chet\- etadapi riktam, pramANAbhAvAt | na tAvatpratyakShaM svaprakAshe pramANam, bhavanmate svaprakAshasyendriyAviShayatvAt | viShayatve vA.asya prakAshatvavyAkopAt | apicha pratyakShaM pramANaM bhavedAntaraM, bAhyaM vA bhavet? nAdyaH, j~nAnasya vedyatvApatteH | nahyAntareNAvagAhyamAnaM j~nAnamavedyaM bhavitumarhatIti | na dvitIyaH, chakShurAderbAhyaviShayaikarasikasyA.abhyantara\- svaprakAshaprakAshakatvAsambhavAt | atha yogipratyakShaM pramANamastu, na | bhavadvachane.asmAkaM vishvAsAnudayAt | vyavahAre bhaTTanayAnusAribhiritthamAkhyAtumuchitatvAchcha | yadyuchyate\-svayamprakAshatve.anumAnameva mAnamiti, tanna | tAdR^iganumAnA.anupalambhAt | \ldq{}anubhUtiH svaprakAshA anubhUtitvAt yannaivaM tannaivaM yathA ghaTa\rdq{} ityanumAnamastIti chenna, aprasiddhavisheShaNatayA pakShasyA.a.abhAsatvAt | nahi pakShIkR^itAyA anubhUteH svaprakAshatvavisheShaNaM kvachidapi prasiddham | atha pakShavyatirikte kvApi prasiddhaM bhaviShyatIti chettarhi vaktavyaM \- kiM tatra heturasti navA? asti chet, kevalavyatirekitvabha~Ngaprasa~NgaH | nahi sapakShavato hetoH kevalavyatirekitvaM bhavati | \ldq{}pakShavyApako vidyamAnasapakSho vipakShAdvyAvR^itta\rdq{} iti kevalavyatirekiNo lakShaNAt | na chet, anubhUtitvahetorasAdhAraNatA prasajyeta | \ldq{}sati sapakShe pakShamAtravR^ittirasAdhAraNa\rdq{} iti tallakShaNAt | tasmAnnedamanumAnamiha svaprakrAshe prakrameta | evamanumAnAntaranikAraNe.api yuktayaH svayamunneyAH | nachopamAnaM svaprakAshatve (pramANam), upamAnasya sAdR^ishyaikaviShayatvAt, svayamprakAshatvasya cha sAdR^ishyA.anAtmakatvAt | arthApattistarhisvaprakAshatAyAM mAnamastu, na | svaprakAshatvaM vinA.anupapadyamAnasya kasyachidabhAvAt | \ldq{}anupapadyamAnArthadarshanAdupapAdakabhUtArthAntarakalpanamarthApatti'riti tallakShaNam | nApyAgamaH svaprakAshatve sAdhako.asti, tAdR^igAgamA.anupalambhAt | nanUpalabhyata eva \ldq{}atrAyaM puruShaH svaya~njyoti'riti | satyamupalabhyate, na punarayaM j~nAnasvaprakAshatvasAdhanAya prabhavati | jyotiHshabdena manaso.abhidhAnAt | nApyaitihyaM svaprakAshatve pramANam, tasya prAmANyAnabhyupagamAt | abhyupagame.api vA prakAshapravAdapAramparyasya vaktavyatvAt | nacha svaprakAshe pravAdapAramparyaM shrUyate | sambhavastAvat svayamprakAshe pramANamastu, maivam | tatra hyAdhikena chA.avinAbhUtaM nyUnaM sAdhyate, sahasrAdineva shatAdi | nacheha tathAvidhamadhikaM nyUnaM vA.asti, yena sambhavapramANaprasaraH syAt | napyabhAvaH svaprakAshatve pramANatayA shakyAbhidhAnaH | abhAvagocharasya tasya bhAvasvarUpasvaprakAshagocharatvAbhidhAnAnupapatteH | upapattau vA svaprakAshasyA.abhAvarUpatvApatteH | nacha navamaM ki~nchitpramANamR^iShibhiriShyate, yat svaprakAshatve pramANatayopanyasyeta | tasmAdaprAmANikaM svaprakAshatvaM shashashR^i~NgAdivadanunmattena bhavatA na shakyAbhyupagamam | athochyeta\-aprakAsharUpa evAyamastIti, naitatsAdhIyaH | tathA sati jagadAndhyaprasa~NgAt | tathAhi\- jaganna tAvanna prakAshate, \ldq{}ghaTaH prakAshate, \ldq{}paTaH prakAshate\rdq{} ityevaMrUpeNa sarvatra prakAshAnugamAt | prakAshamAnaM cha jagat kena prakAshatAm | na tAvat svataH, jagato jaDhatvAt | atha parataH prakAshAtamityuchyeta \- kathaya, sa kaH paraH prakAshaH? yena prakAshitaM jagat prakAshate iti suvachaM syAt | Atmeti chet \- aho! vismaraNashIlatA devAnAM priyasya, yadidAnImevAtmano.aprakAsharUpatAmudIritAmapi nAnusandhatse | anusandhAne \- tadviparItaprakAshatopanyAsAnupapatteH | athAtmano.aprakAsharUpatAmabhihitAmananusandhAyaivaprakAsharUpatopanyasteti manyase, evaM tarhi anusandhAnaM nijuhnuShostava parasparaparAhatArthavAditvamaparihAryamApatitam\- AtmA prakAsharUpo.aprakAsharUpashcheti | astu vA yathA tathA | prakAsharUpatAmasmadabhimatAmanubhUtavAnasIti tvAmasmadanukUlamanumanyAmaha eva | atha AtmAtirikta eSha kashchana prakAsho jagadAndhyaprasa~Ngabha~NgakR^idastu | maivam, tAdR^ishaprakAshAnupalambhAt | j~nAnameva tAdR^ishaprakAsha upalabhyata iti chettarhi prAptamevAtmanaH prakAsharUpatvam, j~nAnasyA.anAtmakatvAbhAvAditi | Atmanashcha j~nAnAtmatA \ldq{}satyaM j~nAna'mityAdishrutisiddhA na vyAseddhuM shakyA shAkyapAdapadmAnupajIvinA | athAtmano.aprakAsharUpatvAya tadAtmakaj~nAnasyA.apyaprakAsharUpateShyate, tarhi jagadAndhyApAdAnamapratyUhameva | tathAchA.a.abhANakaH \- \ldq{}andhasyevA.andhalagnasya vinipAtaH pade pade\rdq{} iti | apicha \ldq{}ato.anyadArta'mityAdishrutivashAjjagadAropasiddhamiti vaktavyam | nachAropo niradhiShThAno dR^iShTa iShTo vA | ato jagadadhyAsasya chA.adhiShThAnamavashyamabhidheyam | adhiShThAnaM cha gaveShyamANamAtmAtiriktaM nopalabhAmahe | ata AtmaivAdhiShThAnamuchitam | sachedayamAtmA.aprakAsharUpaH, kathaM saprakAshatA! jaDatvA.anavasthAnAdinA svataH parato vA prakAshamAnatAnupapatteH | aprakAshamAnasya chAtmano.adhyAsAdhiShThAnatvamanupapannaM syAt | nahyaprakAshamAnaM purovartirajjubhuja~NgAdi adhyAsasyAdhiShThAnaM bhavati | ato jagadadhyAsAdhiShThAnatvasiddhaye vaktavyaivAtmanaH prakAshamAnatA | sA cha prakAshamAnatveneti svaprakAshatvamabhimatamabhedavAdinAm | tachcha prAguktarItyA lakShaNapramANAbhAvAdanupapannamitiH pUrvapakShasa~NkShepaH | atrA.abhidadhmahe \- na tAvallakShaNA.abhAvaH, svavyavahAre.anyAnapekShatvasyaiva tallakShaNatvAt | nanu ghaTAdayo.api svavyavahAre paTAdInnApekShante iti chet, nApekShante | lakShaNena tu na doShamabhAShiShThAH | nahi ghaTAdInAM paTAdyanapekShatvopanyAsamAtreNA.anyAnapekShA bhavati | svavyavahAre j~nAnApekShiNAM teShAmanyAnapekShatvasyA.asambhavAt | ato bhavato lakShaNAtivyAptyabhiprAyo vR^ithAprAya eva | anuvyavasAyAdhInavyavahAre vyavasAye nAstIdaM lakShaNamiti chenna, anuvyavasAyasyaivAnabhyupagamAt | athAnuvyavasAyaH kimarthamabhyupagantavyaH | vyavasAyAsiddhiparihArAyeti chet, athAnuvyavasAyaH siddho.asiddhiM parihariShyatyasiddho vA? na tAvadasiddhaH, asiddhasyA.anyAsiddhiparihArasAmarthyAsambhavAt | sambhave \- vyavasAya evAsiddha AtmAsiddhiM pariharatu, kimiti parAkramyate.anuvyavasAyena vyavasAyasiddhau | nApi siddhaH, svataH siddhatA.ana~NgIkArAt | a~NgIkAre vA vyavasAyena kimaparAddham | sa eva svataH siddho.astu | athAnuvyavasAyaH parataH siddhastarhi anavasthA vArthaparyantaM asiddhApattirvA syAt | tasmAdanuvyavasAyasamAshrayaNaM parishramAyaiva bhavataH | nanu abhivadanavyavahAro hAnopAdAnAdirUpaH, sa cha kriyAtvAt pAkAdivat kArya eva | kAryaM cha sAmagrIsApekShotpattikam | j~nAne | chA.abhivadanavyavahArasya sAmagrIsApekShatvamavashyamabhidhAtavyam | tatashcha anyAnapekShatvamabhidhIyamAnaM na sambhavatIti chenmaivam, anyashabdena j~nAnAntarasyaiva vivakShitatvAt | samAdhyAdau vyavahArAbhAvAdavyAptiriti chet, astu | tathApi lakShaNaM na dokShyati | guNAshrayo dravyamiti chet, nahi guNAshrayo dravyamiti atrAvyAptirnAsti | utpannasya dravyasya kShaNamAtramaguNatvasya bhavadbhireveShyamANatvAt | nanu guNAshrayo dravyamityatra guNAshrayayogyataiva lakShaNArthaH | sA cha dravyasya nigurNatvAvasthAyAmapi vidyata eva | yovyatAyA yAvaddravyabhAvitvAt | ata evaitaddR^iShTAntAvaShTambhena bhavallakShaNasyopAdeyatvopanyAso.anuchita iti | nAnuchitaH, svalakShaNe vihitasya doShasamAdhAnasyA.asmallakShaNe.api vidhAtuM shakyatvAt | samAdhyAdau vyavahArAbhAve.api hi saMvidantarAnapekShatayA vyavahartuM yogyatA vidyata eva | natu vyavahArAbhAvavat tadyogyatApi samAdhyAdau na vidyata iti chettarhi samayAntare vyavahAradarshanAttadyogyatA samAdhyAdAvapya~NgIkartavyeti samam | tasmAt svaprakAshalakShaNamidamuktaprakAreNA.aduShTamastIti na lakShaNA.abhAvakR^itA svaprakAshatvAsiddhiriti siddham | nApi svaprakAshe pramANAbhAvachodyamanavadyam, anumAnAdereva pramANatvAt | tathAhi \- anubhUtiHsvaprakAshA anubhUtitvAt na yadevaM na tadevaM yathA ghaTaH | nanu svayamprakAshatvasya pakShe siddhAvanumAnavaiyarthyam | anyatra prasiddhau tatra hetusattve.anvayitayA kevalavyatirekitAbha~NgaH | hetvasattve tvasAdhAraNA.anaikAntikateti prAgIritamiti chetsatyam, tathApi sAmAnyato dR^iShTAnumAnena sAdhyaprasiddhAshrayaNe bhavadabhihitadUShaNA.anavakAshAt | tathAhi \- vedyatvaM ki~nchinniShThAtyantAbhAvapratiyogi dharmatvAt rUpavat | nacha kevalavyatirekivaiyarthyam, sAmAnyato dR^iShTAnumAnenA.anirdhAritadharmikatayA vedyatvasya kevalavyatirekiNo visheShaniShThatayA samarthyamAnatvAt | kathamanyathA shabdAdInAmaShTadravyAtiriktadravyAshritatvaM naiyAyikAdayaH sAdhayeyuH | nacha \ldq{}vimatA bhUH shashaviShANollikhitA bhUtvAt yannaivaM tannaivaM yathA ghaTa\rdq{} ityeva~njAtIyakasyApyanenaivanyAyena svIkartavyatayA prasiddhivisheShaNatAdoSho dattajalA~njaliH syAditi vAchyam, sAmAnyato.anumAnena sAdhyasiddheratra sampAdayitumashakyatvAt | ato.anubhUtitvahetorasid.hdhyAdiviraho vishadatara eva | ki~ncha anyA.aprakAshyasya svayamprakAshamAnasya vastuno.asattve jagataH sphuraNamevAnupapannaM sattAdR^ishaM vastu kalpayatItyarthApattirapi svaprakAshatve pramANam | sarvato balavatI hyarthApattiH | anyathAnupapattishchedasti vastuprasAdhikA | pinaShTi dR^iShTyaikamatyaM saiva sarvabalAdhikA || iti khaNDanakAraH | Agamashcha \ldq{}atrAyaM puruShaH svaya~njyotiH\rdq{} \ldq{}tamevabhAntamanubhAti sarva'mityAdiH svaprakAshatve pramANaM nacha jyotiHshabdanmana eveti suvacham | svapne tasyaiva viShayAkAreNa pariNatasya jyotiShTvAnupapatteH | nanu yadi svaprakAsha AtmA, kathamatra jagadadhyasyeta | adhiShTAnA.anavabodhakR^ito hyadhyAsaH | sa cha sarvadA svaprakAshatayA bhAsamAne.anavabodhAsambhavAt kathaM syAt | nanu tarhi purovartini bhAsamAne kathaM rajjusarparajatAdhyAsAH syuH, shuktitvAdivisheShAnavabodhAditi brUmaH | tarhIhA.apyAnandaparipUrNatvAdivisheShAnavabodhAjjagadadhyAsa iti samaH samAdhiH | nanu sAmAnyavisheShavati shuktikAdAviyaM vidhA.astu, niHsAmAnyavisheShe kathamAtmanIyaM vidhA syAt | satyam, pAramArthikasAmAnyAdyabhAve.api kAlpanikasAmAnyAdinA.adhyAsopapatteravirodhaH | tasmAllakShaNapramANasadbhAvAt svaprakAshatvamapratyUham | ataH \ldq{}svenaiva bhAsata\ldq{}iti shrutyA svaprakAshatvaM yuktamuktamiti yuktamutpashyAmaH | dIpAdereva paraprakAshakasya svaprakAshatA kiM vaktavyeti \ldq{}kiM puna'rnyApamabhisandhAya tAM draDhayati\- \ldq{}jIvatvenedamoM yasye\rdq{}ti | jIvayati jaDhaM jagadaprakAshamAnatayA mR^itakalpaM prakAshAtmakasvasargeNa saprANAmiva karotIti jIvastasya bhAvastattvam | tena idaM \- sarvaM jagat yasya \- svaprakAshasya paramAtmano jIvatvena svayaM prakAshamAnatve sati paraprakAshatvena hetunA bhAsata iti samanantaravAkyAdanuvartate | \ldq{}tasya bhAsA sarvamidaM vibhAtI\rdq{}ti shrutyantare.apyayamevArthaH samarthyate | kathaM bhAsate, omiti | virADAdyAtmakaM sadbhAsata ityarthaH | akAra ukAro makArashcheti varNatrayAtmakaH OMkAraH | tatra \- akAreNa virAD gR^ihyate, ukAreNa hiraNyagarbhaH, makAreNa avyAkR^itam | atha ko virAT ko hiraNyagarbhaH kimavyAkR^itamiti, uchyate \- virAT tAvat pa~nchIkR^itAni pa~ncha mahAbhUtAni gaganIdIni tatkAryaM cha sarvam | etachchAtmanaH sthUlasharIram | indriyairarthopalabdhirjAgaritam | tadubhayAbhimAnyAtmA vishvaH | etat sthUlaM, jAgaritaM, vishvashcheti trayaM \- akAraH | apa~nchIkR^itapa~nchamahAbhUtAni tatkAryaM cha saptadashakaM li~NgaM bhautikam\-hiraNyagarbhaH | idaM tvAtmanaH sUkShmasharIram | karaNeShUpasaMhR^iteShu jAgaritasaMskArajaH saviShayaH svapnaH | tadubhayAbhimAnyAtmA taijasaH | etatsUkShmaM, svapnaH, taijasashcheti trayaM \- ukAraH | sthUlasUkShmasharIradvayakAraNamAtmA.aj~nAnaM sAbhAsaM \- avyAkR^itamityuchyate | idaM tvAtmanaH kAraNasharIram | tachcha na sat nA.asat nApi sadasat, na bhinnaM nA.abhinnaM nApi bhinnA.abhinnam, kutashchinna niravayavaM na sAvayavaM nobhayam | kintu kevalabrahmAtmaikatvaj~nAnApanodyam | sarvaprakArakaj~nAnopasaMhAro buddheH kAraNAtmanA.avasthAnaM suShuptiH | tadubhayAbhimAnyAtmA prAj~naH | etadavyAkR^itaM, suShuptiH, prAj~nashcheti trayam\-makAra iti | tatashcha akAropanItamAtmanaH sthUlasharIraM virATpadavyapadeshyaM, ukAropanItamAtmanaH sUkShmasharIraM hiraNyagarbhapadavyapadeshyaM, makAropanItaM sharIradvayakAraNaM sAbhAsamaj~nAnaM avaikR^itaM chetyetannayAtmakaM sajjagadbhAsate yasya jIvatveneti | etattrayavyatirekeNa jagata evAbhAvAditi | ki~ncha \- \ldq{}akAro brahmA, ukAro viShNuH, makAraH shiva\rdq{} iti paurANikAH | \ldq{}aH kalAkhyA shaktiH, uH nAdaH, maH mahAbindu'riti tAntrikAH | akAraM \- agnyR^iShikaM gAyatrIChandaskaM brahmadevatAkaM pItavarNaM bhUsthAnakaM jAgradavasthAkamudAttasvarakaM R^igvedakaM gArhapatyAgnikaM rajoguNakaM pR^ithvItattvakaM sR^iShTyarthakriyAkam, ukAraM \- vAyvR^iShikaM triShTupChandaskaM viShNudevatAkaM vidyudvarNakaM bhuvaHsthAnakamanudAttasvarakaM yajurvedamAhavanIyAgnikaM sattvaguNakamantarikShatattvakaM sthityarthakriyAkam, makAraM \- sUryarShikaM jagatIChandaskamIshvaradevatAkaM shvetavarNakaM svaHsthAnakaM svaritasvarakaM sAmavedakaM dakShiNAgnikaM tamoguNakaM dyaustattvakaM saMhArArthakriyAkaM R^iShayo.abhivadanti | evaM akArAdyakSharatrayAtmakabrahmAdiprapa~nchajAtaM dR^ishyamavabhAsate yasya jIvatveneti yojyam | smR^itirapi jagata OMkAraprabhavatvena tadAtmakatAmabhipraiti \- OMkAraprabhavA vedA OMkAraprabhavAH svarAH | OMkAraprabhavaM sarvaM trailokyaM sacharAcharam || iti | yasya jIvatvena omAtmakaM virADhiraNyagarbhA.avyAkR^itAtmakamidaM jagatprakAshate tasya svayamprakAshatvaM kiM vaktavyamiti bhAvaH | nanu jagataH kiM abhAnameva na syAt? yasya bhAnAya svaprakAshasya paramAtmanaH prakAshatvamAshrIyate | maivam, abhAne hi pratyakShAdipramANavirodhaH | \ldq{}kumbho.ayaM stambho.aya'mityAkAreNa jagati pratyakShAdikaM pravartamAnaM bahulamupalabhyate | yadi vA.a.atyantikamabhAnaM syAttarhi mUShakaviShANavajjagadanupAkhyameveti vAchyam | (tatra cha)mUShakaviShANAdyanupAkhyavailakShaNyasya vishadmupalabhyamAnatvAt | ki~ncha yatsopAkhyaM tadbhAnayogyam, yachcha bhAnayogyaM tatkadAchidbhAsata eveti pratibandho.asti | tathAcha kadAchidbhAnasya vyApakasya nivR^ittau vyApyaM bhAnayogyatvamapi nivarteta | bhAnayogyatvasya cha nivR^ittau tadvayApyasopAkhyatvamapi nivartate | anyathA vyApyavyApakabhAvabha~Ngaprasa~NgAt | tasmAdbhAsata iti vAchyam | tatra paryAlochayitavyaM \- kiM svataH parato veti? na tAvatsvataH, chillakShaNApatterachittvavyAghAtAt | ataH parataH, tatparaM jaDamajaDaM vA? jaDatve \- kathaM jagatprakAshakaM syAt | prakAshakatve cha jagatyeva prakAshatA kuto na syAt | ubhayorjaDatvAvisheShAt | ajaDatve tu \- tadajaDamAtmA vA.anyadvA? nAnyat, tasyA.anyatve \- jaDatvasyAvashyakatvenA.ajaDatvapIDanApatteH | Atmatve tu \- sa AtmA shrIrAmAdanyaH shrIrAma eva vA? anyashchet, jaDatvApattiH \ldq{}ayamAtmA brahme'tyAdishrutivirodhashcha | tasmAt shrIrAma eveti pakShaM yuktamutpashyAmaH | nanu chidrUpaH shrIrAma eva jagato.avabhAsako bhavatu, tathApi tayorbhAsyabhAsakayoH sambandho bhAsyabhAsakabhAvAtiprasa~njakatayA na sama~njasa iti sambandha evAnusandheyaH | nanu ghaTAdyAlokayorivAtrApi kashchidbhaviShyatIti chet \- ko bhaviShyati? saMyogaH samavAyastAdAtmyamekArthasamavAya ekArthatAdAtmyaM vA? nAdyaH, chito niShpradeshatvAt saMyogasya pradeshavR^ittitvAt | atha niShpradeshAyA api chitaH AkAshasyeva kAlpanikapradeshasamAshrayaNena saMyoga ityuchyate | maivam, tathApi guNAdibhiH saha saMyogasya vaktumashakyatvAt | dravyayoreva hi saMyogo nA.adravyayoH nApi dravyAdravyayorityabhiyuktokteH | na dvitIyaH, ArabhyArambhakabhAvarahitatvAt | nahi chidachitaM jagadArabhate, ekasya dravyasya dravyArambhakatvAnupapatteH | upapattau cha ekena tantunA paTArambhaprasa~NgAt | nApyachitA.anekayA chidArabhyate, nityAyAM tasyAmArambhasyaivA.anavakAshAt | nanu ArabhyArambhakabhAvarahitatve.api gaganatadgataikatvayorvyaktijAtyoH samavAyo dR^ishyate | satyam, tathApi na chidachitoH samavAyaH samasti | ayutasid.hdhyabhAvAt | chitsalvabAhyA, bAhyAbAhyayoshcha kathamayutasiddhiH | ata eva na tR^itIyo.api | samavAyavapade hi mImAMsakaistAdAtmyamabhiShichyate | apicha tAdAtmyaM na bhinnayoH, gavAshvayorapi tAdAtmyApatteH | nachAbhinnayoH, ityevaM vaktumashakyatvAt | nahyekasmin ghaTe ghaTayoriti prayogo.anunmattAnAM bhavati | ghaTasya svAbhinnasya svena tAdAtmyAsambhavAchcha | nApi bhinnAbhinnayoH, virodhAt | nahi bhedA.abhedAvekAdhikaraNau bhavituM shaknutaH, nApi chaturthapa~nchamau, rUparasayorekasmin ghaTAdAviva chidachitorekArthasamavAyasya tAdAtmyasya chAnupapatteH | nahyachitaH samavAyAdisambhave.api chito.anAshritAyAH samavAyAdi sambhavati | atashchidachitoH sambandhA.anirUpaNAdavabhAsyAvabhAsakabhAvo na sambhavatIti | atrochyate \- yatsaMyogAdisambandhaH paramArthato na sambhavatIti, tadanumanyAmahe | tarhi sambandhAbhAvAdaprakAshatvamApatitamiti ghaTTakuTyAM prabhAtamiti chenna, AdhyAsikena sambandhena prakAshopapatteH | adhyAsashcha satyaM eva vastunyasatyasyA.a.aropaH | asatyaM cha jagat satyAyAM chiti AropitAmeti nA.anayoH kathamAdhyAsikaH sambandhaH syAt? sati cha sambandhaH syAt, sati cha sambandhe kathaM vA prakAshanaM na syAt? sati cha prakAshane kathaM vA shrIrAmo na prakAshAtmakaH? prakAshAtmakatve cha sati kathaM vA na svaprakAshakaH? apitu svaprakAsha eveti siddham | svabhUrjyotirmayo.anantaH svaprakAsho.api rAmo rajAdyupAdhikavirADAdidvArA jagatsR^iShTyAdikAraNamityAha \- sR^iShTisthitilayasya chetyAdinA || 1|| kAraNatvena chichChaktyA rajaHsattvatamoguNaiH || yathaiva vaTabIjasthaH prAkR^itashcha mahAdrumaH || 2|| chichChaktyA rajaHsattvatamoguNaiH sR^iShTyAdeH kAraNatvena shrIrAmo.avatiShThata ityadhyAhR^itya yojyam | chidAviShTA shaktiH chichChaktiH | shAkapArthivAditvAnmadhyamapadalopI samAsaH | sAbhAsA mAyA, sA cha triguNA | tatra \- rajaHpradhAnachichChadhatyupAdhikavirADrUpeNa shrIrAmo jagataH sR^iShTeH kAraNam, sattvapradhAnachichChaktyupAdhikahiraNyagarbharUpeNa sthiteH, tamaHpradhAnachichChaktyupAdhikA.avyAkR^itarUpeNa layasya | ekarUpasya vastuno vichitrakAryakaratvaM vichitropAdhibhAvena bhavatIti \ldq{}rajaHsattvatamoguNairiti vichitrA upAdhaya upanyastAH | \ldq{}layasya che\rdq{}ti chakAraH samuchchaye | sa cha bhinnakramaH sannadhyAhR^itena avatinA sambadhya prAguktaM svaprakAshatvaM samuchcheShyati | idamiha paramatAtparyamavagantavyaM \- shamAdisAdhanavatAM mumukShUNAM mantriNAM mantrajapo vihitaH, sa cha mantrArthamananapUrvakaH | \ldq{}yadeva vidyayA karoti karoti tadeva vIryavattaraM bhavatI'ti shruteH | mantrajapA~NgAni vidadhatI smR^itirapi mantrArthA.anusandhAnama~Ngatvena vidhatte \- \ldq{}maunaM mantrArthachintana'miti | mantrArthastu\-brahmAtmaikatvaM mahAvAkyapratipAdyam | tatpadArtho brahma, tvampadArtha AtmA jIvAparaparyAyaH | tatrApi brahma tatpadasyArtho bhavadvAchyo lakShyashcheti dvayIM vidhAmApadyate | tatra lakShyo.arthaH \ldq{}svabhU'rityAdivisheShaNachatuShTayena pratipAdyate | vAchyastu \ldq{}jIvatvene'syAdinA | eva~ncha\- arthadvayAtmakaM brahma rAma evaM ekAkSharabIjarUpeNa mantreNa pratipAdyata iti | idAnIM pratipAdyapratipAdakayoH shrIrAmatadbIjayorabhedamabhipretya jagatsR^iShTyAdikAraNatvaprApitaM shrIrAmagataM jagadAdhAratvaM shrIrAmabIje sadR^iShTAntamAchaShTe \- yathaiveti | prAkR^ito\-laukikaH, drumasya mahattvaM bahuphalashAkhApatraprarohAnvitatvam | chakAraH samuchchaye, sa cha ashvatthAdInAmanuktAnAM svasvabIjasthatvaM samuchchinvan dR^iShTAntabAhulyamavagamayati | ekena dR^iShTAntenA.aparituShyantaM prati dR^iShTAntA.antaropanyAsasya yuktatvAt | nanu ashvatthAdInAmapi mahAdrumashabdenaiva prAptau nArthaH samuchchayArthena chakAreNeti chet | maivam, mahAdrumashadbasyA.ashvatthAdiprApaNe sAmarthyAbhAvAt | nanu mahAdrumashadbAdashvatthAdyAprAptiH kimeteShAM mahattvasyAbhAvAd drumatvasya vA? nobhayathApi, mahattvadrumatvayorashvatthAdiShu kasyApi vigAnAbhAvAt | ato mahAdrumashabdena teShAmaprAptiriti pralapamAtramiti chet \- \ldq{}vaTabIjastha\rdq{} iti samAnAdhikR^itena mahAdrumapadena vaTa eva paryavasyati, vR^ikShAntarANAM prApayitumashakyatvAt || 2|| tathaiva rAmabIjasthaM jagadetachcharAcharam || rephArUDhA mUrtayaH syuH shaktayastisra eva cha || 3|| tatheti | rAmasya bIjaM rAmabIjaM rAmashabdArthaprakAshakamekAkSharAtmakaM mantrarUpaM bIjam, tatra sthitam | nanu rAmatadbIjayorabhedamabhipretyeyaM shrutishchetpravavR^ite, tarhi kathaM bhedagarbhitasambandhapratipAdakaShaShThIsamAsaH? upapadyate, \ldq{}rAhoH shiraH\rdq{} \ldq{}shilAputrakasya sharIra'mityAdivaditi brUmaH | nanurAmatadbIjayoriyaM shrutiH kathamabhedamabhipreyAt? nahyabhede pramANamasti | aprAmANikaH kathamabhiprAyaviShayaH syAditi | aho! mahAn vyAmoha AyuShmataH, yadetAmeva shrutimabhede pramANabhUtAmapi nAvalokayati | nanveShA shrutI rAmabIje jagato.avasthitimAha, na punA rAmatadbIjayorabhedamiti chetsatyam, tathApi pUrvAparaparyAlochanayA etasyAstayorabhede paryavasAnamavasIyate | tathAhi \- pUrvatra jagadupAdAne shrIrAme jagadavasthitiravagatA, tadbIje tvatrAvagamyate | yadi tayorabhedo na syAt, kathamiyamuktirupapadyeteti | nanu bIjasya jagadAshrayatve.api shrIrAmasya jagadupAdAnatvaM nAnupapannaM tayorabhedAditi yaduchyate, tannopapadyate | tasyA.asa~NgatvAt | nachA.asa~NgatvamapramANakam, \ldq{}asa~Ngo hyayaM puruSha\rdq{} iti shruteH | atha vastuto.asa~NgasyA.apyavidyAshabalasya tasyopAdAnatvamuchyate | maivam, kimavidyA\-bhAvarUpA vidyAyA abhAvo vA? nAntyaH, abhAvashabalasya brahmaNa upAdAnatvokterayukteH | yuktau vA visheShaNIbhUtA.abhAvasyApyupAdAnatvA.a.apAtAt | nacheShTApattiH, dravyasyaivopAdAnatvAbhyupagamAt | nAdyaH, tasyAM pramANAbhAvAt | atha sarparajatAdipratipattaya eva tatra pramANam | nahi rajjushuktyAdyavidyAmantareNa tA utpadyeran, tasyAstAH prati kAraNatvAt ityuchyate | maivam, shuktyAdiShu rajatAdipratipattInAmevAbhAvAt | nahi gurucharaNaparAyaNairvibhramo.abhyupagamyate | tathAhi \- sarve pratyayA yathArthAH pratyayatvAt samyagrajatapratyayavat | nanu sarvashabdena samyagrajatapratyayaH sa~NgR^ihyate na vA? AdyaMshataH\- siddhasAdhanatA, dR^iShTAntatvenopanyAsashchAnupapannaH | nahi pakShu eva dR^iShTAntatayopanyasyamAno dR^ishyate | na dvitIyaH, sarvashabdasya mahimavyAhatyApatteH | eSha eva hi sarvashabdasya mahimA \- yadekamapyarthamasau na tyajati | naiSha doShaH, sarvashabdasya sa~NkuchitavR^ittitvA.a.ashrayaNana samyagrajatapratyayavyatiriktaparatvopapatteH | nacha sa~NkuchitavR^ittitvasya sarvashabdamahimavyAghAtakatvena tyAjyatvam | vR^iddhA.ana~NgIkR^itasya sa~NkuchitavR^ittitvasya mahimavyAghAtakatvena tyAjyatvAt | a~NgIkriyate cha tatra tatra vR^iddhaiH sarvashabdasya sa~NkuchitavR^ittitA \ldq{}sarve brAhmaNA bhojayitavyA\rdq{} ityAdau | nacha sA mahimavyAghAtakR^ittayA dR^iShTeti parityajyate | tadvadatrApi sa~NkuchitavR^ittitvaM mahimavyAghAtakamapi vR^iddhA.a.ahR^itaM na parityajyate | atha pratipattigauravabhayAt prakArAntareNa pakShopanyAsamichChasi tarhi \- \ldq{}vigItAH pratyayA yathArthAH\rdq{} ityastu pakShopanyAsaH | nanu pratyayatvamastu, mA.astu cha yathArthatvam | vipakShe kiM bAdhakamiti chenna, pratyayAnAM yathArthatvAbhAve viShayavyabhichArAvashyambhAvaH syAt | tathAcha sarvatra anAshvAsaprasa~NgaH | apicha bhrame.avabhAsamAnaM rajatamasadababhAsate sadvA? nAdyaH, asatkhyAtiprasa~NgAt | nacha shashashR^i~NgAdikamasadaparokShAvabhAsagocharo dR^iShTam | nAntyaH, \ldq{}nedaM rajata'miti bAdhadarshanAt | nacha bAdhyamAnamapi sadbhavitumarhati virodhAt | bAdhA.aviShayo hi shabdasya yo.arthaH sa chedbAdhyeta, kathaM na virodhaH? apicha vibhramasya kAryatve tAvanna vivAdaH | kAryaM cha kAraNaM vinA na bhavati | bhramasya cha na kAraNamupalabhAmahe | kAraNAbhAve chA.ayuktAtmalAbho vibhramaH kathaM shakyA~NgIkAraH? nanu chakShurAdikameva kAraNamupalabhyata iti chenna, tasyAsaMyuktasya vibhramajanakatve.atiprasa~NgAt | saMyuktasya tathAtve saMyogasya pratiyogI vaktavyaH | nanu rajatAditi chenna, asatastasya saMyogapratiyogitvA.anupapatteH, bAdhyamAnasya sattAnupapatteH | iha bAdhyamAnasyApi deshAntarAdau sattvaM nAnupapannamiti chenna, tathApi saMyogapratiyogitvasyA.ayogAt | nahi vyavahitena chakShuH saMyujyate | athadoShavashAdvyavahitamapichakShuShA saMyogarahita~NgrahIShyata iti chenna, tasya doShavashAdeva sakalachAkShuShapadArthagrAhakatvaprasa~NgAt | nanvaudaryasyAgnerbhasmakAdidoShaduShTasya bahvannapAkajanakatvavat timirAdidoShaduShTasya chakShuSho.asaMyuktarajatapratItijanakatvamastviti chenna, bhasmakAdInAmautsargikapAvakagatA.atyannapAkalakShaNakAryapratibandhakatvAt | tarhi bahvannapAkalakShaNakAryamakAraNakamevasyAt | na syAt, kAraNAntarAdapi tadutpatterupapatteH | ato bhrama eva nAstIti na talli~NgamavidyAbhAnamudayamAsAdayitumIShTe | tasmAdavidyAshabalitaM rAmAkhyaM brahma jagatkAraNamiti riktamuktamiti | atrA.a.achakShmahe \- yaduktaM pratyayayAthArthyAnumAnam, tadayuktam | pUrvoktarItyA siddhasAdhanAdidoShagrastatvAt | nanu prAgIritadoShasamAdhiH kathaM na hR^idi nidhIyate iti chenna, tathApi pratipattigauravasyA.aparihAryatvAt | atha \ldq{}vigItAH pratyayA yathArthA\rdq{} iti karaNe na pratipattigauravamiti chet, tathApi vigItapadena vibhramAnAbhidhAya yathArthatvaM sAdhyate, uta yathArthapratyayAnAM vA? na dvitIyaH, yathArthapratyayAnAM yathArthatve vipratipattyabhAvenA.asAdhanIyatvAt | Adye virodhaH, nahi sambhavati\-vibhramA yathArthAshcheti | apicha vibhramAH prAmANikAH pakShIkriyante aprAmANikA vA? nAdyaH, vibhramA.ana~NgIkAriNAM vibhramaprAmANikatvopanyAsA.anavakAshAt | na dvitIyaH AshrayAsiddhApAtAt | ayathArthavyavahAre tu bhUtapratyayapakShIkAre na ko.api doSha iti chenna, sarvajagatkAraNasyeshvaraj~nAnasyAyathArthavyavahAraM pratyapi kAraNasya yathArthatvA~NgIkAriNaM prati siddhasAdhanatvAt | yadavAdi \- viShayavyabhichAre vij~nAnAnAmanAshvAsaprasa~Nga iti | tanna, vyavahArANAmapi viShayavyabhichAre.anAshvAsaprasa~Ngasya durvAratvAt tulyatvAt || yadabhyadhAyirajatasyA.asato.avabhAse shUnyakhyAtyApattiriti | tadapi na, sattvAdinA rajatasyAnirvachanIyasyA.avabhAsAbhyupagamAt | yachchA.agAdi \- kAraNAbhAvAdvibhramasyA.a.atmalAbha eva neti | tachcha na, chakShurAdereva kAraNatvAt | nanu samIchInapratyayajananasvabhAnAM chakShurAdInAM kathamasamIchInapratyayajanakatvamiti chet, samIchInavyavahArajananasvabhAvAnAM pratyayAnAmasamIchInavyavahArajanakatvaM katham? doShavashAditi chet, chakShurAdiShvapi tathA kiM neShyate? nanu doShANAmautsargikakAryapratibandhakatvameva na viparItakAryotpAdakatvamiti chenna, pratyayAnAmapi tarhi doShavashAdasamIchInavyavahArajanakatvAbhAvApAtAt | apicha dAvAgnidAhalakShaNo doSho vetrabIjebhyo.api kadalIkANDAnupajanayan dR^ishyate | yadapyabhANi\-duShTasya chakShuSho vyavahitagrAhakatve sarvachAkShuShagrAhakatvaprasa~Nga iti | tadapyasAram, duShTasya pratyayasya vyavahitarajatavyahArajanakatve sarvavyavahitavyahArajanakatvaprasa~Ngasya tulyatvAt | anirvachanIyavAdAshrayaNe tu vyavahitagrAhakatvasha~NkA.anavakAsha eva | tasmAdatasmiMstadrUpANAMvibhramANAmavashyAshrayaNIyatvAt tairavidyAnumAne tachChabalitaM brahma jagadupAdAnamiti sakalamanAkulam | atha vibhramo j~nAnavisheShaH | j~nAnaM cha na viShayamantareNa sa ttAM labhate | ato vibhramasya viShayo vaktavyaH, nacha vaktuM shakyate | tathAhi \- kimadhiShThAnaM vibhramasya viShayo rajatAdirvA? nAdyaH, vibhramasyA.abAdhyatvApatteH | nahi viShayasya sattve vi j~nAnaM bAdhyate | na dvitIyaH, vikalpAsahatvAt | tathAhi \- rajatAdikaM sat athA.asat Aho sadasat? Adye.api\-purovartini sadanyatra vA? nAdyaH, vibhramasyA.abAdhyatvApatteH | dvitIye.api \- haTTAdau sattadbuddhau vA? nAdyaH, haTTAdau sato.atra bhAnAnupapatteH | na dvitIyaH, Antarasya bahirbhAnAnupapatteH | nanu matadvaye.api doShavashAdbhAnopapattiriti chettarhi purovartinaH purovartyAtmakatvaM tatsaMsargo vA? Antarasya bAdhAtmakatvaM tatsaMsargo vA viShaya ityApatitam | tasyacha kathamaparokShAvabhAsaviShayatA bhavet? kathaM vA rajatAdyarthino grahaNAdivyavahAragocharatA syAt? atyantAsattvAt | nahi purovartitAdAtmyAdikamatrAnyatra cha samprati samayAntare cha sadbhavitumarhati | athAtyantAsatyapi aparokShapratItipravR^ittI kiM na syAtAmiti chenna, tathA satyAtmakhyAtyanyathAkhyAti\-vAdinorasatkhyAtisvIkAreNA.apAsiddhAntApatteH | ki~ncha sarvasAmarthyAvirahiNo.atyantAsato viShayIbhavanasAmarthyameva nAsti, tatra kathamaparokShapratItipravR^ittI syAtAm? atha mataM vij~nAnameva svahantu visheShaprApitasvabhAvavisheShaviShayIbhavanasAmarthyavirahite.apyatyantAsatyavidyAsAmarthyAdavabhAsakaM bhavatIti, tarhi kimasyAH shakyam? asadeveti chetkathaM tarhi kimutpAdayituM shakyaM bodhayituM vA? nAdyaH, atyantA.asatastathAtvAyogAt | tathAtve chA.atyantAsattvAbhAvaprasa~NgAt | na dvitIyaH, bodhayitumityanena bodhajananopasthAnAt | tathA sati ko doSha iti chet, anavasthAprasa~NgAditi brUmaH | mA.astu tarhi shakyamiti chenna, shakyAbhAve shakterevAbhAvApatteH | shaktirapi mAbhUditi chettarhi vij~nAnamavidyAsAmarthyAdavabhAsakamiti bhavadIyabhAShaNasyA.apabhAShaNatvamApadyeta | apicha haTTAdau buddhau vA.astItyatra na mAnaM pashyAmaH | anubhava iti chet, bhrAntyanubhavo bAdhAnubhavo vA? nAdyaH, tasya purovartirajatAdAvekasyA buddharhaTTAdau tadAvedakatvAbhAvAt | bhAve vA bud.hdhyAdau rajatamiti pratItyApatteH | na dvitIyaH, tasya purovartirajatAdyabhAvamAtragocharatvAt | nanvevaM bud.hdhyAdau rajatAdyasattve tathApi kathaM na rajatAdi bAdhyate iti chenna, prasaktyabhAvAt | atreva tatrApi prasaktirastIti chet, pramANena bhrAntyA vA? nAdyaH, bAdhyatvAnupapatteH | na dvitIyaH, tatra bhrAnterevA.anutpAdanAt | nanu rajatasya saMvidAkAratvAbhAve satyAparokShyAnupapattiritichenna, bahiHsthasyaiva tadupapatteH | nahi bAhiHsthyaM saMvidAkAraH, abAhiHsthyasya saMvidAkAratayA bAhiHsthyasya tadAkAratvAnupapatteH | ki~ncha adhyastaM buddhau chettAttvikaM, tarhi kapInAM shItArtAnAM gu~njApu~njAdAvAropitena vahninA.atAttvikena tarUNAmiha dAhaprasa~NgAt | tatrA.apyatAttvikatvAnnAyaM prasa~Nga iti chet, shUnyAnirvachanIyavAdayoranyatarasvIkArApatteH | tasmAdatra sadanyatra chA.asadrajataM vibhramasya viShaya iti na sundaram | na dvitIyaH, kimatredAnImeva vA.asat? Aho sarvatra sarvadaivA.asat? nAdyaH, dattottaratvAt | na dvitIyaH, atyantAsato.aparokShAvabhAsaviShayatvAsambhava ityuktatvAdeva | nApi tR^itIyaH, virodhAt | nahi yatsattadasat, yachchA.asat tatsat bhavitumarhati | sattvAsattvayoH parasparopamardanarUpatvAt | tasmAdviShayAbhAvAnnirviShayasya cha j~nAnasyA.a.atmalAbhAnupapattenirviShayo vibhramo nAtmAnaM labhata iti na tenA.avidyAnumAnamiti | atra vadAmaH \- bhavedevam, yadi vibhramo nirviShayo bhavet | nanu viShayatvamadUShyamiti chet | satyam, dR^iShyasya dUShitatve.apyadUShyasya kimAyAtam | adUShyo viShayaH ka iti chet, anirvachanIyatvamiti vadAmaH | atha kimidamanirvachanIyatvam?sadasadvilakShaNatvamiti chenna, punarukteH | kiM shabdAvR^ittimAtreNa punaruktiH, ekArthashabdAvR^ittyA vA? nAdyaH, yamakAdAvapi punaruktiprasa~NgAt | na dvitIyaH, sadasatpadAvR^ittAvekArthatvAbhAvAt | pUrvaM sachchA.asachcheti dvandvaH, anantaraM sachcha tadasachcheti karmadhArayaH | nachAnayoH samAsayorarthaikyaM yuktaM vaktumiti | tarhi vaktavyamatra pramANam | nahi pramANamantareNa prameyasiddhiH | nanu bAdhakhyAtyaikobhayA.anAtmakatvaprasid.hdhyanupapattiH pramANamanirvachanIyatve | sattve hyanupapadyamAnena bAdhena sadvailakShaNyam, asattve.anupapadyamAnayA chA.aparokShakhyAtyA.asadvailakShaNyam, ekasyobhayAnAtmakatvaprasid.hdhyA chaikasya rajatAdeH sadasadubhayAtmakatve.anupapadyamAnayA sadasadvailakShaNyamAnIyata iti kathamanirvachanIyatvamapramANakamiti chet | maivam, bAdhAdInAmanyathaivopapatteH | tathAhi\-purovartini sanna bhavatItyetAvataiva bAdhopapattau rajatAderanyatra sattvaM kathamapratyUhaM na syAt? kvAchitkasattvamAtreNaivA.aparokShakhyAtyupapattau bAdhopanItaM purovartinyasattvaM kathamakaNTakaM na syAt? ekasyobhayA.anAtmakatvA.apratItirapi deshabhedenaiva tasyaiva rajatasya sadasadubhayAtmakatve.api na virudhyata iti sadasadAtmakamapi kathamapratipakShaM na syAt | tadevaM khyAtyAdyanupapattiranirvachanIyatve na mAnamiti sthitam | bAdhaviShayatvamanirvachanIyatvamiti chenna, shuktikAderapyanirvachanIyatvaprasa~NgAt | shuktikAdikamapi nedaM rajataM kintu shuktiriti bAdhasya viShayapratipannopAdhau niShedhapratiyogitve taditi chenna, rajata eka rajatapratipattibhAji kutashchitkAraNAt \ldq{}nedaM rajata\rdq{} miti vibhrAmyati puruShe rajatasyApi pratipannopAdhau niShedhapratiyogino.anirvachanIyatvaprasa~NgAt | kAraNatritayajanyatvamanirvachanIyatvamiti chenna, samavAyAdikAraNatritayajanye paTAdAvativyApteH | saMskArasamprayogadoShajanyatvaM vivakShitamiti chet, prAgevechCha | kiM tAvadIryeta\-mama doShodbhAvanAvakAsha eva na syAt | natvayamalpa evAparAdhaH | idaM tu lakShaNamaduShTamiti chenna, doShapratyabhij~nAyAmativyApteH | sA hi jvarAdihetau pittAdidoShe vAnte bhiShajAM \ldq{}sa evAya\rdq{} miti jAyamAnasaMskArasaMyogAbhyAmiva karmabhUtena doSheNApi janyate | pratibhAsamAtrasharIratvamanirvachanIyatvamiti chenna, mAtrashabdasya vaiyarthyAt | pratibhAsyAtmanA sattvavyavachCheda eva mAtratvArtha iti chet, tathA sati AtmanyativyApteraparihAryatvAt | AtmApi hi bhavatAM mate pratibhAsyarUpa eva, na punaH pratibhAsarUpaH | tasmAnnAstyanirvachanIyatvavachanamiti | atra brUmaH \- tattadrUpanirUpaNA.asahiShNutvasyaivA.anirvachanIyalakShaNAt | nanu rajatAdau nedaM lakShaNamasti, sadAdirUpeNa nirUpaNaM sahate iti chenna, tathAhi \- rajatAdikaM tAvanna sat, bAdhAt | abAdhyamAnaM hi sat | nApyasat, aparokShapratItiviShayatvAt | nahyaparokShapratItiviShayA ghaTAdayo.asantaH | nApi sadasat, virodhAt | tasmAt sadAdirUpeNa rajatAdinirUpaNaM na sahata eva | nanUktameva \- deshabhedena satyasati cha rajate bAdhAderupapattau rajatAdeH sadAdirUpeNa nirUpaNaM nirantarAyamiti chennaivam, bAdhasya deshAntare rajatamastItyatraudAsInyAt | aparokShapratItyA purovartimAtrasaMyogajanyayApi bAdhavirodhAt purovartini rajate sattvabodhanAya pravartitumashakyatvAt | ata eva svasvamAtraviShayashUnyayorbAdhakhyAtyorvirodhaparihArAya sadasattvayordeshabhedena vyavasthApakatA.abhAvAddeshabhedenaikasyaiva rajatasya sadasadubhayAtmakatvasya vyavasthApayitumashakyasya khyAtibAdhAbhyAM purovartinyeva prasa~njane satyekasyaivobhayA.anAtmakatvaprasiddheranupapannAyAH sadasadubhayarUpatAvyudAsapatvAchcha | tasmAnna rajatAdeH sattvA.asattvAdinA nirUpaNam | ki~ncha purovartitAdAtmyAdau gaganaprAsAdAdau cha svapne deshabhedAvalambanenApi sattvAdirUpeNa? na nirUpaNam | ki~ncha purovartiM nirUpayiShyasi | nanu sattvenA.anirUpyasyAsattvamAvashyakam, asattvenA.anirUpyasya sattvamAvashyakam, \ldq{}parasparavirodhe hi na prakArAntarasthitiH\rdq{} iti nyAyAt | ato rajatAdeH sattvAsattvayoranyataraprakArAvashyambhAvAnna tadubhayavilakShaNatvaprakAravAchoyuktiryuktimatIti chenna, anirvachanIyatvapratikShepeNa nirvachanIyatvasya bhavadabhyupagatanyAyavalAdeva bhavatA.avashyAbhyupagantavyatvAt | tvameva hi \ldq{}parasparavirodhe hI'ti nyAyamabhAShiShThAH | nahyayaM nyAyaH sattvasattve eva viShayIkaroti, na nirvachanIyatvA.anirvachanIyatve iti sambhavati | anyathA vaiparItyasyApi vaktuM shakyatvAt | tasmAdanirvachanIyatvasya lakShaNAbhAvachodyamavadyameveti siddham | nApi pramANAbhAvaH, khyAtyAdyanupapattereva pramANatvAt | yathA chedaM pramANaM tathA vispaShTameva | ki~ncha \- \ldq{}vimataM anirvachanIyaM bAdhyatvAt yannaivaM tannaivaM yathA.a.atmA\rdq{} iti prayogo.api pramANamanirvachanIyatve | tasmAt \- anirvachanIyaviShayalAbhAlalabdhAtmikayA bhrAntyA kAryeNA.avidyAbhAne tadAli~NgitaM shrIrAmAkhyaM brahma jagadupAdAnamityavadAtam | tathAcharAmAbhinnaM(brahma)jagadupAdAnaM jagadAdhAra iti siddham | bIjamuddharati\-repheti | \ldq{}varNAtkAra\rdq{} iti sAmAnyataH prAptasya kArapratyayasyApavAdatayA \ldq{}rAdipha\rdq{} ityanena iphasya vidhAnAt repha iti sidhyati | ato repho ravarNastamArUDhAH tadavyavadhAnena ghaTanAnmUrtayastisraH\-akAradvayaM makArashcheti varNAstrayaH samuditA rephArUDhA bIjaM syuH | bIjamityanuSha~njanIyamadhyAharaNIyaM vA | nanu mUrtishabdena brahmAdidevatrayaparatayA purANAdau prasiddhena kathaM trayo varNA labhyante? teShAM brahmAtmakatvAditi brUmaH | prathamo.akAro virADAtmakabrahmarUpaH, dvitIyo.akAro hiraNyagarbhAtmakaviShNurUpaH, makArastu avyAkR^itAtmakasadAshivarUpaH | nanu repharUpaM vya~njanaM AkAro makArashchetyetAvadeva bIje pratIyate, kimidamuchyate\-prathamo.akAro dvitIyo.akAra iti | maivam, rAkArapratItau tadavayavayoH akArayoH pratIterAvashyakatvAt | nanu akAradvayamakArANAM sR^iShTyAdishaktivirahiNAM kathaM brahmAdyAtmakatvamata Aha\-shaktaya iti | sR^iShTyAdishaktaya ityarthaH | nanu \ldq{}shaktaya\rdq{} ityasya kenAnvayaH? kiM rephArUDhA ityanena, mUrtaya ityanena vA? nAdyaH, akArAdInAM shaktimattvapratipAdanA.abhAvaprasa~NgAt | na dvitIyaH, akArAdInAM shaktimattayA vaktavyAnAM shaktirUpatApratipAdanasyAnupayogAt | maivam, samAsAvayavabhUtamapyArUDhapadaM bud.hdhyA vibhajya mUrtipadena saMyojane mUrtyArUDhA iti siddhau akArAdInAM shaktimattvasiddheH | yadA tu rAmAbhinnamapi bIjaM rAmAdbhedena vivakShitvA vAchakaM kriyate, tadA repheNa svabhUrityAdipratipAditaM svaprakAshaM brahmopasthApyate | tatra cha mUrtayo virATsUtrAvyAkR^itAtmakabrahmaviShNumaheshvarAkhyAH prathamAkAradvitIyAkAramakArairbIjAvayavabhUtaiH pratipAditAH | ArUDhAH \- sraji sarpAdaya ivA.a.aropitAH | upalakShaNaM chaitat, triguNAtmakasya sarvasyApi jagatastatrAropitasya vaktavyatvAt | atha rephasya kathaM svaprakAshaparatvam! tasyAgnivAchakatayA prasiddhasya svaprakAshe pravR^ittAvavirodhAt | ata eva cha shrIrAmamantroddhAre \ldq{}tArakaM dIrghAnala'miti shrutiranalashabdenA.agnivAchakaM rephaM vivakShitavatI | brahmakalpo.api \ldq{}vabhishyaM shayanaM viShNo'rityatra vahnishabdena rephameva vahnivAchakamabhipraiti | nanu rephasya svaprakAshabrahmaparasya virADAditrayopalakShitasakalatriguNajagadutthApakavarNatrayeNa sAmAnAdhikaraNyaM kiM \ldq{}nIlamutpala'mityAdivat? Ahosvit \ldq{}choraH sthANu'rityAdivat? nAdyaH, brahmajagatorubhayorapi tulyatvAtsatyatvApatteH | nahi nIlotpalAdAvanyatarasyApi mithyAtvamasti | na dvitIyaH, jagato mithyAtve vinigamakAbhAvAt | nahi sthANusAkShAtkArashchorasyeva, paramAtmasAkShAtkAraH prapa~nchasya bAdhakaH kasyachitkutrachitkadAchidutpadyamAno dR^iShTaH | ato na rephasya varNAntarasAmAnAdhikaraNyaM vareNyamiti | tadasAram | yatkhalvavAdIH nIlotpalAditulyatAnabhyupagamaparAhatam | yadapi chorasthANoH sAmAnAdhikaNyatulyatAshrayaNe dUShaNamabhANIH\- jagato mithyAtve vinigamakaM nAstIti, tatkutaH | sthANoriva parAtmanaH sarvathA sAkShAtkArAbhAvAditi chenna | ananuShThitasAkShAtkAropAyAnAM sAkShAtkArAbhAvaM brUShe, anuShThitasAkShAtkAropAyAnAM vA? nAdyaH, a~NgIkArAt tAvatA doShAbhAvAt | na dvitIyaH, virodhAt | apicha \ldq{}ato.anyadArta'miti shrutireva bIjajagachChabdAnAM sAmAnAdhikaraNyatulyatAmavagamayati | tatra rephArUDhavarNatrayasya praNavagatavarNatrayopasthApitArthopasthApakasya praNavAbhedAt praNavasya bindvAdayo.avayavA api guNopasaMhAranyAyenopasaMharaNIyA ityavagantavyam | saptAvayavo hi praNavaH shrIsha~NkarAchAryairabhihitaH \- saptAtmakasya tArasya parau dvau tu parau yataH | atashcha shaktishAntAkhyau napadyeteparaiH saha || iti | nanvavidyAshabalitasya brahmaNo jagatkAraNatvaM na yuktam, sA~NkhyaiH prakR^itereva jagatkAraNatvAbhidhAnAdityata Aha\-eveti | shabalaM brahmaiva jagatkAraNaM na prakR^itirityarthaH | na prakR^iterjagatkAraNatve pramANamasti | yA yA shrutirudrAhriyate, tasyAstasyAH paramAtmAvachChedakatriguNamAyAparatvAt | apicha achetanAyAH prakR^iteH kathaM jagadupAdAne pravR^ittiH? rathAdernagaraprApaNa iveti chet, tatra chetanAdhiShThitenopapatteH | nacha bhavatA prakR^iteshchetanAdhiShThitatvamiShyate | chetanasyodAsInatvA~NgIkArAt | nanu dugdhavatprakR^iterapi pravR^ittirupapadyate | yadAhuH\- \ldq{}vatsavivR^iddhinimittakShIrasya yathA pravR^ittiraj~nasya\rdq{} iti, na | tatrApi gavAdisharIrAvachChinnena chetanenaivAdhiShThAnAt | paramANavastarhi jagadupAdAnam, jagadapekShayA nyUnaparimANatvAt | nyUnaparimANA hi tantavaH paTopAdAnatayA dR^ishyante | nacha vyApakasya brahmaNo jagadapekShayA nyUnaparimANatvaM sambhavati, yena jagadupAdAnatA suvachA syAttatrAha \- cheti | chashabdo niShedhe, avyayAnAmenakArthatvAt | ayaM bhAvaH \- paramANuH paramANvantareNa saMyujya dvyaNukAdikrameNa jagadupAdAnamiti vaktavyam | tanna, saMyogasyaivAnupapatteH | tathAhi \- paramANuH kArtsnyena saMyujyate ekadeshena vA? nAdyaH, saMyogasya pradeshavR^ittitvavyAghAtApatteH | apradeshavR^ittitvameva tarhi saMyogasyA.astviti chenna, paTena ghaTasaMyogasya sarvapaTavR^ittitayA sarvasmin paTe ghaTatvApatteH | na dvitIyaH, niravayavAnAM paramANUnAmekadeshAbhAvAt | kalpitA ekadeshA bhaviShyantIti chettarhi kalpitapradeshavartinaH saMyogasyApi kalpitatvApattau tadasamavAyikAraNasya jagato.api kalpitatvApattau siddhaM naH samIhitam | adhikaparimANasya brahmaNaH kathamupAdAnatvamupapannamiti chenna, aghaTamAnaghaTanApaTutarAvidyAshabalitasya brahmaNo jagadupAdAnatve virobhAvAditi sakalamanAkulam | itishabdo dvitIyopaniShatsamAptau || 3|| iti shrIrAmachandracharaNAnugR^ihItaparamahaMsaparivrAjakAchArya\-AnandavanarachitAyAM shrIrAmapUrvatApinIyaTIkAyAM dvitIyopaniShat samAptA | \section{atha tR^itIyopaniShat |} prathamopaniShadi \ldq{}japtavya\rdq{} isanena shrIrAmamantrajapo vihitaH | sa chA.arthaj~nAnapuraHsaraM kriyamANo vIryavattaro bhavati, \ldq{}yadeva vidyayA karoti tadeva vIryavattaraM bhavatI\rdq{}ti shruteH | rAmamantrasya tripadaM vAkyam | tatashcha vAkyArthaj~nAnasya vAkyAvayavabhUtapadArthaj~nAnasApekShatayA mantravAkye prathamAvayavabhUtasya bIjarUpasya padasya dvitIyopaniShadA tatpadArthashodhanaparayA.artho.abhihitaH | adhunA tR^itIyopaniShadA tvampadArthashodhanaM kurvatyA mantradvitIyatR^itIyAvavabhUtayoruparitanapadayorartho.abhidhIyate | nanu prakR^itipuruSharUpayoH sItArAmayorbhedo bIjAdasti na vA? Adye\-bhinnatayA rajatavat tayorapAramArthikatvamApadyeta | charame\-bIjamAtrasharIrayostayorbIjavAchyatvaM na syAt | nahi bIjameva bIjasya vAchyaM bhavitumarhati, vAchyavAchakabhAvasya bhedagarbhitatvAdityAsha~NkyAntimameva pakShamAdAya samAdhatte\-sItArAmAviti | sItArAmau tanmayAvatra pUjyau jAtAnyAbhyAM bhuvanAni dvisapta || sthitAni cha prahatAnyeva teShu tato rAmo mAnavo mAyayA.adhAt || 1|| sItArAmau\- prakR^itipuruShau virATshaktyabhidheyAvityarthaH | atra \- asminmantrarAje tanmayau\-bIjAtmakau pUjyau\-j~nAtavyau, dhAtUnAmanekArthatvAt | natvarchanIyau, archanaprakaraNasyAgre vartiShyamANatvAt | tadbhinnayorapi tadvAchyatvaM kalpitabhedAshrayaNAnna virudhyate | rAhvabhinnasyApi shiraso rAhusambandhitvamivetyarthaH | yathA bIjasya jagadutpattyAdikAraNatvam, evaM prakR^itipuruShayoH sItArAmayorjagadutpattyAdikAraNatvaM yadi na syAttadA bIjaviruddhadharmAdhikaraNayostayorbIjAbhedo na syAt | atastayorjagadutpattyAdikAraNatvamAha\-jAtAnItyAdinA | dvisapta\-dviguNitAni sapta, chaturdashetyarthaH | adhastanAni sapta uparitanAni cha sapteti bhuvanAnAM chaturdashatvamavagantavyam | \ldq{}AbhyA'miti pa~nchamI anayoriti saptamItvena vipariNamyA | sthitAni\-samavetAni prahR^itAni\-vinaShTAnIti vyAkartavyam | etena prakR^itibhUtasItAsahAyasya rAmasya paramAtmano nimittasyaiva sato jagadupAdAnatvamapyuktaM bhavati | evashabdena nimittopAdAnayorbhedo vyAvartyate | \ldq{}tatsR^iShTvA tadevA.anuprAvisha'diti shrutimanusR^ityAha\-teShu tato rAma iti | tato\-jagatsR^iShTyanantaraM \ldq{}ramante yasmin yogina\rdq{} iti rAmaH\-paramAtmA mAyayA\-prakR^ityA | \ldq{}mAyAM tu prakR^iti'miti shruteH | teShu\-bhuvaneShu sR^iShTeShu adhAt \- AtmAnaM prAveshayadityarthaH | jaDasya praviShTasyApi jagatprakAshatvaM na syAdata Aha \- mAnava iti | mA\-pramA j~nAnam, tayA navo\-nUtanaH | navatvena pratihataprakAshanasAmarthyaM lakShyate | svayamprakAsha ityarthaH | yadvA mAyayA kR^itvA mAnavo manuShyamUrtiH, na paramArthataH | yadAha shrImahAdevaH \- \ldq{}mAyAmAnuShachAritrye'ti | evaM bhagavati jagadanupraviShTe jagati pa~nchAMshAH pratibhAsante\-asti, bhAti, priyaM, rUpaM, nAmeti | tatrAdyAstrayo rAmasya paramAtmanaH, itarau dvau jagataH | yadAhurAchAryAH \- asti bhAti priyaM rUpaM nAma chaitanyapa~nchakam | AdyaM trayaM brahmaniShThaM jagadrUpaM tato dvayam || iti | etaduktaM bhavati \- astibhAtipriyashabdopasthApitaM sattAsphUrtyAnandAtmakatvaM rAmapadAvayavavabhUtena rA.akShareNa gR^ihyate, nAmarUpatvaM chAropitaM mA.akShareNeti | sakalajagadAropAdhiShThAnaM paramAtmA rAmapadena gR^ihyata iti || 1|| nanu rAmasya sR^iShTajagadanupravesho.abhyadhAyi, sa nopapadyate | aparichChinnasya nityAnupraviShTasyA.a.agantukAnupraveshoktyanupapatteriti chenmaivam | aparichChinnasyA.apyAkAshavadanupraveshopapatteH | satprakAshAnandAtmakasya jagadanupraveshena jagadasattvAdivyAvartakatayA jagatprANatvamAgataM jagadAtmakatvaM cha | tadrAmashabdArthena vivakShan namaHshabdena yojanAmAha \- jagatprANAyeti | jagatprANAyA.a.atmane.asmai namaH syAnnamastvaikyaM pravadet prAgguNena || 2|| namaH\-prahvIbhAvaH | kriyAyA abhAvena prasaktaM sAkA~NkShatvenA.a.anarthakyaM vArayati\-syAditi | prahvIbhAvapareNa namaHpadena saMsArasAgaranimagnatayA prahvIbhUto jIvo lakShyate | tatashcha jIvalakShako namaHshabdo rAmapadasamAnAdhikR^itaH san jIvaparamAtmanorekatve paryavasyati | nacha madhye chaturthI ajAgalastanasamAneti vAchyam, \ldq{}namaHsvastI'tyAdinA prAptAyAstasyA aparihAryatvAt | tadidamAha\-namastviti | tushabdaH parA.aparAtmanorekatve virodhA.a.asha~NkAM nudati | svaprakAshatvAdiguNavatA paramAtmanA kathamaparAtmanastadrahitasyA.abhedaH syAditi tatrAha\-prAgguNeneti | pUrvoktasvaprakAshatvAdiguNenetyarthaH | paramAtmasAkShAtkAreNa vahninA saMsAritvAdiviruddhadharmamahAvanadAhe parishuddho jIvashchinmAtreNa niShprapa~nchena paramAtmanA saha tAdAtmyamanubhavatItyabhiprAyaH | itishabdastR^itIyopaniShatsamAptau || 2|| iti shrIrAmachandracharaNAnugR^ihItaparamahaMsaparivrajakAchArya\-AnandavanarachitAyAM shrIrAmapUrvatApinIyaTIkAyAM tR^itIyopaniShat samAptA | \section{atha chaturthopaniShat |} prathamopaniShadi \ldq{}mantro japtavya\rdq{} iti japo vihitaH | dvitIyAyAM vAkyArthaj~nAnasya padArthaj~nAnarUpakatvAnmantravAkyaprathamAvayavabhUtasya bIjarUpasya padasya vyAkhyA kR^itA | tR^itIyasyAmuparitanayordvitIyatR^itIyapadayorityevaM padArthashodhanaM kR^itvA vAkyArthakathanAya vinA mantreNa pUjA na sidhyatIti prAgabhihitamantranirUpaNAya chaturthImArabhate\-jIvavAchItyAdinA | jIvavAchi namo nAma chAtmA rAmeti gIyate || tadAtmikA yA chaturthI tathA chA.a.ayeti kathyate || 1|| tatra tAvadvAkyArthaM \ldq{}jIvavAchI'tyAdikayA prathamakaNDikayA kathayati | namo nAma\- iti shabdo jIvavAchi\-jIvastvampadArthastasya vAchakam | rAmetiprAtipadikena chAtmA\-paramAtmA gIyate\-kathyate | Atmashabdo jIveshvarasAdhAraNo.api tatpadArtheshvara ivAvagantavyaH | namaHpadena jIvasyA.avagamitatvAt | rAmeti prAtipadikArthamuktvA tato vihitAyAshchaturthyaikavachanarUpAyA vibhakterarthamAha\-tadAtmiketyuttarArdhena | tathAcha sati namorAmapadayorjIvaparamAtmaparatve sati yA chaturthI \ldq{}Aya\rdq{} ityevamAtmikA kathyate\-rAmaprAtipadikAtparA abhidhIyate, setyadhyAhR^itya tadAtmiketi yojyam | tAdAtmyaM\-tatsvabhAvatvaM jIvabrahmaNorAtyantikamabhedamavagamayatIti | nanviha chaturthIvibhaktireva nAsti, kasyAstAdAtmyapravaNatA kathyate | bhyAmbhyasorabhAve.apyekavachanamastIti chenna, \ldq{}~Ne\rdq{} ityashravaNAt | atha svarUpeNA.ashravaNe.api \ldq{}~Nerya\rdq{} itivihitayakArAdesharUpeNa shrUyate iti | maivam, tathA sati \ldq{}shrutAye'tyevopAdIyeta, natu \ldq{}Aye'ti | AyetyetAvatashchaturthyekavachanAdeshatvAbhAvAt | naiSha doShaH, \ldq{}supiche'tivihitadIrghAkAravishiShTasyaiva gR^ihItasya yakArAdeshasya chaturthIvibhaktitvavyAghAtAbhAvAt | kevalasyaiva tarhi yakArasya gR^ihItatve (dIrghAkAra)vishiShTagR^ihItau naikamapyarthamavalokayAma iti chenna, rAmaprAtipadikA.antAdeshadIrghavishiShTatayochchAraNasya vibhakte rAmaprAtipadikasambandhitvavishiShTapratipattyarthatvAt | rAmAkhyasya paramAtmano.aparokShajIvasya tAdAtmyopavarNanena parokShatA nirastA | namaHshabdopasthApitajIvasya rAmatAdAtmyapratipAdanena ashanAyAdiShaDUrmiyogo nirastaH | ata eva shrutiH\- \ldq{}tadyo.ahaM so.asau yo.asau so.aha'miti | nanu (namo)rAmapadAbhyAM samAnAdhikR^itAbhyAM jIvabrahmaNorekatve.avagamite kimanupayogino.atiriktasya bIjasya mantre.anupravesheneti | maivam, shabdarUpasya bIjasyApi rAmasAmAnAdhikaraNyena rAmA.abhedapratipAdanArthatvAt | ata eva prAgabhyadhAyi \-'sItArAmau tanmayA'viti | nanu saMsAritvA.asaMsAritvAdiviruddhadharmAdhyAsavatoH parAparayoH kathamAtyantikamaikyamuchyate | gaganAvachChinnatvasalilAvachChinnatvAdiviruddhadharmAkrAntayorbimbapratibimbayorapi kathamaikyaM bhavatA.abhidhIyate | viruddhAMshA.apAkaraNeneti chettarhi prakR^ite.api viruddhAMshA.apAkaraNenA.astu | nanviyamanyAshcha shrutayaH khalvAtmaparamAtmanorabhede pramANIkriyante | atha kim? nanu kathaya, kathaM pratyakShAdivirodhe shrutaya etAH prAmANyamabhede bhajantAm? pratyakShAdibhirhi bheda eva tayorgR^ihyate | maivam, naH tAvatA pratyakShaM jIvabrahmaNorbhedagrahaNakShamam | tathAhi \- devadattaH svasya parasmAdAtmano bhedaM na pratyakShato grahItuM shakShyati, svasya pratyakShatve.api paramAtmanaH pratyakShatvAbhAvAt || ubhayorapi hi dharmipratiyoginoH pratyakShatvena bhedapratyakShatA | nApyanumAnena | tathAhi\- \ldq{}ahaM paramAtmano bhinnastadviruddhadharmavattvA'diti yadanumAnaM, tadasiddhagrastam | nahi svasya parameshvaraviruddhadharmAkrAntatvaM devadattAdiH pratyakShato gR^ihNAti, parameshvarasyA.apratyakShatvAt | nApyanumAnena, tAdR^ishali~NgAbhAvAt | ato viruddhadharmAkrAntatvaheturasiddhaH | nApyarthApattiH, parAparAtmanorbhede pramANAntarasyAnupalambhAt | viruddhadharmAnupapattirupalabhyata iti chenna, prAguktanayena viruddhadharmatvasyA.aprAmANikatayA tatpratiyogitAyA anupapatteH shashashR^i~NgAyamANatvAt | nApyAgamaH, tasya sarvasyApi paramAtmanorabhede eva pramANatvasya vishadamupalabhyamAnatvAt | nanu \ldq{}dvA suparNe'ti \ldq{}dve brahmaNI'ti cha shrutirbhedaparA.api vilokyata iti chenna, tasyA avidyAsiddhabhedAnuvAdinyAstatra prAmANyAbhAvAt | tasmAt \- pratyakShAdivirodhAbhAvAt paripanthivirahiteyaM shrutiranyAshcha kathaM na jIvabrahmaNorabhedaM bodhayituM kShamiShyante | atha viruddhadharmatvAbhAve.api viruddhasvabhAvayorjIvabrahmaNornA.abhedo yujyate, maivam | tayorvirodhasyaivA.asiddheH | tathAhi \- ko.ayamanayorvirodhaH? kiM sahA.anavasthAnalakShaNo virodhaH? athavA bAdhyabAdhakabhAvaH? AhosvidbhAvAbhAvAtmakatvarUpaH? uta parasparA.anAtmakatvAtmakaH? nAdyaH, vyApakavyApyayoH sahAvasthAnAt | sahA.anavasthAne\-vyApakAvachChinnapradeshe.anyasyAvasthAnAbhAvAdavyApakatvApatteH | na dvitIyaH, tadasiddheH | nahi jIvaH paraM paro vA jIvaM nihanti | na tR^itIyaH, ubhayorapi bhAvatvAt | nApi chaturthaH, parasparA.anAtmakatvasyaiva bhedatvAt | tenaiva cha bhedasAdhane AtmAshrayatvApatteH sAdhyavaishiShTyaprasa~NgAchcha || 1|| nanu jIvabrahmaNorekatvameva chet shrIrAmamantrarAjArthaH, tarhi rAmamantrarAmayorvAchyavAchakabhAvasiddhirvyAhanyetetyAsha~NkyAha \- mantro.ayamiti | mantro.ayaM vAchako rAmo vAchyaH syAdyoga etayoH || phaladashchaiva sarveShAM sAdhakAnAM na saMshayaH || 2|| jIvabrahmaNorekatvamapi vichAre kriyamANe rAma eva | anyathA tayorekatvamanyadrAmo.anya iti dvaitApatteH | ato na virodha iti bhAvaH | nanu mantramAtramanuShTheyaM kimarthAnusandhAnena, arthamAtraM vA.anusandheyaM kiM mantrAnuShThAnena | ekaikamAtrAnusandhAne.api phalasyAvashyakatvAdityata Aha \-yoga etayoriti | ekaikamAtrAnusandhAnasya pApakShayAdiphalakatve.api yogasyaiva mokShalakShaNaphaladatvaM nAnyasyeti bhAvaH | viraktairaniShyamANasyApi divyabhogaphalasya dAtR^itvaM chashabdArthaH | evakAro.ayogaM vyavachChinatti | phalado bhavatyevetyarthaH | sarveShAmityanena sAdhakAnAmasAdhakAnAM chobhayeShAmapi phalabhAvatvaprasaktiM vyAvartayati \-sAdhakAnAmiti | upAsakAnAmityarthaH | sAdhakAnAmiti bahuvachanasya tritvaparyavasAne.api charitArthatAyAM katipayasAdhakaparityAgaprasaktiH syAt, tAM nirasyati \- sarveShAmiti | uktamarthaM draDhayati \-na saMshaya iti | nityasiddhasya mokShasyA.anutpAdyasya phalatvAbhAve.apyavidyAtirodhAnAdavidyamAnataiva bhavatIti,brahmasAkShAtkAreNAvidyApagatAvutpattiriva bhavatIti phalatvamaupachArikamupapadyata ityanusandheyam || 2|| nanu vAchakamantropAsanenaiva vAchyo rAmaH sAkShAtkR^ito bhavatIti ko niyamaH | laukikashrIrAmagItAdyanusandhAnenApi rAmAbhimukhyopapatterityata Aha \-yathA nAmIti | yathA nAmI vAchakena nAmnA yo.abhimukho bhavet || tathA bIjAtmako mantro mantriNo.abhimukho bhavet || 3|| yo nAmI \- sa.nj~nI devadattAdiH, sa yathA vAchakena nAmnA \- sa.nj~nayA kIrtyamAno.abhimukho bhavet\- vimukho.api sammukhaH syAt, tathA bIjAtmako mantra ekAkSharaH | yadvA \ldq{}bIjamAtmani mantrasharIre yasye\rdq{}ti ShaDakSharo mantro vAchako vAchyasya mantriNo \- mantradevatAtvAnmantravato rAmasyAbhimukho bhavet | sakShAtkAramutpAdayitumupAsyamAnaH pravaNo bhavedityarthaH | evamavyAkhyAne dR^iShTAntadArShTAntikayorananvayApatteH | nacha laukikagItAdinaiva rAmAbhimukhIkaraNaM sAdhayituM shakyam, shrotavyaH shrutivAkyebhyo mantavyashchopapattibhiH | matvA cha satataM dhyeya ete darshanahetavaH || iti niyamAt | kvachittathA darshane.api tasya kAkatAlIyataivA.avagantavyA | janmAntarasahasrAnuShThitashravaNAdiparipAkasyaiva sAkShAtkArahetutvasyaivAvashyAshrayaNIyatvAt | anyathodAhR^itavAkyasyonmattapralapitatvApatteH || 3|| atha vakShyamANapUjA~NgatayA bIjAdinyAsamAha \- bIjeti | bIjashaktI nyaseddakShavAmayoH stanayorapi || kIlaM madhye vinA bhAvyaH svavA~nChAviniyogataH || 4|| dakSho \- dakShiNaH bIjamAdyakSharaM shaktirantyamakSharadvayam | kIlaM madhyagatamakSharatrayam, tat madhye \- stanadvayAntarAle nyaset | vinA \- bIjashaktibhyAM pR^ithaktvena bhAvyo\-bhAvanIyo j~nAtavyaH | anyathA kIlakAdyaparij~nAne sakIlako mantraH phalado na syAdityarthaH | athavA \ldq{}avine'tyakAraprashleSheNapadaM ChittvAvyAkhyAtavyam | avinA\-apR^ithaktvena bIjashaktimadhyavartitayA tatsaMshliShTatvena bhAvya\-upAsanIyaH | viniyogamantareNa mantrasya phaladatvaM na syAditi viniyogamAha \- svavA~nCheti | asya mantrasya vA~nChitArthe viniyoga ityAkAreNa vachanochchAraNaM kartavyamityarthaH || 4|| bIjashaktyAdinyAsakalpanAyAH prAkaraNikarAmamantramAtrasambandhitvaM vAkyena bAdhamAna Aha\-sarveShAmeveti | sarveShAmeva mantrANAmeSha sAdhAraNaH kramaH || atra rAmo.anantarUpastejasA vahninA samaH || 5|| kramaH \- paripATI, prakAra iti yAvat | \ldq{}vinA mantreNa chetpUjA devatA na prasIdati\rdq{} iti pUjA~Ngatvena prAgIritaM mantramuddhariShyan pUjanIyasya rAmasya svarUpaM parivAraM stutiM charitraM cha chatustriMshatkaNDikAbhirAha \-atra rAmaityAdi, evamuddeshata ityantam | atra\-jaDAtmake prapa~nche rAmaH\-puruShaH sItayA\-prakR^ityA sahito bhAti\-prakAshate | amumarthaM dR^iShTAntena spaShTayati | dR^iShTAntapradarshanaprasa~njitaparichChedaM vArayati \-anantarUpaiti | tasyAgnIShomAtmakatvamAha \- tejasetyAdinA chedityantena | iha samashabdo.abhedavAchI, natu sAdR^ishyavAchI | ekajAtIyatvavivakShayA samAnajAtIye samAnajAtIyamiti prayogadarshanAt | ato vahninA samo \ldq{}vahnyAtmaka ityarthaH | tadevopapAdayati\- tejaseti | tejorUpatvenetyarthaH || 5|| sa tvanuShNaguvishvashchedagnIShomAtmakaM jagat || utpannaM sItayA bhAti chandrashchandrikA yathA || 6|| tushabdo.avadhAraNe | yo vahnirUpaH sa evetyarthaH | anuShNagurUpaH, anuShNAH\-shItA gAvaH\-kiraNA yasya so.anuShNaguH somaH, sudhAtmaka ityarthaH | rAme.adhyastavishvasya rAmAdbhedAbhAvamabhipretyAha \- vishva iti | evamagnIShomAtmakashchettarhi avashyaM tato rAmAdutpannaM jagadagnIShomAtmakaM bhavitumarhatItyAha \- chedityAdinA || 6|| prakR^ityA sItayA sahitatvaM prAgIritamanUdyA.apUrvaM guNAntaraM vidhatte\-shyAmaityAdinA | prakR^ityA sahitaH shyAmaH pItavAsA jaTAdharaH || dvibhujaH kuNDalI ratnamAlI dhIro dhanurdharaH || 7|| prasannavadano jetA dhR^iShTyaShTakavibhUShitaH || prakR^ityA parameshvaryyA jagadyonyA.a~NkitA~NkabhR^it || 8|| hemAbhayA dvibhujayA sarvAla~NkArayA chitA || shliShTaH kamaladhAriNyA puShTaH kosalajA.a.atmajaH || 9|| dhR^iShTyaShTaketi \-dhR^iShTiprabhR^itayo.aShTau mantriNaH parivAratvena vakShyamANAH, tairvibhUShita ityarthaH | pUrvaM sItAsAhityamAtramuktam, samprati tAmapUrveNa visheShaNena visheShayan rAmasya prAganuktameva tadvishiShTapradeshatvamAha \- prakR^ityeti | atrA.a~Nkashabdo vAmo~NkaparaH | chitA \- chidrUpayetyarthaH | puShTaH \- tadAli~NganAdevA.a.anandatundila ityarthaH | kosalajA\-kausalyA tadAtmajaH\-tatputro rAma ityarthaH || 7\-9|| dakShiNe lakShmaNenA.atha sadhanuShpANinA punaH || hemAbhenA.anujenaiva tadA koNatrayaM bhavet || 10|| sadhanuShpANinA\-dhanuShA saha vartata iti sadhanuH pANiryasya tena | anujenaivetyevakAraH samuchchaye | tadeti \- yadA shrIrAmasItAlakShmaNAstrayo nirdiShTAH, tadA.a.ashrayatvena koNatrayaM\-trikoNaM bhavet | trikoNasya yonyAkAratayA jagatkAraNatA sUchitA bhavati | nacha rAmasya jagatkAraNatAmuktvA samprati trikoNasya tathAtvoktau virodha iti vAchyam, trikoNasya yantrAntargatatvena shrIrAmasharIratvAt | nahi devadattAdeshchetanasya putrAdikAraNatvoktau tachCharIrasya tatkAraNatA virudhyate || 10|| rAmasyeva lakShmaNasyApi pUjA~Ngamantro.astItyAha \-tathaiveti | tathaiva tasya mantrashcha yashchA.aNushcha sva~Ne.antayA || evaM trikoNarUpaM syAt taM devA ye samAyayuH || 11|| yathA rAmasya mantrastathaiva lakShmaNasya mantro.astItyanvayaH | lakShmaNamantramuddharati\-yashcheti | chakAro bhinnakramaH, sacha kramo j~nApayiShyate | yo.aNuH\-yo mantro lakShmaNasambandhI, sva~Ne.antayAsvashabdena svabIjanAmanI parAmR^ishyete, ~Ne iti chaturthyekavachanam, antashabdo.atra bhAvapradhAnaH, svabIjanAmachaturthyantatvena | prathamachakArAnnamo.antatvena, j~nAtavya iti sheShaH | dvitIyachakAreNa shrIbIjapUrvako nAmachaturthIko vahnijAyAntaH sItAmantro.api sa~nchIyate | evaM rAmAdhiShThitaM trikoNamupapAdya nigamayati \- evamiti | ye indrAdayo rAvaNapIDitAste trikoNAdhiShThAtAraM nArAyaNaM sharaNaM prApurityAha \-taM devAiti || 11|| stutyA vinA na prasIdati prabhurityabhipretyAha \- stutimiti | stutiM chakrushcha jagataH patiM kalpatarau sthitam || kAmarUpAya rAmAya namo mAyAmayAya cha || 12|| kalpatarau sthitaM \- kalpavR^ikShasyAdhaHsthitamityarthaH | kAmarUpAyeti, svechChArUpAyetyarthaH | mAyAmayAya \- triguNAtmakaprakR^itiprachurAya, mAyAyAstriguNAtmikAyA AmayAya\-rogarUpAya, rogavadvighAtakAyetyarthaH | sahi sAkShAtkR^itaH svamAyAM saMharati || 12|| namo vedAdirUpAya OMkArAya namo namaH || ramAdharAya rAmAya shrIrAmAyA.a.atmamUrtaye || 13|| vedAdirUpAya, vedAnAM\-R^igAdInAM kAraNAtmane | natveteShAM pauruSheyatvamAsha~NkanIyam, nishvAsanyAyena teShAM tata AvirbhAvA~NgIkArAt | ata eva shrutiH \- \ldq{}asya mahato bhUtasya nishvasitametadyagR^igveda\rdq{} ityAdi | bhaTTavAdA api \- \ldq{}yatnataH pratiShedhyA naH puruShANAM svatantratA\rdq{} iti | vedAdirUpAya OMkArAtmakAyeti na vyAkhyAnaM sundaram, OMkArAyetyanantaramevoktatvAt | ramAdharAya, ramA\-lakShmI | sItA tasyA vAmA~Nke dharaNAt dharAya shrIrAmAya, shriyaM\-sItAM ramayatIti shrIrAmastasmai | AtmamUrtaye ityanena AtmarUpatA vyAvartyate || 13|| jAnakIdehabhUShAya rakShoghnAya shubhA~Ngine || bhadrAya raghuvIrAya dashAsyA.antakarUpiNe || 14|| jAnakIdehabhUShAya, jAnakI\-sItA dehabhUShA\-sharIrAla~NkAro yasya tasmai, jAnakIdehaH sItAsharIraM bhUShA yasyeti vA | bhadrAyama~NgalAya || 14|| rAmabhadra! maheShvAsa! raghuvIra! nR^ipottama!|| bho! dashAsyAntakA.asmAkaM rakSha dehi shriyaM cha te || 15|| tvamIshvaryA dApayA.atha sampratyAshvarimAraNam || kurviti stutya devAdyAstena sArdhaM sukhaM sthitAH || 16|| asmAkaM rakSheti, asmAn rakShetyarthaH | karmaNi ShaShThItvam | shriyaM\-sampadaM cha dehIti | \ldq{}te\rdq{} iti tachChabdasya strIli~Ngasya dvivachanam | IshvaryA\-sItayA te\-rakShAshriyau dApaya | atheti samuchchaye, apichetyarthaH | \ldq{}samprati\-vartamAne rAvaNopadravakAle Ashu\-shIghraM areH\-shatro rAvaNasya mAraNaM kuru\rdq{} iti devAdyAH Adishabdena anyA api devayonayaH stutya\-stutiM kR^itvA | samAsAbhAve.api ChAndasolpap | tena sArdhaM\- parameshvareNa sahaiva tatparA bhUtvA sukhaM\-rAvaNajanitaM duHkhamananusandadhAnAH sthitAH || 15||16|| stuvantyevaM hi R^iShayastadA rAvaNa AsuraH || rAmapatnIM vanasthAM yaH svanivR^ittyarthamAdade || 17|| sa rAvaNa iti khyAto yadvA rAvAchcha rAvaNaH || tadvyAjenekShituM sItAM rAmo lakShmaNa eva cha || 18|| vicheratustadA bhUmau devIM sandR^ishya chAsuram || hatvA kabandhaM shabarIM gatvA tasyAj~nayA tayA || 19|| evaM\-devAdivat R^iShayo\-vasiShThAdyA api stuvanti\-astuvan | lakAravyatyayashChAndasaH | evaM devAdibhiH stutau kR^itAyAM parituShTena bhagavatA prAchIneShu bahuShvaparAdheShu satsvapi nUtanamaparAdhamantareNa hantumanauchityamiva bhavatIti nUtanAparAdhakaraNAya prerito dashAsyaH sItAM jahAra iti vadanneva rAvaNapadaniruktiM dvidhA karoti\-tadA rAvaNaiti | asura eva Asuro\-rAkShasaH | rAmapatnIshabdAt \ldq{}rA\rdq{} iti varNaM, vanasthAt \ldq{}vana\rdq{} iti varNadvayaM gR^ihItvA rAvaNashabdo niShpannaH | rAvAt\-rAvaNAt, jagato rodanAdityarthaH | tadvyAjena\-hR^itasItAnveShaNamiSheNa tadA\-sItAharaNottarakAle rAmo lakShmaNashcha vicheratuH | kiM kartuM, sItAM devImIkShitum | evakAraH sahAyAntaravyavachChedanArthaH | kabandhamasuraM sandR^ishya hatvA tasya \- kabandhasya Aj~nayA \- vAchA natu prasiddhayA.a.adesharUpayA | alpaj~natayA nIchasya kabandhasya sarveshvarautau prati tadayogAt | shabarIM gatvA tayA\-shabaryA || 17\-19|| pUjitAvIraputreNa bhaktena cha kapIshvaram || AhUya shaMsatA sarvamAdyantaM rAmalakShmaNau || 20|| pUjitau rAmalakShmaNau bhaktena\- svakIyabhaktibhAjA IraputreNa, Iro\- vAyuH \ldq{}Irayati prerayatI'ti vyutpatteH, tasya putreNa\- hanumatA dvArabhUtena kapInAmIshvaraM\- sugrIvamAhUya sarvaM vR^ittAntaM Adyantam, atra A~N anusandhAtavyaH, AdyantavibhivyApyetyarthaH | shaMsatAm\- ashaMsatAm, uktavantau | ChAndaso.aDAgamAbhAvaH || 20|| sa tu rAme sha~NkitaH san pratyayArthaM cha dundubheH || vigrahaM darshayAmAsa yo rAmastamachikShipat || 21|| sa tu\-kapIshvaraH rAme viShaye sha~NkitaH \- \ldq{}vAlivadharUpaM mahatkAryaM kartuM kShamo nave'ti sa~njAtasha~NkaH san pratyayArthaM cha jighAMsitasya vAlino.ashakyavadhatve pratItiM shrIrAmasya chetasyutpAdayituM anyA.aniShpeShaNIyaM vAlinA niShpiShTaM dundubherdaityasya vigrahaM\- sharIramasthikUpavisheShaM mahAshailaprAyaM darshayAmAsa | sa ityadhyAhartavyam, tathAcha yo rAmaH sa taM\-dundubhivigrahaM achikShipat\-akShipat, dashayojanamityarthaH | atra Nich avivakShitaH, svArthiko vA chaurAdikatvAt || 21|| sapta tAlAn vibhidyAshu modate rAghavastadA || tena hR^iShTaH kapIndro.asau sa rAmastasya pattanam || 22|| modate\-amodata | bhUtArthe laT ChAndasaH | tadAtAlabhedA.anantarakAle tena\-sharIrakShepAdinA tasya\-vAlinaH pattanaM\-nagaraM kiShkindhopalakShitam || 22|| jagAmA.agarjadanujo vAlino vegato gR^ihAt || vAlI tadA nirjagAma taM vAlinamathAhave || 23|| anujaH sugrIvaH || 23|| nihatya rAghavo rAjye sugrIvaM sthApayettataH || harInAhUya sugrIvastvAha chA.a.ashAvido.adhunA || 24|| AdAya maithilImadya dadatA.a.ashvAshu gachChata || tatastatAra hanumAnabdhiM la~NkAM samAyayau || 25|| tato\-vAlivadhAnantaraM sthApayet\- asthApayat | lu~Ni kartavye li~N ChAndasaH | sugrIvastu harIn\-vAnarAn AhUya Aha cha\-uktavAn | kimAha AshAvido\-dishAM j~nAtAro vAnarAH! adhunA\- sampratyeva asminneva kShaNe, ekasmin kShaNe nAnAdiggamanasItAdarshanatadAnayanAdi na ghaTata ityAha\- Ashviti | AshvAshu\-shIghraM shIghram | vIpsA vegAtishayaprakAshanArthA || 24\-25|| sItAM dR^iShTvA.asurAn hatvA puraM dagdhvA tathA svayam || Agatya rAmeNa saha nyavedayata tattvataH || 26|| asurAn\-rAkShasAdIn tattvato\-yAthAtathyena || 26|| tadA rAmaH krodharUpI tAnAhUyA.atha vAnarAn || taiH sArdhamAdAyAstrAMshcha purIM la~NkAM samAyayau || 27|| krodharUpI, kodhena rAvaNadurvinayashravaNajanitena rUpI\- svAbhAvikAdrUpAdviparItarUpavishiShTaH || 27|| tAM dR^iShTvA tadadhIshena sArdhaM yuddhamakArayat || ghaTashrotrasahasrAkShajidbhyAM yuktaM tamAhave || 28|| tAM\-purIm, akArayat\-akarot, Nicho.avivakShitatvAt | athavA narairakArayadityadoShaH | ghaTashrotraH\-kumbhakarNaH sahasrAkShajit\-indrajit taM\-rAvaNam || 28|| hatvA, vibhIShaNaM tatra sthApyA.atha janakAtmajAm || AdayA.a~NkasthitAM kR^itvA svapuraM tairjagAma ha || 29|| tatra\-rAvaNasthAne sthApya\-sthApayitvA | samAsAbhAve.api lyap ChAndasaH | a~NkasthitAM kR^itvA, pAtivratyA.a.avedakena duShkareNAgnipraveshakarmaNA bhagavataH paritoShAt | tairiti sahArthe tR^itIyA, vibhIShaNasugrIvAdibhiH sAkamityarthaH || 29|| tataH siMhAsanasthaH san dvibhujo raghunandanaH || dhanurdharaH prasannAtmA sarvAbharaNabhUShitaH || 30|| siMhAsanasthaH, bharatena rAjyasamarpaNAt | dhanurdharaH\-dhanurupalakShitaH, natu dhanurvishiShTa eva | dvayorbhujayorvastvantarA.avarodhasya vakShyamANatvAt || 30|| mudrAM j~nAnamayIM yAme vAme tejaHprakAshanam || dhR^itvA vyAkhyAnaniratashchinmayaH parameshvaraH || 31|| mudrAmiti | yAme\-dakShiNe bhuje j~nAnamudrAM dhR^itvA | \ldq{}a~NgulitrayaM prasArya hR^idayAbhimukhamavasthApitayA tarjanyA.a~NguShThasaMyogo\rdq{} j~nAnamudrA | vAme bhuje tejaHprakAshanaM\-balaprakaTanaM dhR^itvA, vAmajAnumaNDalaM vAmabhujayA balenA.a.apIDyetyarthaH || 31|| udagdakShiNayoH svasya shatrughnabharatau dhR^itaH || hanumantaM cha shrotAramagrataH syAttrikoNagam || 32|| udagdakShiNayoH\-vAmadakShiNabhAgayoH dhR^itaH\-dhAritavAn | dhR^idhAtordhAraNArthe.api smaraNAt, \ldq{}dhR^i~N avasthAne dhAraNe che'ti | agrato hanumantaM cha, dhR^itaH ityanuSha~njanIyam | evaM vakShyamANaShaTkoNAvayavabhUtaM trikoNamupapAdyopasaMharati\-syAttrikoNagamiti || 32|| ShaTkoNAvayavabhUtaM trikoNAntaraM nirUpayati\-bharatAdhaiti | bharatA.adhastu sugrIvaM shatrughnA.adho vibhIShaNam || pashchime lakShmaNaM dhR^itvA dhR^itachChatraM sachAmaram || 33|| tadadhastau tAlavR^intakarau tryasraM punarbhavet | evaM ShaTkoNamAdau svadIrghA~NgaireSha saMyutaH || 34|| dvitIyaM vAsudevAdyairAgneyAdiShu saMyutam || tR^itIyaM vAyusUnuM cha sugrIvaM bharataM tathA || 35|| vibhIShaNaM lakShmaNaM cha a~NgadaM chA.arimardanam || jAmbavantaM cha tairyuktastato dhR^iShTirjayantakaH || 36|| vijayashcha surAShTrashcha rAShTravardhana eva cha || akopo dharmapAlashcha sumantratsvebhirAvR^itaH || 37|| tadadhaH\-bharatashatrughnayoradhaH tau\-sugrIvavibhIShaNau tAlavR^intakarau\-vyajanahastau | tryasraM punariti, anyattrikoNamityarthaH | evaM trikoNadvayasya melane ShaTkoNaM, bhavedityanuShajyate | evaM shrIrAmamantroddidhIrShayA ShaTkoNayantraikadesho nirUpitaH | agre cha etamevaikadeshamanUdya yantraM niHsheShatayA vartate | tatra pUjyasya rAmasya paurvAparyeNA.a~NgAdyAvaraNAnyAha\- AdAvityAdinA | svadIrghA~Ngairiti, svaM\-svakIyaM bIjaM \ldq{}repha AkAro bindu'rityakSharasamudAyAtmakaM, tena yojitAni yaddIrghANyakSharANi \ldq{}AM IM UM aiM auM aH\rdq{} ityevaMrUpANi tairyuktAni a~NgAni hR^idayAdIni taiH saMyutaH shrIrAmaH pUjya iti vakShyamANena sambadhyate | a~NgAnAM pUjyasthAnakramaH shrIsha~NkarAchAryairabhihitaH\- hR^idayaM sashirastathA shikhAM kavachaM chetyanalAdidikShu tu | purato nayanatrayaM kramAtpunarastraM cha samarchayetkramAt || ata eva vakShyamANAgneyAdi siMhAvalokananyAyenAtrApi sambadhyate | atra yadyapi vAsudevAdyAvaraNaM dvitIyamuktam, tathApi AtmAdichatuShTayaM sashaktikaM dvitIyaM bodhyam | agastisaMhitAyAM tasyaiva dvitIyAvaraNatvenoktatvAt | AtmAntarAtmaparamaj~nAnAtmabhyo.agnitaH kramAt | nivR^ittyai cha pratiShThAyai vidyAyai te namAmyaham | shAntyai chAtmAdishaktitve sthityaitadrUpiNe namaH || iti | nachAsyArthasyopapAdakAbhAvaH, guNopasaMhAranyAyasyaiva tathAtvAt | nanvevaM vAsudevAdInAM tR^itIyAvaraNatve dvitIyashabdavirodhaH | maivam, tR^itIye.api dvitIyApekShayA dvitIyashabdopapatteH | evaM chaturthe.api hanumadAdyAvaraNatve tR^itIyashabdopapattiH | nanu smR^itisthamatiriktama~NgaM shruternyUnoktitvaparihArAya kathamupasaMhiyate? shrutyapekShayA smR^iterdurbalatvAt | maivam, smR^ityanumitashrutisthasyaivopasaMhriyamANatayA.asyAkShepasyA.anavakAshatvAt | nanu smR^ityanumitA.api shrutiH pratyakShashrutito durbalaiveti chetsatyam, tathApi shrutyabhihitamarthamanavabAdhamAnaiva tatsmR^itistadanumitashrutirvA guNopasaMhAranyAyena sahAyArthashrutau nivishamAnA.anumanyeta | ko doShaH | vAsudevAdyairityAdishabdena sa~NkarShaNapradyumnA.aniruddhAH shrIshAntiprItiratayashcha gR^ihyante | arimardanaM\-shatrughnaM taiH\-vAyusUnvAdibhiH | pa~nchamAvaNamAha\-tato dhR^iShTiriti || 33\-37|| ShaShThamAha \-tataH sahasreti | tataH sahasradR^igvanhidharmarakShovaruNA.anilAH || indvIshadhAtranantAshcha dashabhistvebhirAvR^itaH || 38|| sahasradR^ik\-indraH rakSho\-nirR^itiH, akSharAdhikyaM ChAndasam | anilo\-vAyuH induH\-somaH dhAtA\-brahmA anantaH\-sheShaH || 38|| saptamamAha \-bahiriti | bahistadAyudhaiH pUjyo nIlAdibhirala~NkR^itaH || vasiShThavAmadevAdimunibhiH samupAsitaH || 39|| tadAyudhaiH\-indrAdyastrairvajrAdibhiH | aShTamannIlAdibhiriti | navamaM vasiShTheti | dhruvAdyAvaraNAnyasyoddhariShyamANasyAnurodhena bodhyAni | tatra dvAtriMshaddale dhruvAdidhyAnasya vihitvAt | eShAmAvaraNAnAM sthAnaniyamaH sampradAyAnusArAdavagantavyaH || 39|| uktamupasaMharati\-evamiti | evamuddeshataH proktaM nirdeshastasya chAdhunA || trirekhApuTamAlikhya madhye tAradvayaM likhet || 40|| yantraikadeshasvarUpaM uddeshataH\- \ldq{}ShaTkoNa'miti nAmakIrtanena proktam | yantravisheShakathanaM pratijAnIte\-nirdeshaiti | kriyata iti sheShaH | idAnIM yantravisheShaM sA.akSharavinyAsamuddhariShyanmuktaM ShaTkoNalakShaNaM yantraikadeshamanUdya tatrAkSharAdilekhanaM vidhatte\-trirekheti | trirekhApuDhaM ShaTkoNamAlikhya pUrvoktarItyA, tAraH\-praNavaH || 40|| tanmadhye bIjamAlikhya tadadhaH sAdhyamAlikhet || dvitIyAntaM cha tasyordhvaM ShaShThyantaM sAdhakaM tathA || 41|| tanmadhye bIjam, tadadho\-bIjAdhobhAge sAdhyaM\-sAdhanIyamarthaM dvitIyAntaM\-dvitIyavibhaktyantam, tasya\-bIjasya UrdhvaM\-uparibhAgeShaShThyantam || 41|| kurudvayaM cha tatpArshve likhedbIjAntare ramAm || tatsarvaM praNavAbhyAM cha veShTayechChuddhabuddhimAn || 42|| tatpArshve, bIjasya pArshvayorityarthaH | bIjAntare\-tasyaiva bIjasyodare ramAM\- shrIbIjaM tatsarvaM sAdhyAdisahitaM bIjaM praNavAbhyAM parasparasammukhAbhyAm || 42|| dIrghabhAji ShaDasreShu likhedbIjaM hR^idAdibhiH || koNapArshve ramAmAye tadagre.ana~NgamAlikhet || 43|| dIrghabhAji\-AkArAdiShaDdIrghayuktaM hR^idayAdibhiH\-hR^idaya\-shiraHshikhAkavachanetrAstraiH | tatrAstraM pR^iShThataH, natu chaturdishaM pUjAyAmiva | ramAmAye\-shrIbIjabhuvaneshvarIbIje tadagre\- koNAgre ana~NgaM\-kAmabIjam || 43|| krodhaM koNAgrAntareShu likhenmantryabhito giram || vR^ittatrayaM sA.aShTapatraM saroje vilikhet svarAn || 44|| kesare chAShTapatre cha vargAShTakamathA.a.alikhet || teShu mAlAmanorvarNAn vilikhedUrmisa~NkhyayA || 45|| krodhaM\- kavachabIjaM koNAgrAntareShu, koNAnAM yAnyagrANi teShAmantareShu\-AbhyantarabhAgeShu likhya\-likhitvA | asamAse.api ChAndaso lyap | abhitaH\-sarvataH\-giraM\- vAgbhavaM vR^ittatrayaM\-tisro vartulAkArA rekhAH sAShTapatraM\-aShTadalasahitam | etachcha vR^ittatrayasya visheShaNam, vR^ittatrayaM sAShTapatraM likhedityarthaH | saroje\-aShTadale kamale kesare\-kesarasthAne svarAn akArAdIn pUrvakrameNa pratidalamUlaM yugmasho likhet | aShTapatre\-aShTAnAM patrANAM madhye vargAShTakaM\-kachaTatapayashalavargAnaShTau likhet | teShvapi\-patreShu mAlAmanorvarNAn likhet Urmisa~NkhyayA\-ShaDgaNanayA || 44\-45|| ante pa~nchA.akSharAnevaM punaraShTadalaM likhet || teShu nArAyaNA.aShTArNaM likhya tatkesare ramAm || 46|| ante\-antimadale pa~nchAkSharAn likhet | evaM\-anena prakAreNa punaraShTadalam, aShTapatrAntaramityarthaH | teShu\-aShTasu patreShu nArAyaNAShTArNaM yathAsa~NkhyaM likhya, likhitvetyarthaH | tatkesare\-dvitIyAShTapatrakesarasthAne ramAM\-shrIbIjaM kesaravadeva nairantaryeNa likhet || 46|| tadbahirdvAdashadalaM vilikhed dvAdashAkSharam || tathoM namo bhagavate vAsudevAya ityayam || 47|| tadbahiH\-dvitIyAShTadalAdbahiH dvAdashadalaM vilikhet dvAdashAkSharaM \- OM namo bhagavate padamAbhAShya vAsudevAya ityapi | dvAdashAkSharamuddharati\-tathomiti || 47|| AdikShAntAn kesareShu vR^ittAkAreNa saMlikhet || tadbahiH ShoDashadalaM likhettatkesare hriyam || 48|| AdikShAntAn chatuHsa~NkhyayA pratipatraM likhitvA.avashiShTamakSharadvayamantyadale | evaM tadbahiH\-dvAdashadalAdbahiH ShoDashadalaM likhitvA vR^ittAkAreNa kesaravat samyaglikhet | tatkesare\-ShoDashadalakesare hriyaM\- bhuvaneshvarIbIjam || 48|| varmA.astranatisaMyuktaM daleShu dvAdashAkSharam || tatsandhiShvIrajAdInAM mantrAn mantrI samAlikhet || 49|| varma\-hu~NkAraH astraM\-phaTkAraH natiH\-namaHshabdaH, tadyuktaM dvAdashAkSharaM ShoDashAkSharaM bhUtvA pratipatramekaikAkSharakrameNa likhet | tatsandhiShu\-teShAM ShoDashAnAM dalAnAM sandhimArgeShu IrajAdInAM, Irayati prerayatIti Iro \- vAyustasmAjjAtaH IrajaH\-hanumAn sa AdiryeShAM te IrajAdayaH teShAM mantrAn\-bIjAni || 49|| tAnyeva darshayati\-hamityAdinA | haM saM bhaM vaM laM shaM jaM chA.a.alikhetsamyak tato bahiH || dvAtriMshAraM mahApadmaM nAdabindusamAyutam || 50|| chakArAdbIjam | lamiti lakShmaNabIjAduparitanam, dhR^iShTyAdyaShTamantriNAM dhamityAdibIjAni cha gR^ihyante | samAlikhet, samyak\-spaShTatayA AsamantAllikhet | tatsandhiShvindravajrAdivarNAn mantrI samAlikhet | tadbahistvIrajAdInAM bIjAnyAlikhya tattvavit || iti pAThe tasya \- ShoDashadalasya bahiH\-IrajAgre hamityAdIni bIjAnyAlikhya tatsandhiShu\-ShoDashadalAnAM sandhiShu indravajrAdivarNAn\-indravarNAn vajrAdInAM varNAn lamityAdIni bIjAni mantrI\-upAsakaH samAlikhediti yojyam | tattvaviditi, gurorlabdhabhAna ityarthaH | tato bahiH\-ShoDashadalAdbahiH dvAtriMshAraM\-dvAtriMshatpatraM mahApadmam | atra chAShTadaladvAdashadalApekShayA mahattvam, mahAmantralekhanayogAdvA | nAdaH \- praNavasya chaturthAvayavaH binduH \- pa~nchamaH, tAbhyAM samAyutamiti pAThe nAdabindusthAne mAyAdibIjaM likhedityarthaH || 50|| vilikhenmantrarAjArNAMsteShu mantrI prayatnataH || dhyAyedaShTa vasUnekAdasha rudrAMshcha tatra vai || 51|| teShu\-dvAtriMshatpatreShu mantrarAjArNAn bilikhet samyak | vasUn \- dhruvaM dharaM somaM Apo.anilamanalaM pratyUShaM prabhAsaM chAShTau, rudrAn\-vIrabhadraM shambhuM girishaM ajaikapAdaM ahirbudhnyaM pinAkinaM bhuvanAdhIshvaraM kapAlinaM dikpatiM sthANuM bhagaM evamekAdasha rudrAn || 51|| dvAdashenAMshcha dhAtAraM vaShaTkAraM cha tadbahiH || bhUgR^ihaM vajrashUlADhyaM rekhAtrayasamanvitam || 52|| AdityAn\-varuNaM sUryaM vedA~NgaM bhAnuM indraM ravi~NgabhastimantaM yamaMsvarNaretasaM vibhAkaraM mitraM viShNuM dvAdasha, dhAtAraM cheti dvAtriMshaddevAn dhyAyet | dvAtriMshaddaleShu dhyAnapUrvakaM likhitvA pUjayedityarthaH | tatra nR^isiMhAnuShTubhaM rAmAnuShTubhaM sampradAyAnurodhena lekhyamiti kechit | tadbahiH\-dvAtriMshaddalAdbahirbhAgeShu purato vaShaTkAraM pUjayet | bhUgR^ihaM\-chaturasraM rekhAH\-sattvarajastamAtmikAstAsAM trayam || 52|| dvAropetaM cha rAshyAdibhUShitaM phaNisaMyutam || evaM maNDalamAlikhya tasya dikShu vidikShu cha || 53|| nArasiMhaM cha vArAhaM likhenmantradvayaM tathA || kUTarephA.anugrahendunAdashaktyAdibhiryutaH || 54|| rAshyAdi, rAshayo meShAdyAH | Adishabdena vArAdiH | phaNisaMyutaM, anantaH vAsukiH takShakaH kAlapadmaH mahApadmaH sha~NkhaH kulikaH etaiH phaNibhiH\-sarpaiH saMyutaM tasya\-maNDalasya dikShu\-pUrvAdiShu\-nArasiMhaM\-narasiMhabIjaM vidikShu\-AgneyAdiShu vArAhaM\-varAhabIjam | narasiMhabIjamuddharati kUTaH\-kShakAraH repho\-rAkSharaH anugraha\-aukAraH | shrIkaNThAdinyAse.anugrahasvarasyaukAra\-devatAtvAt | induH\-binduH nAdaH\-pravaNasyapa~nchamo.avayavaH shaktiH\-ShaShThaH, Adishabdena shAntAkhyaHsaptamaH || 54|| yo nR^isiMhaH samAkhyAto grahamAraNakarmaNi || antyAdhIshaviyadbindunAdairbIjaM cha shaukaram || 55|| nR^isiMhaH samAkhyAtaH\- nR^isiMhabIjamuktam | graheti, grahANAM\-bAlagrahANAm | upalakShaNametat | anyeShAM bhUtapretAdInAmapi mAraNaM\-nirAkaraNaM tasya karmaNi\-vyApAre | antyeti, antyaH adhIsha\-OMkAro yasya so.antyAdhIshaH | shrIkaNThAdinyAse adhIshasya OMkAradevatAtvAt | IdR^isho viyat\-hakAraH shaukaraM\-vArAham || 55|| uddhR^itaM vArAhaM spaShTayati\-hu~NkAramiti | hu~NkAraM chAtra rAmasya mAlAmantro.adhuneritaH || tAro natishcha nidrAyAH smR^itirbhedashcha kAmikA || 56|| nacha svarUpanirdeshe satyuddhAro vyarthaH, uddhArAbhAve pAkShikA.ashuddhatvaprasa~NgAt | samprati rAmamAlAmantroddhAraM pratijAnIte\-mAleti | tAraH\-praNavaH natiH\-namaHshabdaH nidrA\-bhakAraH, kalAnyAse nidrAkalAsambandhitvena bhakArasyoktatvAt | nidrAyA itipa~nchamIAnantayArthe | nidrAyA anantaraM smR^itiH\-gakAraH,pUrvavadeva smR^itikalAsambandhitayA gakArasyokteH | medaH\-vakAraH, dhAtUnAM madhye medaso vakArasambandhitvAt | kAmikA\-takAraH, takArasya kAmikAkhyakalAsambandhitvAt || 56|| rudreNa saMyutA vanhimedhA.amaravibhUShitA || dIrghA krUrayutA hlAdinyatho dIrghA samAnadA || 57|| sA cha rudreNa \- ekAdashasvareNa saMyutA | vahniriti rephaH, rephasyAgnibIjatvAt | medhA\-ghakAraH, tasyA ghakArasambandhAt | sA cha amaraH\- ukArastena vibhUShitA, mAtR^ikAnyAse ukArasyA.amareshvarasambandhAt | dIrghA\-nakAraH, nakArasya dIrghAkhyakalAsambandhAt | sA cha krUrayutA | krUraH\-anusvAraH, krUrasthAnusvAramUrtitvAt | hlAdinI\-dakAraH, tasyA dakArasambandhAt | dIrghA\-nakAraH samAnadA, mAnadA\-AkArastena saha vartamAnA || 57|| kShudhA krodhinyamoghA cha vishvamapyatha medhayA || yuktA dIrghA jvAlinI cha sasUkShmA mR^ityurUpiNI || 58|| kShudhA\-yakAraH krodhinI\-rephaH, parayoH kShudhAkrodhinyAkhyakalAsambandhAt | amodhA\-kShakAraH, tasyAH kShasambandhAt | vishvaM\-vAsudevaH, vishvashabdasya \ldq{}vishvaM viShNu'rityatra vAsudevanAmatvAt vAsudevasya okArasya mUrtitvAt | ato vishvaM\-okAraH(1)medhayA yuktA\-ghakAreNa saMyuktA, ghakArasya medhAsambandhAt | dIrghA\-nakAraH jvAlinI\-vakAraH, tasya jvAlinIsambandhAt | sUkShmaH\-ikArastena sahitA, sUkShmasyekAramUrtitvAt | mR^ityurUpiNI\-shakAraH, mR^ityurUpAyAH kalAyAH shakArasambandhAt || 58|| sapratiShThA hlAdinI tvak kShvelaH prItishcha sA.amarA || jyotistIkShNA.agnisaMyuktA shvetA.anusvArasaMyutA || 59|| hlAdinI\-dakAraH sA cha pratiShThayA\-AkAreNa sahitA, pratiShThAkhyashakteH AkArasambandhAt | tvak\-yakAraH, dhAtuShu tvacho yakArasambandhAt | kShvelo\-viShaM makAraH, viShasya makArasambandhAt | prItiH\-dhakAraH, prItikalAyAstatsambandhitvAt | sA cha sAmarA, amaraH\-ukArastasya tatsambandhAt, tena sahitA | jyotiH\-agniH rephaH tIkShNA\-pakAraH sA cha agninA\-repheNa saMyuktA | shvetA\-sakArastasyAstatsambandhAt, sA cha anusvAreNa saMyutA || 59|| kAmikApa~nchamo lAntastAntAnto dhAnta ityatha || sa sAnanto dIrghayuto vAyuH sUkShmayuto viShaH || 60|| kAmikA\-takArastasyAstatsambandhAt, tasyAH pa~nchamo\-nakAraH lAnto\-vakAraH tAntaH\-tasyAntasthakAraH tasyApyanto\-dakAraH dhAnto\-nakAraH saH sAnantaH ananta\-AkArastatsahitaH, dIrghayuktaH dIrgha\-AkArastena yukto vAyuH\-yakAraH sUkShma\-ikArastena yuto viSho\-makAraH || 60|| kAmikA kAmikA rudrayuktA.atho.atha sthirA sa e || tApinI dIrghayuktA bhUranilo.anantago.analaH || 61|| nArAyaNAtmakaH kAlaH prANo.ambho vidyayA yutam || pItA ratistathA lAnto yonyA yuktastato natiH || 62|| kAmikA\-takAraH, punarapi kAmikA\-takAraH sA cha rudreNa\-ekAdashasvareNa yuktA, atho.atheti pragR^ihyasa.nj~nAyA abhAvashChAndasaH | sthirA\-jakAraH, jakArakalAtvAttasyAH | \ldq{}sa e\rdq{} iti cha svarUpagrahaNam | tApinI\-bakAraH, svakAravadbakArasyApi tApinIsambandhAt | dIrghayuktA bhUH\-(1)[ dIrgheNa\-AkAreNa sahito laH, lakArasya pR^ithivyAtmakatvAt | anilaH\-yakAraH anantaH\-AkAraH taM prApto.analaH\-rephaH kAlaH\-makAraH sa cha nArAyaNAtmakaH\-AkArasvareNa yuktaH, nArAyaNasya AkAra\-mUrtitvAt | prANaH\-vAyuH yakAraH, yakArasya vAyubIjatvenoktatvAt | ambhaH\-] udakaM vakAraH vidyayA\-ikAreNa yutam, pItA\-ShakAraH ratiH\-NakAraH lAnto\-vakAro yonyA\-ekAreNa yutaH, natiH\-namaHshabdaH || 61\-62|| saptachatvAriMshadarNo guNAntaH sragaNustvayam || rAjyAbhiShiktasya tasya rAmasyoktakramAllikhet || 63|| saptachatvAriMshadarNatvaM madhye savarNadIrghalakShaNaM sandhimakR^itvA sampAdanIyam | sandhimAshrityoddhArastu vyAkaraNAnurodhAt | guNAntaH, guNAH\-sattvarajastamAMsi antaH\-svarUpaM yasya, triguNAtmaka ityarthaH | sAttvikAdInAmupAsakAnAM sAttvikAdiphaladAtR^itvAt | sragaNuH\-mAlAmantraH | tushabdo mantrAntarebhyo visheShamAha | nAyaM mantro vanavAsino rAmasya, kintvabhiShiktasyetyAha\- ayamiti(1)| yantralekhanaprakAramuktamupasaMharati\-ukteti || 63|| shiShyasammukhIkaraNatayoktaM yantraM prashaMsati \- idamiti | idaM sarvAtmakaM yantraM prAguktamR^iShisevitam || sevakAnAM mokShakaramAyurArogyavardhanam || 64|| aputriNAM putradaM cha bahunA kimanena vai || prApnuvanti kShaNAtsamyagatra dharmAdikAnapi || 65|| atra\-asminneva janmani dharmAdikAn\-dharmArthakAmAn prApnoti | apishabdAnmokSho dR^iShTAntIkriyate | ayamAshayaH\-rAmopAsanasya mokShasAdhanatvamityetadAvashyakam | atastrivargasAdhanatvaM na syAditi sha~NkA syAt, tadapanodAya \ldq{}dharmAdikAnapI'tyArambha iti || 65|| idaM rahasyaM paramamIshvareNA.api durgamam || evaM yantraM samAlikhya na deyaM prAkR^ite jane || 66|| prAkR^ito janaH\-pR^ithagjanaH | itishabdashchaturthopaniShatsamAptau || 66|| iti shrIrAmachandracharaNAnugR^ihItaparamahaMsaparivrAjakAchArya\-AnandavanarachitAyAM shrIrAmapUrvatApinIyaTIkAyAM rAmakAshikAyAM chaturthopaniShat samAptA | \section{atha pa~nchamopaniShat |} nirguNaprApteH paramapuruShArthatvAttasyAshcha saguNopAsanayA sulabhatvAttada~NgabhUtAyAshcha pUjAyA mantrasAdhyatvAnmantrA.anuddhAre tadaparij~nAnAttatparij~nAnAya mantroddhAre.api yantraM vinA pUjane devatAprasannatA.abhAvasya shAbdatvAt pUjArthaM yantramuddhR^itya samprati pUjAvidhimArabhate\-bhUtAdikamityAdinA | bhUtAdikaM shodhayed dvArapUjAM kR^itvA padmAdyAsanasthaH prasannaH || archAvidhAvasya pIThAdharordhva\- pArshvArchanaM madhyapadmarchanaM cha || 1|| bhUtaM\-pR^ithivyAdipa~nchakam | Adishabdena AtmA li~NgaM dravyaM kShitishcha gR^ihyate | tachChodhayet | tatra\-bhUtashuddhiH shoShaNadahanaplAvanaiH, AtmashuddhiH bhagavadArAdhanaviruddhaviShayavirahaH, upAsyadevatAmUrtirli~NgaM tasya shodhanaM\-pUrvapUjAnulepanAdyapAkaraNena kShAlanam, dravyasya\-chandanapuShpAderarchanasAdhanasya keshakITAdyapAkaraNena shodhanam, kShitera~NgamAlinyAdinA shuddhiriti bodhyam | prasannaH\-chittanairmalpavAndvArapUjAM\-dvAreShu chaturShvapi hi taddevatApUjAM kR^itvA padmakasvastikAdyAsanopaviShTaH bhUtAdikaM shodhayedityanvayaH | asya\-prakR^itasya rAmasya, aH\-viShNuH tasyeti vA | phalatastveka evArthaH | archAvidhau kartavye sati pIThAdharordhvapArshvArchanam\-pIThasyA.adharabhAgAya namaH, pIThasyordhvabhAgAya namaH, pIThasya pUrvapArshvAya namaH, dakShiNapArshvAya namaH, pashchimapArshvAya namaH iti pIThAdharAdipUjAM madhyapadmArchanaM\-pIThamadhyagatakamalArchanam || 1|| kR^itvA mR^idushlakShNasutUlikAyAM ratnAsane deshikaM chArchayitvA || shaktiM chAdhArAkhyakAM kUrmanAgau pR^ithivyabje svAsanA.adhaH prakalpya || 2|| kR^itvA, pIThAdbahirdevasya vAmabhAge mR^iduH\-shlakShNA snigdhA yA sutUlikA\-shobhanA tUlapaTI tAM paribhAvya tasyAM siMhAsanaM bhAvayitvA tatra siMhAsane deshikaM\- AchAryaM sthitamanudhyAyA.archayitvA AdhArAkhyakAM shaktiM\-AdhArashaktiM tadupari kUrmaM tasminnAgaM\-sheShaM tatra pR^ithivIM tasyAmabjaM\-kamalaM cha prakalpya\-kalpayitvA | shaktyAdikalpanAsthAnamAha\-sveti | svAbhinnatvena dhyAtaH shrIrAmaH svashabdArthaH, tasya yadAsanaM\-pUjApITham, tasyAdhaH\-adharabhAge || 2|| vighnaM durgAM kShetrapAlaM cha vANIM bIjAdikAMshchA.agnidishAdikAMshcha || pIThasyA~NghriShveShu dharmAdikAMshcha tatpUrvAMstAMstasya dikShvarchayechcha || 3|| vighnaM\-gaNeshaM vANIM\-sarasvatIM bIjAni\- \ldq{}gaM duM kShaM saM\rdq{} tatpUrvakAn agnidishAdikAn\-AgneyanairR^ityavAyavyeshAnapUrvakAn pIThasya koNachatuShTaye.archayitvA, agnyAdikroNakrameNaiva dharmAdikAn\-dharmaj~nAnavairAgyaishvaryANi archayitvA, tatpUrvakAn\-adharmAj~nAnavairAgyA.anaishvaryANi dikShu\-pUrvAdidikchatuShTaye archayet || 3|| madhye kramAdarkavidhvagnitejAMsyuparyuparyaumairarchitAni || rajaH sattvaM tama etAni vR^ittatrayaM bIjADhyaM kramAdbhAvayechcha || 4|| arkaH\-sUryaH vidhuH\-somaH, uparyuparIti | arkopari somastadupari agnirityarthaH | aubhairiti | akArokAramakAraiH praNavA.aMshabhUtaiH | yadAhurAchAryAH\- \ldq{}madhye taM taM padmamasmiMshcha sUryaM somaM vahniM tAravarNairvibhaktiH\rdq{} iti | tAraH\-praNava OMkAraH | rajaH sattvaM tamaH, atra sattvaM rajastama iti vyutkramo j~nAtavyaH | uparyupari archayedityarthaH | etAni \- sattvAdIni, vR^ittatrayaM maNDalatrayatvena bhAvayet, chakArAdarchayechcha | bIjADhyaM smaredetatpUrvakam || 4|| AshAvyAshAsvapyathAtmAnamantarAtmAnaM cha paramAtmAnamantaH || j~nAnAtmAnaM chA.archayettasya dikShumAyAvidye ye kalApAratattve || 5|| antaH \- karNikAmadhye AshAsu\-pUrvAdidikShu AtmAdInarchayet, vyAshAsvapi\-vidikShvAgneyAdiShvapi tAneva pUjayet | tasya\-kamalasya dikShu chatasR^iShu,mAyeti\-mAyAtattvaM vidyAtattvaM kalAtattvaM pAratattvaM chapUjayet | parameva pAram || 5|| sampUjayedvimalAdIshcha shaktIrabhyarchayeddevamAvAhayechcha || a~NgavyUhA.anilajAdyaishcha pUjya dhR^iShTyAdikairlokapAlaistadastraiH || 6|| vimalAdIshcheti\- vimalA utkarShaNI j~nAnA kriyA yogA cheyaM pa~nchamI prabhvI satyA IshAnA anugrahAkhyA nava shaktIH pUrvAdiShu madhye chA.archayedityarthaH | AvAhayechcha\- AvAhanamudrayA.a.avAhanaM kuryAt | upalakShaNametat, sthApanAdInyapi tattanmudrAdibhiH kuryAt | chakAraH shrIrAmasya vihitapUjAM samuchchetum | AvaraNamAha\-a~Ngeti, a~NgAni\- hR^idayAdIni | vyUhashabdena otmAdayo vAsudavAdayashcha sashaktikA dvidhA.apyuchyante | anilajAdyairiti, anilo\-vAyustajjo\-hanUmAn tadAdibhiraShTabhiH pUjya\- pUjayitvA, dhR^iShTyAdikairmantribhiH ShoDashabhiH, lokapAlairindrAdibhiH tadastraiH\- indrAyudhairvajrAdibhiH || 6|| vasiShThAdyairmunibhirnIlamukhyairArAdhayedrAghavaM chandanAdyaiH || mukhyopahArairvividhaishcha pUjyatasmai japAdIMshcha samyaksamarpya || 7|| nIlamukhairnIlaprabhR^itibhiH ShoDashabhirvAnaraiH, chandanAdibhiH Adipadena puShpAdIni | mukhyopahAraiH\-shreShThaiH pavitrairnaivedyaiH japAdIn, pUjAdhyAnAdaya AdipadArthaH | ayaM pUjAkramorAmArchanachandrikAyAMsaparikaraH samAkalanIyaH || 7|| pUjA~NgadhyAnamAha\-evambhUtamiti | evambhUtaM jagadAdhArabhUtaM rAmaM vande sachchidAnandarUpam || gadArisha~NkhAbjadharaM bhavAriM sa yo dhyAyenmokShamApnoti sarvaH || 8|| ari\- chakraM sudarshanAkhyaM bhavasya saMsArasyA.ariM\-shatrum | dhyAnasya tatphalamAha\-sa yaiti || 8|| upapAditasyopAsanasya phalaM sanidarshanamAha\-viShvavyApIti | vishvavyApI rAghavo.atho tadAnImantardadhe sha~Nkhachakre gadAbje || dhR^itvA ramAsahitaH sAvR^itishchasapattanaH sAnujaH sarvalokI || 9|| rAghavaH\- raghuvaMshe AvirbhUto viShNuH sAvR^itiH\-parivArasahitaH sapattanaH\-sanagaravAsI, sarvalokI sarvalokasahitaH antardadhe\-anavachChinnAnandaprakAshaj~nAnAtmake svarUpe.avasthitaH || 9|| tadbhaktA ye labdhakAmAMshcha bhuktvA tathA padaM paramaM yAnti te cha || imA R^ichaH sarvakAmapradAshchaye te paThantyamalA yAnti mokSham || 10|| tathA ye tadbhaktAste.api labdhakAmAMshcha parameshvaropAsanaprabhAvaprakAmAt abhIShTAn bhuktvA paramaM padaM yAnti | shrIrAmopAsanapratipAdakAnAM \ldq{}chinmaya\rdq{} ityAdInAmetadantAnAmR^ichAM pAThaphalamAha \-imAiti | vIpsA pa~nchamopaniShatsamAptidyotanArthA | itishabdo granthaparisamAptyarthaH || 10|| vishvanAthanagarIva kAshikA pAvanI jayati rAmakAshikA | vedashIrShavachanopapAditaM vastu hastaphalavadvivR^iNvatI || shrIrAmakAshikA kalpalatikA.anveShitA.anvaham | vardhitA phaladA samya~N nR^iR^iNAmAnandakAnane || dR^iShTvA muktaharAn haro.aparimitAn muhyannumAM kopikAM kurvanna~NgamivA.a~NkagAM vahati yo yasmin sthito.aharnisham | tasmin kAshipure purArinilaye svarga~NgayA.ala~NkR^ite TIkA.a.anandavanena tena rachitA rAmAdikA kAshikA || iti shrIrAmachandracharaNAnugR^ihItaparamahaMsaparivrAjakAchArya\-shrIAnandavanavirachitAyAM shrIrAmapUrvatApinIyaTIkAyAM rAmakAshikAyAM pa~nchamopaniShat samAptA | || samAptA cheyaM pUrvatApinI || \section{shrIrAmottaratApinI |} || shrIH || || shrIrAmAya namaH || \section{atha prathamakaNDikA |} AnandavanakR^itayA AnandanidhinAmikayA TIkayA sahitA | satyaM tArakatattvamomidamaNu sthUlaM chatuShpAdakaM jAgratsvapnasuShuptigaM smR^itivashAdvishvAdyatItaM vibhum | bhrUnAsAnta upAsyamAnamamaraiH stutyaM turIyAtmakaM bhaktAnugrahavigrahaM janakajAjAniM bhaje rAghavam || yaH shabde pariniShThito.atha parame brahmaNyatinyAyato yatkAruNyasudhodabindukaNikA saMsArasantApanut | yadgAmbhIryamagAdhamapyanucharairgAdhaM samAshrIyate tasya shrIgururAghasyacharaNadvandvAravindaM numaH || AsIdvAsiShThavaMshyo nR^ihaririti purA keshavAhvasya sUnustasmAt kR^iShNAhvayo.abhUddharaNisuravaraH pattane kuNDinAkhye | tasmAtsUnurguNAbdhi samajani kamalAmbaHprabhutvAdyatInAmAnandA.a.adyaH sa rAmopaniShadi vidadhe sAdhu TIkAM vanAkhyaH || shrIrAmottaratApinIyavilasachChrutyarthasaMshodhanavyAjenA.arjitajanmakoTiduritadhvaMsAnuvaMshAt kR^ishA | TIkA svAtmahitArthameva viduShAM bodhAya sA nochyate tatkShantavyamanAthadInapatibhirvismR^itya me chApalam || AnandanidhinAmnIyaM TIkA proddhATyate mayA | rAmachandramaNiM prApya kartuM sAmrAjyamadvapam || iha khalu sakalaprANabhR^itAM sukhArthitvaM duHkhAnarthitvaM cha dhyAyamAnatvAt sukhopAditsAduHkhajihAsayoranivAritaprAptau kashchit kR^itasukR^itanichayakhachitacharamakalevarakamanIyatayA.avashyambhAviduHkhA.avinAbhUtatvenA.anityatvenasAtishayatvena cha viShayajanitaM sukhaM duHkhameveti matvA sakalasaMsArAdatyantoparamaparo bhavati | uparataH sansaMsArochChittihetvanveShaNa~Nkaroti | saMsArasya cha brahmAtmaikatvAparij~nAnavilasitatvAdbrahmAtmaikatvaj~nAnenaiva tasyochChedasambhavAt ramaNIyatarashrIrAmabrahmavidyAsiShAdhayiShayA shrIrAmottaratApinIyopaniShatsaguNopAsanaphalabhUtanirguNashrIrAmopAsanatatparatayApravavR^ite | yadyapyatropaniShatpadasya \ldq{}upani'pUrvAtsaderniShpannasyaiva mukhyayA vR^ittyA shrIrAmabrahmavidyAparatvam, tathApi lakShaNayA vR^ittyA brahmavidyArthAyAM shrutAvapi brahmavidyApravR^ittiH | \ldq{}mukhyaiva shabdasya vR^ittirna lakShaNe'ti nacha vAchyam, vR^iddhairubhayorapi shabdavR^ittitvena svIkArAt | nanu bhavatu shrutirUpagrantho.apyupaniShat, tathApi na vyAkhyAnArhatAmAsAdayet | dehendriyAntaHkaraNavilakShaNAtmanaHkarmavisheShaNatvenastutiparatvAt | na,tatra vilakShaNatvasyaivopapAditatvAt | nahi vilakShaNatvamAtreNA.a.atmasvarUpaM shakyamAkalayitum | atra tu \ldq{}ayamAtmA brahma, \ldq{}tattvamasI'tyAdimahAvAkyairbrahmAtmaikatvalakShaNamAtmatattvaM nirUpyata ityagatArthatvena vyAkhyAnArhatvamAsAdayedeva | nanu karmakANDadevatAkANDayoH phalaparatvAdekasyaiva vedasya vAkyabhedaprasa~Ngena na vyAkhyAnArhatvamiti \- chenna, kANDatrayasyaikavAkyatAprasiddheH | karmakANDe \ldq{}tameta'mityanayA vividiShAshrutyA yaj~nadAnAdinA.antaHkaraNashuddhimutpAdya, devatAkANDe chopAsanayA shuddhAntaHkaraNaishchittarsthairyaM shikShitvA, j~nAnakANDe tvampadArthatatpadArthadvayaparishodhanena jahadajahallakShaNayA brahmAtmaikatvaM pratishravaNAdinApratipattavyamiti kANDatrayasa~NgatirbhagavadbhiHshrImachCha~NkarAchAryaireva darshitA | nA.ataH pR^ithakprayatna AshrIyate | nanu bhavatu kANDatrayasa~NgatistathApi vedAnAM shabdatvAchChabdasya cha shrIrAmabrahmaparatvA.asambhavAnna vyAkhyA yuktimatI | yataH\- shabdapravR^ittistu tridhA, mukhyA lakShaNA gauNI cheti | mukhyApi dvividhA rUDhiyogabhedena | tatra rUDhistAvadbrahmaNi na pravartate,tasyashabdA.agocharatvAt, tasyAshcha svarUpajAtiguNanirdeshArhe vastunyeva \ldq{}DitthaH gauH shukla\rdq{} iti sa.nj~nAsa.nj~nisa~Nketena pravR^itteH | nApi yaugI, nApi lakShaNA | brahmaNo.asa~Ngatvena sambandhAbhAvAt | yogavR^itternirAkariShyamANatvAllakShaNAyAshcha sa.nj~nAsa.nj~nisa~NketenA.abhihitArthasambandhini vastuni \ldq{}ga~NgAyAM ghoSha\rdq{} itivat pravR^itteH | yathAhuH\- \ldq{}abhidhayA.avinAbhUtapravR^ittirlakShaNeShyate\rdq{} iti | na gauNI, brahmaNo nirguNatvAt | gauNyAstu abhihitArthalakShitaguNayukte tatsadR^ishe \ldq{}siMho mANavaka\rdq{} itivat pravR^ittiH*| yathAhuH\- \ldq{}lakShyamANaguNairyogAdvR^itteriShTA tu gauNatA\rdq{} iti | yogavR^itterasa~NgatvAddhetorna brahmaparatvam | tasyAshcha rUDhilakShaNAguNatrividhavR^ittipratipAditapadArthayorvA prakR^itipratyayArthayorvA yoge vA \ldq{}pa~NkajamaupagavaH pAchaka\rdq{} ityAdivat pravR^ittiH | ato brahmaNaH padArthatvAyogAdapadArthasyacha vAkyArthatvAyogAnna shrutigocharatvam | atrochyate\- brahmaNaH shabdAgocharatvenA.asa~Ngatvena nirguNatvena cha shrutigocharatvaM sAkShAnmAbhUt, tathApi saguNadvArA nirguNe samanvayAdyuktameva brahmaparatvaM vedAnAm | tathAhi \- \ldq{}yaH sarvaj~naH sa sarvavit yasya j~nAnamayaM tapaH sarvasya vashI sarvasyeshAnaH yaH pR^ithivyAM tiShThan pR^ithivyA AntaraH so.akAmayata bahu syAM sa aikShata tattejo.asR^ijat satyaM j~nAnamanantaM brahme\rdq{}tyAdyAH shrutayo bhagavantaM ShaDguNaishvaryanilayaM sakalakalyANaguNanilayaM sarvaj~naMsarvashaktiMsarveshvaraM sarvaniyantAraM sarvopAsyaM sarvakarmaphaladAtAraM sachchidAnandaM saguNaM guNAnabhibhUtaM shrIrAmachandraM pratipAdayanti | tattvamasyAdivAkyAni tu tAdR^igIshvaratvAbhAvAjjIvasya saMsAranivR^ittidvArA \ldq{}tattvaM'padayoH sAmAnAdhikaraNyapratItyanyathA.anupapattyA nirguNe paryavasyanti | na tAvatsAmAnAdhikaraNyaM \ldq{}vaishvadevyAbhikShe'tivadubhayorekArthAbhidhAnena | kutaH\- bhinnArthatvAt | yathoktam\- AmikShAM devatAyuktAM vadatyevaiSha taddhitaH | AmikShApadasAnnidhyAttasyaiva viShayArpaNam || iti | nacha ajahatsvArthayoH sAmAnAdhikaraNyaM nirUDhalakShaNayA visheShaNavisheShyabhAvena \ldq{}nIlamutpala'mitivat | kutaH\-viruddhArthatvena tadayogAt | taduktam\- \ldq{}svabud.hdhyA rajyate yena visheShyaM tadvisheShaNam\rdq{} iti | nacha jahatsvArthatvena sambandhilakShaNayA \ldq{}kusumitadrumA ga~Nge'tivat | kutaH\- ekArthatvasya vivakShitatvAt | ato jahadajahatsvArthalakShaNayA \ldq{}so.ayaM devadatta\rdq{} itivat viruddhAMshatyAgenA.anugatachidaMshenaikArthyena nirguNe paryavasAnam | asthUlAdivAkyAnAM tu sAkShAdupAdhiniShedhena, upAsanAvAkyAnAM tvanyArthapravR^ittasR^iShTyAdyavalambanena j~nAnasAdhanavidhAnena nirguNabrahmaparatvaM prasiddham | ato brahmaNi samanvayAdupaniShado vyAkhyAnamuchitamityalamatiprasa~Ngena | tatra shrIrAmapUrvatApinIye mandAdhikAriNAM saguNopAsanaM nirguNopAdhikaM \ldq{}chinmaya\rdq{} ityAdipa~nchopaniShadA nirUpitam | idAnImuttamAdhikAriNAM karmasu tatphale viraktAnAM sa.nnyAsinAM paramahaMsAnAM shrIrAmottaratApinIyopaniShadA tadeva nirguNopAsanaM saguNaphalabhUtaM nirUpyate | etAmeva shrIrAmachandrabrahmavidyAmavidyApanodinIM prakaTayituM kadAchinmithilopavane janako vaideha AsA~nchakre | tatra cha yogIshvaraH shiShyasa~NghairmunigaNaishcha parivArita AsIt | tatrAnekairmunivaraistadbrahmavettR^itvamasamAnaiH pR^ichChyate | bR^ihaspatiruvAcha yAj~navalkyaM yadanukurukShetraM devAnAM devayajanaM sarveShAM bhUtAnAM brahmasadanam | avimuktaM vai kurukShetraM devAnAM devayajanaM sarveShAM bhUtAnAM brahmasadanam | tasmAdyatra kvachana gachChati tadeva manyeta || 1|| evaM sati taM bR^ihaspatiH\- gururuvAcha yAj~navalkyaM\- yaH yaj~navalkyasyApatyaM yat\- prasiddhaM anu\- yatsarvasmAdapyUrdhvaM puNyAtishayacharamakoTiniviShTaM, sarvotkR^iShTaM puNyaphalamiti yAvat | kurukShetraM, \ldq{}kutsitaM rautI'ti kuru\-pApakarma saMsArahetubhUtam, tasya kShepaNAnnirasanAt trAtIti kShetram | kShetre hi rUDhaM mUlatR^iNAdi nirasyate | yadvA kuH\- pR^ithivI dehAdyAkArapariNatA, tasyAM rauti\-rAvaM karotIti kuruH\-prANaH tasya kShetraM\-rAvakartuH prANasya nivAsasthAnaM tatkurukShetram | prANasyA.adhiShThAnamityarthaH | devAnAM\-indriyANAM tadadhiShThAtR^INAM vA devayajanam, devasya\-svayamprakAshasyAtmano dyotanAtmakAntaryAmiNaH, shrIrAmachandrasyetyarthaH | yajanaM\-pUjAkAraNam | yatra hi indriyANi vividhaviShayopahArai'stvaM'padAbhidhamAtmAnaM shrIrAmachandraM pUjayanti | tathAchavArtikakAraH\- \ldq{}bhogashchidavasAnate'ti | sarveShAM bhUtAnAM\-samaShTivyaShTyAtmakAnAM brahmasadanam, brahma\-shrIrAmAkhyaM deshakAlavastuparichChedashUnyaM tadeva sadanaM\-nivAsasthAnam | yat visheShaNadvayavishiShTaM kurukShetram, tatkimiti sheShaH | uttaramAha, avimuktaM\-avidyAkAmakarmAdibhirmuktamapyavidyAdashAyAM avimuktam | vai\-prasiddhaM brahma puruShashabdavAchyam | tachcha dvividham, pUrNaM tatpadaM upAdhyupalakShitaM rAmaM puri shayAnam, tvaM padaM upAdhidharmAnAtmani manyamAnaM AtmAnam | taduktaM \- upAdhiraj~nAnamanAdisiddhamasmiMshchidAbhAsanamIshvaratvam | upAdhirantaHkaraNaM tvamarthe jIvatvamAbhAsanamasya tadvat || iti | tat shodhitapadArthadvayabhUtaM brahmaiva \ldq{}kurukShetraM devAnAM devayajanaM sarveShAM bhUtAnAM brahmasadana'mityanuvAdaH | padArthadvayaparishodhanenaikarasaM brahmaiva sthAnaM bhavati yasmAt, tasmAdyatra kvachana\- yatra kvApi ga~NgAprayAgAdau tadviparIte vA gachChati tadeva\-tatsthameva manyeta\-jAnIyAt | katham, iti\- anena prakAreNa || 1|| prakAramAha \- idaM vai kurukShetraM devAnAM devayajanaM sarveShAM bhUtAnAM brahmasadanam | atra hi jantoH prANeShUtkramamANeShu rudrastArakaM brahma vyAchaShTe | yenAsau amR^itI bhUtvA mokShI bhavati | tasmAdavimuktameva niSheveta | avimuktaM na vimu~nchediti || 2|| evamevaitadyAj~navalkyaH || 3|| idaM vai \- mayA prAptaM sthalameva tadavimuktamevetyanvayaH | uktavisheShaNameva nAnyaditi punaH punarAha \-kutrakShetraM devAnAM devayajanaM sarveShAM bhUtAnAM brahmasadanamiti | sthalamevA.avimuktamityupachAreNA.avyagratvasampAdanArthaM stUyate | atra \- avimukte kurukShetrAdirUpe padArthadvayaparishodhane hi\- yasmAt jantoH\- padArthadvayasAmastyamajAnataH mumukShoH prANeShu \- pa~nchaprANaj~nAnakarmendriyamanAMsi ShoDasha teShu utkramamANeShu\- abhimAnAbhAvena vilInatAM prApteShu satsu lInaprAyeShu satsu | tathAcha smaryate \- prANe gate yathA dehaH sukhaM duHkhaM na vindati | tathA chetprANayukto.api sa kaivalyAshrame vaset || iti | rudraH, rut\-duHkhaM avidyAtatkAryabhUtaM drAvayati\-nAshayatIti tathA IshvarastatpadArtho rAma evA.a.achAryo bhUtvA, \ldq{}AchAryavAn puruSho vede'ti shruteH | tArakaM\-tArAtmakatvAt tathA, sarvasmAtsaMsArabhayAt santArayatIti vA tathA, brahma\-tArakavisheShaNavishiShTaM brahmavidyAbrahmAtmaikyabodhakaM mahAvAkyaM, shrIrAmamantramiti yAvat | vyAchaShTe\-kathayati | yena\-tAraka\-brahmajanitaj~nAnena asau\-rudrAnugR^ihIto jIvaH amR^itI\-amR^ito bhUtvA \ldq{}brahmAsmI\rdq{}tyabhimAnavAn san mokShI bhavati\-svena svaya~njyotiHsvarUparAmAtmanA.avatiShThate | rAmamantrarAmayorvAchyavAchakatvena bhedAt pUrvasya hetoryasmAdarthasya nAnvayaH, tasmAt\- avimuktasya shuddhatvampadArthasya nirupAdhibrahmarAmatApatteH avimuktameva niSheveta\-nitarAM seveta | vijAtIyaprayatnA.anantaritasajAtIyaprayatnapravAheNa sAkShAtkuryAdityarthaH | avimuktaM na vimu~nchet\- yasmin kasmindeshe AtmAnusandhAnaM na parityajet | taduktaM pUjyapAdairAchAryaiH \- tvampadArthavivekAya sa.nnyAsaH sarvakarmaNAm | shrutyA vidhIyate yasmAt, tattyAgI patito bhavet || iti | eva~NguNayAj~navalkyasya buddhiparIkShArthaM svasya buddhishud.hdhyarthaM vA pR^iShTena yAj~navalkyenoktama~NgIchakAra bR^ihaspatiH, evamevaitat \- padArthadvayaikyamevAvimuktaM kurukShetraM devayajanaM brahmasadanamiti | padArthadvayashuddhiM j~nAtavataH prANAdyupAdhivilaye IshvarAnugraheNoktaM brahmavidyayA brahmAtmaikyaM bhavatIti bhAvaH | \ldq{}brahmaiva san brahmA.apyetI'ti shruteH | yadvA prAgjanmani sa.nnyAsAdyadhikArasampAdane.api kanachid balIyasA karmaNA kasyA~nchidyaunau jaDabharatavadutpannAnAmadhikAriNAmanadhikAriNAM vA sarveShAmanugrahArthaM pR^ichChati, yat\-prasiddhaM anu\-pashchAt sarvatra viharatAmavihArArthaM padaM sarvatIrthebhya utkR^iShTatamaM bhUmeruttamA~Ngamiti yAvat | kurukShetraM \- kuruNA rAj~nA pAlitamanAdisiddhaM kShetraM devAnAM devayajanaM brahmAvAptihetubhUtaM, tatkimiti sheShaH | visheShaNadvayavishiShTaM prasiddhaM kurukShetrameva kurukShetramanyadveti sandehe uttaramAha, avimuktaM \- kadAchidapi vishveshvareNA.avimuktaM kAshyabhidheyaM vai\-nishchayena kurukShetram | devAnAM devayajanaM sarveShAM bhUtAnAM brahmasadanamavimuktAdutkR^iShTatamaM nAsti yasmAt, tasmAdyatra kvachana gachChati\-pa~nchakrosheShu yatra kutrachidvicharati tadeva \- evambhUtaM pradeshameva manyeta \- jAnIyAt | kathamiti \- amunA prakAreNa | prakAramAha, idaM vai \- idameva kurukShetraM devAnAM devayajanaM sarveShAM bhUtAnAM brahmasadanamiti | atra\-avimukte hi\-yasmAt jantoH\- prANimAtrasya prANeShUtkramamANeShu\- lokAntaraM gachChatsu, rudraH duHkhahAritvAdrodanAdvA tArakaM brahmashrIrAmamantrAtmakaM vyAchaShTe\- dakShiNe karNe kathayati | tadAha vishveshvaraHshrIrAmaM prati\- mumUrShormaNikarNikyAmardhodakanivAsinaH | ahaM dishAmi te mantraM tArakaM brahmasa.nj~nitam | atastvaM jAnakInAtha paraM brahmA.asinishchitam || iti | yena \- tArakabrahmavidyopadeshena asau\-jIvaH amR^itI bhUtvA\-brahmAsmItyabhimAnavAn san mokShI bhavati \- videhakaivalyamApadyate, shuddhAntaHkaraNasya AchAryarUpeNopadeshAdvidehatAM jIvanmuktatAM vA.a.apAdayati | pUrNAnandarUpeNasvasannidhileshavAchChuddhatAmutpAdya videhatAM bhaktavAtsalyena galagaralAdidehadAnena jIvanmuktatAM chA.a.apAdayatIti | nachAtra tAratamyavyavasthAkaraNamuchitam, upadeShTurupadeShTR^ivAkyasya chajaladhijalavadanasampAdatadutkR^iShTatvAt | j~nAnAdeva tu kaivalyam | tajj~nAnasaulabhyamatraiva yasmAt, tasmAdavimuktameva niSheveta\- atyAdareNa seveta | avimuktaM na vimu~nchet\-kShetrasa.nnyAsaM kuryAt | a~NgIkArAdAha guruH\- \ldq{}evemavaitadyAj~navalkya\rdq{} iti | nanvevamapi \ldq{}prANeShUtkramamANeShu\rdq{} ityanayA shrutyA prANavatA~nja~NgamAnAmevatArakabrahmopadesha iti chenna, sthAvarANAmapi prANadhAraNA.avisheShAt | nahi prANavyatirekeNa yasya kasyApi janma sambhavati | \ldq{}yachcha ki~ncha prANabhR^i'diti shruteH | yatkichedaM prANijAtaM ja~NgamaM cha patattri cha | yachchAtra sthAvaraM sarvaM tatpraj~nAne pratiShThitam || iti smR^iteshcha | ja~NgameShuprANotkrAntyabhivyaktiryathA,na tathAsthAvareShviti visheShaH | \ldq{}bhUtAnAM prANinaH shreShThA\rdq{} iti manuvAkyamapi abhivyaktyabhiprAyameva, natvanyatrA.aprANitvapratipAdanaparam | tarhi shAstrAdhikAritvAnmanuShyANAmevA.astviti chenna, pUrvajanmanisusaMskR^itasyApikenachitpratibandhakena karmaNA yatki~nchiddehAvagatau shAstrasAphalyAt | nahyekena janmanA vimuktisaulabhyam | \ldq{}bahUnAM janmanAmante j~nAnavAn mAM prapadyate\rdq{} itibhagavadvachanAt | tathApi jaDabharatavatpUrvasaMskArasmaraNa\-sannidhivirahAnneti chenna, parabuddherapratyakShatvAt | avimuktaprAptyanyathA.anupapattipramANabalAdapyavagamyate | pUrvakR^itasa.nnyAsAdyadhikArakarmaparisamAptyabhAvAditi chenna, prArabdhakarmaNa evorvaritatvAt | avimuktaprAntepUrvajanmehajanmakR^itAnA~NkarmaNAmapraveshena prArabdhasya tasya kulAlachakrabhramaNavadAsharIrAntamavasthAnam | nanu prArabdhasheShavatAmapyavimuktaniShkramaNaM kathamiti chet, IshvarAnugrahAbhAvAditi brUmaH | \ldq{}jaDAnAM karmaNAM chetaneshvarasahAyApekShe'ti nyAyAt | tathAchaskandaH\- IshvarAnugrahAdevakAshIvAsaH sudurlabhaH | sulabhaH syAnmune! nUnaM naraiH sukR^itakoTibhiH || iti | kAshIvAsikR^itakarmaNAmasa~NkShayAnnopadesha iti chenna, avimuktasyoparatvAt | \ldq{}USharaH puNyapApAnAM dhanyA vArANasI purI\rdq{} \ldq{}idaM priye! kShetramatipriyaM me saMsArabIjoSharamUSharANAm\rdq{} ityAdivachananichayairUparatvaM sa~NgR^ihyate | \ldq{}vArANasyAM kR^itaM pApaM vajralepo bhaviShyati\rdq{} \ldq{}yathAtra puNyaM kR^itamakShayaM stAttathA.atra pApa'mityAdivAkyavirodhAditi chenna, teShAmanyaviShayatvAt | atrakR^itaduShkR^itAnAmanyatra prAptamaraNaparatvAt | \ldq{}ashmanA charaNau hatvA tatraiva nidhanaM vrajet\rdq{} ityAdivAkyAnyetadarthAnyeva | tarhi yatheShTA.a.acharaNaprasa~Nga iti chenna, avidhAnAt | nahyagnihotrAdivadbrAhmaNahananAdividhiH shrUyate, pratyuta niShedhashcha shrUyate | ashanaM vasanaM vittaM yeShAM kAshyAmamArgataH | kIkaTena samA kAshI satyaM satyaM khagAdhipa!|| ityAdivAkyairyatheShTA.a.acharaNapratiShedha eva kriyate, natvanuj~nApyate | avidheyatve.api keShA~nchidviruddhAcharaNA.a.adR^itirdR^ishyata eveti chetsatyam, tasyAshchAtraiva nirasanAt | kAshIkR^itapApino daNDadhareNa shrIkAlabhairaveNa triMshatsahasrasa~NkhyAkaM kAlaM nAnAyonyagnau pachyante | tarhi \ldq{}sharIriNAM nAsti punaH sharIra'mityAdisAyujyavachananichayavyAkopa iti chenna, prANotkramaNakShaNakShaNena bhogyatvAt | tathAhi \- sakalasaMsArasya mAyAmayatvAt yathA svapne manorathe vA deshAntararUpAntarasaMvatsarashatAnubhavaH, yathA mArkaNDeyasya saptakalpAnubhavaH, yathA nAradasya strItvAdyavAptiH, lavaNasya vA mAta~NgastrIputrAgnipatanam | svapnAdisaMsArasyAsatyatvaM mArkaNDeyAdisaMsArasya satyatvaM kathamiti chet, vAsanAdArDhyAditi brUmaH | svapne hi vAsanAshaithilyam, anyadA dArDhyamanubhUyata eva | tasmAdasminneva sharIre prANotkramaNakAle yatheShTA.a.acharaNaphalAnubhavAnte tArakabrahmopadeshAdvidehataiva | \ldq{}muktirekena janmane'tyuktatvAt | tarhi \ldq{}yadastikaNThe garala'mityAdivAkyairdehAvAptau na sAyujyamiti chenna, tasyAH kramaparatvAt | tArakabrahmopadeshasamAnatve.apIshvarAnugrahashaithilyAnmumUrShorantaHkaraNavaikalyAdvAparokShaj~nAnotpattAvayoni(gala)jagaralAdisArUpyasAmIpyasAlokyamanubhUyA.ante samyagIshvarAnugrahAdaparokShaj~nAnena sAyujyamApnotIti tArakabrahmopadeshAnnirvikShepo mokSha iti siddham || 1|| iti AnandanidhiTIkAyAM prathamakaNDikA samAptA | \section{atha dvitIyakaNDikA |} prathamakaNDikAnirdiShTasya tArakabrahmaNaH svarUpakathanArtheyaM dvitIyA kaNDikA.a.arabhyate atheti | atha hainaM bharadvAjaH paprachCha yAj~navalkyaM kiM tArakaM kiM taratIti || 1|| sahovAcha yAj~navalkyastArakaM dIrghAnalaM bindupUrvakaM dIrghAnalaM punarmAya namashchadrAya namo bhadrAya namaH ityoM tadbrahmAtmakAH sachchidAnandAkhyA ityupAsitavyam || 2|| atha \- guruprashrasamanantaramevA.a.aha, gauravArtham | enaM\- yAj~navalkyaM bharadvAjaH\-R^iShiH paprachCha\- kiM tArakam | pUrvaM \ldq{}tArakambrahma vyAchaShTe\rdq{} ityevoktam, natu tatsvarUpamiti tatpR^ichChati\- kintaratIti | taraNaviShayaH prashnaH | itishabdaH prashnadvayasamAptau | nahi sAdhanaphalaparij~nAnena anyajj~neyamavashiShyata iti bhAvaH | \ldq{}j~nAne parisamApyata\rdq{} iti smR^iteH | saH\- yAj~navalkyaH ha uvAcha | tArakamiti pUrvoktamanUdya kathayati | tAramiti pAThe OMkArapUrvakatvamuktaM bhavati, OMkArasya tAranAmatvAt | taduktamprapa~nchasAre shrImadAchAryaiH \- OMkAro guNabIjaM praNavastAro dhruvashcha vedAdiH | Adirumadhyo maparo nAmAnyasya trimAtrikashcha tathA || asya tu vedAditvAt sarvamanUnAM prayujyate chAdau | iti | dIrghAnalaM \- dIrghAkArayuktamanalamagnibIjam | R^ilR^idIrgha dvayarahitAnAMShaNNAmapyAkArAdInAM dIrghashabdavAchyatve.api prathamA.atikrame kAraNAbhAvAdAkArasyaiva AnandapadanirvartyatvAchcha prakAshabhUtenA.analena AkArayojanamevA.anavadyam | bindupUrvakaM\-binduH pUrvo janmabhUH, bindoH sakAshAtpUrvaM janma yasye\rdq{}ti vA | bindupUrvameva bindupUrvakam, svArthe kaH | shabdasR^iShTyAdau \ldq{}tama evAgra AsI\rdq{}dityanayA shrutyA sachChabdavAchyamavidyAshabalaM brahmaivoktam | tadIkShaNena kShubhitaguNA vaMshashakalakaraNavat kR^ittatarA.avidyA kalA vyaktaM chetyuchyate | tataH shabdArthagarbhavatyavidyA bindurmahattattvaM chetyabhidhIyate | \ldq{}mahato.aha~NkAraH, tataH pa~nchatanmAtrANi, tebhyo bhUtAni, tebhyo.akhilaM jagat'ityarthasR^iShTikramaH | bindornAdaH, sa cha parApashyantImadhyamAvaikharyAkhyAmavasthAmanubhUya svaravarNapadavAkyAtmako bhavatIti shabdasR^iShTikramaH | parasya shabdAtmano brahmaNashchatasro.avasthAH samAmananti tattvavidaH | AdyA tAvat pareti gIyate | yA khalu AdyA\-shaktiriti shAktaiH, chitiriti shaivaiH, kuNDalinIti yogibhiH, prakR^itiriti sA~NkhyaiH, brahmetipArAsharyaiH, buddhiriti bauddhaiH, svashaktyumiShitagotvAdyapAdhirahitA mahAsatteti jAtivAdibhiH,tathAvidhopAdhirahitaM kevalaM dravyamiti dravyavAdibhirekA.apyanekairnAmabhirvyavahriyate | yAM chottarAyAmavasthAyAM nijaikAshrayamAyAkhyashaktikalpitAnekopAdhibhedAbhinnasvarUpAmAchakShate vichakShaNAH | yayA cha prakAshamayyA svAbhinnatayA vishvaM prakAshyate | yasyai vA.avidyA shAshvatikavirodhA.api nityasannihitA.apidrogdhunna shaknoti | yasyAshcha mahodanvadambhastaterivodabindusa~nchaya ivoda~nchati prapa~nchaH | yasyAH kilArchiHkaNAHtArAtArApatitaraNitanUnapAtprabhR^itayaH | yasyAM cha buddhAviva mAyAshaktinishAyAmivA.apagatatamasi prabhAtAyAM saMsAraH svapna iva saMlIyate | saiva parAkhyA shaktiranAdivAsanAparyAyA.avidyAkhyasvashaktikShobhyaprANAsuptotthiteva yadA vimarshonmukhI bhavati, tadA pashyantItyuchyate | sA dvitIyAvasthA bhaNyate | yadA punaH sA prAptavimarshadashA svAshrayA.avidyAshaktiparikalpitaM svasyaiva vivartabhUtaMsvatvAnusyUtamanAdivAsanAnukUlasamayAnurUpaM svaspAdAbhinnamapi bhinnamiva vimR^ishantI padArthajAtamAbhyantaraM bAhyaM cha buddhipratibhAsalakShaNaM rAgAdiduShTatayA.antaHkaraNasya sammugdhaM gR^ihNAti, tadA madhyametyAmnAyate | tAM tR^itIyAmavasthAmAhuH | asyAmevAvasthAyAM parAyAH sharkteryo vimarsho.aMshaH sa vAchakaH shabdo.abhidhIyate | yastu vimR^ishyo.aMshaH sa vAchyo.artha iti vyapadishyate | yaH punaraikAtmyAvabhAsaH, sa shabdArthayorvAchyavAchakabhAvAkhyaH sambandho nigadyate | tatashcha shabdArthasambandhAnAmanAdisiddhatvam | tathAchoktaM \- \ldq{}siddhe shabdArthasambandhe che'ti | siddhe shabde.arthe sambandhe cheti | evaM kR^itvA vimarshAkhyashabdAnuviddhatvAdvimR^ishyAkhyaprapa~nchapraj~nAnatAyAH, prapa~nchasya shabdavivartatvaM siddhaM bhavati | saiva yadA vimarshavimR^ishyobhayabhAvasparshinI tAlvoShThAdisthAnavivR^ittatvAdikaraNajanitairnAdavisheShaiH kR^itasaMskArA.antaHkaraNavR^ittyA kramavashAnnAdamayI cha parigR^ihyate, tadA vaikharItyAmnAyavidbhirAmnAyatechaturthI avasthA bindoH | taduktaM \- vaikharI shabdaniShpattirmadhyamA shrutigocharA | udyatArthA cha pashyantI sUkShmA vAganapAyinI || iti | ataHshabdasR^iShTerbindupUrvakatvAt vaTakaNikAnidarshanena bindushiraskantArakAdyambIjamuddharet | makArashchaitanyA.avadyotako.amR^itarUpashchandrastadAkAravAn binduH, tadyojanayA prakAshAnandachidAtmakaM bIjamuddhR^itaM bhavatItyabhiprAyaH | \ldq{}maH shivashchandramA vedhe'tikoshakArAH | bindupUrvakamiti bindugrahaNaM kalAnAdayorupalakShaNam | tatashcha mantrabIjamastake nAdabindukalAH pradarshayet | ato.arthasR^iShTirvAchyA, shabdasR^iShTistu vAchikA | taduktaM \- na so.asti pratyayo loke yaH shabdAnugamAdR^ite | anuviddhamiva j~nAnaM sarvaM shabdenagR^ihyate || iti | dIrghAnalaM punaH \- anuktatvAdbindurahitaM tadeva punaruddharet | \ldq{}mAya nama\rdq{} iti yojanAyAM ShaDakSharaM tArakasvarUpamuktaM bhavati | sabIjena rAmapadena \ldq{}chandrAya nama\rdq{} iti yojanIyam, tathA \ldq{}bhadrAya nama\rdq{} iti | evaM mantratrayaM bhavati | nanu sabIjena rAmapadena chandrabhadrapadayojanayA.aShTAkSharamantradvayasAmAnAdhikaraNyAnmantratrayamapi tArakabrahmavidyA syAt | na syAt, ShaDakSharamantrarAjasyaiva sarvAtmakatvapradarshanAt | brahmAdInAM vAchako.ayaM mantro.anvarthAdisa.nj~nitaH | sarvavAchyasya vAchakaH || iti shrIrAmapUrvatApinIyashrutivyAkhyAnAvAsare sarvAtmakatvaM vyAkhyAtam | \ldq{}sarveShAM rAmamantrANAM mantrarAjaH ShaDakSharaH\rdq{} ityagastyasaMhitAyA~ncha | ataH sarveShAmekAkSharAdInAM rAmAnuShTupmadhyAnAMrAmasahasrAkSharAntAnAMshrIrAmamantrANAM sarveShAM gaNeshAdichaturNAM (mantrANAM)sakalavedAnAM kalpAnAMlokAnAM chArthavachAkatvena sarvAtmakatvAt ShaDakSharamamantra evA.anekaprakAshakAM.ashumAlIva tArakasvarUpaM nAnyaditi | nanu \ldq{}uktamantradvayAtmakamevAstu, sahapaThitatvAt | na, sarvamantrANAmupalakShaNArthatvenokteH | na kevalaM sarvaprapa~nchakAryabhUtameva tArakam, kintu sakalakAraNaOMkArAtmakamapItyAha \- ityAmiti | iti \- uktaprakAraM ShaDakSharaM tArakaM OM\-OMkArAtmakaM bhavati | nahyetasmAdanyaOMkAraH, OMkArAdetadanyadapinetyarthaH | evaM yasmAt, tat\-tasmAt brahmAtmakAH sachidAnandAkhyA ityupAsitavyam | ShaDapi mantravarNA brahmAtmakAH\- brahmavAchakatvAdbrahmasvarUpAH | sachchidAnandAkhyAH\- sachchidAnandarAmAvabodhakatvAdgauNyA vR^ittyA tadAkhyAH, pa~nchavarNAnAM sachchidAnandabIjAdyatvAdvA | iti tArAvayavatArakabrahmAkSharANAmaikyasampAdanena ShaDakSharaM tArakamevopAsitavyam | kR^itAdhikAribhiH sAdhanachatuShTayasampannairmumukShubhiH paramahaMsaparivrAjakairetadevArthapuraHsaraM japenopAsitavyamityarthaH | tadeva tAratArakayoraikyamAha\- akAra ityAdinA | akAraH prathamAkSharo bhavatyukAro dvitIyAkSharo bhavati makArastR^itIyAkSharo bhavati ardhamAtrashchaturthAkSharo bhavati binduH pa~nchamAkSharo bhavati nAdaH ShaShThAkSharo bhavati tArakatvAttArako bhavati | tadeva tArakaM brahma tvaM viddhi tadeva upAsyamiti j~neyam | garbhajanmajarAmaraNasaMsAramahadbhayAtsantArayatIti tasmAduchyate tArakamiti || 3|| \ldq{}akAraH prathamAkSharo bhavati'\- akAraH praNavAvayavaH, prathamamakSharaM rAmamantrasya bhavati | li~NgavipayaryashChAdasaH | tathA \ldq{}ukAro dvitIyAkSharo bhavati'| ukAro.apyakArAntargata eva boddhavyo vAsudevatvAt | \ldq{}makArastR^itIyAkSharo bhavati, ardhamAtrashchaturthAkSharo bhavati'| \ldq{}ardhamAtra\rdq{} ityavayavatvena pu.Nlli~Ngatvam | \ldq{}binduH pa~nchamAkSharo bhavati, nAdaH ShaShThAkSharo bhavati\rdq{} sarvArthavAchakatvAt | ShaNNAmapi ShaDavayavArthavAchakatvamiti siddham | evamubhayorekArthavAchakatvena sa~NkhyAsAmAnyena cha tAdAtmyamanubhUya sarvAvasthAsvetadevopAsitavyam | tArasya siddhAdidoShAnuktestArAvayavAnAM mantrAkSharaikyena mantragatasiddhAdidoShanirasanAt \ldq{}rudrastArakaM brahma vyAchaShTe\rdq{} iti svayameva shrutiradhikAritAratamyachintAM jhaTiti sAkShAtkAraphalAdyarthaM pahirati | evaM tArakatvaM siddhavatkR^itya \ldq{}tArAtmatvAt sarvasambhArabhayatAraNAdve'ti gUDhAbhisandhyA.abhihitaM pUrvoktaM hetudvayaM vivR^iNvatI tArakanirvachanamAha\-tArakatvAttArako bhavatIti | tArakatvAt \-tArakAtmakatvAdayammantrastArako bhavati | ato mayA yaduktaM tadeva j~nAtavyaM nAnyadityAha \- tadeva tArakaM brahmatvaM viddhIti | anyavyAvR^ittyarthamavadhAraNam | \ldq{}nA.anudhyAyAtbahUn shabdAn vAcho viglApanaM hi tat\rdq{} iti vijAtIyashravaNaniShedhAt | j~nAtvA cha tadevopAsyamityAha\-tadevopAsyAmiti j~neyamiti | tadevaj~neyamupAsyamiti yojanA | anyamantravAkyanichayavichAraNaM vihAya tadeva tArakamevopAsitavyamiti | shiShyashikShArthamavadhAraNam | evaM prathamahetuM vivichya dvitIyamAha\-garbhajanmajarAmaraNasaMsAramahadbhayAttArayatIti | yasmAdevam, tasmAduchyate\-tArakamitIti | kiM tArakamiti prashnasyottaramuktvA, kiM taratItyAha \- ya ityAdi AkaNDikAntam | ya etattArakaM brAhmaNo nityamadhIte sa pApmAnaM tarati sa mR^ityuM tarati sa brahmahatyAM tarati sa bhrUNahatyAM tarati sa vIrahatyAM tarati sa saMsAraM tarati sa sarvaM tarati so.avimuktAtmAshrito bhavati sa mahAn bhavati so.amR^itatvaM cha gachChati || iti dvitIyakaNDikA | \section{atha tR^itIyakaNDikA |} ya etattArakaM brAhmaNo nityamadhItaiti | \ldq{}yo brAhmaNaH \ldq{}tasmAdbrAhmaNaH pANDityaM nirvidya bAlye na tiShThAse'dityAdishrutyukto brAhmaNaH, brahmabubhutsuriti yAvat | etattArakaM nityamadhIte\- arthAnusAndhAnena kevalamapi vA nityaM japati, sa pApmAnaM tarati | pApmana eva saptavisheShaNAnyAha\-'sa mR^ityuM tarati sa bhrUNahatyAM tarati, sa brahmahatyAM tarati, sa vIrahatyAM tarati, sa sarvahatyAM tarati, sa saMsAraM tarati, sa sarvaM tarati'tArakabrahmAdhyayanenapApmAnaM tIrtvA yatprApnoti tadAha\-so.avimuktAtmA.a.ashrito bhavatIti | avimuktasya ya AtmA\-svarUpaM prathamakaNDikoktaM vishuddhabrahmaNaH avimuktAkhyakAshyA vA svarUpaM \- brahmAtmaikyam, tadevAshritya\-avalambya tiShThati | tArakabrahmopAsakasya yaterbrahmAshrayaNameva bhavatIti bhAvaH | taduktaM bhagavatA\- \ldq{}aniketaH sthiramati'riti | \ldq{}avimuktamAshrito bhavatI\rdq{}ti pAThe\-nirastasamastopAdhikaM brahmAtmasvarUpamavimuktashabdena lakShaNayochyate, tamAshrito bhavati | tadrUpo bhavatItyarthaH | sa mahAn bhavati \- trailokyapUjyo bhavati | so.amR^itatvaM gachChati\-nirAvaraNaM kaivalyamApnoti | avimuktAtmAshritA.amR^itatvapadayorjIvanmuktividehamuktibhedenA.arthabhedo j~nAtavyaH | asya mantrasya mahimAnaM bhagavAn bhavAnIvallabhaH priyaH paramAtmA shrIrAmachandra eva jAnAti netaraH | itishabdaH prashnadvayasyottaradvayasamAptau || 2|| iti AnandanidhiTIkAyAM dvitIyakaNDikA samAptA | \section{atha tR^itIyakaNDikA |} prathamakaNDikayA nirdiShTasya tArakabrahmaNaH, tadanantaritayA tAratArakaikyena tatsvarUpaM pradarshya, tR^itIyayA tasya vAchakasya vAchyamarthamabhinayan vAchyavAchakayoraikya~NkR^itAtishayatvena svayamevAha\-yAj~navalkyaH | nanu kiM tArakaM kiM taratIti prashnArthanirUpaNenopakShINatvAdvAkyasyAto.apR^iShTamarthakathanamakANDatANDavitamanusarati, vaktavyAnAmanantatvAt | na, kiM tArakamiti prashnasyaiva sheShAvashiShTatvAt | nahi vAchyamarthamantareNa vAchakasya paryavasAnaM dR^iShTaM shrutaM vA | atastasyaivArthakathanamAha\-atheti | athaite shlokA bhavanti | akArAkSharasambhUtaH saumitrirvishvabhAvanaH | ukArAkSharasambhUtaM shatrughnastaijasAtmakaH || 1|| prAj~nAtmakastu bharato makArAkSharasambhavaH | ardhamAtrAtmako rAmo brahmAnandaikavigrahaH || 2|| shrIrAmasAnnidhyavashAjjagadAnandadAyinI | utpattisthitisaMhArakAriNI sarvadehinAm || 3|| sA sItA bhavati j~neyA mUlaprakR^iti sa.nj~nitA | praNavatvAtprakR^itiriti vadanti brahmavAdinaH || 4|| atha\- tArakasvarUpakathanAnantaraM tadarthabhUtA ete\-shrutiprasiddhavAkyapramANAshchatvAraH shlokA bhavanti | akArashchAsAvakSharaM cha tasmAtsambhUtaH \- samyag jAtaH | arthasR^iShTeH pashchAdbhAvitvAdakAreNA.avabhAsitaH akAravAchyaH, akArArthaM iti yAvat | saumitriH\-sumitrAsutaH vishvabhAvanaH\-jAgradavasthAnaH, jAgradavasthAyAM vishvaM sa~NkalpayatIti tathA | jAgradavasthAsAkShyAtmA vishva ityarthaH | tathA ukArArthamakArArthA.ardhamAtrArthAH svapnasuShuptiturIyasAkShiNastaijasaprAj~nAnandAH shatrughnabharatarAmA j~nAtavyAH | tatra brahmAnandaikavigrahaH, brahma chAsAvAnandashcha sa evaiko vigrahaH\-shArIraM yasya sa tathA | shrIrAmasAnnidhyavashAt\- rAmashabdasya shrIpUrvatvaM bhaktyatishayAdhAnArtham | rAmasAkShAtkArasyaiva paramapuruShArthatvApatteH | \ldq{}yo vA etadakSharaM gArgyaviditvA asmAllokAtpraiti sa kR^ipaNaH\rdq{}| kiM tena na kR^itaM pApaM chaureNA.a.atmApahAriNA | yo.anyathA santamAtmAnamanyathA pratipadyate || itishrutismR^itibhyAM puruShArthAprayatne vinindanashravaNAchcha | tasya brahmAnandavigrahasya shrIrAmasya sAnnidhyaM nAma AshrayaH | laukikamAyAvat svAshrayAvyAmohakatvena svasya cha jaDatvena tadAshrayaNaM sadvashatvaM cha nAnuchitamataH sAnnidhyavashAchchidAbhAsabalalAbhAt | jagadAkArakAriNI, jagata AkArasta~NkarotIti tathA | utpattisthitisaMhArakAriNI sarvadehinAm, sarveShAM dehinAM\-AkAritAnAM teShAmutpattyAdikAriNI | yA cha \ldq{}mUlaprakR^itiravikR^iti'rityuktanAmnI, sA sItA bhavati j~neyA\- sIteti j~neyA bhavati | prakR^itinirvachanamAha\-praNavatvAtprakR^itiriti vadanti brahmavAdinaiti | \ldq{}NUstutA'dhityasya dhAtoH praNUyate \- prastUyate mahadAdyAkAranirmANaM yayA sA praNavA tasyA bhAvastattvaM tasmAtpraNaShatvAt, prakarSheNa kriyate.anayeti prakR^itiH, brahmapraNavamUlo vedastadvadanashIlA vichAraparAH vadanti\-kathayanti | \ldq{}mAyA vyaktaM prakR^itiH sIte'ti paryAyAH | tathAchashrIrAmAyaNerAmaM prati kAloktamupanibabandhA.a.adikavirbhagavAnvAlmIkiH\- sa~NkShipya hi parAMllokAnekastvaM mAyayA saha | bhAryayA shubhayA devyA mAM tvaM pUrvamajIjanaH || iti | jAgratsvapnasuShuptiturIyasAkShitvenoktavishvataijasaprAj~neshvarAH saumitrishatrughnabharatarAmAsteShAmaikye.apyanekatvakartrI sItA chetyetAvAneva sthUlasUkShmasarvaprapa~ncha OMkArAtmakasya tAraka\- brahmaNo.artha iti | upasaMhR^itAvitishabdaH | natu \ldq{}akArAkSharasambhUta\rdq{} ityAdinA OMkArasyaivArthaH pradarshitaH, natu ShaDakSharatArakasyeti chenna, tAratArakayorabhedapradarshanAt | pUrvaM \ldq{}OMkArAtmakatvena ShaDakSharaM tArakaM brahma prAdhAnyenopAsitavya\-'mityuktam, idAnIM tArakaShaDakSharAtmakatvena OMkAraprAdhAnyenetyuchyate | tatra brahmacharyagR^ihavAnasthAbhiprAya AdyaH prakAraH | dvitIyastuchaturthAshramAbhiprAyeNa | idAnIM OMkAropAsanayA krameNa muktiprakAramAha\-omityetadakSharaM sarvamityAdinA yAvatkaNDikAsamApti | omityetadakSharaM sarvaM tasyopavyAkhyAnaM bhUtaM bhavyaM bhaviShyaditi sarvamo~NkAra eva | yachchAnyattrikAlAtItaM tadapyo~NkAra eva | sarvaM hyetad brahma, ayamAtmA brahma | so.ayamAtmA chatuShpAjjAgaritasthAno bahiHpraj~naH saptA~Nga ekonaviMshatimukhaH sthUlabhugvaishvAnaraH prathamaH pAdaH || 5|| omityetadakSharaM sarvamiti | sarvaM \- vAchyamarthajAtaM OMityetadakSharaM\-OMkArarUpamevAkSharam | akShararUpashrIrAmaparamArthapradatvAttadakSharam | sarvavAgAtmake OMkAre bhAvAbhAvAtmakasarvArthavAchyavAchakatvaM nA.asama~njasamiti bhAvaH | \ldq{}vAgvA OMkAra\rdq{} iti, \ldq{}tadyathA sha~NkunA sarvANi parNAni santR^iNNAnyevamo~NkAreNa sarvA vAksantR^iNNe'ti cha, \ldq{}OMkAro vai sarvAvAk\rdq{} ityAdishrutibhiH OMkArasya sarvavAgAtmakatvamabhidhIyate | OMkAreNA.avabhAsyamAnatvAtsarvaM OMkArAtmakameveti j~nAte sati kathaM paramArthAvAptirityata Aha \-tasyopavyAkhyAnamiti | tasya \- paramArthaprakAshakasya OMkArasya upa\-akShararUpashrIrAmapratipattyupAyatvAdakShararUpashrIrAmasAmIpyena vyAkhyAnaM \- vispaShTaM prakaTakathanaM, jAnIyAditi sheShaH | kathamityata Aha \-bhUtaM bhavyaM bhaviShyaditi sarvaM OMkAraeveti | kAlatrayaparichChinnaM samaShTivyaShTyAtmakaM virA~NhiraNyagarbharUpaM OMkAra eveti | tarhi kAlatrayAtikrAntasya OMkArAtmakatvaM na syAdityata Aha\- yachchAnyattrikAlAtItaM tadapi OMkAra eveti | yachchAnyattrikAlAtItaM \- kAryaikasamadhigamyaM kAlatrayA.anAkalitaM avyAkR^itAdi, tadapi OMkAra eva | eSha~NkAryakAraNarUpasyasarvaprapa~nchasya vAchyasya vAchakatvaM OMkAre pradarshitam | idAnIM vAchyavAchakayorbhedAt paramArtharUpashrIrAmAvAptirna syAdityatastayorabhedaM darshayati \-sarvaM hyetadbrahmeti | sarvaM \- kAryakAraNAtmakaM vAchyaM vAchakaM OMkAraM parAdivAkchatuShTayarUpaM paramArthabhUtashrIrAmAvabhAsakamakSharaM cha | hi yasmAdityarthe | etaduktarItyA nAmarUpAtmakaMshabdasR^iShTyarthasR^iShTikramepUrvaM pradarshitaM brahma shuddhe shrIrAmAkhye brahmaNyAropitam | \ldq{}vAchArambhaNaM vikAro nAmadheyaM mR^ittiketyeva satya'miti shruteH | nanu \ldq{}sarvaM hyetadbrahme\rdq{}tyatra \ldq{}sarvaM khalvidaM brahme\rdq{}tyatra cha sarvAtmakaM brahmochyate | tatkiM sarvaM brahmeti sarvamanUdya brahmAtmatAvidhiH, athavA brahmA.anUdya sarvAtmatAvidhiH? na prathamaH, mithyAtvenA.abhimatasya sarvasya brahmAtmatAyAmamithyAtvApatteH | nahi brahma mithyA | na dvitIyaH, brahmaNo mithyAtvApatteH | nahi mithyAbhUtAtsarvasmAdabhinnamamithyAbhavitumarhati | atrochyate\-sarvamanUdya tasya brahmAtmatA vidhIyate | nacha brahmAtmatAyAMsarvasyasatyatvApattirdoShAya | sarvasyApi brahmAtmanA satyatvasyeShTatvAt | tarhi \ldq{}prapa~ncho mithye'ti vAchoyuktirayuktA syAditi chenna, svarUpato mithyAtvasya brahmarUpeNasatyabhUtatve.apyapratyUhatvAt | nahi svarUpeNa mithyAbhUtamapi rajataM shuktirUpeNApi mithyA bhavati | nanu tarhi \ldq{}suvarNaM kuNDala'mityatrApi kenachidrUpeNa satyatvaM kenachidrUpeNa mithyAtvamApadyeteti chenmaivam, vaiShamyAt | tatra hi suvarNakuNDalAMshayoranyatarasyApi bAdhAbhAvAdvinaivabAdhaM sAmAnAdhikaraNyaprayogAt | \ldq{}sarvaM brahme'tyatra cha sarvasya svarUpato bAdhyatayA bAdhe sAmAnAdhikaraNyamayogAnupapatiH | choraH sthANuritivat | etadevashrIrAmapUrvatApinIye'jIvatvenedamoM yasye'tyatra vishadIkR^itam | nanvAtmano vyatirekeNa kevalasvarUpanirUpaNena parokSheNa kathaM paramArthabhUtarAmAvAptiH | nahi \ldq{}sauraM tejo dahatI'ti kathayA pAkaniShpattirdR^iShTA, yAvattanmaNauna sphurati | ato \ldq{}guDajihrikA'nyAyena paramArthApattimAha\-ayamAtmA brahmeti | pUrvoktahetorartho.atra draShTavyaH | yasmAtsarvaM brahma tasmAt ayaM\-'ayamahamasmI'tyanubhavagochara AtmApi brahma | nahisarvasmAdbhinnatvenaniShkR^iShya mau~njeShikAvat pR^ithak kriyate AtmA | nanvAtmanaH pratyagAtmatvena sarvasya dR^ishyatvena chasarvasmAtpArthakyamAtmanaHshrutismR^itipurANetihAsAdiShvavagamyata eva | satyam, tatkena vA netyuchyate | vyavahAramavalambya prathamata Atmano brahmatvaM darshayituM sarvAntaHpAtitvamuktam | svarUpeNa sarvavyatiriktAtmA tvidAnIM nirUpyate | ato na doShAvakAshaH | nanu pUrNatvAdbrahmaNa Atmavyatirikte yasmin kasmin vA visheShe brahmasAkShAtkArodayayatnenA.alam, kimiti AtmanyevetyAgrahaH | nAyamAgrahaH tatraiva nyAyyatvAt | \ldq{}ahamaj~na\rdq{} ityanubhavasiddhAtmani aj~nAnAdhyAsanirAsaprayatnasyaiva prAshastyam | nahi devadattA.a.andhyanirAsAya yaj~nadattA.a~njanaprayogaH | ata Atmano.adhyasta.aj~nAnanirAso.adhyAsAdhiShThAnavikAsashchetyubhayamabhayadaM bhavatIti bhAvaH | bhavatu ayamAtmA brahma | tathApi brahmAparokShatvaM kathamAgatamiti chet, uchyate\-ayamasmItyanubhavAdaparokSha Atmaiva | taduktaM bhaTTapAdaiH\- idamaH prasakShagataM samIpataravarti chaitado rUpam | adasastu viprakR^iShTaM taditi parokShe bijAnIyAt || iti | yadi parokShaH syAdAtmA tadA tasya jaDatvena prakAshatvAnupapattau jagadAndhyaM prasajyeta | \ldq{}andhasyevA.andhalagnasya vinipAtaH pade pade\rdq{} iti nyAyAt | ata Atmano brahmatve brahmaNo.api pArokShyanivR^ittyA.aparokShatvAptirnirAyAsata evetyabhiprAyaH | yadyapi bR^ihattvAdbR^iMhaNatvAdvA brahmapadArthaj~nAnamasti, ayamasmItyAtmaj~nAnamapyasti | tathApi Atmaiva brahmeti j~nApayati shAstram | tadeva hbrahmAtmaikyamparamArthashrIrAmAvAptirityuktaM bhavati | ayamAtmA brahmetyanena mahAvAkyenoktamarthaM draDhayitum\- \ldq{}adhyAropApavAdAbhyAM niShprapa~nchaM prapa~nchyate\rdq{} iti nyAyenatattvampadArthayorupAsyopAsakayorAropApavAdadvArA.akhaNDaikarasashuddhabrahmAvAptimAha\-so.ayamAtmA chatuShpAditi | saH\-pUrvoktaH ayamAtmA parAvaratvena vyavasthitaH chatuShpAt\-chatushcharaNaH kArShApaNavat, na gauritra chatuShpAt | yathAhi\- \ldq{}kArShApaNastu vij~neyaH kArShikastAmrikaH paNaH\rdq{} iti manUktyA karSheNa\-palachaturthAMshena unmitastAmravikAromAShaShoDashAtmakaH | sa cha pUrvapUrvapAdAnAmuttarottaramelanenaiva kArShApaNasa~NkhyAsa.nj~nAM labhate nAnyathA | tathA trayANAM vishvAdInAmpUrvapUrvavilApanenaturIyasya pratipattiM gamayituM karaNasAdhanaH pAdashabdaH | kathaM chatuShpAttvamityata Aha\-jAgaritasthAnaityAdinA chaturthaM manyante ityantena | jAgaritasthAnaH, jAgaritaM sthAnamasyeti jAgaritasthAnaH bahiHpraj~naH\-svAtmavyatirikte viShaye praj~nA yasya sa bahiHpraj~naH | bahirviShaye vA yasya praj~nA, vidyAkR^itA.avabhAsa ityarthaH | saptA~NgaH\-sapta mastakAdInya~NgAni yasya sa tathA | tAnyevoktAni vArtikakR^idbhiH\- shirashchakShurmukhaM prANo madhyaM bastistato.apyadhaH | itya~NgasaptakaM vaishvAnaropAstishrutau smR^itam || iti | tAni kAnItyuchyate\-'dyaurmUrdhA, chakShurAdityaH, agnirmukhaM, prANo vAyuH, dehamadhyamAkAshaH, bastiH samudraH, pR^ithivI pAdA\rdq{}viti | saptasu lokeShu shirAdInya~NgAni yasyeti vA | ekonaviMshatimukhaH\-pa~ncha j~nAnendriyANi pa~ncha karmendriyANi pa~ncha prANAH chatvAryantaHkaraNAni, evaM ekonaviMshatiH sAdhidaivatAni nAmarUpAshrayakriyAsArANi mukhAnyupalabdhisthAnAnyasyeti ekonaviMshatimukhaH | shrInR^isiMhapUrvatApinIye'praNavama~NgaM jAnIyA\rdq{}diti shrutyA mantrarAjA~NgatvaM OMkArasyAbhihitam | tathaiva shrImachCha~NkarAchAryairvyAkhyAtaM nR^isiMhottaratApinIye'devA ha vai prajApatimabruvan aNoraNIyAMsamAtmAnaM OMkAraM no vyAchakShve\rdq{}tyanayA shrutyA prAdhAnyameva OMkArasyAbhihitam | mANDUkyopaniShadi praNavavidyAyAHsvAdhInatvAtsvAdhInatvena prAdhAnyaM OMkArasyoktam | tathAshrIrAmapUrvatApinIye'jIvatvenedamoM yasye\rdq{}tyanayA shrutyA shrItArakaShaDakSharamantrarAjasya pUrvA~NgatvenottarA~Ngatvena cha OMkAropAsanA nirUpitA | atra shrIrAmottaratApinIye prAdhAnyaM vA.aprAdhAnyaM vA, prAdhAnyAprAdhAnyaM vA aprAdhAnyaM prAdhAnyaM vA na tathochyate | kintu OMkAra eva ShaDakSharaM tArakaM brahmochyate | atovyAkhyAbhedecha pAThabhede cha nyUnAtiriktatve chaChAndogyAdauOMkAropAsanAbhede vA anyathA pratipattirna mantavyA | tathA sthUlabhuk, sthUlAn viShayAn prAdhAnyena svAtmasAtkarotIti sthUlabhuk vaishvAnaraH, vishveShAM narANAM nayanAdvaishvAnaraH | sthAnAdipa~nchavisheShaNavisheShyo virADakArArtha iti yAvat | saptA~NgavaishvAnarapadaprakShepastu samaShTivyaShTyAtmanorekatvapradarshanArtham | anyathA aShTA~Ngo vishvashveti vaktavyam, agre taijasAdInAmuktatvAt | tarhi dvitIyatR^itIyapAdayorhiraNyagarbhA.avyAkR^itayoranuktatvAt samaShTivyaShTyorekatvabha~Ngaprasa~Nga iti chenna, yathA prathamapAde vaishvAnaro vishvaikyapradarshanArthastathaivA.agrimapAdadvaye taijasaprAj~nau hiraNyagarbhA.avyAkR^itaikyapradarshanaparAvityavaseyam | prathamaH pAdaH | etatpUrvakottarapAdAdhigamAtprAthamyam | dvitIyamAha\- svapnasthAno.antaH praj~naH saptA~Nga ekonaviMshatimukhaH praviviktabhuk taijaso dvitIyaH pAdaH || 6|| svapnasthAnaH svapnaH sthAnamasya taijasasyeti svapnasthAnaH antaHpraj~naH, jAgratpraj~nAnaikasAdhanabahirviShayeShvavabhAsamAnA (antaHpraj~nA)manasi spandamAnA satI tathAbhUtaM saMskAraM manasyAdhatte | tanmanastathA saMskR^itaM vichitrapaTa iva bAhyasAdhanAnapekShA.avidyAkarmabhyAM preryamANaM jAgradvadbhavati | tathAcha bR^ihadAraNyake \ldq{}asya lokasya sarvAvato mAtrAmupAdAye'tyAdishrutyoktam | manasyekIbhavatItiprastutya \ldq{}atraiSha devaHsvapne mahimAnamanubhavatI'tyatharvaNe | indriyApekShayA sUkShmatvAnmanasaH tadvAsanArUpAntarlabdhamaj~no.antaHpraj~naH | \ldq{}saptA~Nga ekonaviMshatimukha\rdq{} itya~NgamukhayoruktanyAyena vAsanArUpamevAtra boddhavyam | svapne vAsanAmayayoH pratIyamAnatvAt | praviviktabhuk, prakarSheNa vivikte tataH kevalaM vAsanAmayAnbhogAn bhunaktIti praviviktabhuk taijasaH, jAgratsuShuptI svatejasA gachChatIti taijasaH\-ukArArthaH dvitIyaH pAdaH | triShvapi sthAneShu tattvA.apratibodhalakShaNasya svApasya tulyatvAdataH pUrvAbhyAM suShuptaM vibhajate tR^itIyapAdakathanArtham\- yatra supto na ka~nchana kAmaM kAmayate na ka~nchana svapnaM pashyati tatsuShuptam | suShuptasthAna ekIbhUtaH praj~nAnaghana evAnandamayo hyAnandabhuk chetomukhaH prAj~nastR^itIyaH pAdaH || 7|| yatra supto na ka~nchana kAmaM kAmayate, na kashchana svapnaM pashyati tatsuShuptamiti | yatra\-yasyAmavasthAyAM suptaH\-nidritaH pumAn ka~nchana\-kamapi kAmaM\-viShayaM na kAmayate\-Asaktabud.hdhyA mAbhilaShati, na kashchana svapnaM pashyati\-kamapi vAsanAmayabhogaM nAnusandhatte, tatsuShuptaM\-sA suShuptAvasthA | tR^itIyapAdamAha\-suShuptasthAnaityAdinA | suShuptasthAnaH, uktaM suShuptaM sthAnamasyeti sa tathA | asatkAryavAdasyA.ayuktatvAdvidyamAnamapyatra saptA~NgatvamekonaviMshatimukhatvaM cha sanmAtrAnna pR^ithag vibhAvyata ityAha\-ekIbhUta iti | kimAtmako.asAvekIbhAva ityAkA~NkShAyAM sanmAtrarUpaH praj~nAnAtmaka ityAha | praj~nAnaghana eveti | jAgratsvapnapraj~nAnAnAM ghanatvAnniviDatvAt sarvarasAnAmiva saindhavakhilye praj~nAnaghanaH | evakAreNa jAtyantarapratiShedhaH | ata eva ekatvena visheShavij~nAnAbhAvAt | AnandamayaH\-AnandaprAyaH | duHkhabIjasya vidyamAnatvAdAnanda eveti vaktuM na yuktam | anena sachchidAnandA.a.abhAsagrastAntarmukhasanmAtrarUpabrahmaj~nAnAtmakasAmAnyasharIrapraveshopAyaH pradarshitaH | vishva taijasayorivAsyApi bhogyamAha\-atyAnandabhugiti | atishayena AnandaM bhunaktIti tathA | yathA hi loke nirIhaH sthitaH sukhAnandabhuk uchyate, tathAtra svAbhAvikaparamAnandayoga upapannaH | kena kAraNena Anandabhogyatvamata Aha\-chetomukha iti | praj~nAnaghanarUpo.ayaM suShupta Atmeti kathamavagamyate itichet, svapnajAgratpraj~nAkAraNatvAdityAha\-chetomukha iti, chetaH\-chitpratibimbasahitA vidyAvR^ittayo mukhaM karaNaM yasya sa chetomukhaH | \ldq{}AnandamayaH atyAnandabhuk chetomukha\rdq{} iti tribhiH padaiH bhoktR^ibhogyakaraNAnyuchyante | svapnAdimatibodhe chetaH pati dvArIbhUtatvAttathAbodhalakShaNaM vA cheto mukhaM\-dvAramasya svapnAdyAgamanaM pratItichetomukhaH | \ldq{}avidyAvR^ittyavachChinnachaitanyaM bhogasAdhanam\rdq{} iti vArtike | bhUtabhaviShyajj~nAnatvAtsarvaviShayaj~nAnattvamasyaivetyAha prAj~na iti | supto hibhUtapUrvagatyA prAj~na ityuchyate | athavA praj~naptimAtramasyaivA.asAdhAraNarUpamiti prAj~naH | itarayorvishiShTameva j~nAnamasti | so.ayaM prAj~no\-makArArthastR^itIyaH pAdaH | asAveva sarvasya kAraNamiti chaturthamAha\-eSha sarveshvaraityAdinA | eSha sarveshvara eSha sarvaj~na eSho.antaryAmyeSha yoniH sarvasya prabhavApyayau hi bhUtAnAm || 8|| nabahiHpraj~naM nAntaHpraj~naM nobhayataHpraj~naM napraj~naM nApraj~naM napraj~nAnaghanamadR^iShTamavyavahAryamagrAhyamalakShaNamachintyamavyapadeshyamekAtmapratyayasAraM prapa~nchopashamaM shivamadvaitaM chaturthaM manyate | eSha sarveshvaraH, eSha prAj~na AtmA svarUpAvasthaH | ayameva hi sarvasyeshvaraH | yadyapi prAj~nasyApi sarveshvaratvAdidharmajAtaM yujyate, tathApi sApekShatvena sabIjatvena cha nirasyate | turIyasya tu nirapekShatvAnnirbIjatvAt sarveshvaratvAdidharmajAtaM sa~NgachChata iti bhAvaH | sarveshvaratve hetumAha\-eSha sarvaj~naiti | ayameva hi sarvAvasthAbhedaj~nAtA | sarveshvaratve.apyantareshvaratvaM na syAdityata Aha\-eSho.antaryAmIti | svayamantaranupravishya sarveShAM bhUtAnAM niyantA | brAhmAbhyantaraniyantR^itve hetumAha\-eSha yoniH sarvasyeti | yo yasya kAraNaM sa tasya niyantA bhavati | sarvayonitve hetumAha\-prabhavApyayau hi bhUtAmiti | hi\-yasmAt bhUtAnAmayameva prabhavApyayau\-utpattipralayau kR^itavAn tasmAt sarvayoniH | prathamadvitIyapAde sthAnAdIni pashcha visheShaNAni nirUpitAni | tR^itIye ShaT | chaturthe pa~nchavisheShaNairIshvaratvaM pradarshitam | tadIshvaratvAdikaM mAyAmAtraM vihAya shuddhaM svarUpamAtmanaH pa~nchadashavisheShaNairvisheShitaMshivaM chaturthapAdamAha\-nabahiHpraj~namiti | bahirviShayavyApAroparamAdvishvasAkShiNI jAgradavasthA pratiShidhyate | tarhi manovyApArasya durvAratvAdantaHpraj~natvaM prasaktam, tanmA bhUdityata Aha\-nAntaHpraj~namiti | anena taijasasAkShiNI svapnAvasthA niShidhyate | ubhayavyApArapratiShedhena tadantarAlavyApAre prApte tanniShedhati\-nobhayataHpraj~namiti | jAgratsvapnAntarAle mano vyApR^itampraj~nArthanna kuryAdityarthaH | antarAlapratiShedhenobhayatra yugapatpraj~nArtha vyApAre prApte tanniShedhati\-napraj~namiti | evaM sarvato manovyApArapratiShedhAdavyApR^itammano.avidyAtmakaM samavatiShThate, tatsthiti pratiShedhati\-nApraj~namiti | tatra sthitipratiShedhAdaj~nAnAsAkShikatveprApte sanniShedhati\-napraj~nAnaghanamiti | ebhiH ShaDbhiH padaiH pratiShedhabhUtairupAsyapratikUlaM pratiShidhya yasminnupAsye manovyApR^ita~NkAryaM tadupAsyaM nirdishati navabhiH padaiH\-adR^iShTamitidR^iShTyaviShayatvAddarshanAyogyam | \ldq{}yasyendriyasya yo viShayastenaiva sa j~nAyate nAnyene\rdq{}ti niyamAt | ata eva avyavahAryam | ata eva agrAhyam | ata eva alakShaNam, na lakShaNaM\-li~NgaM vidyate yasya tadalakShaNam | ata eva achintyaM, anumAnena tarkeNa vA | ata eva avyapadeshyaM, niyatakAropAsyapratipAdakaiH shabdaiH | ata eva ekAtmapratyayasAram, ekasmin sarveShAmAtmanAM pratyayaH ekAtmapratyayaH sa eva sAraM yasya tattathoktam | yadvA eka eva AtmA upAsyopAsakayorityeva pratyayaH, sheShaM pUrvavat | ata eva prapa~nchopashamam, prAguktanyAyena manaso hi bAhyadarshanasmaraNavyApArAbhAvAdvyAvR^ittatvAchcha | svApAbhAvAchcha upAsyavyatirekeNa prapa~nchApratIteH prapa~nchopashamamiti | shivaM\-sha~Nkaram, kathambhUtaM advaitam\-sajAtIyavijAtIyasvagatabhedarahitaM, ardhamAtraM nAdAtmakaM chaturthaM\-turIyaM pAdaM manyante | jAgradAdisvarUpa\- niruNamAchAryoktamevochyate\- jAgratsattvaguNA proktA kevalaM shaktirUpiNI | maraNaM vismR^itirmUrChA nidrA cha tamasA.a.avR^itA || suShuptestu kalA j~neyA suShuptiH shivarUpiNI | saMyogaH sattvatamaso raja ityabhidhIyate || suShuptyante jAgarAdau svapnAvasthA rajomayI | suShuptyAdau jAgarAnte sphurattAmAtralakShaNA || avasthAsheShatAM prAptA turyA tu paramA kalA | chUtarambhAdiphalavatpAkAt kaivalyadAyinI || tathAcha vArtike\- virAT hiraNyagarbhashchakAraNaM chetyupAdhayaH | Ishasya yattribhirhInaM turIyaM tatpadaM viduH || iti | etachchopAsyaM shrIrAmAkhyaM vastu pratyagAtmatayopAsyamityAha\-sa AtmA vij~neya iti | sa AtmA vij~neyaH sadojjvalo.avidyAtatkAryahInaH svAtmabandhaharaH sarvadA dvaitarahita AnandarUpaH sarvAdhiShThAnasanmAtro nirastAvidyAtamomoho.ahameveti sambhAvyo.ahamoM tatsadyatparaM brahma rAmachandrashchidAtmakaH so.ahamoM tadrAmabhadraH para~njyotIraso.ahamityAtmAnamAdAya manasA brahmaNaikIkuryAt | sadA rAmo.ahamityetattatvataH pravadanti ye | na te saMsAriNo nUnaM rAma eva na saMshayaH || ityupaniShadya evaM veda sa mukhyo bhavatIti yAj~navalkyaH | sa upAsya AtmA\-shrIrAmaH pratyagAtmani evaM vij~neyo\-draShTavyaH | \ldq{}AtmanyevA.a.atmAnaM pashyedi\rdq{}ti shrutyantarAt | kathambhUto vij~neya ityAha\-sadojjvala ityAdisaptavisheShaNAni | sadA ujjvalaH\-vR^ittyaliptaH, avidyAtatkAryahInaH\-svarUpAsphUrtiduHkhAdyanubhavarahitaH svAtmabandhaharaH\-svarUpapratibandharahitaH, sarvadA dvaitarahitaH\-dR^ishyasphuraNashUnyaHAnandarUpaH\-AnandaguNavAn na bhavati | sarvAdhiShThAnasanmAtraH, sarvasyAdhiShThAnaM chAsausanmAtrashcha nirastA.avidyAtamomohaH\-mAyA mAyAbhAsashcheti mAyA.avidyetyuchyate | avidyAtatkAryarAhityaM prathamataH, mAyAmAyAkAryarAhityaM pashchAdityapaunaruktyam | pUrvapUrvasyottarottaraM yatheShTaM hetuhetumadbhAvaH | evaM saptavisheShaNavishiShTa AtmA vij~neya ityuktam | sa kathaM vij~neya ityata Aha\-ahameveti | sambhAvyeti\-ukta AtmA tvahameveti samyak bhAvayitvA | samyakpadenoktAM bhAvanAM \ldq{}tattvamasi, tvaM tadasI'tivat parasparavyatyayena darshayati\-ahamoM tatsadyatparaM brahmeti | omityuchcharan ahaM\-uktasvarUpa AtmA tat\-vyApakaM\-sat\-sanmAtraM yat\-prasiddhaM paraM brahma vA~Nmano.agocharam | tatkimityapekShAyAmAha\-rAmachandrashchidAtmakaiti | anena brahmaNaH pArokShyanivR^ityartha'mahaM brahmAsmI\rdq{}tyuktaM bhavati | evaM sati prAptAmashanAyApipAsAdiprasaktiM vArayituM punaH omityuchcharan saH aham | tachChabdaparAmR^iShTamarthaM pUrvoktamanuvadati\-tadrAmabhadraH para~njyotIrasaiti | tadAdivisheShaNatrayavishiShTarAmabhadraH para~njyotIrasaH\-paramajyotiHsAraH ahaM AtmA | anena \ldq{}brahmAhamasmItyuktaM bhavati | evaM sati ashanAyApipAsAdyaparokShanivR^ittiH svataH siddhaiva, brahmaNaH ashanAyAdirahitatvAt | \ldq{}ashanAyApipAse shokaM mohaM jarAmR^ityumatyetI'tishruteH | uktamarthamupasaMharati\-ityAtmanamAdAya manasA brahmaNaikIkuryAditi | iti uktaprakAreNa AtmAnamAdAya\-AtmAnamAtmatvena j~nAtvA | manasAsAdhanena \ldq{}manasaivA.anudraShTavyamiti shruteH | brahmaNA\-shrIrAmachandreNa saha ekIkuryAt, aikyaM kuryAdityarthaH | etadevA.asakR^idAvartanI\-yamupAsakenetyAha\- sadA rAmo.ahamityetattatvataH pravadanti ye | na te saMsAriNo nUnaM rAma eva na saMshayaH || iti | sadA\-AsAkShAtkAraM rAmo.ahamityetat | tattvata iti, tasya bhAvastattvaM tasmAttattvata | ayamarthaH\-prathamatastu vaikharIM madhyamAyAM vilApya, madhyamAM pashyantyAM pashyantIM parAyAmityeko yogaH | sA parA OMkAre, taM cho~NkAraM vibhajya akAra ukAre, ukAro makAre, makAro.ardhamAtrAyAmiti dvitIyaH | tataH OMkArArthadvayamadhidaivAdhyAtmarUpaM prathamataH krameNa akArokAramakArArdhamAtrAsu lakShmaNashatrughnabharatarAmAH vaishvAnarahiraNyagarbhA.avyAkR^iteshvarAparaparyAyAH, tato vishvataijasaprAj~naturIyA iti tR^itIyo yogaH | sa cha OM kAraH sarve , tachcha sarvamAtmanyAropitam | sa cha AtmA chatuShpAt | tasyAtmano jAgradAdipAdatrayAnusandhAnena ekatvamavadhArya chaturthapAdashrIrAmasvarUpeNA.avatiShThediti chaturtho yogaH | evaM yogachatuShTayarUpaM tattvaM ye tataH pravadanti | shravaNamanananididhyAsanaparaH prashabdArthaH | te saMsAre vartamAnA api prasuptapuruShavadanyaiH saMsAriNa iva paridR^ishyamAnA api nUnaM\-nishchayena se na saMsAriNaH\-rAma eva te nAtra saMshayaH | saMshayakarturnarakAvAptireva phalaM nAnyat | \ldq{}saMshayAtmA vinashyatI'tismR^iteH | nanu yadi te shrIrAmaH, tarhi shrIrAmavat setubandhanAdyadbhutadevaduShkarakarmasAmarthyaM kimiti teShu na dR^ishyate | ataH saMsAriNa evetyuchyate | shrIrAme bhagavati mAyAvaibhavayogabalA.asAdhAraNasAmarthyaM svAbhAvikam | \ldq{}mAyinaM tu maheshvara'miti shruteH | avidyAvaraNavishiShTe jIve tvasAmarthyam | svakIyaM mAyAshAbalyaM parihR^itya jIvasya chA.avidyAshAbalyaM parihR^itya bhaktAnukampayA shuddhAMshaM brahmAtmaikyaM samarpitam | ato mAyAmAyAkAryA.avidyAvidyAkAryarahitAH shuddhashrIrAmabrahmarUpAeva jIvanmuktAH saMsAribhiranirdhAritashIlA vicharantIti naiSha doShaH | tathA shrImadbhAgavate\- na kuryAnna vadetki~nchinna dhyAyet sAdhvasAdhu vA | AtmArAmo.anayA vR^ityA vicharejjaDavanmuniH | iti | nanu \ldq{}jIvanmuktirnAma dehAbhAvo vA,sadehasyabhogAbhAvo vA? nAdyaH, virodhAt | nahi dehavato dehAbhAvasambhavaH | na dvitIyaH, bhogAparihAryatvAt | nahi bhogakAraNe vidyamAne bhogavichChedaH sambhavati | nanu bhogastAttvikaH, atAttviko vA? nAdyaH, anirmokShaprasa~NgAt | nahi tAttvikaM shuktyAdipramANaj~nAnanirasyam | dvitIyama~NgIkurmahe | bhogasya AtmA.aj~nAnaparikalpitasya Atmaj~nAnena vichChedasambhavAt | tadidaM na sama~njasam | di~NmohAderbAdhitasyApyanuvR^ittidarshanAt | nahi kAchakAmalAdikAraNe vidyamAne pItasha~NkhAdyadarshanam | anyathAdehavartanaM na syAt | ato viduShAM janakAdInAM rAjyaM shrUyate | \ldq{}na ha vai sasharIrasya sataH priyApriyayorapaShThatirastI\rdq{}ti shrutyApi dehavato bhogA.asambhavo nirasyate | ato.ayuktAjIvanmuktiriti | atrochyate\-tattvaj~nAnotpattirjIvato mR^itasya vA? nAntyaH, shamadamAdipUrvakashravaNAdikAraNAnAmasambhavAt | ata Adyo.a~NgIkAryaH | viduSho yAj~navalkyasya jIvata eva sa.nnyAsaH shrUyate, na mR^itasya | jIvatastattvaj~nAnotpattau ko lAbha iti chet, \ldq{}j~nAnAdeva tukaivalya'mitibrUmaH | \ldq{}sa yo ha vaitatparamaM brahma veda brahmaiva bhavati brahmavidApnoti para'mityAdishrutibhyaH | tarhi bhogasantatirdurnivAreti chenna, bhogasyAtmA.aj~nAnakalpitatvAt | kAraNAnAM vidyamAnatve di~NmohAdivadanuvR^ittirdR^iShTeti chet,dR^ishyatAnnAma | natathApi suptotthitasyasvapnavyAmohavatpramANajanitaj~nAnena bAdhitAnuvR^ittiH kAryakShamatvaM labhate | viduShAM janakAdInAM rAjyashravaNaM tu lokasa~NgrahArtham | nanu yadi te vidvAMsaH, tarhiphalabAdhanAtsakalakarmasa.nnyAsenaivAnugR^ihyatAm, natvagnihotrAdineti chenna | ayamAkShepastintiNIchodyamanusarati | yasya yAdR^ik prArabdhakarmasaMskAraH, tasya tAdR^igeva vartanam | utpanne.api j~nAne teShAmanayaiva nItyA lokasa~Ngrahe kriyamANe naiSha doShaH | \ldq{}na ha vai sasharIrasye'tishruteH kA gatiriti chet, tasyAH sAmAnyaviShayatvena viduShaH (iti)padavisheShAshravaNena chA.askhalitagatireva | ato jIvanneva muktaH, tasya bAdhitAnuvR^ittirbhavatIti yuktA jIvanmuktiH | nanu \ldq{}neti neti nahyetasmAditi nAnyatparamasti neha nAnAsti ki~nchane'tyAdivAkyasahita \ldq{}tattvamasi\rdq{} mahAvAkyotpanna j~nAnena prapa~nchamavilayadvArA j~nAnotpattau prapa~nchasya pratyayena bAdhyatAyAM dehasyApi prapa~nchAntaHpAtitvAt j~nAnodayasamanantarameva sharIrapravilayaH prApta ityasiddhA jIvanmuktiriti chenna, prArabdhakarmavashAttadanuvR^itteH | j~nAnodayena sakalakarmakShaye.api prArabdhakarmasaMskAravashAt kulAlachakrabhramaNavat sharIrabhramaNamiti jIvanmuktiH siddhaiva | ato jIvanmuktAste vicharanti | tathAchajAbAlopaniShachChrutiH\-'tatra paramahaMsA nAma saMvartakA.aruNishvetaketudurvAsaR^ibhunidAghajaDabharatadattAtreyaraivatakaprabhR^itayo.avyaktali~NgA avyaktAchArA anunmattA unmattavadAcharantastridaNDakamaNDalaM shikyaM pAtraM jalapavitraM shikhAM yaj~nopavItaM chetyetatsarvaM bhUH svAhetyapsu parityajyAtmAnamanvichChedyathA jAtarUpadharo nirdvandvo niShparigrahastattvambrahmamArge samyak sampannaH shuddhamAnasaH prANasandhAraNArthaM yathoktakAle vimukto bhaikShyamAcharannudarapAtreNa lAbhAlAbhau samau kR^itvA shUnyAgAradevagR^ihatR^iNakUTavalmIkavR^ikShamUlakulAlashAlAgnihotranadIpulinagirikuharakandarakoTaranirjharasthaNDileShu anikatavAsyaprayatnonirmamaH shukladhyAnaparAyaNo.adhyAtmaniShTho.ashubhakarmanirmUlanaparaH sa.nnyAsena dehatyAgaM karoti sa paramahaMso nAme'ti | yadvAlakShaNalakShitAH ArabdhakarmasaMskArasadR^ishAHsvachChandA vicharanti | \ldq{}tasmAdbrAhmaNaH pANDityaM nirvidya bAlye na tiShThAsedbAlyaM cha pANDityaM nirvidyA.atha muniramaunaM cha maunaM cha nirvidyA.atha brAhmaNaH sa brAhmaNaH kena syAdyena syAttenedR^isha evA.ato.anyadArta'mitishrutyuktAvA vicharanti | upasaMharati\-ityupaniShadya evaM veda sa mukhyo bhavatIti yAj~navalkya iti | evaMvidhA upaniShadbrahmavidyA tAM yaH\-shrIrAmopAsakaH evaM\-uktaprakAreNa\-veda jAnAti, sa mukhyo bhavati\-trailokyapUjyo bhavati | sa mukto bhavatIti vA pAThaH | iti yAj~navalkyaH\-evaM bharadvAjamupadiShTavAn yAj~navalkya iti || 3|| iti AnandanidhiTIkAyAM tR^itIyakaNDikA samAptA | \section{atha chaturthakaNDikA |} prathamakaNDikAyAM bR^ihaspatiprashnottare yattArakaM brahma nirdiShTam, dvitIyAyAM bharadvAjaprashnottare tAratArakaikyena tatsvarUpaM darshitam | tR^itIyAyAM tasyArthamuktvA tenavAchyena vAchakaikyannirUpitam | tasmAdbrahmAtmaikasya shrIrAmachandrasyaprAptiH kathaM bhavatIti vaktuM chaturthyArabhyate | tatra bharadvAjAya brahmavidyAyAM sarvashAstrArthabhUtAyAM samApitAyAmatyotsukyenA.atriH pR^ichChati\- atha hainamatriH paprachCha yAj~navalkyaM ya eSho.ananto.avyakta AtmA taM kathamahaM vijAnIyAmiti | sa hovAcha yAj~navalkyaH\-so.avimukte upAsyaH | ya eSho.ananto.avyakta AtmA so.avimukte pratiShThita iti | so.avimuktaH kasminpratiShThita iti | varaNAyAM nAshyAM cha madhye pratiShThita iti | kA vai varaNA kA cha nAshIti | sarvAnindriyakR^itAndoShAn vArayatIti tena varaNA bhavatIti | sarvAnindriyakR^itAnpApAnnAshayatIti tena nAshI bhavatIti | atha hainamatriH paprachCha yAj~navalkyaM ya eSho.ananto.avyakta atmA taM kathamahaM vijAnIyAmitIti | \ldq{}yastvayA samanantarakaNDikAyAM chatuShpAdAtmA uktaH, tamAtmAnamanantatvAdavyaktatvAtkathamahaM vijAnIyA'miti prashnArthaH | uttaramAha\-sa hovAcha yAj~navalkyaH so.avimukta upAsyaiti | AtmanA na vimuktaM avimuktam, sandhiM turIyamiti yAvat | tasminnupAsyaH\-pratyagAtmatayopAsanIyaH | sarvatrA.avasthitatvAdavimukta evopAsya iti ko.ayaM niyamaH ityata Aha\-ya eSho.ananto.avyakta AtmA so.avimukte pratiShThita itIti | ya ityAdyanUdya so.avimukte pratiShThita ityanantasya vyApakasyApi tejaso.arkamaNDalavadavimuktasandhaupratiShThA.avasthAnaM yuktamiti bhAvaH | anenopAsanAsaulabhyaM darshitam | so.avimuktashabdavAchyaH sandhireva kathaM j~nAtavya iti pR^ichChati\-so.avimuktaH kasmin pratiShThita itIti | spaShTam | uttaramAha\-vAraNAyAM nAshyAM cha madhye pratiShThita itIti | spaShTam | punaH pR^ichChati\-kA vai varaNA kA cha nAshItIti | spaShTam | uttaramAha\-sarvAnindriyakR^itAn doShAn vArayati tena varaNA bhavati, sarvAnindriyakR^itAnpApAnnAshayati tena nAshI bhavatIti | spaShTam | punaH pR^ichChati\-katamachchAsya sthAnaM bhavatIti | katamachchAsya sthAnaM bhavatIti | bhruvorghrANasya cha yaH sandhiH sa eSha dyaurlokasya parasya cha sandhirbhavatIti | etadvai sandhiM sandhyAM brahmavida upAsate iti so.avimukta upAsya iti | so.avimuktaM j~nAnamAchaShTe yo vaitadevaM vedeti | asya\-avimuktasya sandherityarthaH | uttaramAha\-bhruvorghrANasya cha yaH sandhiH sa eSha dyaurlokasya parasya cha sandhirbhavatIti |*samyak dhIyate sR^iShTipralayAdi sarvamasminniti sandhiH, ubhayarAhityamityarthaH*| bhruvorghrANasya cha yaH sandhirvyaShTau svadehe, dyaurlokasya parasya cha yaH sandhiH samaShTau kAshyabhidhe avimukte sa eSha tvayA pR^iShTaH sandhirbhavatItyanvayaH | etadevopAsanasthAnamiti sadAchAreNa draDhayati\-etadvai sandhiM sandhyAM brahmavida upAsata itIti | etat\-prasiddhaM sandhiM, napuMsakatvamArSham | sandhyAM\-sandhyopAsanaM brahmavidaH\-pUrvoktA brahmAtmaikatvaj~nAH upAsate\-upAsanAM kurvanti | nirudakA dhyAnasandhyA vAkkAyakleshavarjitA | sandhinI sarvabhUtAnAM sA sandhyA hyekadaNDinAm || iti smR^iteH | upasaMharati\-so.avimukta upAsya itIti | yastvayA pR^iShTa AtmA \ldq{}brahmAtmaikyaM kathamahaM vijAnIyA'miti, sa AtmA avimukte\-bhruvorghrANasya cha sandhau upAsyaH\-sarvadoShAsanIyaH | \ldq{}devobhrUmadhyagocharaH, bhrUmadhye saMsthitaM deva'mityAdismR^itibhyaH | tathAcha vasiShThaH\- nidrAdau jAgarasyAnte yo bhAvaupajAyate | taM bhAvaM bhAvayan rAma! jIvanmuktaH sadA bhava || yadi dehaM pR^ithakkR^itya chitivishramyatiShThasi | adhunaiva sukhI shAnto jIvanmukto bhaviShyasi || iti | govindabhagavatpUjyapAdAchAryairapi govindabhagavadgranthe nirUpitam\- bhrUyugamadhyagataM yachChashividyutsUryavajjagadbhAsi | keShA~nchitpuNyavashAdunmIlati chinmayaM jyotiH || paramAnandaikamayamparamaM jyotiHsvabhAvamavikalpam | vigalitasarvakleshaM j~neyaM shAntaM svasaMvedyam || tasminnAdhAya manaH sphuradakhilaM chinmayaM jagatpashyan | utsannakarmabandho brahmatvamihaiva chApnoti || astaM hi yAnti viShayAH prANAMstvantaH prashAmyanti | \ldq{}na sphurite duHkhasukhe chidbodha (vi?)dhvastamohAnAm || rAgadveShavimuktAH satyAshchA.ahantayA rahitAH | sarvatra nirvisha~NkA bhavanti chidbrahmasaMsparshAt || tiShThantyaNimAdiyutA dehe.asmin labdhasachchidAnandAH | brahmasvabhAvamamR^itaM samprAptAshchaiva kR^itakR^ityAH || AyatanaM vidyAnAM mUlaM dharmArthakAmamokShANAm | shreyaH paraM kimanyat sharIramajarAmaraM vihAyaikam || iti | sureshvaravArtikecha tathA\- apAmArgalatevAyaM viruddhaphalado bhavaH | pratyagdR^ishAM vimokShAya saMsArAya parAgdR^ishAm || iti | etadeva avimukte prasiddhe yojanIyam | yaj~nadAnAdibhirbahujanmasusampAditasukR^itasaMskAranichayakhachitacharamasharIrasya shamadamAdisAdhanachatuShTayasampannasya pUrvatApinIyoktasaguNopAsanaprasAdalabdhachittasthairyasya shravaNamanananididhyAsanajanitasAkShAtkArAnubhavavaibhavavilAsanirAvaraNakaivalyAvAptisAkA~NkShamANasya sakalakarmasanyAsapUrvakadehAbhimAnagalitasya yatra kutrachidvartamAnasya bhruvorghrANasya sandhAvavimuktopAsanaM nirguNaM shrIrAmopAsanAbhidheyamevamuchitaM nAnyaditi sarvashAstrArthaparisamAptiH | evambhUtashrIrAmAtmopAsaka eva trailokyagururbhavatIti | upAsanaphalamAha\-so.avimuktaM j~nAnamAchaShTe yo chaitadevaM vedeti | yaH\-upAsakaH, vai itinishchayenaetat\-upAsanaM evaM\-uktaprakAreNa veda\-jAnAti, saH avimuktaM\-turIyAkhyaM sandhiM j~nAnaM AchaShTe\-kathayati | tadukta~NgItAsu\- \ldq{}upadekShyanti te j~nAnaM j~nAninastachchadarshinaH\rdq{} iti | shikShArhasya shiShyasyA.atirahasyatvAttatkShaNameva sa~NkramaNena bodhamutpAdayatItyarthaH | sarvatra itishabdAH prashnasamAptau taduttarasamAptau cha j~nAtavyAH | shiShyasya sammukhIkaraNAya AkhyAyikAmAha\-atha taM pratyuvAcheti | atha taM pratyuvAcha svayameva yAj~navalkyaH\- shrIrAmasya manuM kAshyAM jajApa vR^iShabhadhvajaH | manvantarasahasraistu japahomArchanAdibhiH || tataH prasanno bhagavAn shrIrAmaH prAha sha~Nkaram | vR^iNIShva yadabhIShTaM taddAsyAmi parameshvara || iti | sa hovAcha\- maNikarNyAM mama kShetre ga~NgAyAM vA taTe punaH | mriyate dehi tajjantormuktiM nAto varAntaram || iti | atha sa hovAcha shrIrAmaH\- kShetre.atra tava devesha yatra kutrApi vA mR^itAH | kR^imikITAdayo.apyAshu muktAH santu na chAnyathA || avimukte tava kShetre sarveShAM muktisiddhaye | ahaM sannihitastatra pAShANapratimAdiShu || kShetre.asminyo.archayedbhaktyA mantreNAnena mAM shiva | brahmahatyAdipApebhyo mokShayiShyAmi mA shuchaH || tvatto vA brahmaNo vApi ye labhante ShaDakSharam | jIvanto mantrasiddhAH syurmuktA mAM prApnuvanti te || mumUrShordakShiNe karNe yasya kasyApi vA svayam | upadekShyasi manmantraM sa mukto bhavitA shiva || iti shrIrAmachandreNoktaM yo.avimuktaM pashyati | sa janmAntaritAn doShAn nAshayati | iti chaturthakaNDikA | turIyasandhau shrutAyAmapi shraddhAvittarahitasya badhirArpitaguhyamivabhavatIti | atha\-tadanantaraM taM\-atriM prati uvAcha svayameva yAj~navalkyaH | kimuvAcha tadAha\-shrIrAmasyetyAdinA\-'tvatto vA brahmaNo vA.api\rdq{} ityanena shivAdibrahmAdisampradAyadvayaM darshitam | anyat spaShTam | j~nAnasaulabhyAdavimuktasevakasya yadavAntaraphalam, tadAha\-shrIrAmachandreNoktamiti |'janmAntaritA'niti prArabdhakarmavyatirekeNa ihajanmakR^itakarmopalakShaNArtham | sheShaM spaShTam | avimuktopAsanayA.anAyAsataH shrIrAmasAkShAtkAro yasmAt tasmAdavimuktatyAge paramapuruShArthahAniH syAditi bhAvaH | tathAchabrahmANDe\- mokShaM sudurlabhaM j~nAtvA saMsAraM chA.atibhIShaNam | avimuktaM samAsAdya tatraiva nidhanaM vrajet || iti | adhibhUtaM sAdhidaivamadhyAtmamavimuktakam | AtmA kAshI bhruvormadhye saulabhyaM tUttarottaram || samaShTivyaShTigampUrvaM samaShTAveva chottaram | vyaShTAmeva tR^itIyaM syAt triShu chaikaM nasantyajet || iti sa~NgrahaH || 4|| iti AnandanidhiTIkAyAM chaturthakaNDikA samAptA | \section{atha pa~nchamakaNDikA |} \ldq{}tataH prasanno bhagavAn shrIrAmaH prAha sha~Nkaram\rdq{} iti pUrvoktaM shrutvA kena prakAreNa bhagavAn prasIdatIti taM prashnaM praShTuM pa~nchamakaNDikArambhaH | shrIrAmaprasannakaraNopAyampR^ichChati, IshvarAnugR^ihItasyabrahmavidyAsambhavAt | taduktam\- IshvarAnugrahAdeva puMsAmadvaitavAsanA | mahAbhayaparitrANAddvitrANAmevajAyate || iti | atheti | atha hainaM bharadvAjo yAj~navalkyamuvAcha\-atha kairmantraiH stutaH shrIrAmaH prIto bhavati svAtmAnaM darshayati, tanno brUhi bhagavanniti | sa hovAcha yAj~navalkyaH\-shrIrAmeNaivaM shikShito brahmA punaretayA gAthayA namaskaroti | vishvAdhAraM mahAviShNuM nArAyaNamanAmayam | pUrNAnandaikavij~nAnaM para~njyotiH svarUpiNam | manasA saMsmaran brahmA tuShTAva parameshvaram || OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAnadvaitaparamAnandAtmA, yaH paraM brahma bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yashchA.akhaNDaikarasAtmA bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yashcha brahmAnandAmR^itaM bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yastArakaM brahma bhUrbhuvasvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yashcha brahmA viShNurIshvaro yaH sarvadevAtmA bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn ye sarve vedAH sA~NgAH sashAkhAH sapurANA bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yo jIvAtmA bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yashcha sarvabhUtAntarAtmA bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn ye devAsuramanuShyAdibhAvA bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn ye matsyakUrmAdyavatArAH bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yashcha prANo bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yo.antaHkaraNachatuShTayAtmA bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yashcha yamo bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yashchAntako bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yashcha mR^ityurbhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yashchAmR^itaM bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yAni pa~ncha mahAbhUtAni bhUrbhuvaH svastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yaH sthAvaraja~NgamAtmA bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn ye pa~nchAgnayo bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yaH saptavyAhR^itayo bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhavagAn yA vidyA bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yA sarasvatI bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yA lakShmIrbhUrbhuvaH svastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yA gaurI bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yA jAnakI bhUrbhuvaHstastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yachcha trailokyaM bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yashcha sUryo bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yashcha somo bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yAni nakShatrANi bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn ye cha navagrahA bharbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn ye chAShTau vasavo bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn ye chAShTau lokapAlA bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn ye chaikAdasha rudrA bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn ye dvAdashAdityA bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yashcha bhUtaM bhavyaM bhaviShyat bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yo brahmANDasyA.antarbahirvyApnoti virAT bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yo hiraNyagarbho bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yA prakR^itibhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yashvo~NkAro bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo shrIrAmachandraH sa bhagavAn yAshchatasro.ardhamAtrA bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yashcha paramapuruSho bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yashcha maheshvaro bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yashcha mahAdevo bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn ya OM namobhagavate vAsudevAya mahAviShNurbhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yaH paramAtmA bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yo j~nAnAtmA bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH | OM yo vai shrIrAmachandraH sa bhagavAn yaH sachchidAnandAdvaitaikarasAtmA bhUrbhuvaHsvastasmai vai namo namaH || ityetairbahmA saptachatvAriMshanmantrairnityaM devaM stauti tatra tasya devaH prIto bhavati, svAtmAnaM darshayati | tasmAdya etairmantrairnityaM devaM stauti sa devaM pashyati, so.amR^itatvaM gachChati so.amR^itatvaM gachChatIti || ityatharvaNarahasye shrIrAmottaratApanIyopaniShat samAptA | ete mantrAH shrInR^isiMhapUrvatApinIye dvAtriMshavyUhe | tathA atharvaNashirasi rudropaniShadi atrApi nAnApAThakramA dR^iShTAH shrIrAmachandrAnugrahavadbhirbahudhA parishodhitAH pAThakramabha~NgabhayAllikhitA vij~neyAH | ebhistu sarvAtmakatvaM shrIrAmachandrasyochyate | tatra tasyeti, tasya\-brahmaNaH | sa devaM pashyatIti, devaM\-shrIrAmaM sAkShAdAtmani kR^ipayA bahirapi cha pashyati | amR^itatvamiti, mokShaM gachChati\-prApnoti | granthasamAptiM darshayati\-ityarthavaNarahasye shrIrAmottaratApinIyopaniShatsamApteti || sammantryAmalatArakeNamanunAdigbandhadR^iShTyA.a.arhiyA rudropendramarudgaNAdisahitairgopyA viri~nchyAdibhiH | vyaktA.a.anandavanoddhR^itA.a.ashu paramAnandena yA sambhR^itA tAmAnandanidhiM nidhAya hR^idaye nandanturAmapriyAH || yasyAM bhaktirviraktirvividhashamadamaprAptiraprAptirantarduHkhasyaitAni ratnAnyakhilasukR^itinAM yAnti lAbhAya bhUpau | vidyA.ambhodhipravR^iddhipravarataramahAbodhachandrodayAdyAmAnandA.a.adyAM nidhiM tAM nidadhatu hR^idaye tadvidaH sarvakAlam || vishveshapAdapadmotthamakarandaughabindubhiH | ra~njitAyAM sadA kAshyAM TIkA.a.anandabanaiH kR^itA || yasyopadeshadIdhityA tArakaM brahma kAshate | kAshyAM kAshInivAsAya namastasmai pinAkine || nAhaM mAMsaM nachA.asthIni dehAdanyo.aparo hyaham | iti bhAvAnurUpeNa vyavahAreNamuchyate || iti shrIrAmachandracharaNAnugR^ihItaparamahaMsaparivrAjakAchAryAnandavanavirachitA shrIrAmottaratApinIyopaniShadAnandanidhiTIkA samAptA | || samAptashchA.ayaM granthaH || ## Swami Anandavana has not commented on the last chapter of Ramauttaratapini upanishad, i.e. Mantraraj Mahatmya. Encoded and proofread by Mrityunjay Pandey \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}