% Text title : Tattvapurushashtakam samIkShaNasahitam % File name : tattvapuruShAShTakamsamIkShaNam.itx % Category : vishhnu, viShNu, article, pradIptakumArananda, aShTaka, misc, krishna % Location : doc\_vishhnu % Author : (Copyright) Pradipta Kumar Nanda, Kendrapara, Orissa pknanda65 at gmail.com % Transliterated by : Pradipta Kumar Nanda pknanda65 at gmail.com % Proofread by : Pradipta Kumar Nanda % Acknowledge-Permission: (Copyright) Pradipta Kumar Nanda % Latest update : August 21, 2026 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Tattvapurushashtakasya Ekam Darshanika-Sahityika-Samikshanam ..}## \itxtitle{.. tattvapuruShAShTakasya\-ekaM dArshanika\-sAhityika\-samIkShaNam ..}##\endtitles ## \section{prastAvanA} pro. pradIptakumAranandena virachitaM \ldq{}tattvapuruShAShTakam\rdq{} bhagavataH shrIjagannAthasya tAttvika.n, AdhyAtmika.n, bhaktiparakaM cha svarUpaM prakAshayati | asmin stotre shrIjagannAthaH kevalaM viShNurUpeNa vA kR^iShNarUpeNa vA na nirUpitaH, apitu puruShottamaH, dArubrahma, vedAntavedyaH, brahmasvarUpaH, samastadarshanasamanvitaH paramapuruShaH iti bahumukhena pratipAditaH | asyAShTakasya visheShatA tu na kevalaM bhagavadbhaktiH, api tu tattvachintanasya, purIkShetrasya sA.nskR^itikavaishiShTyasya, jagannAthIyaparamparAyAH, vaiShNava\-shAkta\-shaiva\-sarvadarshanasamanvayasya cha sundaraH samanvayaH asti | pratyekasya shlokasya ante prayukta.n\- \ldq{}sajjIbhUtasapakShatattvapuruShe rAjIvanetre manaH || \rdq{} iti dhruvapadaM sampUrNasya kAvyasya dArshanikaM kendrabinduM nirmAti | kaviH svamanaH kamalanayanasya tattvapuruShasya charaNayoH sthirIkartumichChati | \section{1\. prathamashlokasya dArshanikasamIkShaNam} AjIve yadi durgatiH pravidhinA yAjishcha nIlAchale vyAjI mA bhava vAsudeva bhagavan vAjIva kAryaM chara | rAjIbhUtasamastadarshanapure chAbjau chiraM sundare sajjIbhUtasapakShatattvapuruShe rAjIvanetre manaH || prathamashloke kavinA mAnavIyajIvanasya durgatiH, karmavidhAnam, nIlAchalasya pAvanatA cha sUchitA | \ldq{}vAsudeva\rdq{} iti sambodhanaM bhagavantaM shrIkR^iShNa\-viShNutattvena saha sambadhnAti | atra \ldq{}samastadarshanapure\rdq{} iti padaM visheShatayA vichAraNIyam | jagannAthapurI kevalaM tIrthakShetraM na, apitu vividhabhAratIyadarshanAnAM samanvayabhUmiriva kavinA kalpitA | vaiShNavamata.n, shAktamata.n, shaivamata.n, bauddha\-jainaparamparA, vedAntaH ityAdInAM vividhadR^iShTInAM madhye jagannAthatattvaM ekaM vyApakaM samanvayakendratvena pratibhAti | ataH asya shlokasya mUlabhAvaH\-anekadarshanAnAM madhye ekasya paramasatyasya anveShaNam iti | \section{2\. dvitIyashlokasya dArshanikasamIkShaNam} kruddho mA bhava he vishuddhahR^idaya premAmbudhArAdhara vR^iddho.ahaM ghanaghoraduHkhajaladhau ruddhIkR^ito mAnavaH | shuddhIbhAvarasAvalau nijasukhe baddho mahAdArave sajjIbhUtasapakShatattvapuruShe rAjIvanetre manaH || asmin shloke jIvasya sa.nsAraduHkhAnubhavaH tathA bhagavataH karuNAmayasvarUpaM pratipAdyate | kaviH svAtmAnaM \ldq{}ghanaghoraduHkhajaladhau ruddhIkR^itaH mAnavaH\rdq{} iti varNayati | ayaM sa.nsArasAgarasya rUpakaprayogaH | bhagavAn tu\- \ldq{}premAmbudhArAdharaH\rdq{} iti visheShitaH | saH premarUpAmR^itadhArAM vahati | ataH jIvasya duHkhasya pratipakSharUpeNa bhagavataH premasvarUpaM pratiShThApyate | \ldq{}shuddhIbhAva\rdq{}, \ldq{}nijasukha\rdq{} ityAdipadAni AtmashuddheH tathA paramasukhasya dyotakAni | atra bhaktimArgasya antimaM phalam AtmashuddhiH tathA bhagavatsAnnidhyajanitaM paramAnandaM manyate | \section{3\. tR^itIyashlokasya dArshanikasamIkShaNam} jIvI tatpadapa~NkajAmR^itasukhe sevI kalAvAmane devIdakShiNakAlikApriyatanau dhAvI sadA shArade | bhAvI shrIharikIrtane.atinipuNe AbhIravAmApriye sajjIbhUtasapakShatattvapuruShe rAjIvanetre manaH || ayaM shlokaH sampUrNAShTake visheShadArshanikamahattvaM vahati | atra ekasminneva padye hariH, vAmanaH, dakShiNakAlikA, shAradA, harikIrtanam ityAdInAM nirdeshaH dR^ishyate | ataH kavinA bhagavattattvaM ekasya sampradAyasya parisare na sImitam | shakti, viShNu, sarasvatI tathA bhaktimArgAH parasparaM sambaddhAH iti bhAvaH prakAshyate | visheShataH\- \ldq{}devIdakShiNakAlikApriyatanau\rdq{} ityanena shAktatattvasya, tathA\- \ldq{}shrIharikIrtane\rdq{} ityanena vaiShNavabhakteH samanvayaH dR^ishyate | evaM atra j~nAna.n, shaktiH, bhaktiH iti trayasya AdhyAtmikasamanvayaH pratipAditaH | \section{4\. chaturthashlokasya sAhityika\-sA.nskR^itikasamIkShaNam} haTTe sAdumahAprasAdamadhure paTTe mahADambare goShThe suShThumahIpurIpriyatame preShThapriye gaurave | shreShThe kaShTahare purANapuruShe shrIrAjarAjeshvare sajjIbhUtasapakShatattvapuruShe rAjIvanetre manaH || asmin shloke purIkShetrasya laukika\-sA.nskR^itikaM dhArmikaM cha svarUpaM pratyakShatayA chitritam | \ldq{}haTTam\rdq{}, \ldq{}mahAprasAdaH\rdq{}, \ldq{}paTTam\rdq{}, \ldq{}goShThaH\rdq{}, \ldq{}purI\rdq{} ityAdIni padAni jagannAthasa.nskR^iteH sAmAjikajIvanaM smArayanti | visheShataH mahAprasAdaH kevalaM khAdyapadArthaH na, api tu jagannAthaparamparAyAM samatA, prasAdatva.n, sAmudAyikaikatA cha sUchayati | \ldq{}purANapuruShe shrIrAjarAjeshvare\rdq{} ityanena bhagavAn jagannAthaH sanAtanaH paramapuruShaH, sarvAdhipatiH cha iti pratipAditaH | ataH asya shlokasya vaishiShTya.n\-lokasa.nskR^iteH AdhyAtmikIkaraNam | \section{5\. pa~nchamashlokasya karma\-brahmaviShayakasamIkShaNam} chintAchitritabhAvarAjyanichaye prArabdhakarmakShaye sarvAnandakadambake.astu nitarAM tadArubrahmadhvanau | kShetre shrIpuruShottame pratidinaM ra~NgAdharaprA~NgaNe sajjIbhUtasapakShatattvapuruShe rAjIvanetre manaH || asmin shloke prArabdhakarmakShayaH iti vedAntasambaddhaH gambhIraH siddhAntaH dR^ishyate | jIvaH prArabdhakarmaNA sa.nsArachakre pravartate; tasya karmakShayena paramashAntiH tathA AnandaprAptiH sambhavati | visheShamahattvapUrNaM padam\- \ldq{}dArubrahma\rdq{} iti | jagannAthatattvasya vaishiShTyameva yat paramabrahma dArumaye vigrahe anubhUyate | nirguNasya brahmaNaH saguNadAruvigraharUpeNa bhaktAnAM sAkShAtkAraH bhavati iti bhAvaH | ataH atra\- brahma \-\-\- dAru \-\-\- vigraha \-\-\- darshana \-\-\- AnandaH iti AdhyAtmikaparamparA kalpayituM shakyate | \section{6\. ShaShThashlokasya rathayAtrAviShayakasamIkShaNam} saundarye baDadANDamaNDitasukhe shrInandighoShe rathe brahmAnandarasAmR^ite hR^idi sadA vedyAM manomohane | divye shrIshubhaguNDichArasamaye veshe mahAhATake sajjIbhUtasapakShatattvapuruShe rAjIvanetre manaH || atra jagannAthasya rathayAtrA AdhyAtmikadR^iShTyA vyAkhyAyate | \ldq{}baDadANDa\rdq{}, \ldq{}nandighoSha\rdq{}, \ldq{}guNDichA\rdq{} ityAdIni padAni purIrathayAtrAyAH dR^ishyaM nirmimanti | kintu kavinA rathayAtrA kevalaM laukikaH utsavaH na svIkR^itA | sA\- \ldq{}brahmAnandarasAmR^itam\rdq{} iti AdhyAtmikAnubhavena sambaddhA | rathaH atra kevalaM vAhanaM na, api tu jIvasya AdhyAtmikayAtrAyAH pratIkatvena api vyAkhyAtuM shakyate | bhagavAn rathArUDhaH san bhaktasya antaHkaraNaM prati AgachChatIva | ataH ayaM shlokaH lIlA, utsava tathA brahmAnandasya samanvayaM karoti | \section{7\. saptamashlokasya advaitavedAntasamIkShaNam} mAyAmohavikArajAlavigame svAntasthadIpotsave shAnte chetasi yoginAM hR^idi sadA brahmasvarUpe harau | nIlAdrIshapadAravindayugale sudurlabhe darshane sajjIbhUtasapakShatattvapuruShe rAjIvanetre manaH || ayaM shlokaH aShTakasya gambhIratameShu dArshanikashlokeShu anyatamaH | \ldq{}mAyA\rdq{}, \ldq{}moha\rdq{}, \ldq{}vikAra\rdq{}, \ldq{}shAntachitta\rdq{}, \ldq{}yoginAM hR^idayam\rdq{}, \ldq{}brahmasvarUpa\rdq{} ityAdIni padAni spaShTatayA vedAntIyabhUmikAM sUchayanti | \ldq{}mAyAmohavikArajAlavigame\rdq{} iti padena avidyAjanitasya sa.nsArabandhasya nivR^ittiH sUchitA | tataH\- \ldq{}svAntasthadIpotsave\rdq{} iti atyantasundaraM rUpakam | antaHkaraNe j~nAnaprakAshasya udayaH dIpotsavarUpeNa chitritaH | ante bhagavAn\- \ldq{}brahmasvarUpe harau\rdq{} iti kathitaH | anena saguNabhagavataH brahmatvaM pratipAdyate | \section{8\. aShTamashlokasya dArshanikaparipAkaH} dvaitadhvAntavinAshane shrutipathe lAvaNyalIlAdhare sarvasmin samaye rameshasharaNe vedAntavedye prabhau | chApe chandanapArvaNe madhumaye kaivalyadAneshvare sajjIbhUtasapakShatattvapuruShe rAjIvanetre manaH || aShTamashlokaH sampUrNasya kAvyasya dArshanikapariNatiM pradarshayati | \ldq{}dvaitadhvAntavinAshanam\rdq{} iti padaM visheShataH ullekhanIyam | dvaitasya andhakAratva.n, brahmaj~nAnasya prakAshatvaM cha atra rUpakadvArA sUchitam | tataH\- \ldq{}vedAntavedye prabhau\rdq{} ityanena bhagavAn vedAntena j~neyaH paramAtmA iti pratipAdyate | ante\- \ldq{}kaivalyadAneshvare\rdq{} iti mokShatattvasya spaShTaH nirdeshaH | ataH sampUrNAShTakasya yAtrA bhakteH Arabhya kaivalyaprAptau paryavasyati | \section{9\. dhruvapadasya visheShamahattvam} pratyekasya shlokasya ante\- \ldq{}sajjIbhUtasapakShatattvapuruShe rAjIvanetre manaH || \rdq{} iti padyA.nshaH punarAvartate | ayaM kevalaM punaruktiH na, api tu sampUrNasya aShTakasya dArshanikadhruvabinduH | kaveH manaH sa.nsArasya vividhaviShayeShu bhramitvA antataH ekasmin paramapuruShe sthirIbhavati | tasmAt asya dhruvapadasya bhAvaH\- \ldq{}samastatattvAnAM samanvite, kamalanayane paramapuruShe eva mama manaH sthiraM bhavatu | \rdq{} iti grahaNIyaH | \section{10\. sAhityikavaishiShTyam} asya kAvyasya sAhityikavaishiShTyaM mukhyatayA nimnalikhiteShu dR^ishyate\- (ka) anuprAsaH \ldq{}AjIve\rdq{}, \ldq{}yAjiH\rdq{}, \ldq{}vyAjI\rdq{}, \ldq{}vAjIva\rdq{}, \ldq{}rAjI\rdq{}, \ldq{}sajjI\rdq{}, \ldq{}rAjIva\rdq{} ityAdipadAnAM punarAvR^ittyA vishiShTaH varNAnuprAsaH nirmitaH | (kha) dhruvapadaprayogaH ekasya pAdasya sarvatra punarAvR^ittyA gItikAvyasya prabhAvaH utpannaH | (ga) rUpakAla~NkAraH \ldq{}duHkhajaladhiH\rdq{}, \ldq{}premAmbudhArA\rdq{}, \ldq{}svAntasthadIpotsavaH\rdq{}, \ldq{}dvaitadhvAntam\rdq{} ityAdayaH prayogAH rUpakAtmakaM saundaryaM janayanti | (gha) pratIkayojanA rathaH, dArubrahma, mahAprasAdaH, nIlAchalaH, guNDichA, kamalanayanam ityAdIni pratIkAni laukikAt AdhyAtmikaM prati gamanaM sUchayanti | (~Na) samanvayabhAvanA vaiShNava, shAkta, vedAntIya tathA lokadhArmikatattvAnAM samanvayaH asya kAvyasya maulikaM vaishiShTyam | \section{11\. dArshanikadR^iShTyA aShTakasya kramavikAsaH} asya aShTakasya antargataM dArshanikavikAsaM nimnarUpeNa nirUpayituM shakyate\- prathamashlokaH \- samastadarshanasamanvayaH | dvitIyashlokaH \- jIvaduHkhaM bhagavatkR^ipA cha | tR^itIyashlokaH \- shakti\-bhakti\-j~nAnasamanvayaH | chaturthashlokaH \- jagannAthasa.nskR^itiH | pa~nchamashlokaH \- karma, dArubrahma, puruShottamakShetram | ShaShThashlokaH \- rathayAtrA tathA brahmAnandaH | saptamashlokaH \- mAyAnivR^ittiH tathA brahmasAkShAtkAraH | aShTamashlokaH \- dvaitavinAshaH, vedAntabodhaH, kaivalyam | ataH sampUrNasya kAvyasya dArshanikagatirevam\- darshanasamanvayaH \-\-\- bhaktiH \-\-\- shuddhiH \-\-\- dArubrahma \-\-\- brahmAnandaH \-\-\- mAyAnivR^ittiH \-\-\- brahmaj~nAnam \-\-\- kaivalyam | upasa.nhAraH samagratayA dR^iShTvA \ldq{}tattvapuruShAShTakam\rdq{} na kevalaM shrIjagannAthasya stutikAvyam, api tu jagannAthatattvasya dArshanikaM kAvyAtmakaM vyAkhyAnam iti vaktuM shakyate | kavinA shrIjagannAthaH\- vAsudevaH, purANapuruShaH, dArubrahma, brahmasvarUpaH, yogihR^idayasthitaH, vedAntavedyaH, kaivalyadAneshvaraH iti bahuvidharUpeNa anubhUtaH | asya kAvyasya mUlasandeshaH asti yat\- ekameva paramaM tattvaM vividhaiH darshanaiH, sampradAyaiH, sAdhanamArgaiH, lIlArUpaiH cha anubhUyate | tasyaiva samanvitasya paramapuruShasya shrIjagannAthasya charaNAravinde manaH sthiraM bhavet | ataH \ldq{}tattvapuruShAShTakam\rdq{} iti nAmakaraNamapi sArthakaM bhavati | \ldq{}tattvapuruShaH\rdq{} atra kevalaM devatAvisheShasya nAma na, api tu samastadarshanAnAM samanvayena anubhUyamAnasya parabrahmaNaH shrIjagannAthasvarUpasya dArshanikasa.nj~nA iti svIkaraNIyam | \-\- pro\. pradIptakumAranandaH (sevAnivR^ita) shrIjagannAthasaMskR^itavishvavidyAlayaH, purI ## Written by Dr. Pradipta Kumar Nanda, Kendrapara, Orisa pknanda65 at gmail.com Retd.Head, Dept.of Sarvadarshan SJSV,Puri \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}