% Text title : Yogasudhakarah Yogasutravrrittih % File name : yogasudhAkaraH.itx % Category : yoga, sUtra, vyAkhyA % Location : doc\_yoga % Author : sadAshivendrasarasvati % Proofread by : Sujal % Description/comments : Needs proofreading % Latest update : October 9, 2026 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Yogasudhakaro Nama Yogasutravrittih ..}## \itxtitle{.. yogasudhAkaro nAma yogasUtravR^ittiH ..}##\endtitles ## \section{shrIsadAshivendrasarasvatyA virachitAyAM} || OM shrIparamAtmane namaH || yadbhAvanAdavApIyaM pratyakchitiranAmayA | kleshakarmAdyasaMspR^iShTaM tamIshaM ka~nchanAbhaje || 1 || shrImatpata~njalestasya padadvandvamaninditam | vande yena manaHkAyavAchAM shuddhirakAryasau || 2 || vidyAratnaM mayA labdhaM yatkR^ipApAravAridheH | vande tAnvibudhairvandyAnvandakAnandadAngurUn || 3 || shrImaddeshikavaktrAbjAnnishamyAtha viloDya tAm | phaNIndrabhaNiteH kAchidvR^ittirArabhyate mayA || 4 || \section{1\. samAdhipAdaH |} iha khalu bhagavAnpata~njaliH prekShAvatpravR^ittyaupayikaM shAstrapratipAdyaM darshayati \- 1\.1\. atha yogAnushAsanaM 1\.1\. atha yoga\-anushAsanam || ##1.1## || atra athashabdaH ArambhArthaH, arthAnma~NgalArthashcha | \ldq{}yuja samAdhau\rdq{} iti dhAtoryogaH samAdhiH##;## tasyAnushAsanaM hairaNyagarbhe shAstramanusR^itya shiShyate vyAkhyAyate sasAdhanaH saphalaH samAdhiranenetyanushAsanaM shAstram | tathA cha kasmaichitkaivalyakAmAya pratipAdyayogapratipAdakaM shAstramArabhyata ityakSharArthaH | tatra samAdhirdvividhaH sampraj~nAto.asampraj~nAtashcheti | sa cha chittasya dharmaH | chittaM hi triguNAtmakatvAtpa~nchabhUmyupetam | bhUmayashcha \- kShiptaM mUDhaM vikShiptamekAgraM niruddhamiti | tatra \- rajasA viShayeShu kShipyamANaM kShiptaM##;## tamasA nidrAlasyAdivR^ittimanmUDhaM##;## IShadrajastamaHsaMspR^iShTena sattvena kAdAchitkadhyAnayuktatayA kShiptAdvishiShTaM vikShiptaM##;## vidhUtarajastamomalena shuddhasattvenaikAgramekatAnaM##;## prashAntasakalavR^ittikaM saMskArasheShaM niruddham | evaM cha AdyabhUmitrayaparityAgenAvashiShTabhUmidvayopetasya chittasya samAdhidvayaM dharma iti vivekaH || 1\.1 || adhunA dvividhasya samAdheH sAdhAraNaM lakShaNaM lakShayati \- 1\.2\. yogashchittavR^ittinirodhaH 1\.2\. yogaH\-chitta\-vR^itti\-nirodhaH || ##1.2## || rajastamovR^ittyornirodho yoga ityarthaH | ataH sAttvikavR^ittisattve.api sampraj~nAte nAvyAptiH || 1\.2 || nanu buddhivR^ittisvabhAvAyAshchitishaktervR^ittinirodhe kathaM sthitirityAsha~NkyAha \- 1\.3\. tadA draShTuH svarUpe.avasthAnaM 1\.3\. tadA draShTuH svarUpe\-avasthAnam || ##1.3## || yadA sarvAsAM vR^ittInAM nirodhaH, tadA dra draShTushchitishakteH svAbhAvike svarUpe sthitiH kusumApagame sphaTikamaNerivetyarthaH | chitishakteshchaitanyamAtraM svabhAvo na vR^ittaya iti bhAvaH || 1\.3 || nanu tarhi vyutthAne chitishakteH svarUpAtprachyutiH syAdityatrAha \- 1\.4\. vR^ittisArUpyamitaratra 1\.4\. (vR^itti\-sArUpyam)\-itaratra || ##1.4## || yadyapi nirvikArA chitishaktiH sadA svarUpa evAvatiShThate, tathApi nirodhAdanyatra vR^ittiShUtpadyamAnAsu tatra chitichChAyAyAM pratibimbitAyAM tadavivekAttattAdAtmyamApanneva chitishaktirbhavati japArakta iva sphaTikaH | ato na svarUpAtprachyutiH | na hi lauhityabhramasamaye samasti sphaTikamaNeravadAtasvabhAvAtprachyutiriti bhAvaH | etena sUtradvayenArthAdyannirodhe chitishaktiH svarUpapratiShThA yadvyutthAne svarUpApratiShTheva bhavati tachchittamiti dvitIyasUtragatachittapadaM vyAkhyAtaM bhavati || 1\.4 || adhunA niroddhavyAnAM vR^ittInAmiyattAmAha \- 1\.5\. vR^ittayaH pa~nchatayyaH kliShTA.akliShTAH 1\.5\. vR^ittayaH pa~nchatayyaH kliShTA\-akliShTAH || ##1.5## || pa~ncha tayabarthA avayavA vakShyamANAH pramANAdayo yAsAM sAmAnyavR^ittInAM tAH pa~nchatayyo vR^ittayashchittasya pariNAmAH | bahuvachanaM tu maitrAdipuruShabahutvAbhiprAyeNa | tAH kIdR^ishyaH ? kliShTA akliShTAH##;## vakShyamANaiH kleshaiH saMshliShTAH svarUpApratiShThApratyayAH kliShTAH, tairasaMshliShTAH svarUpapratiShThApratyayAH akliShTAH | yadyapi pa~nchasveva kliShTAnAmakliShTAnAM chAntarbhAvaH, tathApi kliShTA eva niroddhavyA iti mandabuddhiM vArayituM tAbhiH sahAkliShTA apyudAhR^itAH || 1\.5 || atha nAmadheyalakShaNAbhyAM vR^ittIrvishadayituM sUtraShaTkamAchaShTe \- 1\.6\. pramANaviparyayavikalpanidrAsmR^itayaH 1\.6\. pramANa\-viparyaya\-vikalpa\-nidrA\-smR^itayaH || ##1.6## || ato.aparA vR^ittirna samastItyuddeshasUtrasya phalam || 1\.6 || 1\.7\. pratyakShAnumAnAgamAH pramANAni 1\.7\. pratyakSha\-anumAnA\-AgamAH pramANAni || ##1.7## || trINyeva pramANAnIti bhAvaH | vR^ittAvaj~nAtArthAvagAhI chitishakteH pratibimbaH pramA | tatkaraNaM vR^ittiH pramANam | tattvaM pramANasAmAnyalakShaNam | tatra chakShurAdidvArA vyaktivisheShanirdhAraNI chittavR^ittiH pratyakShapramANam | tadAkAravR^ittau chitishakteH pratibimbaH pratyakShapramA | evaM dhyAnasamAdhidvArA chitishaktivisheShAvadyotikA sampraj~nAtAkhyA chittavR^ittiH pratyakShapramANam | j~nAtA chitishaktiH phalam | li~Ngaj~nAnadvArA li~NgisAmAnyanirdhAraNI vR^ittiranumAnam | tatra pratibimbo.anumitiH | padArthaj~nAnadvArA vAkyArthAvagAhinI vR^ittirAgamaH | tatra pratibimbaH shAbdaH | anumAnAgamAvubhayatra samAnAviti pR^itha~N nodAhR^itau || 1\.7 || 1\.8\. viparyayo mithyAj~nAnamatadrUpapratiShThaM 1\.8\. viparyayaH mithyA\-j~nAnam\-atadrUpa (a\-tad\-rUpa)\-pratiShTham || ##1.8## || viparyaya iti lakShyanirdeshaH | mithyAj~nAnaM bAdhAnantaraM vyavahArAjanakaM yat atadrUpapratiShThaM tasyArthasya yadrUpaM pAramArthikaM svarUpaM tatrApratiShThitaM tadanavagAhi | tattvaM lakShaNam | ato na vikalpe.ativyAptiH, tasya bAdhitatve.api keShA~nchitpaNDitAnAM vyavahArajanakatvAt | nApi saMshaye, tasyApi lakShyatvAt || 1\.8 || 1\.9\. shabdaj~nAnAnupAtI vastushUnyo vikalpaH 1\.9\. shabda\-j~nAna\-anupAtI vastu\-shUnyaH vikalpaH || ##1.9## || \ldq{}rAhoH shiraH\rdq{} iti shabdashravaNAnantaraM jAyamAnA vastushUnyA vR^ittirvikalpaH | ato vAkyArthagocharavR^ittau nAtivyAptiH, tasyA vastushUnyatvAbhAvAt | nApi viparyaye, tasya shabdaj~nAnAnanupAtitvAt || 1\.9 || 1\.10\. abhAvapratyayAlambanA vR^ittirnidrA 1\.10\. abhAva\-pratyaya\-AlambanA vR^ittiH\-rnidrA || ##1.10## || vastvabhAvaH pratIyate yasminnAvArake tamasi sati, tattamo.abhAvapratyayaH | taM viShayIkurvatI vR^ittirnidrA | tasyAH \ldq{}sukhamahamasvApsaM na ki~nchidavediSham\rdq{} iti smaraNasyAnubhavapUrvakatvAdvR^ittitvam || 1\.11\. anubhUtaviShayA.asampramoShaH smR^itiH 1\.11\. anubhUta\-viShaya\-asampramoShaH smR^itiH || ##1.11## || anubhUtasya pitrAdeH asampramoShaH tadanubhavajanyamanusandhAnaM smR^itirityarthaH | etena vR^ittaya ityAdyanubhUtaviShayetyantena sUtrasaptakena dvitIyasUtragatavR^ittipadaM vyAkhyAtaM bhavati | ito.avashiShTena pAdena nirodhapadamarthAdvyAkhyAyata iti draShTavyam || 1\.11 || adhunA pa~nchavidhavR^ittinirodhopAyamAha \- 1\.12\. abhyAsavairAgyAbhyAM tannirodhaH 1\.12\. abhyAsa\-vairAgyAbhyAM tat\-nirodhaH (tad\-nirodhaH)|| ##1.12## || chittasya nisargatonirgatasragAdigocharavR^ittisaritpUraM vairAgyeNa vinivArya samAdhyabhyAsena prashAntapravAhaH sampAdyate | atastadubhayanibandhano nirodha ityarthaH || 1\.12 || nanu japAdAvAvR^ittilakShaNo.abhyAso vidhAtuM pAryate##;## ko nAma nirodhe.abhyAsa ityata Aha \- 1\.13\. tatra sthitau yatno.abhyAsaH 1\.13\. tatra sthitau yatna\-abhyAsaH || ##1.13## || tatra tayormadhye | sthitirnaishchalyaM nirodhaH, tatra | \ldq{}charmaNi dvIpinaM hanti\rdq{} itivannimittArtheyaM saptamI | evaM cha sthitinimittako yatno mAnasa utsAhaH svata eva bahiHpravAhashIlaM chittaM sarvathA nirotsyAmItyevaMvidha utsAha AvartyamAno.abhyAsa ityuchyate || 1\.13 || nanvadyatanAbhyAsaH svayamadR^iDhaH sannanAdisa~nchitavyutthAnasaMskArAnkathamabhibhavedityAsha~NkyAha \- 1\.14\. sa tu dIrghakAlanairantaryasatkArAsevito dR^iDhabhUmiH 1\.14\. saH tu (dIrgha\-kAla)\-nairantarya\-satkAra\-Asevito dR^iDha\-bhUmiH || ##1.14## || yadi divasairmAsairvA samAdhisiddhiM vA~nChet, tadA \ldq{}vidyamAnAshchatvAra eva vedAH##;## tAnadhyetuM gatasya mANavakasya pa~ncha divasA atItAH##;## nAdyApyasau samAgataH\rdq{} iti mUDhavachanAnusAryevAyaM yogI syAt | ataH saMvatsarairjanmabhirvA dIrghakAlaM yoga AsevitavyaH | tathA cha smaryate \- \ldq{}anekajanmasaMsiddhastato yAti parAM gatim\rdq{} iti | yadi chiramAsevyamAno.api vichChidya vichChidyAsevyeta, tarhyutpadyamAnA yogasaMskArAH samanantarabhAvivichChedakAlInairvyutthAnasaMskArairabhibhUyeran | ato nirantaramAsevitavyaH | satkAra AdaraH | anAdare layavikShepakaShAyAdayaH prasajjeran | tasmAdAdareNAsevitavyaH | dIrghakAlAditraividhyenAsevitasya samAdherdR^iDhabhUmitvaM nAma prabalataraduHkhenApi chAlayitumashakyatvam | tachcha smaryate \- \ldq{}yasminsthito na duHkhena guruNApi vichAlyate\rdq{} iti || 1\.14 || atha vairAgyaM dvividhamaparaM paraM cheti | aparaM cha yatamAnavyatirekaikendriyavashIkArabhedena chaturvidham | tatrAdyatrayamarthAtsUchayansAkShAchchaturthamAha \- 1\.15\. dR^iShTAnushravikaviShayavitR^iShNasya vashIkArasa.nj~nA vairAgyaM 1\.15\. dR^iShTa\-anushravika\-viShaya\-vitR^iShNasya vashIkAra\-sa.nj~nA vairAgyam || ##1.15## || srakchandanAdayo viShayA dR^iShTAH | vedoktasvargAdaya AnushravikAH | tatrobhayatrApi satyAmapi tR^iShNAyAM vivekatAratamyena yatamAnAdivairAgyatrayaM bhavati | yatamAnatvaM nAma \ldq{}asmi~njagati kiM sAraM kimasAramiti gurushAstrAbhyAM vij~nAsyAmi\rdq{} ityudyogaH | svachitte pUrvaM vidyamAnAnAM doShANAM madhye.abhyasyamAnena vivekenaitAvantaH pakvA etAvanto.avashiShTA iti vivechanaM vyatirekaH | dR^iShTAnushravikaviShayapravR^itterduHkhAtmakatvabodhena tAM pravR^ittiM parityajya manasyautsukyamAtreNa tR^iShNAsthApanamekendriyatvam | vitR^iShNatvaM vashIkAraH | tadidamaparaM vairAgyamaShTA~Ngayogapravartakatvena sampraj~nAtasyAntara~NgaM, asampraj~nAtasya tu bahira~Ngam || 1\.15 || atha tasyAntara~NgaM paravairAgyamAha \- 1\.16\. tatparaM puruShakhyAterguNavaitR^iShNyaM 1\.16\. tat\-paraM puruSha\-khyAteH guNa\-vaitR^iShNyam || ##1.16## || sampraj~nAtasamAdhyAbhyAsapATavena guNatrayAtmakAtpradhAnAdviviktasya puruShasya khyAtiH sAkShAtkAraH##;## tasmAdasheShaguNatrayavyavahAre vaitR^iShNyaM yat, tatparaM vairAgyamityarthaH || 1\.16 || itthamabhyAsavairAgye nirUpya tatsAdhyaM samAdhimAha \- 1\.17\. vitarkavichArAnandAsmitArUpAnugamAt sampraj~nAtaH 1\.17\. vitarka\-vichAra\-Ananda\-asmitA\-rUpa\-anugamAt sampraj~nAtaH || ##1.17## || 1\.17\. savitarka\-savichAra\-sAnanda\-sAsmitA\-rUpa\-anugamAt sampraj~nAtaH || ##1.17## || (sa\-vitarka)(sa\-vichAra)(sa\-Ananda)(sa\-asmitA) samyakpraj~nAyate yena bhAvyaM vastu sa sampraj~nAtaH samAdhirbhAvanAvisheShaH | sa cha vitarkAdirUpaishchaturbhiranugamAchchaturvidhaH \- savitarkaH savichAraH sAnandaH sAsmita iti | tatra bhAvanayA bhAvyabhUtendriyagocharasAkShAtkAraH savitarkaH | pa~nchatanmAtrAntaHkaraNagocharasAkShAtkAraH savichAraH | rajastamoleshAnuviddhasattvapradhAnabuddhigocharasAkShAtkAraH sAnandaH | shuddhasattvapradhAnamahattattvagocharasAkShAtkAraH sAsmitaH | tatra vitarkavichAradvayaM grAhyam | Anando grahaNam | asmitAkhyo grahItA | teShu grAhyagrahaNagrahItR^iShu bhAvanotkarShaH sampraj~nAto yoga ityarthaH || 1\.17 || itthamaparavairAgyasAdhyaM sampraj~nAtaM nirUpya paravairAgyasAdhyamasampraj~nAtamAha \- (ittham\-apara\-vairAgya\-sAdhyaM sampraj~nAtam\-nirUpya para\-vairAgya\-sAdhyam\-asampraj~nAtam\-Ah) 1\.18\. virAmapratyayAbhyAsapUrvaH saMskArasheSho.anyaH 1\.18\. (virAma\-pratyaya\-abhyAsa)\-pUrvaH saMskAra\-sheShaH anyaH || ##1.18## || virAmo vR^ittyuparamaH, tasya pratyayaH kAraNaM vR^ittyuparamArthaH prayatnaH, tasyAbhyAsaH paunaHpunyena sampAdanaM, tatpUrvastajjanyaH sampraj~nAtAdanyaH saMskArasheShaH prashAntasakalavR^ittikasya chittasvarUpasya durlakShatvAtsaMskArarUpeNa yo.avashiShyate so.asampraj~nAta ityarthaH || 1\.18 || so.ayamasampraj~nAto dvividho bhavapratyaya upAyapratyayashcheti | tatrAdyo mokShyamANairheyaH | tamAha \- 1\.19\. bhavapratyayo videhaprakR^itilayAnAM 1\.19\. (bhava\-pratyayaH)videha\-prakR^itilayAnAM (prakR^iti\-laya)|| ##1.19## || bhavantyasmi~njantava iti bhavaH saMsAro.avidyAkhyaH, sa pratyayo heturyasya sa saMsAramUlo.asampraj~nAtaH | bhavantyasmi~njantava iti bhavaH saMsAro.avidyAkhyaH, sa cha bhUtendriyeShvAtmatvabhAvanayA vidhUtadehAnAM videhAnAM avyaktamahadaha~NkArapa~nchatanmAtreShu prakR^itiShvAtmatvabhAvanayA lInAnAM prakR^itilayAnAM bhavatyantavatphalaH | tadIyaM chittaM vivekakhyAtyabhAvAtsuptachittavallInamapyutthAya saMsAre patatIti bhAvaH || 1\.19 || atha mumukShubhirupAdeyamupAyapratyayamAha \- 1\.20\. shraddhAvIryasmR^itisamAdhipraj~nApUrvaka itareShAM 1\.20\. shraddhA\-vIrya\-smR^iti\-samAdhi\-praj~nApUrvakaH (praj~nA\-pUrvakaH)itareShAm || ##1.20## || mamAyaM yoga eva parapuruShArthasAdhanamiti pratyayaH shraddhA | sA chotkarShashravaNenopajAyate | utkarShashcha smaryate \- \ldq{}tapasvibhyo.adhiko yogI j~nAnibhyo.api mato.adhikaH | karmibhyashchAdhiko yogI tasmAdyogI bhavArjuna\rdq{} iti | tasyAM cha shraddhAyAmavasitAyAM vIryamutsAho bhavati \ldq{}sarvathA yogaM sampAdayiShyAmi\rdq{} iti | etAdR^ishotsAhena tadA tadAnuShTheyAni yogA~NgAni smaryante | tayA cha smR^ityA samyaganuShThitasamAdheradhyAtmaprasAde sati, R^itambharA praj~nodeti | tatpUrvakastatpraj~nApUrvako.asampraj~nAtasamAdhiH itareShAM videhaprakR^itilayebhyo.arvAchInAnAM yoginAMsidhyatItyarthaH || 1\.20 || itthaM paravairAgyasAdhyaM samAdhiM vidhAya tasya tAratamyena samAdheH shaighrayatAratamyamAha \- 1\.21\. tIvrasaMvegAnAmAsannaH 1\.21\. tIvra\-saMvegAnAma\-AsannaH || ##1.21## || saMvego vairAgyam | tadbhedAdyoginastrividhA mR^idusaMvegA madhyasaMvegAstIvrasaMvegAshcheti | tatra tIvrasaMvegAnAmAsannaH samAdhilAbhaH | alpenaiva kAlena samAdhirlabhyata ityarthaH || 1\.21 || tIvrasaMvegeShveva tAratamyamAha \- 1\.22\. mR^idumadhyAdhimAtratvAttato.api visheShaH 1\.22\. mR^idu\-madhya\-adhimAtratvAt\-tataH\-api visheShaH || ##1.22## || mR^idutIvro madhyatIvro.adhimAtratIvrashcha | teShvapyuttarottarasya tvarayA siddhirdraShTavyA | tadevamadhimAtratIvrasya dR^iDhabhUmAvasampraj~nAtasamAdhau labdhe sati, punarvyutthAtumashaktaM sanmano nashyati | tataH pratyakchitiH sve mahimni nirvighnaM nirantaramavatiShThata ityarthaH || 1\.22 || athAsannatamasamAdhilobha upAyAntaramupadarshayati \- 1\.23\. IshvarapraNidhAnAdvA 1\.23\. Ishvara\-praNidhAnAt\-vA || ##1.23## || Ishvaro vakShyamANalakShaNaH | tasminparamagurau praNidhAnaM bhAvanAvisheShaH | tasmAdAsannatamaH samAdhilAbhaH | Ishvaro hi samArAdhanAdinA sAdhanena ArAdhitaH \ldq{}idamasyeShTamastu\rdq{} iti saMsArA~NgAre tapyamAnaM puruShamanugR^ihNAtIti bhAvaH | nanu puShkarapalAshavannirlepasya puruShasya tapyabhAvaH kathamupapadyate yena parameshvaro.anugrAhakatayA kakShIkriyeteti chet, uchyate \- tApakasya rajasaH sattvemeva tapyam | bud.hdhyAtmanA pariNate sattve tapyamAne tadArohavashena tadabhedAvagAhI puruSho.api tapyata ityupacharyate | taduktaM \- \ldq{}sattvaM tapyaM buddhibhAvena vR^ittaM bhAvA ye vA rAjasAstApakAste | tasyAbhedagrAhiNI tAmasI yA vR^ittistasyAM tapya ityukta AtmA\rdq{} iti | itthaM tapyamAnaM puruShaM parameshvaraH svechChayA nirmANakAyamadhiShThAya laukikavaidikasampradAyapradyotako.anugR^ihNAtItyanavadyam || 1\.23 || kaH punaH sa Ishvara ityatrAha \- 1\.24\. kleshakarmavipAkAshayairaparAmR^iShTaH puruShavisheSha IshvaraH 1\.24\. klesha\-karma\-vipAka\-AshayaiH aparAmR^iShTaH (puruSha\-visheSha)IshvaraH || ##1.24## || klishnantIti kleshA vakShyamANalakShaNA avidyAdayaH | karma mishrAmishrarUpaM vakShyamANam | vipachyata iti vipAkaH phalaM jAtyAyurbhogAdiH | Asherata ityAshayAH saMskArAH | tairaparAmR^iShTo.asaMshliShTaH | saMshliShTastu saMsArI jIvaH | muktastvasaMshliShTo.api pUrvakAle tatsaMshleShAdbaddha iva | ataH puruShavisheSho nityamukta IshvaraH | tasya sArvaj~nyamaishvaryaM cha anAdisiddhaprAkR^itashuddhasattvAtmakachittasambandhAditi draShTavyam || 1\.24 || atha tatra pramANamAha \- 1\.25\. tatra niratishayaM sarvaj~nabIjaM 1\.25\. tatra niratishayaM sarvaj~na\-bIjam || ##1.25## || tatreshvare niratishayaM sarvaj~natvasya bIjaM mUlam | etaduktaM bhavati \- asmadAdij~nAnaM niratishayena j~nAnenAvinAbhUtaM sAtishayatvAt | yatsAtishayaM tatsamAnajAtIyena niratishayena yuktaM, yathA vibhuparimANena kumbhaparimANam | ataH parisheShAdanumAnasiddhaniratishayaj~nAnavAnIshvara iti || 25 || nanvayameka eveshvaraH kimanye.api santi ? netyAha \- 1\.26\. sa pUrveShAmapi guruH kAlenAnavachChedAt 1\.26\. sa pUrveShAm\-api guruH kAlena\-anavachChedAt || ##1.26## || ye sargAdAvutpannAH pUrve brahmAdayaH, te mAsartvayanahAyanAdirUpeNa kAlena parichChidyante | taduktaM \- \ldq{}ye ramyA ye shubhAchArAH sumeruguravo.api ye | kAlena vinigIrNAste garuDeneva pannagAH\rdq{} iti | atasteShAmapi bhagavAneka eva gururIshvaraH##;## kAlenAnavachChedAt, \ldq{}j~naH kAlakAlaH\rdq{} iti shruteH | aneneshvarasya mahAprabhAvatvamuktaM bhavati || 1\.26 || atha tasya nAmadheyamAha \- 1\.27\. tasya vAchakaH praNavaH 1\.27\. tasya vAchakaH praNavaH || ##1.27## || tasya parameshvarasya praNavaH prakarSheNa nUyate stUyate.aneneti praNava o~NkAraH vAchako.abhidhAyaka ityarthaH || 1\.27 || itthaM nAmadheyamabhidhAya pUrvaM \ldq{}IshvarapraNidhAnAt\rdq{} ityuktaM tatpraNidhAnaM saphalamupadarshayati dvAbhyAM \- 1\.28\. tajjapastadarthabhAvanaM 1\.28\. tat\-japaH\-tat\-artha\-bhAvanam || ##1.28## || 1\.29\. tataH pratyakchetanAdhigamo.apyantarAyAbhAvashcha 1\.29\. tataH (pratyak\-chetanA)\-adhigamaH\-api\-antarAya\-abhAvaH cha || ##1.29## || etaduktaM bhavati \- tasya praNavasya yo japaH, tasmindIrghakAlanairantaryasatkAraistadarthAsa~NgachidrUpeshvarabhAvanApuraHsaraM prAdhAnyena dR^iDhamAsevite sati, pashchAtsvata eva vAgvyApArarUpe tasminpralIne, vAchakasya nyagbhAvAttadarthAsa~NgachidrUpagocharavR^ittisantAnarUpabhAvanAyAM dIrghakAlAdibhirdR^iDhamAsevitAyAM, tatastatprasAdena chittaM nirodhAbhimukhaM pratyAsattyabhAvena IshvaraM vishrAntibhUmitayAlabhamAnaM sat tatsAdR^ishyAtsvasvAminamasa~NgachidrUpamAtmAnaM smArayitvA aviShayatayA tamapyalabhamAnaM nirindhanAgnivatsvayaM saMskArAvasheShaM bhavati | tataH pratyakchetanAdhigamaH | pratyakchAsau chetanA, tasyAH prAptiradhigamaH | sarvAntaratayA bhAsamAnA chitishaktiH sve mahimni nirantaraM nirvighnamavatiShThate | ataH sarvAsAM vR^ittInAM pravilayAdantarAyAbhAvashcha bhavati | ayameka IshvarapraNidhAnasya visheSha iti || ke te.antarAyA ityapekShAyAmAha \- 1\.30\. vyAdhistyAnasaMshayapramAdAlasyAviratibhrAntidarshanAlabdhabhUmikatvAnavasthitatvAni chittavikShepAste.antarAyAH 1\.30\. vyAdhi\-styAnam\-saMshayaH\-pramAdaH\-Alasyam\-avirati\-bhrAntidarshanam\-alabdhabhUmikatvam\-anavasthitatvaM chittavikShepAH\-te\-antarAyAH || ##1.30## || ye chittaM yogAdvikShipanti bhraMshayanti te nava vikShepA yogasyAntarAyA vighnAH | tatra doShatrayavaiShamyanimitto jvarAdirvyAdhiH | chittasyAkarmaNyatvaM styAnam | viruddhakoTidvayAvagAhi j~nAnaM saMshayaH | ahiMsAsatyAdisAdhanAnAmabhAvanaM pramAdaH | kAyavAkchittagurutvAdapravR^ittirAlasyam | viShayAbhilASho.aviratiH | atasmiMstadbuddhirbhrAntidarshanam | kutashchinnimittAtsamAdhibhUmeralAbho.alabdhabhUmikatvam | labdhAyAmapi tasyAM chittasyApratiShThAnavasthitatvamityarthaH || 30 || na kevalamete vikShepA yoganAshakAH, api tu upadravakarA ityAha \- 1\.31\. duHkhadaurmanasyA~NgamejayatvashvAsaprashvAsA vikShepasahabhuvaH 1\.31\. duHkha\-daurmanasya\-a~Ngamejayatvam\-shvAsa\-prashvAsaH vikShepa\-sahabhuvaH || ##1.31## || yathoktavyAdhijaM duHkham | tachchAdhyAtmikAdibhedAttrividham | viShayAbhilAShavighAtAnmanasi kShobho daurmanasyam | sarvA~Ngachalanama~Ngamejayatvam | tachcha yogA~NgAsanavirodhi | apAnaH shvAsaH | sa cha rechakavirodhI | prANaH prashvAsaH | sa tu pUrakavirodhI | atha vA shvAso bAhyakumbhakavirodhI, prashvAsaH AntarakumbhakavirodhI, a~NgamejayatvaM kumbhakadvayavirodhItyarthaH, \ldq{}nochChvasennaiva nishvasyAnnaiva gAtrANi chAlayet\rdq{} iti kumbhake tanniShedhashravaNAt | ata ete duHkhAdayo vikShepaiH saha bhavanti, vikShiptachittasya bhavantItyarthaH | 31 || itthamantarAyAnuktvA te kasmAnnAshanIyA ityapekShAyAM pUrvoktamIshvarapraNidhAnamevAsminnaMshe smArayati \- 1\.32\. tatpratiShedhArthamekatattvAbhyAsaH 1\.32\. tat\-(pratiShedha\-artham)\-eka\-tattva\-abhyAsaH || ##1.32## || teShAM sopadravANAM vikShepANAM vinAshArthamekatattvasyeshvarasyAbhyAsaH kartavyaH || etaduktaM bhavati \- ekatattvagocharamanovR^ittipravAhAnukUlo yatno.abhyAsaH | sa cha dIrghakAlanairantaryasatkArairdR^iDhamAsevitavyaH | Asevite cha tasminvyAdhyAdayo vAsanAH kShaNenaiva visharArutAM yAnti | taduktaM \- \ldq{}vAsanAsamparityAge yadi yatnaM karoShyalam | tatte shithilatAM yAnti sarvAdhivyAdhayaH kShaNAt\rdq{} iti || 1\.32 || adhunA sampraj~nAtabhUmirUpaikAgratopAyAn \ldq{}maitrI\-\rdq{} ityAdi \ldq{}yathAbhimata\-\rdq{} ityantena sUtrasaptakenAha \- 1\.33\. maitrIkaruNAmuditopekShANAM sukhaduHkhapuNyApuNyaviShayANAM bhAvanAtashchittaprasAdanaM 1\.33\. maitrI\-karuNA\-muditA\-upekShANAM sukha\-duHkha\-puNya\-apuNya\-viShayANAM bhAvanAtaH chitta\-prasAdanam || ##1.33## || chittaM hi rAgadveShapuNyapApaiH kaluShIkriyate | tatra svapnAdau svenAnubhUyamAnaM sukhamanushete \ldq{}sarvaM sukhajAtaM me bhUyAt\rdq{} iti kashchiddhIvR^ittivisheSho rAgaH | sa cha sukhajAtasya dR^iShTAdR^iShTasAmagryabhAvena sampAdayitumashakyatvAchchittaM kaluShIkaroti | yadA tu sukhiprANiShu maitrIM bhAvayet \ldq{}sarve.apyete sukhino madIyAH\rdq{} iti, tadA tatsukhaM svakIyameva sampannamiti tatra rAgo nivartate | na kevalaM rAgaH, kiM tu (kintu)paraguNAsahanadoShAviShkaraNarUpAsUyerShyAdikamapi nivartate | nivR^itte cha rAgAsUyerShyAdau varShAsvatItAsu sharatsaridiva chittaM prasIdati | tathA duHkhamanushete \ldq{}sarvaM duHkhaM sarvathA me mA bhUt\rdq{} iti kashchitpratyayo dveShaH | sa cha vairyAdiShu satsu nivArayitumashakyatvAtsadA hR^idayaM dahati | yadA \ldq{}svasyeva pareShAM pratikUlaM duHkhaM mA bhUt\rdq{} ityanena prakAreNa karuNAM duHkhiprANiShu bhAvayet, tadA vairyAdiShu dveSho nivartate | na kevalaM dveShaH, kiM tu (kintu)duHkhitvapratiyogikasvasukhitvaprayukto darpo.api nivartate | sa cha darpo bhagavatA darshitaH \- \ldq{}Ishvaro.ahamahaM bhogI siddho.ahaM balavAnsukhI | ADhyo.abhijanavAnasmi ko.anyo.asti sadR^isho mayA\rdq{} iti | ata ubhayanivR^ittau ubhayanivR^itttau chittaM prasIdati | tathA prANinaH svabhAvata eva puNyaM nAnutiShThanti, pApaM tvanutiShThanti | ataste puNyapApe pashchAttApaM janayataH | yadi puNyapuruSheShu muditAM bhAvayet, tadA tadvAsanayA svayamapyapramattaH puNye pravartate | tathA pApiShUpekShAM bhAvayansvayamapi pApAnnivartate | ataH pashchAttApAbhAvena chittaM prasIdati | nanu puNyAtmasu muditAM bhAvayataH puNye pravR^ittiH phalatvenoktA##;## sA cha yogino na yuktA, tasya punarjanmakaratvAt | maivaM##;## kAmyasyeShTApUrtAderjanmahetutvAdiha tu yogAbhyAsajanyasya janmAnApAdakasyAshuklakR^iShNasya puNyasya vivakShitatvAt | vakShyati cha bhagavAnsUtrakAraH \- \ldq{}karmAshuklakR^iShNaM yoginastrividhamitareShAm\rdq{} iti | ato maitryAdibhAvanayA rAgAdivAsanAnivR^ittau prasAdaM sthairyamApannaM sachchittamekAgratApadaM labhata ityarthaH | taduktaM \- \ldq{}pauruSheNa prayatnena balAtsantyajya vAsanAm | sthitiM badhnAsi chettarhi padamAsAdayasyalam\rdq{} iti | 1\.33 || 1\.34\. prachChardanavidhAraNAbhyAM vA prANasya 1\.34\. prachChardana\-vidhAraNAbhyAM vA prANasya || ##1.34## || prANasya sharIrAntargatasya vAyoH prachChardanaM dvAtriMshanmAtrApramANena shanaiH shanaiH pi~NgalayA bahirvirechanam | rechitaM prashchAdiDayA ShoDashamAtrApramANenAntarApUrya pUritasya punashchatuHShaShTimAtrApramANena vidhAraNamAntarakumbhakaH | rechitasya voktapramANena bahireva vidhAraNaM bAhyakumbhakaH | anena rechakapUrakabAhyAbhyantarakumbhakarUpaprANAyAmatrayaM bhavati | tena prANaspande niruddhe sati chittadoShAH pradahyante | tathA cha shrutiH \- \ldq{}yathA parvatadhAtUnAM dahyante dhamatA malAH | tathendriyakR^itA doShA dahyante prANanigrahAt\rdq{} iti | tatropapattirvasiShThena darshitA \- \ldq{}yaH prANapavanaspandashchittaspandaH sa eva hi | prANaspandakShaye yatnaH kartavyo dhImatochchakaiH\rdq{} iti | ataH prANamanaHspandayoH sahabhAvitvAtprANanigrahe mano nigR^ihyate | nanu sahaspando na yuktaH, suShuptau cheShTamAne.api prANe manaso.acheShTamAnatvAt | maivaM##;## vilInatvena tadAnIM manasa evAbhAvAt | nanu \ldq{}kShINe prANe nAsikayochChvasIta\rdq{} iti shrutivyAhatamiti chet, na##;## anulbaNatvasya kShayatvenAtra vivakShitatvAt | yathA parvatamArohataH shvAsavego yAvAnbhavati na tAvAnAsInasya vidyate##;## tathA prANAyAmapATavopetasyaitasmAdalpaH shvAso bhavati | etadevAbhipretya shrUyate \- \ldq{}bhUtvA tatrAyataH prANaH shanaireva samutsR^ijet\rdq{} iti | ataH prANAyAmapATavena prANe niruddhe sati nirmR^iShTanikhiladoShaM sachchittamekAgratApadaM labhata ityarthaH || 34 || 1\.35\. viShayavatI vA pravR^ittirutpannA manasaH sthitinibandhanI 1\.35\. viShayavatI vA pravR^ittiH\-rutpannA manasaH sthitinibandhanI || ##1.35## || nAsAgrajihvAgratAlujihvAmadhyajihvAmUleShu pradesheShu chittasya saMyamAddivyagandharasarUpasparshashabdaviShayavatyaH saMvidaH pravR^ittayaH shIghramutpannAH satyo vishvAsamutpAdya atisUkShmeshvarAdau manasaH sthitiM badhnanti | ato mana ekAgratAM prApnotItyarthaH || 1\.35 || 1\.36\. vishokA vA jyotiShmatI 1\.36\. vishokA vA jyotiShmatI || ##1.36## || aShTadalahR^idambujaM rechakenordhvamukhaM nItvA tatkarNikAsthAyAM suShumnAkhyAyAM nADyAM saurachAndramasavaidyutAdiprabhAnibhasya chittatattvasya dhyAnAttajjyotirgocharA saMvijjyotiShmatI vishokA shokashUnyA pravR^ittirutpannA satI manasaH sthitiM sampAdayati | tatastanmana ekAgratAM labhata ityarthaH || 1\.36 || 1\.37\. vItarAgaviShayaM vA chittaM 1\.37\. vItarAga\-viShayaM vA chittam || ##1.37## || shukAdInAM yadvItarAgaM chittaM, tasya dhyAnAdyoginashchittaM nIrAgaM sadekAgratAM labhata ityarthaH || 1\.37 || 1\.38\. svapnanidrAj~nAnAlambanaM vA 1\.38\. svapna\-nidrA\-j~nAna\-AlambanaM vA || ##1.38## || svapne shAstrIyaM yanmanoharaM vastu dR^iShTaM suShuptau yatsukhaM j~nAyate, tatra dhyAnAttajj~neyAlambanaM chittaM nishchalaM sadekAgratAM labhata ityarthaH || 1\.38 || 1\.39\. yathAbhimatadhyAnAdvA 1\.39\. yathA\-abhimata\-dhyAnAt\-vA || ##1.39## || kiM bahunA ? yatheShTaM yadyachChAstrArthaM daivaM rUpaM, tad.hdhyAnAchchittamacha~nchalaM sadekAgratAM labhata ityarthaH || 1\.39 || nanvetairupAyairekAgratAlAbhe kiM j~nApakamityatrAha \- 1\.40\. paramANuparamamahattvAnto.asya vashIkAraH 1\.40\. paramANu parama\-mahattvAntaH\-asya vashIkAraH || ##1.40## || asyaikAgratAmApannasya chittasya sUkShme sthUle vA vastuni nivishamAnasya paramANvantaH paramamahattvAnto vashIkAro.apratighAto bhavatItyarthaH || 1\.40 || itthamekAgratopAyAnsAvAntaraphalAnuktvA tatsamutpannaikAgratAbhivR^iddhilakShaNasya sabIjasamAdheH saviShayaM svarUpamAha \- 1\.41\. kShINavR^itterabhijAtasyeva maNergrahItR^igrahaNagrAhyeShu tatsthatada~njanatA samApattiH || 41 || 1\.41\. (kShINa\-vR^itteH)\-abhijAtasya\-iva maNeH\-(grahItR^i\-grahaNa\-grAhyeShu)tat\-stha\-tad\-a~njanatA samApattiH || ##1.41## || abhijAtasyAtyavadAtasya sphaTikamaNeryathA japAkusumoparAgAtsvarUpAbhibhavena raktAkAratA bhavati, evaM kShINavR^ittervidhUtarajastamovR^ittikasya chittasya bhUtendriyatanmAtrAntaHkaraNarajastamoleshAnuviddhAha~NkAravidhUtarajastamomalashuddhasattvAtmakamahattattveShu grAhyagrahaNagrahItR^iShu tatsthasya taduparaktasya tada~njanatA svarUpaparityAgena tattadrUpatA tasya samyagApattiH sampraj~nAtasamApattirityarthaH || 1\.41 || itthaM sAmAnyataH sampraj~nAtasamApattimuktvA adhunA vitarkavichArarUpagrAhyasamApatteH savitarkanirvitakesavichAranirvichArabhedena chAturvidhyamAh tribhiH \- 1\.42\. tatra shabdArthaj~nAnavikalpaiH sa~NkIrNA savitarkA samApattiH 1\.42\. tatra shabda\-artha\-j~nAna\-vikalpaH sa~NkIrNA savitarkA samApattiH || ##1.42## || gauriti shabdaH gaurityarthaH gauriti j~nAnaM, teShAM parasparatAdAtmyagocharA ye vikalpAstaiH sa~NkIrNA tattulyA savitarkA samApattiH, tasyA vikalpatvAvisheShAdityarthaH || 1\.42 || 1\.43\. smR^itiparishuddhau svarUpashUnyevArthamAtranirbhAsA nirvitarkA 1\.43\. smR^iti\-parishuddhau svarUpa\-shUnyeva\-artha\-mAtra\-nirbhAsA nirvitarkA || ##1.43## || shabdaj~nAnAbhyAM vikalpita evArthe shabdasa~Nketo gR^ihyate, tasya smR^ityA shAbdabodho vikalpa eva jAyate | ataH sa~NketasmR^iteH parishuddhau pralaye sati tatkAryasya vikalpasya pralayAtsamAdhibhAvanA svIyabhAvanAtvashUnyeva bhUtvA avikalpitArthamAtreNaiva nirbhAsyamAnA nirvitarkA samApattirityarthaH || 1\.43 || uktanyAyamanyatrAtidishati \- 1\.44\. etayaiva savichArA nirvichArA cha sUkShmaviShayA vyAkhyAtA 1\.44\. etayaiva savichArA nirvichArA cha sUkShma\-viShayA vyAkhyAtA || ##1.44## || etayaiva vikalpitasthUlAkArayA savitarkayA avikalpitasthUlAkArayA nirvitarkayA cha sUkShmaviShayA svashabdaj~nAnAbhyAmabhedena vikalpitasUkShmatanmAtrendriyagocharA savichArA avikalpitasUkShma\-tanmAtrendriyagocharA nirvichArA cha vyAkhyAtA bhavatItyarthaH || 1\.44 || kiM nirvichArasamApattestanmAtreShvevAvasAnaM ? netyAha \- 1\.45\. sUkShmaviShayatvaM chAli~NgaparyavasAnaM 1\.45\. sUkShmaviShayatvaM chAli~NgaparyavasAnam || ##1.45## || asyAH samApatteH sUkShmaviShayatvamali~Nge pradhAne paryavasyati | tathA hi \- tanmAtrebhyo.aha~NkAraH sUkShmaH, tasmAdapi mahAn, tato.api pradhAnam | taddhi na lIyata ityali~Ngamuchyate | tataH paraM na sUkShmA prakR^itiH samasti | puruShastu na prakR^itiH sarge nimittamAtramiti dhyeyam || 1\.45 || sampraj~nAtasamApattIrupasaMharati \- 1\.46\. tA eva sabIjaH samAdhiH 1\.46\. tA eva sabIjaH samAdhiH || ##1.46## || tA eva pUrvoktA eva vivekakhyAtyabhAvena bandhabIjasattvAtsabIjaH samAdhirityarthaH || 1\.46 || itthaM sampraj~nAtamupasaMhR^ityAsampraj~nAtamupAyapratyayamupasaMhartuM tasya pUrvara~NgaM nirvichArAtishayamAha \- 1\.47\. nirvichAravaishAradye.adhyAtmaprasAdaH 1\.47\. nirvichAra\-vaishAradye\-(adhyAtma\-prasAdaH)|| ##1.47## || nirvichArasya pradhAnaparyantasUkShmagocharasya yadvaishAradyamabhyAsapATavena tasya pradhAnAntanyagbhAvAchchitishakterudvegaH, tasminsatyadhyAtmanashchitishakteH prasAdaH khyAtirjAyate || 1\.47 || tataH kiM ? \- 1\.48\. R^itambharA tatra praj~nA 1\.48\. R^itambharA tatra praj~nA || ##1.48## || tatra puruShakhyAtau satyAM R^itaM satyamAtmAnaM bibharti prakAshayatIti R^itambharA praj~nA dharmameghaH samAdhirjAyata ityarthaH || 1\.48 || R^itambharatvopapattimAha \- 1\.49\. shrutAnumAnapraj~nAbhyAmanyaviShayA visheShArthatvAt 1\.49\. shruta\-anumAna\-praj~nAbhyAma\-anya\-viShayA visheSha\-arthatvAt || ##1.49## || sUkShmavyavahitaviprakR^iShTavastuShu yogipratyakShaM nirvartate | AgamAnumAnAbhyAM tAni vastUnij~nAyante | te cha shrutAnumAnajanye praj~ne sAmAnyameva gocharayataH | idaM tu yogipratyakShaM visheShagocharatvAdR^itambharamityarthaH || 1\.49 || tasyAH praj~nAyA asampraj~nAtasamAdhau bahira~Ngatvasid.hdhyarthamupakAritvamAha \- 1\.50\. tajjaH saMskAro.anyasaMskArapratibandhI 1\.50\. tat\-jaH saMskAraH\-anya\-saMskAra\-pratibandhI || ##1.50## || tasyAH praj~nAyA abhyAsajanyo yaH saMskAraH, sa chAnyAnvyutthAnasaMskArAnpratibadhnAti bAdhata iti tatpratibandhItyarthaH || 1\.50 || itthamasampraj~nAtasamAdherbahira~NgasAdhanamabhidhAya nirodhaprayatnasyAntara~NgasAdhanatAM sUchayannirbIjamupasaMharati \- 1\.51\. tasyApi nirodhe sarvanirodhAnnirbIjaH samAdhiH 1\.51\. tasya\-api nirodhe sarva\-nirodhAt\-nirbIjaH samAdhiH || ##1.51## || paravairAgyasahakR^itavirAmapratyayena praj~nAsaMskArasyApi nirodhe satyutpatsyamAnapraj~nAsaMskArasya sarvasyApi nirodhAdasheShabandhanivR^itternirbIjaH samAdhirlabhyate | tasminsamAdhau labdhe sati punarvyutthAtumashaktaM sachchittaM nashyati | tataH kUTasthanityAnantA shuddhA chitishaktiH sve mahimni nirantaraM nirvighnamavatiShThata ityatishobhanam || 1\.51 || iti shrImatpata~njalipraNIte yogashAstre yogasudhAkarAbhidhAyAM vR^ittau samAdhipAdaH samAptaH || \section{2\. sAdhanapAdaH |} parApashyantyAdibhedabhinnAmekAM nisargataH | chidAnandamayIM nityAM vAchaM kA~nchidupAsmahe || sAdhana\-pAdaH || 2\.1\. tapaHsvAdhyAyeshvarapraNidhAnAni kriyAyogaH 2\.1\. tapaH\-svAdhyAya\-(Ishvara\-praNidhAnAni)kriyAyogaH || ##2.1## || hitamitamedhyAshanaM tapaH | paramapavitrapraNavAdimantrajapaH svAdhyAyaH | Ishvare lIlayA svIkR^itAtimanoharA~Nge paramagurau kAyavA~Nmanobhirnirvartito bhaktivisheShaH praNidhAnam | tAni kriyArUpatvAdyogasAdhanatvAchcha kriyAyoga iti shuddhasArUpyalakShaNAshrayaNena nirUpyante \ldq{}AyurghR^itam\rdq{} itivadityarthaH || 2\.1 || kimartha ityata Aha \- 2\.2\. samAdhibhAvanArthaH kleshatanUkaraNArthashcha 2\.2\. samAdhi\-bhAvanA\-arthaH klesha\-tanU\-(karaNArthaH)\-cha || ##2.2## || samAdherbhAvanaM niShpAdanamarthaH prayojanaM yasya sa tathoktaH, kleshAnAM tanUkaraNaM shithilIkaraNamarthaH prayojanaM yasya sa tathoktaH | etaduktaM bhavati \-dIrghakAlanairantaryasatkArAnubandhitapAdikriyAyogA~NgAnuShThAnena kleshA visharArutAmitAH santaH puruShAnyatAkhyAtAvanupaplavAyAM jAtAyAM samUlakAShaM kaShitA bhavantIti || 2\.2 || ke te kleshAH kiyanta ityapekShAyAmAha \- 2\.3\. avidyAsmitArAgadveShAbhiniveshAH (pa~ncha)kleshAH 2\.3\. avidyA\-asmitA\-rAga\-dveSha\-abhiniveshAH (pa~ncha)kleshAH || ##2.3## || puruShaM kleshayanti duHkhAkurvantIti kleshAH | te pa~nchetyarthaH || 2\.3 || athAsmitAdInAmavidyAnidAnatvamAha \- 2\.4\. avidyA kShetramuttareShAM prasuptatanuvichChinnodArANAM 2\.4\. avidyA kShetram\-uttareShAM prasupta\-tanu\-vichChinna\-udArANAm || ##2.4## || prasuptAstanavo vichChinnA udArAshchAsmitAdayashchatvAraH | teShAmuttareShAmavidyA bhAvarUpo viparyayaH, sA kShetraM prasavabhUmiH | tatra prasuptatvaM prabodhasahakArasyAbhAvenAnabhivyaktiH | tanutvaM pratipakShabhAvanayA shithilIkaraNam | vichChinnatvaM balavatA kleshenAbhibhavaH | udAratvaM sahakArisannidhivashAtkAryakAritvamityarthaH || 2\.4 || athAvidyAsvarUpamAha \- 2\.5\. anityAshuchiduHkhAnAtmasu nityashuchisukhAtmakhyAtiravidyA 2\.5\. anitya\-ashuchi\-duHkha\-anAtmasu nitya\-shuchi\-sukha\-Atma\-khyAtiH avidyA || ##2.5## || 2\.5\. anityA shuchi\-duHkha\-anAtmasu nitya\-shuchi\-sukha\-Atma\-khyAtiH avidyA atasmiMstadbuddhirviparyaya ityuktaM bhavati | tadyathA \- anitye svargAdau nityatvAbhimAnaH | ashuchau mAMsAsR^ikpUyaviNmUtrAdishAlini kAye shuchitvapratyayaH | duHkhe srakchandanavanitAdau sukhatvAropaH | anAtmani dehAdAvAtmabuddhiH ityavidyA chatuShpadetyarthaH || 2\.5 || avidyAmUlAsmitAmAha \- 2\.6\. dR^igdarshanashaktyorekAtmatevAsmitA 2\.6\. dR^ig\-darshana\-shaktyora\-ekAtmateva\-asmitA || ##2.6## || sattvapuruShayorahamasmItyekatAbhimAno.asmitetyarthaH || 2\.6 || rAgaM nirUpayati \- 2\.7\. sukhAnushayI rAgaH 2\.7\. sukha\-anushayI rAgaH || ##2.7## || sukhAbhij~nasya sukhAnusmR^itipUrvakaM sukhasAdhaneShu tR^iShNArUpo rAga ityarthaH || 2\.7 || 2\.8\. duHkhAnushayI dveShaH 2\.8\. duHkha\- anushayI dveShaH || ##2.8## || duHkhAbhij~nasya tadanusmR^itipuraHsaraM tatsAdhaneShu nindA dveSha ityarthaH || 2\.8 || 2\.9\. svarasavAhI viduSho.api tathArUDho.abhiniveshaH 2\.9\. svarasa\-vAhI viduShaH\-api tathA\-rUDhaH\-abhiniveshaH || ##2.9## || svarasataH pravAhashIlo viduSho.api tathA mUDhavadArUDho bhayatrAso.abhiniveshaH | pUrvajanmAnubhUtamaraNaduHkhAnubhavavAsanAbalAtsarvasya prANabhR^inmAtrasya A krimerA cha viduShaH sa~njAyamAnaH sharIraviShayAdermama viyogo mA bhUditi pratyahaM nimittamantareNa pravartamAno bhayarUpo.abhinivesha iti || 2\.9 || pUrvaM karmayogamabhidhAya tena viralAH kleshAstatsamanantarabhAvipuruShakhyAtyA dagdhA bhavantItyarthAdabhihitam | tatra sUkShmANAM dagdhAnAmadhunA samUlonmUlanopAyamAha \- 2\.10\. te pratiprasavaheyAH sUkShmAH 2\.10\. te pratiprasava\-heyAH sUkShmAH || ##2.10## || chittasya nivR^ittAdhikArasya prakR^itau pralayaH pratiprasavaH | tena heyAH sUkShmAH kleshAH | svamUlabhUtachittahAnau tatsaMskArarUpAH sUkShmAH samUlaghAtaM hatA bhavantItyarthaH || 2\.10 || atha sthUlAnAM samUlaM kaShaNopAyamAha \- 2\.11\. dhyAnaheyAstadvR^ittayaH 2\.11\. dhyAna\-heyAH\-tad\-vR^ittayaH || ##2.11## || kriyAyogeNa shithilAH sthUlAstAH kleshavR^ittayaH puruShadhyAnenaiva hAtavyAH | hInAshcha svamUlachittonmUlanenonmUlitA bhavantItyuktam || 2\.11 || itthaM kleshAMstaddhAnopAyaM cha abhidhAya adhunA karmAshayasya kleshanidAnatvamupadarshayannAha \- 2\.12\. kleshamUlaH karmAshayo dR^iShTAdR^iShTajanmavedanIyaH 2\.12\. klesha\-mUlaH karma\-AshayaH dR^iShTa\-adR^iShTa\-janma\-vedanIyaH || ##2.12## || rAgadveShAdikleshanidAnaH karmaNAM dharmAdharmarUpaH saMskAraH karmAshayaH | sa cha dR^iShTajanmavedanIya ihaivAnubhAvyaH, adR^iShTajanmavedanIyashchAmutrAnubhAvyaH | tatrAdyo yathA nandikeshvarastIvratapashcharyAdisAdhaneneshvaraM samArAdhya sadya eva devatvAdikamalabhata, nahuSho maharShyaparAdhena sadyaH sarpatvamagamat | dvitIyastu svarganarakAdiheturityarthaH || 2\.12 || na kevalaM kleshamUlatvaM karmAshayasyaiva, kiM tu tadvipAkasyApItyAha \- 2\.13\. sati mUle tadvipAko jAtyAyurbhogAH 2\.13\. sati mUle tad\-vipAkaH jAti\-AyuH\-bhogAH || ##2.13## || klesharUpe mUle satyeva karmaNAM vipAkaH phalam | sa cha trividhaH \- jAtirjanma devatvAdirvA | AyushchirakAlaM dehaprANayoryogaH | indriyairviShayAnubhavo bhoga iti | tatra bhogo mukhyaH, jAtyAyuShI tachCheShabhUte iti vibhAgaH | sUtradvayasyAyamabhisandhyarthaH \- satsu klesheShu karmatatphale bhavataH##;## vivekakhyAtyagnidagdheShu karmAlabdhAtmakaM sadvituShashAlyAdivanna phalaM prasUta iti || 2\.13 || adhunA jAtyAdInAM heyatvArthaM phalamAha \- 2\.14\. te hlAdaparitApaphalAH puNyApuNyahetutvAt 2\.14\. te hlAda\-paritApa\-phalAH puNya\-apuNya\-hetutvAt || ##2.14## || te jAtyAyurbhogAH puNyahetukAH sukhaphalAH, apuNyahetukA duHkhaphalA bhavanti vibhAgenAvivekinAmityarthaH || 2\.14 || vivekinAM tu te sarve duHkhaphalA evetyAha \- 2\.15\. pariNAmatApasaMskAraduHkhairguNavR^ittivirodhAchcha duHkhameva sarvaM vivekinaH 2\.15\. pariNAma\-tApa\-saMskAra\-duHkhaiH\-guNa\-vR^ittiH\-virodhAt\-cha duHkham\-eva sarvaM vivekinaH || ##2.15## || pariNAmaduHkhaM tApaduHkhaM saMskAraduHkhaM, tairityarthaH | tatra sukhe satyAgAminastAdR^ishasya sukhasya kAraNaM puNyamananuShThAya vR^ithaiva tadapekShA tAmasI vR^ittirjAyamAnA chittaM duHkhAkarotIti pariNAmaduHkham | sukhabhogakAle rogAdinimittena rajoguNavikArarUpA santApAtmikA pratikUlA vR^ittirjAyate##;## sA cha \ldq{}ahaM pApI, dhi~NmAM durAtmAnam\rdq{} ityevaM chittaM santApayati##;## tadidaM tApaduHkham | tathA sukhanAshe tatsaMskAraH sukhaM smArayitvA smArayitvA hR^idayaM dahati##;## tadidaM saMskAraduHkham | etairduHkhairyogAt, kiM cha guNavR^ittivirodhAchcha guNAnAM sattvarajastamasAM yA vR^ittayaH prakAshapravR^ittimohAtmikAstAsAmatichapalakallolavannirantaraM pariNatAnAM virodhaH parasparaM bAdhyabAdhakatvaM tasmAchcha sarvameva bhogasAdhanaM jagadvivekino duHkhameva, vivekinamakShipAtramUrNAtanturivAtyantamudvejayati | ataH sarvaM duHkhaM heyamiti bhAvaH || 2\.15 || adhunAnAgataduHkhasya vishiShya heyatvamAha \- 2\.16\. heyaM duHkhamanAgataM 2\.16\. heyaM duHkham\-anAgatam || ##2.16## || atItasya gatatvAdvartamAnasya bhogenaiva kShayAdanAgatameva duHkhaM heyamityarthaH || 2\.16 || atha heyahetumAha \- 2\.17\. draShTR^idR^ishyayoH saMyogo heyahetuH 2\.17\. draShTR^i\-dR^ishyayoH saMyogaH heya\-hetuH || ##2.17## || draShTA dR^igrUpaH puruShaH, dR^ishyaM buddhisattvaM, tayoH saMyogaH svasvAmibhAvaH##;## sa chendriyapraNADikayA chitte vividhashabdAdyAkAreNa pariNate sati tatra chitichChAyAyAM pratibimbitAyAM tadavivekarUpAvidyAkR^itaH | sa cha heyasya duHkhasya heturityarthaH || 17 || dR^ishyaM prapa~nchayati \- 2\.18\. prakAshakriyAsthitishIlaM bhUtendriyAtmakaM bhogApavargArthaM dR^ishyaM 2\.18\. prakAsha\-kriyA\-sthiti\-shIlaM bhUta\-indriya\-AtmakaM bhoga\-apavarga\-arthaM dR^ishyam || ##2.18## || prakAshaH prakhyArUpaH, kriyA pravR^ittirUpA, sthitirniyamarUpA, tAH sattvarajastamasAM dharmAH shIlaM svAbhAvikaM rUpaM yasya tattathoktaM##;## bhUtendriyAtmakaM bhUtAni mahAbhUtatanmAtrabhedabhinnAni indriyANi buddhikarmendriyAntaHkaraNabhedabhinnAni etadgrAhyagrahaNarUpamAtmA svAbhinnaH pariNAmo yasya tattathoktaM##;## bhogApavargArthaM bhogamokShaprayojakaM taddR^ishyamityarthaH || 2\.18 || etasya guNatrayAtmakasya dR^ishyasya pariNAmaM vibhajya darshayati \- 2\.19\. visheShAvisheShali~NgamAtrAli~NgAni guNaparvANi 2\.19\. visheSha\-avisheSha\-li~NgamAtra\-ali~NgAni guNa\-parvANi || ##2.19## || visheShA mahAbhUtendriyamanorUpAH ShoDasha vikArAH, avisheShAstanmAtrAha~NkArAH ShaT prakR^itivikR^itayaH, layaM gachChatIti li~NgamAtraM prakR^itivikArarUpaM mahattattvaM, ali~NgaM guNAnAM sAmyAvasthArUpaM pradhAnaM##;## etAni chatvAri guNAnAM parvANi avasthAvisheShA ityarthaH || 19 || itthaM heyaM dR^ishyaM prathamaM nirUpya upAdeyaM draShTAraM nirUpayitumAha \- 2\.20\. draShTA dR^ishimAtraH shuddho.api pratyayAnupashyaH 2\.20\. draShTA dR^ishimAtraH shuddhaH\-api pratyaya\-anupashyaH || ##2.20## || draShTA puruSho dR^ishimAtrashchinmAtro na j~nAnAdidharmakaH, taddharmakatve tasya vR^ittirUpatayA vinAshashIlatvAt \ldq{}upayannapayandharmo vikaroti hi dharmiNam\rdq{} iti nyAyenAtmanaH kauTasthyaM hIyate | ataH shuddhaH apariNAmyapi pratyayaM bauddhamanupashyati | tamanupashyannatadAtmApi tadAtmabhUta iva pratibhAsata ityarthaH || 20 || itthaM dR^ishyadraShTArAvabhidhAya tayoH sheShasheShitvamabhidhAtumAha \- 2\.21\. tadartha eva dR^ishyasyAtmA 2\.21\. tad\-artha eva dR^ishyasya\-AtmA || ##2.21## || dR^ishyasya bhogyasyAtmA svarUpaM draShTrarthameva na svArthaM, achetanatvAdityarthaH || 21 || nanu draShTuH prayojane niShpanne sati kR^itakR^ityatayA pradhAne nirvyApAre.adhunA saMsAro nopalabhyeteti chet, netyAha \- 2\.22\. kR^itArthaM prati naShTamapyanaShTaM tadanyasAdhAraNatvAt 2\.22\. kR^itArthaM (kR^ita\-artham)prati naShTama\-api\-anaShTaM tad\-anya\-sAdhAraNatvAt || ##2.22## || pradhAnamekaM puruShA anantAH | tathA cha puruShakhyAtiparyantaM bhogApavargau dattvA ka~nchana kR^itArthaM prati naShTaM nirvyApAramapi puruShAntarasAdhAraNatvAdanaShTamevAvatiShThate | tathA chaikamuktau sarvamuktiprasa~NgAnavakAsha iti bhAvaH || 2\.22 || itthaM dR^ishyadraShTArau vyAkhyAya tatsaMyogaM vyAkhyAtumAha\- 2\.23\. svasvAmishaktyoH svarUpopalabdhihetuH saMyogaH 2\.23\. sva\-svAmi\-shaktyoH svarUpa\-upalabdhi\-hetuH saMyogaH || ##2.23## || svashaktirdR^ishyasvabhAvaH, svAmishaktirdR^iksvabhAvaH | tayoshchaittachetanatvena vyavasthitayoH svarUpopalabdhirbhogApavargarUpA | tasyA hetuH pratyayaH saMyogo draShTR^idR^ishyabhAvo vidyAkR^ita iti vyAkhyAtam | evaM cha yasyAbhAve dR^igdR^ishyayoH svarUpopalabdhirna bhavati, yadbhAve sA bhavati, sa saMyogaH kAryaikonneya ityupadiShTaM bhavati || 2\.23 || saMyogasyApyupAyamAha \- 2\.24\. tasya heturavidyA 2\.24\. tasya hetuH\-avidyA || ##2.24## || tasya saMyogasya pUrvoktAvidyA hetuH kAraNamityarthaH || 2\.24 || itthaM heyaM taddhetuM cha abhidhAya adhunA hAnaM taddhetuM cha nirUpayitumAha dvAbhyAm\- 2\.25\. tadabhAvAtsaMyogAbhAvo hAnaM taddR^isheH kaivalyaM 2\.25\. tada\-abhAvAt saMyoga\-abhAvaH hAnaM taddR^isheH kaivalyam || ##2.25## || tasyA avidyAyA abhAvAdvidyayA vinAshAttatkR^itasaMyogavinAsho hAnaM yat, tadeva dR^ishernityamuktAyAshchitishakteH kaivalyamityarthaH || 2\.25 || 2\.26\. vivekakhyAtiraviplavA hAnopAyaH 2\.26\. viveka\-khyAtiH\-aviplavA hAna\-upAyaH || ##2.26## || aviplavA avidyAvirodhinI sattvapuruShayoranyatAkhyAtirhAnasya kaivalyasya heturityarthaH \- ayaM sUtradvayasyAbhisandhyarthaH \- AdaranairantaryadIrghakAlAnubandhiyamaniyamAdyaShTA~NgAnuShThAnena sattvapuruShAnyatAkhyAtAvaviplavAyAM jAtAyAmavidyAdayaH pa~ncha kleshAstatkR^itasaMyogashcha samUlakAShaM kaShitA bhavanti | kushalAkushalakarmAshayAstadvipAkAshcha samUlaghAtaM hatA bhavanti | tatashcha paravairAgyeNAnyatAkhyAtinivR^ittau nirodhasamAdhyabhyAsena chitte nivartite sati puruShasya nirlepasya svarUpapratiShThArUpaM kaivalyaM bhavatIti || 2\.26 || atha jIvanmuktasya puruShasya j~nAnavaibhavamAha \- 2\.27\. tasya saptadhA prAntabhUmiH praj~nA 2\.27\. tasya saptadhA prAnta\-bhUmiH praj~nA || ##2.27## || tasya sa~njAtavivekakhyAteH puruShasya saptadhA saptaprakArA prAntabhUmiH prakarSheNAnto nivR^ittiH phalatvena yAsAM tA bhUmayo.avasthA yasyAH sA praj~nA prAntabhUmiH saptaprakArA | ayamarthaH \- sa~njAtavivekakhyAteH puruShasya sapta praj~nAbhUmayaH | tatra chatasraH kAryavimuktisa.nj~nAH, tisrashchittavimuktisa.nj~nAH | tadyathA \- j~nAtavyamakhilaM j~nAtaM mama na ki~nchijj~nAtavyamastIti jij~nAsAnivR^ittirekA | hAtavyaM sarvaM bandhajAtaM hInaM mama na ki~nchiddheyamastIti jihAsAnivR^ittirdvitIyA | kaivalyaprAptyA prAptavyamakhilaM prAptaM tato na ki~nchitprAptavyamastIti prepsAnivR^ittistR^itIyA | vivekakhyAtilAbhena kartavyamakhilaM kR^itaM na ki~nchinmama kAryamastIti chikIrShAnivR^ittishchaturthI | kR^itArthaM me buddhisattvamiti shokanivR^ittirekA | mama bud.hdhyAdayo guNAH pralInAH prayojanAbhAvAtpunarna prarohantIti bhayanivR^ittirdvitIyA | tadAhaM guNAtItasvarUpa\-mAtreNAvasthitashchidekarasa iti sakalavikalpanivR^ittistR^itIyA | iti saptadhA prAntabhUmirdraShTavyeti || 2\.27 || pUrvasminpAde samAhitachittasyAntara~NgasAdhane abhyAsavairAgye abhidhAya AdAvasminpAde vyutthitachittasya kriyAyogo.abhihitaH | adhunA tato.api vyutthitachittasya sampraj~nAtasAdhanAnyaShTA~NgAnyabhidhAtumAha \- 2\.28\. yogA~NgAnuShThAnAdashuddhikShaye j~nAnadIptirAvivekakhyAteH 2\.28\. yoga\-a~Nga\-anuShThAnAd\-ashuddhi\-kShaye j~nAna\-dIptiH\-A viveka\-khyAteH (vivekakhyateH)|| ##2.28## || vakShyamANayogA~NgAnAmanuShThAnAdashuddheH klesharUpAyAH krameNa kShaye jAyamAne, j~nAnasya dIptirvR^iddhirAvivekakhyAterbhavatItyarthaH | yogA~NgAnuShThAnaM shuddhidvArA praj~nAsAdhanamiti bhAvaH || 2\.28 || kAni punastAni yogA~NgAnItyapekShAyAmAha \- 2\.29\. yamaniyamAsanaprANAyAmapratyAhAradhAraNAdhyAnasamAdhayo.aShTAva~NgAni 2\.29\. yama\-niyama\-Asana\-prANAyAma\-pratyAhAra\-dhAraNA\-dhyAna\-samAdhayaH aShTau a~NgAni || ##2.29## || (asmin sUtre na bhAShyam) tatra ke yamA ityapekShAyAmAha \- 2\.30\. ahiMsAsatyAsteyabrahmacharyAparigrahA yamAH || 2\.30\. ahiMsA\-satya\-asteya\-brahmacharya\-aparigrahA yamAH || ##2.30## || ahiMsAdibhyo niShiddhakarmabhyo yoginaM yamayanti nivartayantIti yamAH | tatrAhiMsA kAyavA~NmanobhiH sarvadA sarvabhUtAnAmahiMsanam | satyaM sarvadAnR^itAnabhibhAShaNam | asteyaM parasvatvAnapahAraH | brahmacharyamaShTavidhamaithunatyAgaH | aparigrahaH sharIrasthitimAtravyatiriktabhogasAdhanAsvIkAraH | ete pa~ncha yamA ityarthaH || 2\.30 || eteShAM yogibhirupAdeyaM visheShamAha \- 2\.31\. jAtideshakAlasamayAnavachChinnAH sArvabhaumA mahAvrataM 2\.31\. jAti\-desha\-kAla\-samaya\-anavachChinnAH sArvabhaumA mahA\-vrataM (mahAvratam)|| ##2.31## || jAtirbrAhmaNatvAdikaM, tatsadAhaM na haniShyAmItyahiMsA jAtyA parichChinnA | deshe tIrthAdau kAle niyatachaturdashyAdau vA kamapi na haniShyAmIti deshakAlAbhyAmavachChinnA | devabrAhmaNAdyarthAtirekeNa na haniShyAmIti samayAvachChinnA | samayo niyato.avasara ityarthaH | prANimAtraM kvachidapi kadAchidapi kasyApi kR^ite.ahaM na haniShyAmIti jAtyAdibhishchaturbhiranavachChinnA bhavatyahiMsA puShkalA | evaM satyAdayo.apyanavachChinnA UhanIyAH | itthamete sarvAsu jAtyAdiShu bhUmiShu viditAH sArvabhaumA mahAvratamityuchyanta ityarthaH || 2\.31 || atha niyamAnAha \- 2\.32\. shauchasantoShatapaHsvAdhyAyeshvarapraNidhAnAni niyamAH 2\.32\. shaucha\-santoSha\-tapaH\-svAdhyAya\-IshvarapraNidhAnAni niyamAH || ##2.32## || janmahetUnkAmyadharmAnnivartya mokShahetau niShkAme dharme niyamayanti prerayantIti niyamAH | shauchaM mR^ijjalAbhyAM bAhyamalanivR^ittiH, maitryAdibhAvanayAntarasUyAdimalanivR^ittiH | santoSho yathAlAbhaparituShTiH | tapaH kAyashoShaNaM, taduktaM yogayAj~navalkye \- \ldq{}vidhinoktena mArgeNa kR^ichChrachAndrAyaNAdibhiH | sharIrashoShaNaM prAhustApasAstapa uttamam\rdq{} iti | svAdhyAyo gAyatrIprabhR^itInAM mantrANAmadhyayanam | te cha mantrA dvividhA vaidikAstAntrikAshcha | vaidikAH pragItApragItabhedena dvividhAH | tAntrikAH strIpunnapuMsakabhedena trividhAH | tadalaM mantrarahasyoddhoSheNa | IshvarapraNidhAnaM nAma abhihitAnAmanabhihitAnAM cha sarvAsAM kriyANAM parameshvare phalAnapekShatayA samarpaNam | taduktaM \- \ldq{}kAmato.akAmato vApi yatkaromi shubhAshubham | tatsarvaM tvayi vinyasya tvatprayuktaH karomyaham\rdq{} iti | phalAbhisandherupaghAtakatvamabhihitaM mahadbhiH \- \ldq{}api prayatnasampannaM kAmenopahataM tapaH | na tuShTaye maheshasya shvalIDhamiva pAyasaM\rdq{} iti | etAni shauchAdIni pa~ncha niyamA ityarthaH || 2\.32 || nanu sati paripanthini jAgrati, kathaM yamAdisiddhirityata Aha \- 2\.33\. vitarkabAdhane pratipakShabhAvanaM 2\.33\. vitarka\-bAdhane pratipakSha\-bhAvanam || ##2.33## || eteShAM yamaniyamAdInAM vitarkairhiMsAdisa~NkalpaiH \ldq{}haniShyAmyenam\rdq{}, \ldq{}anR^itaM vadiShyAmi\rdq{} , \ldq{}parasvamAdAsye\rdq{} ityAdibhirbAdhane prApte sati, yamAdiparo yogI \ldq{}saMsArA~NgAreShvahaM tapyamAno yamAdikaM sharaNamupagato hiMsAdikamatyajaM##;## punastadAdadAnaH kauleyakena vAntAshinA samaH\rdq{} ityanena prakAreNa vitarkapratipakShAnbhAvayedityarthaH || 2\.33 || adhunA vitarkANAM svarUpaprakArakAraNAvAntarabhedaphalAni pa~nchabhiH padaiH krameNa kathayan pratipakShabhAvanaM sphuTayati \- 2\.34\. vitarkA hiMsAdayaH kR^itakAritAnumoditA lobhakrodhamohapUrvakA mR^idumadhyAdhimAtrA duHkhAj~nAnAnantaphalA iti pratipakShabhAvanaM 2\.34\. vitarkA hiMsAdayaH (kR^ita\-kArIta\-anumoditAH)(lobha\-krodha\-moha\-pUrvakAH)(mR^idu\-madhya\-adhimAtrAH)(duHkha\-aj~nAna\-ananta\-phalAH)iti pratipakSha\-bhAvanam || ##2.34## || vitarkA hiMsAdaya iti svarUpanirdeshaH | tatra hiMsA triprakArA \- svayaM kR^itA, kurviti kAritA, sAdhu sAdhvityanumoditA cheti | tatraikaikA kAraNabhedAtpunastrividhA bhavati \- dhanAdilobhena, apakR^itamaneneti krodhena, dharmo bhaviShyatIti mohena | evaM navavidhA jAtA hiMsA | lobhakrodhamohAH pratyekaM trividhA bhavanti mR^idumadhyAdhimAtratvena | tatpUrvakA hiMsAdayo.api mR^idutvAdinA trividhA bhavanti | tathA kR^itA kAritAnumoditA cha pratyekaM navadhA bhavatIti hiMsAyAH saptaviMshatirbhedA bhavanti | mR^idumadhyAdhimAtrA api pratyekaM trividhA bhavanti \- mR^idumR^idurmadhyamR^idustIvramR^iduH, mR^idumadhyo madhyamadhyastIvramadhyaH, mR^idutIvro madhyatIvrastIvratIvra iti | evaM lobho navavidhastathA krodhamohAviti tatpUrvA kR^itA hiMsA saptaviMshatibhedA bhavati | tathA kAritAnumoditA chetyekAshItibhedA hiMsA bhavati | evamanR^itAdiShvapi yojyam | itthambhUtA vitarkA duHkhaM narakAdikaM, aj~nAnaM sthAvarAdibhAvaM, bhrAntisaMshayarUpaM cha anantaM phalaM prayachChantIti pratipakShANAM vitarkashatrUNAM bhAvanamityarthaH | anena bhAvanena taddhAne sati nirvighnA yamAdayaH sidhyanti | tatsiddhau chittaparikarmadvArA kaivalyaM sidhyatItyabhisandhiH || 2\.34 || adhunA yamAdInAM siddhisUchakamavAntaraphalaM krameNa darshayati \- 2\.35\. ahiMsApratiShThAyAM tatsannidhau vairatyAgaH 2\.35\. ahiMsA\-pratiShThAyAM tat\-sannidhau vairatyAgaH (tyAga)(vaira)|| ##2.35## || satyahiMsAsthairye, tasyAhiMsakasya yogidhaureyasya sannidhau svabhAvaviruddhAnAM govyAghrAdInAmapi vairatyAgo bhavatItyarthaH | etadevAbhipreyoktaM vAsiShThe \- \ldq{}mAtarIva paraM yAnti viShamANi mR^idUni cha | vishvAsamiha bhUtAni sarvANi shamashAlini\rdq{} iti || 2\.35 || 2\.36\. satyapratiShThAyAM kriyAphalAshrayatvaM 2\.36\. satya\-pratiShThAyAM kriyA\-phala\-Ashrayatvam || ##2.36## || kriyA dharmAdharmarUpA, tasyAH phalaM svargAdikaM##;## tayorAshrayo vA~NmAtreNa dAtA, tasya bhAvastattvam | yoginaH svargAdiphaladAtR^itvaM vA~NmAtreNa sidhyatItyarthaH || 2\.36 || 2\.37\. asteyapratiShThAyAM sarvaratnopasthAnaM 2\.37\. asteya\-pratiShThAyAM sarva\-ratna\-upasthAnam || ##2.37## || divyAni ratnAni yoginaH purata upasthitAni bhavantItyarthaH || 2\.37 || 2\.38\. brahmacharyapratiShThAyAM vIryalAbhaH 2\.38\. brahmacharya\-pratiShThAyAM vIryalAbhaH || ##2.38## || vIryanirodho hi brahmacharyam | tatsiddhau niratishayaM sAmarthyaM bhavati | niratishayasAmarthyashAlinA yoginA kR^itaH shiShyeShUpadeshaH sadyaH phalatIti bhAvaH || 2\.38 || 2\.39\. aparigrahasthairye janmakathantAsambodhaH 2\.39\. aparigraha\-sthairye janma\-kathantA\-sambodhaH || ##2.39## || kathamityasya bhAvaH kathantA, janmani kathantA tasyAH sambodhaH sAkShAtkAraH, pUrvajanmani ko.ahaM kIdR^isho.atiShThaM kiM kAryamakaravamiti jij~nAsAyAM sarvamanena yoginA samyagj~nAyata ityarthaH || 2\.39 || itthaM yamasiddhIrabhidhAya adhunA niyamasiddhIH krameNAbhidadhAti \- 2\.40\. shauchAtsvA~NgajugupsA parairasaMsargaH 2\.40\. shauchAt svA~Nga\-jugupsA paraiH\-asaMsargaH || ##2.40## || shauchamAcharato yoginaH svA~Nge shuddhimapashyato jugupsA bhavati | ashuchisvabhAvo.ayaM kAyaH | atastasminnavabhishChidrairnirantaraM sravatsu maleShu romakUpairasa~NkhyAtaiH svinne gAtre ko nAmAkhedena prakShAlayituM shaknuyAt ? taduktaM \- \ldq{}navachChidrakR^itA dehAH sravanti ghaTikA iva | bAhyashauchairna shudhyanti nAntaH shauchaM tu vidyate\rdq{} iti | evaM svakAye jugupsAvataH parakAyA etAdR^ishA iti doShadarshinastaiH saMsargo na kadAchidapi bhavati | yadi svakAyadurgandhena jugupsA na syAtkiM nAmaitasya nirvedakAraNaM bhavet ? taduktaM \- \ldq{}svadehAshuchigandhena na virajyeta yaH pumAn | virAgakAraNaM tasya kimanyadupadishyate\rdq{} iti || 2\.40 || sampratyantaH shauchasiddhimAha \- 2\.41\. sattvashuddhisaumanasyaikAgryendriyajayAtmadarshanayogyatvAni cha 2\.41\. (sattva\-shuddhi)\-saumanasya\-ekAgrya\-(indriya\-jaya)\-(Atma\-darshana)\-yogyatvAni cha || ##2.41## || sattvasya buddherasUyerShyAdimalanivR^ittiH shuddhiH, tataH saumanasyaM sattvotkarShaH, tata aikAgryaM naishchalyaM, tato bAhyendriyajayaH, tata AtmadarshanayogyatvaM puruShasAkShAtkArArhatvaM, tAnyetAni parasparahetuhetumadbhAvena shauchAdbhavantItyarthaH || 2\.41 || 2\.42\. santoShAdanuttamasukhalAbhaH 2\.42\. santoShAd\-anuttamaH\-sukha\-lAbhaH || ##2.42## || santuShTasya yoginaH sattvotkarShAdantarniratishayaM sukhamAvirbhavati | na kevalamevaM##;## pratyuta vaiShayikaM sukhaM viShamiva pratikUlaM bhavatItyarthaH | taduktaM \- \ldq{}santoShAmR^itapAnena ye shAntAstR^iptimAgatAH | bhogashrIratulA teShAmeShA prativiShAyate\rdq{} iti || 2\.42 || 2\.43\. kAyendriyasiddhirashuddhikShayAttapasaH 2\.43\. kAya\-indriya\-siddhiH\-shuddhi\-kShayAt tapasaH || ##2.43## || svadharmakR^ichChrAdinA kleshapApakShayAtkAyasyANimAdisiddhiH, indriyANAM cha sUkShmavyavahitaprakR^iShTArthagrAhitvasiddhirbhavatItyarthaH || 2\.43 || 2\.44\. svAdhyAyAdiShTadevatAsamprayogaH 2\.44\. svAdhyAyAt\-(iShTa\-devatA)\-samprayogaH || ##2.44## || abhimatamantrajapAdabhimatadevatAyAH sambhAShaNAdikaM sidhyatItyarthaH || 2\.44 || 2\.45\. samAdhisiddhirIshvarapraNidhAnAt 2\.45\. samAdhi\-siddhiH\-(Ishvara\-praNidhAnAt)|| ##2.45## || Ishvare akAmanayA sakalakarmasamarpaNAtsamAdhisiddhiH | samAdhishchittasya samAdhAnaM prasAda iti yAvat || 2\.45 || itthaM sAvAntaraphalAnyamaniyamAnnirUpya kramaprAptamAsanaM tatsAdhanaM tatphalaM cha tAvadAha \- 2\.46\. sthirasukhamAsanaM 2\.46\. sthira\-sukhaM Asanam || ##2.46## || padmasvastikAdinA yAdR^ishena dehasthApanena yasya puruShasyAvayavavyathAnutpattilakShaNaM sukhaM dehachalanarAhityalakShaNaM sthairyaM cha sampadyate, tadeva mukhyamAsanam | padmAsanAdisvarUpaM tu yAj~navalkyena nirUpitaM \- \ldq{}Urvorupari viprendra kR^itvA pAdatale shubhe | a~NguShThau cha nibadhnIyAddhastAbhyAM vyutkrameNa tu | padmAsanaM bhavedetatsarveShAmabhipUjitaM\rdq{} ityAdinA || 2\.46 || 2\.47\. prayatnashaithilyAnantasamApattibhyAM 2\.47\. prayatna\-shaithilya\-ananta\-samApattibhyAm || ##2.47## || tasya cha prayatnashaithilyaM laukika upAyaH | gamanagR^ihakR^ityatIrthasnAnAdiviShayo yaH prayatno mAnasa utsAhastasya shaithilyam | anyathA utsAho balAddehamutthApya yatra kApi prerayati | phaNasahasreNa dharaNIM dhArayitvA sthairyeNAvasthito yo.ayamanantaH sa evAhamasmIti dhyAnaM chittasyAnante samApattiH | tayA yathoktAsanasampAdakamadR^iShTaM niShpadyate | atastAbhyAmAsanaM sidhyatItyarthaH || 2\.47 || 2\.48\. tato dvandvAnabhighAtaH 2\.48\. tato dvandva\-anabhighAtaH || ##2.48## || siddhe chAsane shItoShNasukhaduHkhamAnAvamAnAdidvandvairyathApUrvaM nAbhihanyata ityarthaH || 2\.48 || athAsanAnantarabhAvinaM prANAyAmamAha \- 2\.49\. tasminsati shvAsaprashvAsayorgativichChedaH prANAyAmaH 2\.49\. tasmin\-sati shvAsa\-prashvAsayoH\-gati\-vichChedaH prANAyAmaH || ##2.49## || tasminnAsanasthairye sati prANAyAmaH pratiShThito bhavati | sa cha shvAsaprashvAsayorgativichChedarUpaH | tatra shvAso nAma bAhyasya vAyorantarAnayanam | prashvAsaH punaH kauShThyasya vA yorniHsaraNam | tayorubhayorapi sa~ncharaNAbhAvaH prANAyAmaH | nanu nedaM prANAyAmasAmAnyalakShaNaM, tadvisheSheShu rechakapUrakakumbhakaprakAreShu tadanugaterayogAditi chet, naiSha doShaH##;## sarvatrApi shvAsaprashvAsayorgativichChedasambhavAt | tathA hi \- kauShThyasya vAyornirgamanaM rechakaH, yaH prashvAsarUpaH | bAhyasya vAyorantardhAraNaM pUrakaH, yaH shvAsarUpaH | antaH stambhavR^ittiH kumbhakaH, yasmi~njalamiva kumbhe nishchalatayA prANAkhyo vAyuravasthApyate | tatra sarvatra shvAsaprashvAsayorgativichChedo.astyeveti nAsti sha~NkAvakAshaH | nanu kumbhake gatyabhAve.api rechakapUrakayoruchChvAsanishvAsagatI vidyete iti chet, naiSha doShaH##;## adhikamAtrAbhyAsena svabhAvasiddhAyAH samaprANagatervichChedasambhavAt || 2\.49 || tamevAbhyAsamAha \- 2\.50\. bAhyAbhyantarastambhavR^ittirdeshakAlasa~NkhyAbhiH paridR^iShTo dIrghasUkShmaH 2\.50\. bAhya\-abhyantara\-stambha\-vR^ittiH\-desha\-kAla\-sa~NkhyAbhiH paridR^iShTaH dIrgha\-sUkShmaH || ##2.50## || rechako bAhyavR^ittiH, pUraka AbhyantaravR^ittiH, kumbhakaH stambhavR^ittiH | tatraikaiko deshAdibhiH parIkShaNIyaH | tadyathA \- svabhAvasiddhe rechake hR^idayAnnirgatya nAsAgrasammukhe dvAdashA~NgulaparyantaM dvAdashA~NgulaparyantaM shvAsaH samApyate | abhyAsena tu krameNa nAbherAdhArAdvA nirgatya chaturviMshatya~Ngulaparyante ShaTtriMshada~Ngulaparyante vA samApyate | tatra cha rechakaprayatnAtishaye sati nAbhyAdipradeshakShobheNa tannishchetuM shakyam | bahistu sUkShmaM tUlaM dhR^itvA tachchAlanena nishchetavyam | seyaM deshaparIkShA | rechakakAle prANasyAvR^ittayo dasha viMshatistriMshadityAdibhiH kAlaparIkShA | asminmAse pratidinaM dasha rechakA AgAmimAse viMshatiruttaramAse triMshadityAdibhiH sa~NkhyAparIkShA | evaM pUrake.api yojanIyam | yadyapi kumbhake deshavyAptivisheSho nAvagamyate, tathApi kAlasa~NkhyAvyAptiravagamyata eva | yathA ghanIbhUtastUlapiNDaH prasAryamANo dIrgho viralatayA sUkShmashcha bhavati, tathA prANo.api deshakAlasa~NkhyAbhirabhyasyamAno dIrgho durlakShatayA sUkShmashcha sampadyata ityarthaH || 2\.50 || atha rechakAdibhyastribhyo.anyaM prakAramAha \- 2\.51\. bAhyAbhyantaraviShayAkShepI chaturthaH 2\.51\. bAhya\-abhyantara\-viShaya\-AkShepI chaturthaH || ##2.51## || yathAshakti vAyuM virechyAnantaraM kriyamANo bahiHkumbhakaH | yathAshakti vAyumApUryAnantaraM kriyamANo.antaHkumbhakaH | rechakapUrakAvanAdR^itya kevalakumbhako.abhyasyamAnaH pUrvatrayApekShayA chaturtho bhavati | nidrAtandrAdidoShayuktAnAM rechakAditrayaM, tadrahitAnAM chaturtha iti vivekaH || 2\.51 || atha prANAyAmaphalamAha \- 2\.52\. tataH kShIyate prakAshAvaraNaM 2\.52\. tataH kShIyate prakAsha\-AvaraNam || ##2.52## || prakAshasya sattvasyAvaraNaM tamo nidrAlasyAdihetuH, tasya kShayo bhavatItyarthaH || 2\.52 || phalAntaramAha \- 2\.53\. dhAraNAyogyatA manasaH 2\.53\. dhAraNA\-yogyatA manasaH || ##2.53## || phalAntaramAha \- dhAraNAsu cha yogyatA manasaH || 53 || AdhAranAbhichakrahR^idayabhrUmadhyabrahmarandhrAdideshavisheShe chittasyAvasthAnaM dhAraNA | tatra prANAyAmena rajoguNakAryAchchA~nchalyAt tamoguNakAryAdAlasyAdeshcha nivAritaM mano yogyaM bhavatItyarthaH || 2\.53 || atha kramaprAptaM pratyAhAramAha \- 2\.54\. svasvaviShayAsamprayoge chittasvarUpAnukAra ivendriyANAM pratyAhAraH 2\.54\. sva\-viShaya\-asamprayoge chittasvarUpAnukAra iva\-indriyANAM pratyAhAraH || ##2.54## || shabdasparsharUparasagandhAdiviShayebhyo nivartitAH shrotrAdayashchittasvarUpamanukurvantIvAvatiShThanta ityarthaH || 2\.54 || pratyAhAraphalamAha \- 2\.55\. tataH paramA vashyatendriyANAM 2\.55\. tataH paramA vashyatA\-indriyANAm || ##2.55## || indriyANAmaticha~nchalAnAM paramA vashyatA nishchalatA, viShayeShvatyantamaprasara iti yAvat || 2\.55 || iti shrImatpata~njalipraNIte yogashAstre yogasudhAkarAbhidhAyAM vR^ittau sAdhanapAdaH samAptaH || \section{3\. vibhUtipAdaH |} yadArAdhanataH siddhAH siddhIraShTAvavApnuvan | tamapAyatamobhAnumumApatimupAsmahe || itthaM pUrvasminpAde samAdhiparipanthikleshatanUkaraNArthaM samAdhibhAvanArthaM cha pR^ithakkriyAyogaM kleshatanmUlakarmatadvipAkatatphalajAtyAdInAM duHkhatvena heyatvaM heyahetuM taddhAnaM kaivalyaM tadupAyabhUtAM puruShakhyAtiM tatsAdhanaM yamAdipa~nchakaM bahira~NgaM cha abhidhAya, athAdhunA dhAraNAditrayamantara~NgaM saMyamapadavAchyaM tadavAntaraphalavibhUtijAtaM cha AchakShANaH prathamaM dhAraNAM lakShayati \- 3\.1\. deshabandhashchittasya dhAraNA 3\.1\. (desha\-bandhaH)\-shchittasya dhAraNA || ##3.1## || AdhArAdideshA adhastAdabhihitAH | tatrAtmani vA chittasya bandhaH sthApanaM dhAraNetyuchyate | taduktaM yogayAj~navalkye \- \ldq{}yamAdiguNayuktasya manasaH sthitirAtmani | dhAraNetyuchyate sadbhiryogashAstravishAradaiH\rdq{} iti || 3\.1 || tatsAdhyaM dhyAnaM lakShayati \- 3\.2\. tatra pratyayaikatAnatA dhyAnaM 3\.2\. tatra pratyaya\-ekatAnatA dhyAnam || ##3.2## || tatra yathoktadeshe pratyayasyaikatAnatA ekaviShayapravAhaH, sa cha vichChidya vichChidya jAyamAno dhyAnaM bhavati | taduktaM \- \ldq{}vilApya vikR^itiM kR^itsnAM sambhavavyatyayakramAt | parishiShTaM cha sanmAtraM chidAnandaM vichintayet\rdq{} iti || 3\.2 || dhyAnaprakarShAtsantata ekaviShayapravAhaH samAdhiH##;## taM lakShayati \- 3\.3\. tadevArthamAtranirbhAsaM svarUpashUnyamiva samAdhiH 3\.3\. tad (tat)\-eva\-artha\-mAtra\-nirbhAsaM (svarUpa\-shUnyam)\-iva samAdhiH || ##3.3## || tadeva dhyAnameva dhyeyaikagocharatayA nirbhAsamAnaM dhyAnasvarUpashUnyamiva sthitaM samAdhirbhavati | taduktaM \- \ldq{}brahmAkAramanovR^ittipravAho.aha~NkR^itiM vinA | sampraj~nAtasamAdhiH syAd.hdhyAnAbhyAsaprakarShataH\rdq{} iti | nAtrA~NgA~NginoratyantAbhedaH sha~NkanIyaH, IShadbhedasya vidyamAnatvAt | tathA hi \- kartR^ikaraNAnusandhAnapuraHsaraM jAyamAnaH pratyayo dhyAnam | tadutkarShAtkartR^ikaraNAnusandhAnamantareNaiva dhyeyamAtragocharatayA nirbhAsamAnaH samAdhiH | sa eva aparavairAgyapuraHsaramAdaranairantaryadIrghakAlAsevito nirastarajastamoleshasukhaprakAshamayasattvodrekAdanavadyavaishAradyapradyotanarUpashchirataramanuvartamAnaH sampraj~nAtasamAdhirbhavati | paravairAgyapUrvakanirodhaprayatnena tasyApi nirodhe sarvavR^ittinirodhAnnirbIjaH samAdhirbhavati | taduktaM \- \ldq{}manaso vR^ittishUnyasya brahmAkAratayA sthitiH | yAsampraj~nAtanAmAsau samAdhirabhidhIyate\rdq{} ityeSha vibhAgo draShTavyaH || 3\.3 || itthaM pUrvapAdoddiShTaM dhAraNAditrayaM vyAkhyAya tasya vyavahAralAghavAya saMyamasa.nj~nAmAha \- 3\.4\. trayamekatra saMyamaH || 3\.4\. trayam\-ekatra saMyamaH || ##3.4## || ekaviShayaM dhAraNAditrayaM saMyamasa.nj~naM bhavatItyarthaH || 3\.4 || tataH kiM ? ata Aha \- 3\.5\. tajjayAtpraj~nAlokaH 3\.5\. tad (tat)\-jayAt\-praj~nA\-lokaH || ##3.5## || tasya saMyamasya jayAtsthairyAtsamAdhipraj~nAyA AlokaH R^itambharatvaM bhavatItyarthaH || 3\.5 || nanu kva viniyuktaH praj~nAlokaH phalaM prasUta ityapekShAyAmAha \- 3\.6\. tasya bhUmiShu viniyogaH 3\.6\. tasya bhUmiShu viniyogaH || ##3.6## || pUrvoktasavitarkanirvitarkasavichAranirvichArAdibhUmiShu saMyamasya viniyogaH kartavyaH | tatra viniyuktaH saMyamaH pUrvapUrvabhUmijayenottarabhUmernirvichArAbhidhAyA vaishAradye.anavadyAdhyAtmakhyAtimutpAdya sadbhUtArthapradyotanarUpAM samAdhipraj~nAmutpAdayatIti tAtparyArthaH || 3\.6 || ata eva sampraj~nAtasamAdhipraj~nAyA dhAraNAditrayamantara~NgamityAha\-\- 3\.7\. trayamantara~NgaM pUrvebhyaH 3\.7\. trayama\-antara~NgaM pUrvebhyaH || ##3.7## || pUrvoktAH pa~ncha yamAdayaH sampraj~nAtasya pratibandhakapratyakShagAtraprANAdimalaprakShayapraNADikayA bahira~NgANi tebhyashchittaviShayatayA sajAtIyatvAddhAraNAditrayamantara~NgamityarthaH || 3\.7 || tadapyasampraj~nAtasyAvR^ittikasya vijAtIyatvAdbahira~NgamityAha \- 3\.8\. tadapi bahira~NgaM nirbIjasya 3\.8\. tada (tat)\-api bahira~NgaM nirbIjasya || ##3.8## || vijAtIyatve.api sampraj~nAtapraj~notpAdanadvAropakAritayA bahira~Ngatvamaviruddham | tadevopakAritvamadhastAdasUtrayatsUtrakAraH \- \ldq{}shraddhAvIryasmR^itisamAdhipraj~nApUrvaka itareShAm\rdq{} iti || 3\.8 || nanu \ldq{}tadapi bahira~NgaM nirbIjasya\rdq{} ityuktam | ko.asau nirbIjaH samAdhirityapekShAyAmAha \- 3\.9\. vyutthAnanirodhasaMskArayorabhibhavaprAdurbhAvau nirodhalakShaNachittAnvayo nirodhapariNAmaH 3\.9\. vyutthAna\-nirodha\-saMskArayoH\-abhibhava\-prAdurbhAvau nirodha\-lakShaNa\-chitta\-anvayaH nirodha\-pariNAmaH || ##3.9## || vyutthAnasaMskArAH samAdhivirodhinaH | te cha nirodhahetunA yogiprayatnena pratidinaM pratikShaNaM cha abhibhUyante, tadvirodhinashcha nirodhasaMskArAH prAdurbhavanti | tathA sati nirodha ekaikasminkShaNe chittamanugachChati | so.ayamIdR^ishashchittasya nirodhapariNAmo nirbIjaH samAdhirbhavati || 3\.9 || nanu \ldq{}pratikShaNaM pariNAmino hi bhAvA R^ite chitishakteH\rdq{} iti nyAyena chittasya sarvadA pariNAmapravAho vaktavyaH##;## tatra vyutthitachittasya vR^ittipravAhaH sphuTaH, niruddhachittasya tu kathamityAsha~NkyottaramAha \- 3\.10\. tasya prashAntavAhitA saMskArAt 3\.10\. tasya (prashAnta\-vAhitA)saMskArAt || ##3.10## || yathA samidAjyAhutiprakShepe vahniruttarottaravR^id.hdhyA prajvalati, samidAdiprakShaye prathamakShaNe ki~nchichChAmyati, uttarottarakShaNe shAntirvardhate; tathA niruddhachittasyottarottarAdhikaM prashamaH pravahati | tatra pUrvapUrvaprashamajanitasaMskAra evottarottaraprashamasya kAraNamityataH prashamapravAhasambhavAnna ko.api doSha iti bhAvaH || 3\.10 || itthaM nirodhapariNAmarUpaM nirbIjasamAdhimabhidhAya sampraj~nAtasamAdhipariNAmamabhidhAtumAha \- 3\.11\. sarvArthataikAgratayoH kShayodayau chittasya samAdhipariNAmaH 3\.11\. sarvArthatA\-ekAgratayoH (ekAgratA)kShaya\-udayau (udaya)chittasya (samAdhi\-pariNAmaH)|| ##3.11## || rajoguNena chAlyamAnaM chittaM krameNa sarvAnpadArthAngR^ihNAti | tasya rajoguNasya nirodhAya kriyamANena yoginaH prayatnavisheSheNa dine dine sarvArthatA kShIyate, ekAgratA chodeti | tAdR^ishachittasya pariNAmaH samAdhirityuchyate || 3\.11 || nanu keyamekAgratetyapekShAyAmAha \- 3\.12\. shAntoditau tulyapratyayau chittasyaikAgratApariNAmaH 3\.12\. (shAnta\-uditau)tulya\-pratyayau chittasya\-ekAgratA\-pariNAmaH || ##3.12## || shAnto.atItaH, udito vartamAnaH, pratyayashchittavR^ittiH | atItaH pratyayo yaM padArthaM gR^ihNAti tameva chedudito.api gR^ihNIyAt, tadA tau tulyau bhavataH | tAdR^ishachittapariNAma ekAgratetyuchyate | itthaM nirodhapariNAmaH samAdhipariNAma ekAgratApariNAmashchetyayaM trividhaH pariNAmashchittasya dharmapariNAma ityuchyate | evaM lakShaNapariNAmo.api \ldq{}nirodhalakShaNachittAnvayaH\rdq{} ityanena sUchyate | sa yathA \- nirodhasya dharmasya lakShaNamadhvatrayam | tatrAnAgatAdhvaparityAgena vartamAnAdhvasvIkAraH tatparityAgenAtItAdhvasvIkAraH | evaM kAlAvachChinnasya tasyaiva nirodhasyAvasthApariNAmo.api \ldq{}vyutthAnanirodhasaMskArayorabhibhavaprAdurbhAvau\rdq{} ityanena sa~NgIyate | evaM samAdhyekAgratApariNAmayorlakShaNAvasthApariNAmau sUtradvayena prekShAvadbhirUhanIyau || 3\.12 || (tataH punaH) shAntoditau tulyapratyayau chittasyaikAgratApariNAmaH || 3\.12 || itthamabhihitaM pariNAmatrayaM saMyamAdvibhUtIrvaktukAmaH saMyamalakShyatvenAnyatrAtidishati \- 3\.13\. etena bhUtendriyeShu dharmalakShaNAvasthApariNAmA vyAkhyAtAH 3\.13\. etena bhUta\-indriyeShu dharma\-lakShaNa\-avasthA\-pariNAmA vyAkhyAtAH || ##3.13## || etena tridhAbhihitena chittadharmAdipariNAmena bhUteShu pR^ithivyAdiShu chakShurAdIndriyeShu cha dharmiShu dharmalakShaNAvasthApariNAmA vyAkhyAtA draShTavyAH | tatra mR^idrUpasya dharmiNo ghaTAkArapariNAmo dharmapariNAmaH | tasyaiva ghaTasya dharmasyAnAgatAdhvaparityAgena vartamAnAdhvasvIkAraH tatparityAgenAtItAdhvaparigraho lakShaNapariNAmaH | tasyaiva ghaTasya kShaNe kShaNe pariNAmo.avasthApariNAmaH | ataH pratikShaNaM pariNAmino hi bhAvA R^ite chitishakteriti sa~NkShepaH || 3\.13 || dharmasyAyaM trividhaH pariNAmaH##;## taddharmiNaM darshayati \- 3\.14\. shAntoditAvyapadeshyadharmAnupAtI dharmI 3\.14\. shAnta\-udita\-avyapadeshya\-(dharma\-anupAtI)dharmI || ##3.14## || shAntAH kR^itavyApArA atItAH, uditA jalAharaNAdivyApArAviShTA vartamAnAH, avyapadeshyAH shaktirUpeNa mR^idAdiShu dharmiShu sthitA anAgatAH | tAnetAnghaTIyantravadanishamAvartamAnAnyo.anupatatyanveti, so.ayamanupAtI dharmI, yathA chUrNapiNDAdyanvitamR^idAdirityarthaH || 3\.14 || nanvekasya dharmiNaH pariNAmabahutve ko heturityata Aha \- 3\.15\. kramAnyatvaM pariNAmAnyatve hetuH 3\.15\. krama\-anyatvaM pariNAma\-anyatve hetuH || ##3.15## || mR^idi chUrNapiNDayoH piNDaghaTayorghaTakapAlayoH paurvAparyarUpakramasyAnyatvaM dR^ishyamAnamekasyA eva mR^idaH pariNAmAnAM chUrNAdInAM dharmANAmanyatve heturj~nAkasya eva mR^idaH pariNAmAnAM chUrNAdInAM dharmANAmanyatve heturj~nApakaH | mR^idi chUrNapiNDayo; piNDaghaTayordhaTakapAlayoH paurvAparyarUpakramasyAnyatvaM dR^ishyamAnamekasyA eva mR^idaH pariNAmAnAM chUrNAdInAM dharmaNAmanyatve heturj~nApakaH | evamanAgatavartamAnAtItAdhvanAM kramAllakShaNapariNAmAnyatvaM dharmANAM j~neyam | tathA kShaNaparamparayA ghaTAdInAM durlakShasUkShmapariNAmakrameNAvasthApariNAmAnyatvaM bodhyam || 3\.15 || itthaM saMyamalakShyamabhidhAya adhunA A pAdasamApteH saMyamasya tattadviShaye vashIkAraj~nApanAya vibhUtIrabhidhAtumAha \- 3\.16\. pariNAmatrayasaMyamAdatItAnAgataj~nAnaM 3\.16\. pariNAma\-traya\-saMyamAdat atIta\-anAgata\-j~nAnam || ##3.16## || dharmiNyete dharmAH, teShvanAgatAdaya ete.adhvAnaH, etA avasthAH, iti dharmalakShaNAvasthArUpapariNAmatraye saMyamAdyogino.atItAnAgatavastusAkShAtkAro bhavati | chittasattvaM hi nisargataH sarvArthapradyotanasvabhAvaM rajastamomalapratibandhasya saMyamena prakShaye sati pramANamanapekShya sarvaM jAnAtIti bhAvaH || 3\.16 || 3\.17\. shabdArthapratyayAnAmitaretarAdhyAsAtsa~NkakarastatpravibhAgasaMyamAtsarvabhUtarutaj~nAnaM 3\.17\. shabda\-artha\-pratyayAnAm\-itaretara\-adhyAsAt sa~NkaraH\-tat\-pravibhAga\-saMyamAt\-sarva\-bhUta\-ruta\-j~nAnam || ##3.17## || gauriti shabdo gaurityartho gauriti pratyaya ityAbAlapaNDitaM shabdArthapratyayAnAmitaretarA\-bhedAdhyAsAtsa~NkaraH prasiddhaH | teShAM varNavya~NgyaM padaM padavya~NgyaM vAkyaM shaktyAdivR^ittyA bodhakamiti shabdatattvaM##;## artho dravyAdirvAchyo lakShyashchetyarthatattvaM; shabdajanyo.arthaviShayaH pratyaya iti j~nAnatattvaM##;## iti yaH pravibhAgaH shAstrayuktibhyAM siddhastasminsaMyamAtsarvashabdAdivashIkArasUchakaM sarvabhUtAnAM pakShyAdInAM rutaj~nAnaM bhavati, imamarthamete sa~Ngiranta iti saMyamI jAnAtItyarthaH || 3\.17 || 3\.18\. saMskArasAkShAtkaraNAtpUrvajAtij~nAnaM 3\.18\. saMskAra\-sAkShAt\-kAraNAt\-(pUrva\-jAti\-j~nAnam)|| ##3.18## || anubhavakleshajAH smR^itikleshahetavaH, karmajAH sukhaduHkhahetavaH, iti dvaye saMskArAshchittadharmAH pUrvajanmaparamparAsa~nchitAH santi | teShu shruteShvanumiteShu cha saMyamena sAkShAtkR^iteShu taddhetutvena svIyaparakIyapUrvajanmaparamparAyAH sAkShAtkAro bhavati | na cha saMskArasaMyamAtkathaM pUrvajanmasAkShAtkAra iti sha~NkanIyaM##;## sAnubandhasaMskArasaMyamAdanubandhatvena pUrvajanmasAkShAtkArotpatteH sambhavAditi sama~njasam || 3\.18 || sid.hdhyantaramAha \- 3\.19\. pratyayasya parachittaj~nAnaM 3\.19\. pratyayasya para\-chitta\-j~nAnam || ##3.19## || pratyayasya parachittasya saMyamAttatsAkShAtkAro bhavatItyarthaH || 3\.19 || nanu saMskArasAkShAtkArAttadanubandhasAkShAtkAravatkiM parachittasAkShAtkArAdAlambanaj~nAnaM bhavati ? netyAha \- 3\.20\. na cha tatsAlambanaM tasyAviShayIbhUtatvAt 3\.20\. na cha tat\-sAlambanaM tasya\-(aviShayI\-bhUtatvAt)|| ##3.20## || parachittamAtraM sAkShAtkriyate##;## sAlambanaM saviShayaM tu na sAkShAtkriyate, tasyAlambanasyAj~nAtatvAt | na hi li~NgAdinAj~nAte saMyamapravR^ittiH samasti | yadi parachittaM j~nAtvA saMyamena sAkShAtkR^ityAsyedAnIM kimAlambanamiti svachittaM praNidhatte, tadA tatkAlInamAlambanaM jAnAti | rAgAdivR^ittayastu chittAbhedAtsadA sAkShAtkriyanta iti visheShaH || 3\.20 || sid.hdhyantaramAha \- 3\.21\. kAyarUpasaMyamAttadgrAhyashaktistambhe chakShuHprakAshAsamprayoge.antardhAnaM 3\.21\. kAya\-rUpa\-saMyamAt\-tad\-grAhya\-shakti\-stambhe chakShuH\-prakAsha\-asamprayoge\-antardhAnam || ##3.21## || kAyasya chAkShuShatAprayojakaM yadrUpamasti tasminsaMyamAttasya rUpasya parachakShurgrAhyatAnukUlAyAH shakteH stambhe pratibandhe sati parachAkShuShaj~nAnAviShayatve jAte, antardhAnaM yogidehasyAchAkShuShatvaM yathAkAmaM sidhyatItyarthaH || 3\.21 || uktamanyatrAtidishati \- 3\.22\. etena shabdAdyantardhAnamuktaM 3\.22\. etena shabda\-Adi\-antardhAnam\-uktam || ##3.22## || etena svIyashabdasparsharUparasagandhAnAM saMyamAchChrotrAdyagrAhyatvasiddhiruktA bhavatIti veditavyam || 3\.22 || 3\.23\. sopakramaM nirupakramaM cha karma tatsaMyamAdaparAntaj~nAnaM 3\.23\. sopakramaM nirupakramaM cha karma tat\-saMyamAt\-aparAnta\-j~nAnam || ##3.23## || sopakramaM shIghravipAkaM karma, nirupakramaM cha chiravipAkaM karma yat, tatrobhayatra saMyamena sAkShAtkArAttadvipAkasyAyuSho.aparAnto.avasAnaM, tasya j~nAnamamuShmindeshe.amukakAle mama kAyaviyoga iti sAkShAtkAro bhavati || 3\.23 || prasa~NgAtsAdhAraNaM maraNasUchakamAha \- 3\.24\. ariShTebhyo vA 3\.24 ariShTebhyaH vA || ##3.24## || arivattrAsayantItyariShTAni trividhAnyAdhyAtmikAdIni maraNali~NgAni, tebhyo vA maraNaj~nAnaM bhavatyayogino.apItyarthaH || 3\.24 || 3\.25\. maitryAdiShu balAni 3\.25\. maitrI\-AdiShu balAni || ##3.25## || maitryAdiShu saMyamena teShAM balAni vIryANi bhavanti, yairyogI prANimAtrasya sukhakaraH suhR^idbhavati, duHkhAduddhartA bhavati | upekShA tvaudAsInyamAtram | na tasya balaM ki~nchitsamasti, saMyamAbhAvAdityarthaH || 3\.25 || 3\.26\. baleShu hastibalAdIni 3\.26\. baleShu hasti\-balAdIni || ##3.26## || hastihanumadAdInAM baleShu tadbhAvena saMyamAttAni balAni yoginaH prAdurbhavanti, chittasya svataH sarvasAmarthyAdityarthaH || 3\.26 || 3\.27\. pravR^ittyAlokanyAsAtsUkShmavyavahitaviprakR^iShTaj~nAnaM 3\.27\. pravR^itti\-Aloka\-nyAsAt\-sUkShma\-vyavahita\-viprakR^iShTa\-j~nAnam || ##3.27## || jyotiShmatI pravR^ittiradhastAdabhihitA | tasyA yo.ayamAloko jyotirAlambanaM nirmalabuddhisattvaM tasya sUkShme paramANvAdau bhUmivyavahite nidhyAdau viprakR^iShTe mervantarvartirasAyanAdau cha nyAsAtprakShepAtteShAM j~nAnaM sAkShAtkAro bhavati##;## saurAlokasamprayogAtkUTAdisAkShAtkAravadityarthaH || 3\.27 || 3\.28\. bhuvanaj~nAnaM sUrye saMyamAt 3\.28\. bhuvana\-j~nAnaM sUrye saMyamAt || ##3.28## || suShumnAdisahasramayUkhamAlini divi dyotamAne mArtaNDamaNDale saMyamAddR^ishyAbhinnaM chittaM chaturdasha bhUvanAni sAkShAtkarotItyarthaH | ayameva sakalabhuvanasAkShAtkAro.asmi~nshAstre madhumatI siddhirityuchyate || 3\.28 || 3\.29\. chandre tArakAvyUhaj~nAnaM 3\.29\. chandre tArakA\-vyUha\-j~nAnam || ##3.29## || 3\.29\. chandre tArA\-vyUha\-j~nAnam || ##3.29## || nakShatrapatau tuShArakarabimbe saMyamAnnakShatrANAM sanniveshavisheShaM sAkShAtkaroti | sUryasya nakShatrAbhibhAvakatvAttarasaMyamAttatsAkShAtkAro na bhavatIti bhAvaH || 3\.29 || 3\.30\. dhruve tadgatij~nAnaM 3\.30\. dhruve tad (tat)\-gati\-j~nAnam || ##3.30## || dhruve saMyamAttAsAM tArakANAM gatiM jAnAti \- asau tArakAmunA graheNa sAkamanayA sR^ityaitAvantamanehasaM gachChatIti || 3\.30 || itthaM bAhyasiddhIrabhidhAya adhunAdhyAtmikasiddhIrabhidhAtumAha \- 3\.31\. nAbhichakre kAyavyUhaj~nAnaM 3\.31\. (nAbhi\-chakre)kAya\-vyUha\-j~nAnam || ##3.31## || kAyasya madhyabhAge yannAbhichakraM maNipUrakAkhyaM dashadalaM, tasminsaMyamAddehasya vAtapittAdisanniveshavisheShaM jAnAtItyarthaH || 3\.31 || 3\.32\. kaNThakUpe kShutpipAsAnivR^ittiH 3\.32\. kaNTha\-kUpe kShut\-pipAsA\-nivR^ittiH || ##3.32## || jihvAtantoradhastAtkaNThasya kUpAkAraH pradesho.asti, yatra prANAdeH sa~NgharShaNAtkShutpipAse bhavataH | tatra saMyamAttannivR^ittirbhavatItyarthaH || 3\.32 || 3\.33\. kUrmanADyAM sthairyaM 3\.33\. (kUrma\-nADyAm)sthairyam || ##3.33## || kaNThakUpAdadhastAdvakShasi kUrmAkArA kAchinnADyasti | tatra saMyamAttatpraviShTasya chittasya sthairyaM sidhyatItyarthaH || 3\.33 || 3\.34\. mUrdhajyotiShi siddhadarshanaM 3\.34\. (mUrdha\-jyotiShi)(siddha\-darshanam)|| ##3.34## || shiraHkapAlayoshChidraM brahmarandhrAkhyaM suShumnAyogAdbhAsvaraM mUrdhajyotiH | tatra saMyamAttena niHsR^itA dehasthA chittamaNiprabhA siddhAnadR^ishyAnapi pashyatItyarthaH || 3\.34 || 3\.35\. prAtibhAdvA sarvaM 3\.35\. prAtibhAt\-vA sarvam || ##3.35## || vivekakhyAtirhi prasa~NkhyAnaM saMsAratArakam | tadarthaM saMyame kriyamANe prasa~NkhyAnodayasUchakaM pratibhayA UhamAtreNa jAtaM prAtibhaM j~nAnaM bhavati | tasmAdvA yogI sarvaM jAnAti | yathA sUryodayasUchakAruNaprabhayA sarvaM lokaH pashyati, tadvadiyatyarthaH || 3\.35 || 3\.36\. hR^idaye chittasaMvit 3\.36\. hR^idaye (chitta\-saMvit)|| ##3.36## || adhomukhe hR^itpadme chittasthAne saMyamAtsavAsanachittasya saMvidbhavatItyarthaH || 3\.36 || 3\.37\. sattvapuruShayoratyantAsa~NkIrNayoH pratyayAvisheSho bhogaH parArthatvAtsvArthasaMyamAtpuruShaj~nAnaM 3\.37\. sattva\-puruShayoH\-atyanta\-asa~NkIrNayoH pratyaya\-avisheShaH bhogaH parArthatvAt\-svArtha\-saMyamAt\-(puruSha\-j~nAnam)|| ##3.37## || bud.hdhyAtmanorbhogyabhoktR^itvenAtyantabhinnayoryaH pratyayAvisheSho buddhipariNAmaiH sukhaduHkhamohapratyayaiH puruShasya pratibimbagrAhibhiravisheShaH sArUpyaM pratibimbadvArA yaH sukhAdyAropaH, sa bhogo buddhistho dR^ishyatvAtparArthaH puruShasya bhoktuH sheShabhUtaH | tasmAtparArthAdbhogAjjaDAdanyashchitsvabhAvaH svArtho.ananyasheShaH puruShaH | tatra saMyamAtpuruShasya sAkShAtkAro bhavati | taM sAkShAtkAramapi puruSho jAnAti | na punarj~nAtA j~neyaH, j~nAtR^ij~neyatvayoratyantavirodhAditi bhAvaH || 3\.37 || adhunAsyaiva saMyamasya puruShasAkShAtkArAtprAgbhavAH siddhIrupadarshayati \- 3\.38\. tataH prAtibhashrAvaNavedanAdarshAsvAdavArttA jAyante 3\.38\. tataH prAtibha\-shrAvaNa\-vedanA\-Adarsha\-AsvAda\-vArtA jAyante || ##3.38## || 3\.38\. tataH prAtibhaH\-shrAvaNa\-vedanA\-Adarsha\-AsvAda\-vArtA jAyante || ##3.38## || divyashabdagrAhakaM shrotraM yadAsya yogino bhavati tadA tasya shrotrasya shrAvaNamiti tAntrikI sa.nj~nA bhavati | evaM ghrANasya vArtteti sa.nj~netyAdyUhyam || 3\.38 || tarhyayaM yogI kR^itakR^ityaH##;## kiM tasya kAryamastItyAsha~NkamAnaM pratyAha \- 3\.39\. te samAdhAvupasargA vyutthAne siddhayaH 3\.39\. te samAdhau\-upasargAH vyutthAne siddhayaH || ##3.39## || te prAtibhAdayaH samAdhAvapavargaphale upasargA vighnA bhavanti | ato mokShamAkA~NkShatA te tAvadupekShaNIyAH | yadi tatrApekShA syAttadA mokShAdbhraShTaH kathaM kR^itakR^ityatAmiyAt ? na hyAtmapratyayamantareNa kR^itakR^ityatA samasti | na chaite svAtmaj~nAnaM upakR^irvanti | api tu vyutthAne siddhayo bhavanti | etadevAbhipretyoktaM \- \ldq{}dravyamantrakriyAkAlashaktayaH sAdhu siddhidAH | paramAtmapadaprAptau nopakurvanti kAshchana || sarvechChAlAbhasaMshAntAvAtmalAbhodayo hi yaH | sa kathaM siddhivA~nChAyAM magnachittena labhyate\rdq{} iti || 3\.39 || tadevaM saMyamasya sAkShAtkArarUpAtmadarshanAntAM vibhUtimabhidhAya atha kriyArUpamAha \- 3\.40\. bandhakAraNashaithilyAtprachArasaMvedanAchcha chittasya parasharIrAveshaH 3\.40\. bandha\-kAraNa\-shaithilyAt\-prachAra\-saMvedanAt\-cha chittasya (para\-sharIra\-AveshaH)|| ##3.40## || sarvatravyAptishIlasya chittasya svasharIramAtre sa~Nkochena sthitirbandhaH | tasya kAraNaM dharmAdharmau | tayoH saMyamena yachChaithilyaM bhavati##;## pracharatyanena chittamiti prachAro nADisa~NghaH, tasyApi saMyamena yadvedanaM sAkShAtkAro bhavati##;## tAbhyAM chittasya parakAye mR^ite jIvati vA pravesho bhavati | chittamanvindriyANyapi vishanti makShikA madhukararAjamivetyarthaH || 3\.40 || 3\.41\. udAnajayAjjalapa~NkakaNTakAdiShvasa~Nga utkrAntishcha 3\.41\. udAna\-jayAt\-jala\-pa~Nka\-kaNTaka\-AdiShu\-asa~Nga utkrAntiH cha || ##3.41## || samastendriyANAM yugapattUlajvAlAvadutpannA yA vR^ittirjIvashabdavAchyA, sA kriyAbhedena prANApAnAdisa.nj~nAbhirvyapadishyate | tatrodAnasya A nAsAgrAdA shirovR^itteH saMyamena jayAjjalAdiShvasakto yogI laghutvAdupari gachChati, svechChayA maraNaM cha labhata ityarthaH || 3\.41 || 3\.42\. samAnajayAjjvalanaM 3\.42\. samAna\-jayAt\- jvalanam || ##3.42## || A hR^idayAdAnAbhi sthitaH samAnaH | tasya vashIkArAnnAbhinikaTasthAgnerjvalanaM bhavati | yenAsau yogI jvalanniva dR^ishyata ityarthaH || 3\.42 || 3\.43\. shrotrAkAshayoH sambandhasaMyamAddivyaM shrotraM 3\.43\. shrotra\-AkAshayoH sambandha\-saMyamAt\-divyaM shrotram || ##3.43## || Aha~NkArikasyApi shrotrasyAkAshenAdhArAdheyabhAvaH sambandho.asti | tatra saMyamAddivyaM shrotrendriyaM bhavati | tena divyashabdAnyugapajjAnAtItyarthaH || 3\.43 || 3\.44\. kAyAkAshayoH sambandhasaMyamAllaghutUlasamApatteshchAkAshagamanaM 3\.44\. kAya\-AkAshayoH sambandha\-saMyamAt\-laghu\-tUla\-samApatteH\-cha\-AkAsha\-gamanam || ##3.44## || tayoH saMyogaM jitvA laghutUlAdau vA tadbhAvena samAdhinA laghukAyo bhUtvA AkAshe viharati, tata UrNAtantuShu, pashchAnmArtaNDamayUkheShu, tato yathechChaM gagane gachChatItyarthaH || 3\.44 || 3\.45\. bahirakalpitA vR^ittirmahAvidehA tataH prakAshAvaraNakShayaH 3\.45\. bahiH\-akalpitA vR^ittiH\-(mahA\-videhA)tataH prakAsha\-AvaraNa\-kShayaH || ##3.45## || sharIre.ahambhAve sati manaso yA bahirvR^ittiH sA kalpitA videhAkhyA | yadA dehe.ahambhAvaparityAge sati svata eva yA manaso bahirvR^ittiH seyamakalpitA mahAvidehAkhyA | tatra saMyamAtprakAshashIlasya chittasya kleshAdimalAH sarve kShIyanta ityarthaH || 3\.45 || 3\.46\. sthUlasvarUpasUkShmAnvayArthavattvasaMyamAdbhUtajayaH 3\.46\. sthUla\-svarUpa\-sUkShma\-anvaya\-arthavattva\-saMyamAd (bhUta\-jayaH)|| ##3.46## || sthUlaM cha svarUpaM cha sUkShmaM chAnvayashchArthavattvaM cha pa~nchaitAni pa~nchabhUtAnAM rUpANi | tatra krameNaikaikanyUnaiH shabdAdiguNairyuktaM paridR^ishyamAnaM sthUlam | krameNa kAThinyasnehauShNyapreraNAsarvagatatvalakShaNa svarUpam | pa~ncha tanmAtrANi sUkShmam | svakAryaM kAraNatvenAnvetItyanvayo guNatrayam | bhogApavargaj~nAnasAmarthyaM guNaniShThamarthavattvam | teShu pa~ncharUpeShu sthUlAdikrameNa saMyamAdbhUtAni yogisa~NkalpAnusArINi bhavanti dhenavo vatsAnusAriNya ivetyarthaH || 3\.46 || nanvastu bhUtajayaH##;## kiM tata ityatrAha \- 3\.47\. tato.aNimAdiprAdurbhAvaH kAyasampattaddharmAnabhighAtashcha 3\.47\. tataH\-(aNimA\-Adi)\-prAdurbhAvaH (kAya\-sampat)\-tad\-dharma\-anabhighAtaH\-cha || ##3.47## || tato bhUtajayAdyogino.aNimAdyaShTamahAsiddhayaH prAdurbhavanti | paramANutulyatvamaNimA | vibhutvaM mahimA | tUlapiNDavallaghutvaM laghimA | meruvadgurutvaM garimA | a~NgulyA chandrasparshanaM prAptiH | satyasa~NkalpatvaM prAkAmyam | bhUtaniyantR^itvaM vashitvam | bhUtasraShTR^itvamIshitR^itvam | ityaShTaishvaryANi | atra prAptyantAni sthUlasaMyamAtsidhyanti | svarUpasaMyamAtprAkAmyam | avashiShTamavashiShTatrayasaMyamAditi vibhAgaH | kAyasampadvakShyamANalakShaNA, taddharmaistasya kAThinyAdibhUtadharmairanabhighAtashcha yogino bhUtajayAtsidhyatItyarthaH || 3\.47 || kAyasampadaM vyAkhyAtumAha \- 3\.48\. rUpalAvaNyabalavajrasaMhananatvAni kAyasampat 3\.48\. rUpa\-lAvaNya\-bala\-vajra\-saMhananatvAni (kAya\-sampat)|| ##3.48## || chakShuHpriyaM rUpam | sarvA~NgasaundaryaM lAvaNyam | vIryaM balam | vajrasyeva saMhananamavayavavyUho yasya tadbhAvo vajrasaMhananatvaM##;## tachcha hanumati prasiddham || 3\.48 || itthaM sasAdhanaphalaM bhUtajayamabhidhAya sopAyaphalamindriyajayamabhidhAtumAha \- 3\.49\. grahaNasvarUpAsmitAnvayArthavattvasaMyamAdindriyajayaH 3\.49\. grahaNa\-svarUpa\-asmitA\-anvaya\-arthavattva\-saMyamAd\-(indriya\-jayaH)|| ##3.49## || grahaNaM svasvarUpamasmitAnvayo.arthavattvaM cha pa~nchaitAni shrotrAdipa~nchendriyANAM rUpANi | tatra shabdAdigocharA vR^ittayo grahaNam | svarUpaM prakAshakatvam | asmitA sAttvikAha~NkAraH | anvayArthavattve vyAkhyAte | teShu pa~nchasvindriyarUpeShu saMyamAdindriyajayo bhavatItyarthaH || 3\.49 || tataH kiM ? ata Aha \- 3\.50\. tato manojavitvaM vikaraNabhAvaH pradhAnajayashcha 3\.50\. tataH manojavitvaM (vikaraNa\-bhAvaH)pradhAna\-jayaH\-cha || ##3.50## || manojavitvaM kAyasya manovadanuttamo gatilAbhaH | vikaraNabhAvaH kAyanirapekShANAmindriyANAmabhimatadeshakAlavisheShApekSho vR^ittilAbhaH | pradhAnajayaH prakR^itivikAreShu vashitvam | etAH siddhayaH karaNapa~nchakasvarUpajayAdyoginaH prAdurbhavantItyarthaH | etA aNimAdyAH pradhAnajayAntAH siddhayo.asmi~nshAstre madhupratIkAH sa~NgIyante | yathA madhuna ekadesho.api svadate tathA pratyekametAH siddhayaH svadanta iti madhupratIkAH, madhutulyA ityarthaH || 50 || saMyamAdi itthaM saMyamAchChraddhAdvArA vivekakhyAtyarthA j~nAnakriyAsiddhIrabhidhAya adhunA vivekakhyAteravAntarasiddhIrabhidhAtumAha \- 3\.51\. sattvapuruShAnyatAkhyAtimAtrasya sarvabhAvAdhiShThAtR^itvaM sarvaj~nAtR^itvaM cha 3\.51\. sattva\-puruSha\-anyatA\-(khyAti\-mAtrasya)(sarva\-bhAva\-adhiShThAtR^itvam)(sarva\-j~nAtR^itvam)cha || ##3.51## || pUrvodIritasvArthasaMyamena nirastarajastamomalasya chittasya jaye vashIkArasa.nj~nArUpA paravairAgye sthitasya sattvapuruShayorvivekakhyAtiH samutpadyate | tanmAtrasya tanniShThasya yoginaH sarvabhAvAdhiShThAtR^itvaM sarveShAM vyavasAyavyavaseyAtmakAnAM guNapariNAmarUpANAM svAmivadAkramaNam | sarvaj~nAtR^itvaM teShAmeva shAntoditAvyapadeshyadharmitvena sthitAnAM vivekaj~nAnaM cha sidhyati | eShA vishokA nAma siddhiH || 3\.51 || adhunA vivekakhyAtermukhyAM siddhimabhidhAtumAha \- 3\.52\. tadvairAgyAdapi doShabIjakShaye kaivalyaM 3\.52\. tad\-vairAgyAt\-api (doSha\-bIja)\-kShaye kaivalyam || ##3.52## || tasyAM vishokAyAM siddhau vairAgyAttaddhetubhUtavivekakhyAtAvapi paraM vairAgyaM bhavati | tataH sarvapratipattyastamaye paraM vairAgyamAshritasya puruShadhaureyasya kleshabIjAni dagdhashAlikalpAni manasA sArdhaM pratyastaM gachChanti | prakShINeShu teShu dR^iDhabhUmAvasampraj~nAtapadavedanIye saMskArasheShatAvyapadeshye nirbIjasamAdhau labde, shuddhAyAshchitishakteH svarUpapratiShThArUpaM kaivalyaM sidhyatItyarthaH | iyaM saMskArasheShAkhyA siddhiH || 3\.52 || adhunAtrAntarAyotpattau tannirAkaraNakAraNamAha \- 3\.53\. sthAnyupamantraNe sa~NgasmayAkaraNaM punaraniShTaprasa~NgAt 3\.53\. sthAni\-upamantraNe sa~Nga\-smaya\-akaraNaM punaH\-aniShTa\-prasa~NgAt || ##3.53## || 3\.53\. sthAni\-upanimantraNe sa~NgasmayAkaraNaM punaraniShTaprasa~NgAt || ##3.53## || chatvAraH khalvamI yoginaH prathamakalpiko madhubhUmikaH praj~nAjyotiratikrAntabhAvanIyashcheti | tatrAdyaH saMyame pravR^ittimAtro na ki~nchijjAnAti | saMyamena bhUtendriyANi sAkShAtkR^itya tajjigIShurdvitIyaH | bhUtendriyajayI puruShamAchikhyAsustR^itIyaH | samprAptapuruShakhyAtau paravairAgyasampannashchaturthaH | so.asau bhagavAnmahAnubhAvo jIvanmukto vighnasha~NkAkala~NkashUnyaH | tR^itIyo jitabhUtendriyatvAnmahendrAdibhirakShobhyaH | Adyastu devanimantraNAyogyaH | ataH parisheShAddvitIyaH sthAnibhiH shakrAdibhiH shakyate prArthayituM \- \ldq{}bho yogin, ihAsyatAm | svargAdisthAne ramyatAm | kamanIyeyaM kanyA | divyo.ayaM bhogaH | rasAyanamidaM jarAmR^ityunivAraNam | idaM kAmagaM yAnam\rdq{} iti | evaM prArthane sa~Nga AsaktiH, \ldq{}aho mama yogaprabhAvaH\rdq{} iti smayashcha na kartavyaH##;## kiM tvitthaM tatra doShaM bhAvayet \- \ldq{}ghoreShu saMsArA~NgAreShvahaM pApachyamAnaH katha~nchitkleshAdidhvAntadhvaMsakaM yogapradIpamalabhe | tasyaite tR^iShNAyonayo viShayavAyavaH pratipakShAH | sa khalvahaM labdhAlokaH kathametairva~nchitaH punaH punaH pradIptasya saMsArahutabhujaH svAtmAnamindhanIkuryAM ? ataH svasti vaH svapnasamebhyaH kR^ipaNajanaprArthanIyebhyo viShayebhyaH\rdq{} iti | evaM nishchitamatiH puruShadhaureyaH samAdhiM bhAvayet | yadi tatra sa~Ngasmayau bhavetAM, tadAsya yogabhraShTasya punaraniShTaM prasajjeta | tasmAtsa~NgasmayayorakaraNaM kaivalyAntarAyanivAraNakAraNamityarthaH || 3\.53 || adhastAtsvArthasaMyamAtpuruShaj~nAnaM bhavatItyabhihitam | adhunA tadevAnyasaMyamAttAvadbhavatItyAha \- 3\.54\. kShaNatatkramayoH saMyamAdvivekajaM j~nAnaM 3\.54\. (kShaNa\-tatkramayoH)saMyamAt\-vivekajaM j~nAnam || ##3.54## || abhedyaH kAlavibhAgaH satyaH kShaNaH | anye tu muhUrtAdayaH kAlavibhAgAH kShaNasamUharUpA asatyAH | na hi kShaNAnAM samUho vastusan | tatrAyamasmAtpUrvaH kShaNaH ayamuttaraH kShaNa iti kShaNAnAM teShAM kramasya paurvAparyasya cha saMyamAdatisUkShmANAM bhedasAkShAtkAro viveko bhavati | tena yugapadviyadAdipuruShAntasAkShAtkAro jAyata ityarthaH || 3\.54 || adhunAsya sAkShAtkArasya sUkShmaM viShayavisheShamabhidhAtumAha \- 3\.55\. jAtilakShaNadeshairanyatAnavachChedAt tulyayostataH pratipattiH 3\.55\. (jAti\-lakShaNa\-deshai)\-(anyatA\-anavachChedAt)tulyayoH\-tataH pratipattiH || ##3.55## || loke hi bhAvAnAM trayo bhedanishchayahetavaH | tatra deshena lakShaNena cha tulyayorgogavayayorjAtyA bhedadhIH | deshajAtibhyAM tulyayorgavoH kR^iShNashvetAdilakShaNena bhedadhIH | jAtilakShaNAbhyAM tulyayorAmalakayoH pUrvottarAdideshabhedAdbhedanishchayaH | yadA punaryogino j~nAnaparIkShArthaM kenachitpUrvadeshasthamAmalakamuttarAmalakadeshe vinyasyottarAmalakamanyavyAsakte yoginyapahR^itaM, tayorAmalakayorAmalakatvajAtyA rUpaparimANAdilakShaNena deshena cha tulyayorjAtyAdibhiranyatAyA anavachChedAdanishchayAttatastasmAtkShaNasaMyamajavivekaj~nAnAdevAnyatvapratItiryogino bhavatItyarthaH || 3\.55 || itthaM vivekaj~nAnasya viShayavisheShamabhidhAya adhunA tasya saprakAraM viShayasAmAnyamabhidhAtumAha \- 3\.56\. tArakaM sarvaviShayaM sarvathAviShayamakramaM cheti vivekajaM j~nAnaM 3\.56\. tArakaM (sarva\-viShayam)(sarvathA\-viShayam)\-akramaM cha\-iti vivekajaM j~nAnam || ##3.56## || kShaNasaMyamajaM j~nAnaM sarvavastusvarUpaviShayaM sarvathA sarvaprakAraviShayaM puruShatattvAvagAhitvAtsaMsArasAgaraM tArayatIti tArakasa.nj~naM akramaM yugapadeva karatalAmalakavatsarvasamUhAlambanamityarthaH || 3\.56 || adhunA tasya vivekaj~nAnasya phalaM darshayitumAha \- 3\.57\. sattvapuruShayoH shuddhisAmye kaivalyaM 3\.57\. sattva\-puruShayoH shuddhi\-sAmye kaivalyaM (iti) || ##3.57## || nirastasamastarajastamomalasya buddhisattvasya vivekakhyAtyA saMskArasheShasya sarvavR^ittishUnyatvaM shuddhiH | puruShasyApi nityashuddhasya tadA kalpitabhogashUnyatvaM shuddhiH | evaM cha tayoH shuddhisAmye sati kaivalyaM puruShakhyAtyutpannaparavairAgyeNa sakalavR^ittinivR^ittau tatkR^itabhoganivR^itteH kUTasthanityashuddhAnantAyAshchitishakteH svarUpapratiShThAlakShaNaM kaivalyaM sidhyatItyarthaH | yena kena prakAreNotpannayA puruShakhyAtyA paravairAgyadvArA paramapadaM kaivalyaM labhyata iti paramatAtparyam || 3\.57 || iti shrImatpata~njalipraNIte yogashAstre yogasudhAkarAbhidhAyAM vR^ittau vibhUtipAdaH samAptaH || \section{4\. kaivalyapAdaH |} vIrAsane samAsInaM saMvinmudrAlasatkaram | kaivalyAnandadaM ka~nchijjyotirdhAtumupAsmahe || itthaM pUrvasminpAde samAdherantara~NgaM saMyamasa.nj~naM dhAraNAditrayaM saMyamasya lakShyabhUtAnpariNAmabhedA~nshraddhAdvArA kaivalyaphalakapuruShakhyAtyarthA j~nAnakriyArUpAH siddhIshchAbhidhAya, adhunA kaivalyasvarUpaM prAdhAnyena pratipAdayitukAmaH prathamaM tAvatsiddhipa~nchakaM prapa~nchayati \- 4\.1\. janmauShadhimantratapaHsamAdhijAH siddhayaH 4\.1\. janma\-auShadhi\-mantra\-tapaH\-samAdhijAH siddhayaH || ##4.1## || janmanA pakShyAdInAmAkAshagamanAdisiddhiH | oShadhIrasAyanAdiH##;## tatsevayA mANDavyAdInAM kAyAdisiddhiH | mantrastraipurAdiH##;## tajjapena keShA~nchidaNimAdisiddhiH | sharIrashoShaNAdikaM tapaH##;## tena vishvAmitrAdInAM siddhiH | samAdhijAstvadhastAdabhihitAH || 1 || nanu parameshvarasamArAdhanAditapaHprabhAveNaiva nandIshvaro manuShyadehena devatvamagamadityupAkhyAyate##;## tatkathaM, manuShyadehasya devasharIrAkAreNa pariNAmAyogAdityAsha~NkyAha \- 4\.2\. jAtyantarapariNAmaH prakR^ityApUrAt 4\.2\. jAti\-antara\-pariNAmaH prakR^iti\-ApUrAt || ##4.2## || pradhAnAdayaH pR^ithivyantAH prakR^itayaH | tAsAM sarvatra vidyamAnatayA narAdidehAvayaveShvApUrAddharmAdinimittAnurodhenAvayavAnupraveshAjjAtyantarapariNAmo yujyata ityarthaH || 2 || nanu prakR^ityApUro dharmAdinimittamapekShate chettasyaivAstu pravartakatvaM##;## kiM tena ? na cheShTApattiH, apasiddhAntApAtAdityAsha~NkyAha \- 4\.3\. nimittamaprayojakaM prakR^itInAM varaNabhedastu tataH kShetrikavat 4\.3\. nimittam\-aprayojakaM prakR^itInAM varaNa\-bhedaH\-tu tataH kShetrikavat || ##4.3## || nirIshvarasA~Nkhye.api puruShArtha evAnAgataH prakR^itInAM pravartakaH | seshvarANAM nastu taduddesheneshvaraH pravartaka ityuddeshyatayA puruShArthaH pravartaka iti rAddhAntaH | ataH prakR^itInAM dharmAdikaM nimittaM na pravartakaM, tatkAryatvAt | api tu tato nimittAdvaraNasya pratibandhasya bhedo nAsho bhavati | dharmeNAdharmanirAse prakR^itayaH svayameva devAdipariNAme pravartante | yathA kShetrikaH kR^iShIvalo jalasyonnatadeshAdivaraNabhedamAtraM karoti, tataH pAthaH svata eva kedArAtkedArAntare pravartate, tadvadityarthaH || 4\.3 || yadA yogI yugapadbhogArthaM bahUnkAyAnnirmimIte tadA teShu kasmAchchittAni bhavantItyata Aha \- 4\.4\. nirmANachittAnyasmitAmAtrAt 4\.4\. nirmANa\-chittAni\-(asmitA\-mAtrAt)|| ##4.4## || yogaprabhAvAnnirmIyanta iti nirmANAni chittAni yogisa~NkalpAdhInaprakR^ityApUrAtkAyavadaha~NkArAtsvaprakR^iterjAyanta ityarthaH || 4\.4 || tarhi chittAnAM bhinnAbhiprAyatvAdyogino bhogAsiddhirityata Aha \- 4\.5\. pravR^ittibhedaprayojakaM chittamekamanekeShAM 4\.5\. (pravR^itti\-bhede)\-prayojakaM chittam\-ekama\-anekeShAm || ##4.5## || nirmitachittAnAM nAyakaM chittamekaM yogI svabhogAnukUlapravR^ittivisheShaniyAmakaM nirmimIte##;## tena bhogastadanusandhAnaM cha yujyate ityarthaH || 4\.5 || itthaM janmAdibhiH siddhipa~nchakaprapa~nchanapuraHsaraM siddhAntAnAM pa~nchavidhAni chittAnyabhihitAni | adhunA teShvapavargabhAgIyaM chittaM nirdhArayitumAha \- 4\.6\. tatra dhyAnajamanAshayaM 4\.6\. tatra dhyAnajam\-anAshayam || ##4.6## || tatra teShu janmAdisiddhachitteShu yatsamAdhisiddhachittaM, tadanAshayaM kleshakarmavipAkAshayashUnyamapavargayogyaM bhavatItyarthaH || 4\.6 || itthamastu yoginashchittaM, tatkarma kIdR^ishamityapekShAyAmAha \- 4\.7\. karmAshuklakR^iShNaM yoginastrividhamitareShAM 4\.7\. (karma\-ashukla\-akR^iShNam)yoginaH\-trividham\-itareShAm || ##4.7## || kAmyakarma vihitatvAchChuklam | niShiddhaM kR^iShNam | mishraM shuklakR^iShNam | tadetattrayamitareShAmayoginAM sampadyate | tachcha trividhaM janma prayachChati | taduktaM \- \ldq{}shubhairApnoti devatvaM niShiddhairnArakIM gatim | ubhAbhyAM puNyapApAbhyAM mAnuShyaM labhate.avashaH\rdq{} iti | atha yogasyAniShiddhatvAdakR^iShNatve.api vihitatvAchChuklatvameveti chet, maivaM##;## akAmyatvAbhiprAyeNAshuklakR^iShNatvAbhidhAnAt | atashchittashuddhivivekakhyAtidvArA mokShaikaphalakamashuklakR^iShNaM yoginaH karmetyarthaH || 7 || adhunA prasa~NgAdvipAkAshayAbhivyakteH karmAbhivyaktinidAnatvamabhidhAtumAha\-\- 4\.8\. tatastadvipAkAnuguNAnAmevAbhivyaktirvAsanAnAM 4\.8\. tataH\-tad\-(vipAka\-anuguNAnAm)\-eva\-abhivyaktiH\-vAsanAnAm || ##4.8## || tato yathodIritatrividhAtmakakarmaNoranantaraM vipAkadAnAyAbhivyaktau satyAM tadvipAkAnuguNAnAmeva vAsanAnAmabhivyaktirbhavati, na viruddhAnAmityarthaH | devatvaprAptau cha chitte prasuptA eva narabhogavAsanA bhavanti, tAsAmabhivyaktau divyabhogAyogAditi bhAvaH || 8 || nanvetA narabhogavAsanA devatvAdijanmasahasravyavadhAnAnantaraM kathaM tarhi punarnarajanmanyabhivyajyanta ityAsha~NkyAha \- 4\.9\. jAtideshakAlavyavahitAnAmapyAnantaryaM smR^itisaMskArayorekarUpatvAt 4\.9\. jAti\-desha\-kAla\-vyavahitAnAm\-api\-Anantaryam\- smR^iti\-saMskArayoH\-ekarUpatvAt || ##4.9## || anAdau saMsAre yena karmaNA yasmi~njanmani bhogaiH sa~nchitA yA vAsanAstAsAM janmakoTyA svargAdideshena kalpashatena cha vyavahitAnAmapi tajjAtIyena karmaNA tasmi~njanmani punaH prApte sati tenaiva karmaNA janmanAmabhivyaktAnAmAnantaryaM smR^itidvArA bhogAdihetutvaM bhavati | kutaH ? smR^itisaMskArayorekarUpatvAt | kriyA j~nAnamanyadvA rAgAdikaM yachChaktyAtmanA sthitaM sa saMskAraH | tatra kriyAsaMskAraH kriyAtmanA pariNataH, j~nAnasaMskAraH smR^ityAtmanA, anyasaMskAro.anyAtmanA pariNata ityevaM smR^itisaMskArayorabhedenaikaviShayatvena chaikarUpatvAdAnantaryashabditaH kAryakAraNabhAvaH sajAtIyayoH sambhavati, na vijAtIyayoH | na hi vyavadhAnaM saMskArasya virUpakAryakAritvamApAdayati##;## tathAtve ghaTAnubhavajasaMskArAdanantaramananubhUtasmR^ityApatterityarthaH || 4\.9 || ityAsha~NkyAha \- nanu janmAntaritavAsanA na santIti vadantaM chArvAkaM pratyAha \- 4\.10\. tAsAmanAditvaM chAshiSho nityatvAt 4\.10\. tAsAm\-anAditvaM cha\-AshiSho nityatvAt || ##4.10## || na kevalaM tAsAM vAsanAnAmAnantaryaM, kiM tvanAditvamapIti chArthaH | \ldq{}sadAhaM bhUyAsam\rdq{} ityAshiSho maraNatrAsasya nityatvAtsarvajaneShvavyabhichArAdityarthaH || 10 || nanu vAsanAnAmanAditayA kathaM taduchChedaH ? tatrAha \- 4\.11\. hetuphalAshrayAlambanaiH sa~NgR^ihItatvAdeShAmabhAve tadabhAvaH 4\.11\. hetu\-phala\-Ashraya\-AlambanaiH sa~NgR^ihItatvAt\-eShAm\-abhAve tadabhAvaH (tad\-abhAvaH)|| ##4.11## || naitAH puruShavadanAdayaH, kiM tu kAryA eva pravAhAnAdayaH | ataH kAraNochChedAduchChedaH sambhavati | tathA hi \- pUrvapUrvasaMskAralakShaNAvidyA hyasmitAhetuH | sA cha manuShyo.ahaM mamedamiShTamaniShTamiti bhramahetuH | so.api rAgadveShayoH | tau cha paranigrahAnugrahAdidvArA dharmAdharmayoH | tau cha bhoge | so.api vAsanAsu | tAH punarbhramAdiShu | ityanAdi saMsArachakramanishamAvartate | tatra vAsanAnAM kleshakarmANi hetavaH, jAtyAyurbhogAH phalaM, chittamAshrayaH, shabdAdikamAlambanaM##;## taiH sa~NgR^ihItatvAt AdaranairantaryasatkArAnubandhyaShTA~NgayogajAviplavavivekakhyAtyA uchChede sati kAraNAnAmabhAvAduchChedo bhavatItyarthaH || 4\.11 || nanvAstAM tAvadAsAM vAsanAnAmuchChedaH##;## kimutpattirasatInAM satInAM vA ? na tAvadAdyaH, asambhavAt##;## na hyasataH shashaviShANasya sAsti##;## nApi dvitIyaH, asambhavAdeva##;## na hi sadrUpAyAshchitishakterutpattiH sambhavati yena tathA syAdityAsha~Nkya shaktirUpeNa svaprakR^itau vidyamAnAnAmevAbhivyaktirutpattirityAshayenAha \- 4\.12\. atItAnAgataM svarUpato.astyadhvabhedAddharmANAM 4\.12\. atIta\-anAgataM svarUpataH asti\-adhva\-bhedAt\-dharmANAm || ##4.12## || atItAnAgataM dharmajAtaM dharmiNi shaktirUpeNAstyeva | atastasyAbhivyaktipadavedanIyotpattirupapadyate | nanu tarhi vAsanAdibandhasya vidyamAnatvAttattvaj~nAnavaiyarthyamiti chet, na##;## dharmANAmanAgatAdyadhvanAM bhedAt | vartamAnAdhvani duHkhAdivAsanAchitraM sAdhikAramasa~NkhyeyapariNAmashIlaM chittaM bhogyatAmApannaM bandha ityuchyate | tattvaj~nAne sati niradhikAramatItAdhvani praveshitaM pravR^ittyAtmanA sadapi punarvyutthAnabIjasya kartavyapuruShArthasya kR^itatvAnna punarAvartata ityarthaH || 4\.12 || nanu svarUpato.astItyuktaM##;## kiM tatsvarUpamityatrAha \- 4\.13\. te vyaktasUkShmA guNAtmAnaH 4\.13\. te vyakta\-sUkShmAH guNAtmAnaH (guNa\-AtmAnaH)|| ##4.13## || vyaktA vartamAnAdhvAnaH, sUkShmA atItAnAgatAdhvAnaH##;## te mahadAdayo ghaTAdivisheShAntA guNAtmAnaH sattvarajastamaHsvarUpAstatprakR^itikatvAdityarthaH || 4\.13 || nanu mahadAdInAM guNatrayapariNAmatvena pratyekamekatvaM na syAdityAsha~NkyAha \- 4\.14\. pariNAmaikatvAdvastutattvaM 4\.14\. pariNAma\-ekatvAd\-vastu\-tattvam || ##4.14## || dR^ishyate hi bahUnAmekaH pariNAmaH, yathA tailavarttivahnInAmekaH pradIpapariNAmaH | na cha tarhi mR^itsuvarNakShIrANAmekaH pariNAmaH syAditi vAchyaM##;## teShAma~NgA~NgibhAvAbhAvAt | guNAnAM tva~NgA~NgibhAvena tatpariNAmasyaikatvAdvastuno mahadAdestattvamekatvaM yujyata ityarthaH || 4\.14 || nanu kShaNikavij~nAnAtmakachittAtiriktaM vastu nAstyeveti vadantaM bauddhaM pratyAha \- 4\.15\. vastusAmye.api chittabhedAttayorvibhaktaH panthAH 4\.15\. vastu\-sAmye\-api chitta\-bhedAt\-tayoH\-vibhaktaH panthAH || ##4.15## || tayorvij~nAnAtmakachittavastunorvibhaktaH panthA bhinno mArgaH | kutaH ? vastutaH strIpiNDAdeH sAmye.api chittAnAM bhedAt | yathaikasyAM nAryAM patyuH sukhavij~nAnaM sapatnyA duHkhavij~nAnaM kAmukasya tadalAbhAnmohe viShAdavij~nAnaM niShkAmasyopekShAvij~nAnaM##;## sarveShAM \ldq{}yA tvayA dR^iShTA sA mayApi dR^iShTA\rdq{} ityabAdhitaviShayapratyabhij~nAnAdekaM vastvanekaM vij~nAnamiti tayorbhedaH | ato na vij~nAnAtmakaM sarvaM vastu##;## kiM tu tasmAdbhinnaM guNatrayapariNAma iti dik || 15 || nanvastu vij~nAnAdanyadvastu##;## tachchaikavij~nAnAdhInAmiti vadantaM pratyAha \- 4\.16\. na chaikachittatantraM vastu tadapramANakaM tadA kiM syAt ? 4\.16\. na cha (eka\-chitta)\-tantraM vastu tad\-apramANakaM tadA kiM syAt || ##4.16## || yadyekachittasya grAhyaM ghaTavastu, tadA tasmiMshchitte paTAdiShu vyagre tadvastu apramANakaM kiM syAt ? na syAdityarthaH | na cheShTApattiH, punastaddarshane so.ayamityabAdhitapratyabhij~nAnAt ekasya vyagratve.apyanyena dR^ishyamAnatvAchcha | tasmAnnaikachittatantraM vastu, kiM tu chittAtiriktaM svatantramiti siddham || nanu chittasyAha~NkArikatvena sarvagatatvAtsarvadA sarvaM j~nAyetetyata Aha \- 4\.17\. taduparAgApekShatvAchchittasya vastu j~nAtAj~nAtaM 4\.17\. tad\-uparAga\-apekShitvAt\-chittasya vastu j~nAta\-aj~nAtam || ##4.17## || sarvagatatve.api chittaM yatra sharIre vR^ittimattena sharIreNa saha sambandho yasya vastunastatraiva j~nAnaM netaratra | evaM chendriyapraNADikayA chittaM yena vastunoparaktaM tadvastu j~nAtaM, yaduparaktaM na bhavati tadaj~nAtamityarthaH | anena chittaM pariNAmi j~nAtAj~nAtaviShayatvAchChrotrAdivaditi chittasya pariNAmitve.anumAnamuktaM bhavatItyabhisandhiH || 17 || nanvitthamAtmano.api pariNAmitvaM kiM na syAdityata Aha \- 4\.18\. sadA j~nAtAshchittavR^ittayastatprabhoH puruShasyApariNAmAt 4\.18\. sadA j~nAtAH\-chitta\-vR^ittayaH\-(tat\-prabhoH)puruShasya\-apariNAmAt || ##4.18## || puruSho.apariNAmI sadA j~nAtR^itvAt na yadevaM na tadevaM yathA chittam | tathA yadyasau puruShaH pariNAmI syAttadA pariNAmasya kAdAchitkatvAttAsAM chittavR^ittInAM sadA j~nAtatvaM na syAt | ataH sadA j~nAtR^itvAdapariNAmI puruSha ityarthaH || 4\.18 || nanu kShaNikaM chittameva svaparAvabhAsakamastu, kiM puruSheNetyata Aha \- 4\.19\. na tatsvAbhAsaM dR^ishyatvAt 4\.19\. na tat\-svAbhAsaM (sva\-AbhAsam)dR^ishyatvAt || ##4.19## || \ldq{}ghaTo.ayaM rUpavAn\rdq{} itivat \ldq{}sukhyaham\rdq{} \ldq{}kruddho.aham\rdq{} \ldq{}shAntaM me manaH\rdq{} iti dR^ishyatvAchchittaM svabhAsaM svaprakAshaM na bhavati##;## kiM tu svAtiriktadraShTR^ikaM na kShaNikaM, \ldq{}so.aham\rdq{} iti pratyabhij~nAnAdityuktam || 19 || kiM cha \- 4\.20\. ekasamaye chobhayAnavadhAraNaM 4\.20\. eka\-samaye cha\-ubhaya\-anavadhAraNam || ##4.20## || yadi chittaM svaparAvabhAsakaM syAttadA tayoshchittArthayorjanyajanakabhAvena chittakShaNe.arthasya arthakShaNe chittasya chAsattvAdekasminneva kShaNe tayorubhayoravadhAraNamanubhavo na syAt | tasmAtpuruSha eva chittArthayoravabhAsako na chittamityarthaH || 4\.20 || nanu mA nAma bhUchchittaM svaprakAshaM##;## chittAntareNa prakAshyatAM##;## kiM puruSheNetyAsha~NkyAha \- 4\.21\. chittAntaradR^ishyatve buddhibuddheratiprasa~NgaH smR^itisa~Nkarashcha 4\.21\. chittAntara\-dR^ishyatve buddhi\-buddheH\-(ati\-prasa~NgaH)smR^iti\-sa~NkaraH\-cha || ##4.21## || yadi nIlAdigocharaM chittaM chittAntareNa dR^ishyeta, tadA tadapi bud.hdhyAtmakaM chittamanyayA bud.hdhyA, sApyanyayetyatiprasa~NgaH syAt | kiM chAnantachittAnAmanubhave satyanantachittasmR^itInAM sa~NkaraH prApnoti | atashchitishaktibhAsyaM chittamiti siddham || 4\.21 || nanu kUTasthanityAyAshchitishakteshchittena kriyApUrvakasamprayogAsambhavAtkathaM tattayA bhAsyamityata Aha \- 4\.22\. chiterapratisa~NkramAyAstadAkAratApattau svabuddhisaMvedanam || 22 || 4\.22\. chiteH\-apratisa~NkramAyAH\-tad\-(AkAratA\-Apattau)(sva\-buddhi)\-saMvedanam || ##4.22## || 4\.22\. chiteH\-apratisa~NkramAyAH\-tad\-(AkAra\-Apattau)(sva\-buddhi)\-saMvedanam || ##4.22## || yathA pariNAmitvAdbuddhitattvasya kriyayA ghaTAdau samprayogaH samasti, na tathA chitishakterbuddhitattve pratisa~NkramaH samprayogaH apariNAmitvAt | api tu savituH salile pratibimbavachchitishakterbuddhau pratibimbe sati tasyA buddheshchidAkAratApattau satyAM svabhogyabuddhisaMvedanaM bhavati | chichChAyAgrAhitvasambandhena chiduparaktaM chittaM chidbhAsyamityanavadyam || 4\.22 || nanu tarhi keShA~nchichchittameva chidAtmeti bhramaH kathamityAsha~Nkya teShAM bhramabIjamAha \- 4\.23\. draShTR^idR^ishyoparaktaM chittaM sarvArthaM 4\.23\. draShTR^i\-dR^ishya\-uparaktaM chittaM (sarva\-artham)|| ##4.23## || sarvo draShTR^idR^ishyarUpo.artho viShayo yasya tatsarvArtham | tatra chitsAnnidhyAchchidrUpatAmiva prAptaM draShTruparaktaM draShTR^iviShayaM bhavati | indriyAdidvArA dR^ishyoparaktaM tadAkAraM bhavati | tathA cha bhogyashabdAdyAkAraM sukhaduHkhAdipariNAmalakShaNabhogAtmakaM chittaM dR^ishyamapi chitpratibimbAbhedAdAtmeti saugatAnAM bhramaH | tatravivekinA chittasya bhogyatayA tasmAdanyo bhoktA svIkartavya iti bhAvaH || 4\.23 || atashchAnyo bhoktA chittAdastItyAha \- 4\.24\. tadasa~NkhyeyavAsanAbhishchitramapi parArthaM saMhatyakAritvAt 4\.24\. tad\-asa~Nkhyeya\-vAsanAbhiH\-chitram\-api parArthaM (para\-artham)(saMhatya\-kAritvAt)|| ##4.24## || yadyapi kleshakarmavipAkavAsanAbhiranantAbhishchitraM sukhAdyAshrayatayA bhoktR^ikalpaM chittaM, tathApi parasya nirupacharitachitsvabhAvasyArthau bhogApavargau sAdhayatIti parArthaM bhogyameva na bhoktA | kasmAt ? saMhatya dehendriyAdisahakAribhirmilitvA bhogAdikAryakAritvAt | yanmilitvA kAryakAri tatparArthaM yathA gR^ihAdi devadattArtham | tasmAchchittAdanyashchidAtmA bhoktAstIti siddham || 4\.24 || itthaM prAsa~NgikaM parisamApya adhunA kaivalyaM nirUpayituM tadyogyamadhikAriNaM darshayati \- 4\.25\. visheShadarshina AtmabhAvabhAvanAvinivR^ittiH 4\.25\. (visheSha\-darshina)(Atma\-bhAva)\-bhAvanA\-vinivR^ittiH || ##4.25## || pUrvoktavivekena buddheranyashchinmAtraH puruSho.ahamiti visheShadarshina AtmabhAve tattve bhAvanA jij~nAsA vinivartate, j~nAte jij~nAsAyogAt | yasya pUrvajanmasukR^itaparipAkeNa tattvajij~nAsA jAyate, so.adhikArIti bhAvaH || 4\.25 || nanu tattvajij~nAsorvisheShadarshanAnantaraM chittaM kIdR^ishaM bhavatItyapekShAyAmAha \- 4\.26\. tadA vivekanimnaM kaivalyaprAgbhAraM chittaM 4\.26\. tadA (viveka\-nimnam)(kaivalya\-prAgbhAram)chittam || ##4.26## || pUrvaM bud.hdhyAdAvAtmatvabhramadashAyAM yachchittaM viShayanimnaM saMsAraprAgbhAramAsIt, tadidAnIM nivR^ittabhramasya yoginashchittaM vivekanimnaM draShTR^idR^ishyayorviveko nimnamAlambanabhUmiryasya tat##;## vivekaniShThamiti yAvat | ata eva kaivalyaM prAgbhAro.avadhiryasya tatkaivalyaprAgbhAraM kaivalyaphalAvasAnaM bhavatItyarthaH || 4\.26 || yadyevaM tadAsya vyutthAnapratyayAH kuto bhavantItyata Aha \- 4\.27\. tachChidreShu pratyayAntarANi saMskArebhyaH 4\.27\. tat\-ChidreShu (pratyaya\-antarANi)saMskArebhyaH || ##4.27## || vivekakhyAtiparasyAnukShaNaM kShIyamANebhyo vyutthAnasaMskArebhyo vivekakhyAtichChidreShvabhivyaktebhyaH pratyayAntarANi bhavantItyarthaH || 4\.27 || nanu ko.ayameteShAM saMskArANAM hAnopAya ityatrAha \- 4\.28\. hAnameShAM kleshavaduktaM 4\.28\. hAnam\-eShAM (kleshavat\-uktam)|| ##4.28## || yathAvidyAdikleshA vivekakhyAtyA dagdhAH punaH saMskAraM na prasuvate, tathA vyutthAnasaMskArA api puruShakhyAtidagdhA aprasavadharmANo bhavantItyarthaH || 28 || atha vivekakhyAterapi vyutthAnarUpatayA tannirodhopAyamupadarshayitumAha \- 4\.29\. prasa~NkhyAne.apyakusIdasya sarvathA vivekakhyAterdharmameghaH samAdhiH 4\.29\. prasa~NkhyAne\-api\-akusIdasya sarvathA viveka\-khyAteH\-(dharma\-meghaH)samAdhiH || ##4.29## || vivekakhyAtireva vishokarUpAvAntaraphalonmukhI satI prasa~NkhyAnamityuchyate | tatrApi akusIdasya, kutsiteShu viShayeShu sIdatIti kusIdo rAgaH, tadrahitasya viraktasya, ata eva sarvathA sarvAtmanA vivekakhyAteH yoginaH ashuklakR^iShNaM dharmaM kaivalyaphalaM mehati si~nchatIti dharmameghAkhyaH samAdhirbhavatItyarthaH || 29 || tataH kimityata Aha \- 4\.30\. tataH kleshakarmanivR^ittiH 4\.30\. tataH klesha\-karma\-nivR^ittiH || ##4.30## || tato dharmameghAtsavAsanakleshatanmUlakarmaNAM nivR^ittirbhavatItyarthaH || 4\.30 || tadA kiM bhavatItyatrAha \- 4\.31\. tadA sarvAvaraNamalApetasya j~nAnasyAnantyAjj~neyamalpaM 4\.31\. tadA (sarva\-AvaraNa\-mala\-apetasya)j~nAnasya\-AnantyAt\-j~neyam\-alpam || ##4.31## || AvR^iNvanti chittamityAvaraNA rajastamomayAH kleshakarmarUpA malAH | sarve cha te AvaraNamalAH, tairdharmamegheNApetasya j~nAnasya vishuddhabud.hdhyAlokasyAnantyAjj~neyaM sarvaM gagane khadyotavadalpameva bhavatItyarthaH || 4\.31 || tataH kimityatrAha \- 4\.32\. tataH kR^itArthAnAM pariNAmakramasamAptirguNAnAM 4\.32\. tataH kR^itArthAnAM (pariNAma\-krama)\-samAptiH guNAnAm || ##4.32## || tato dharmameghaphalIbhUtaparavairAgyAtmakAnantaj~nAnAnantaraM vivekakhyAtau niruddhAyAM, kR^itArthAnAM kR^ito niShpAdito.artho bhogApavargarUpaH puruShArtho yaiste tathoktAsteShAM sattvAdiguNAnAM mahadAdyaha~NkArakrameNa yaH pariNAmakramaH tasya samAptirbhavatItyarthaH || 4\.32 || ko.asau krama ityapekShAyAmAha \- 4\.33\. kShaNapratiyogI pariNAmAparAntanirgrAhyaH kramaH 4\.33\. kShaNa\-pratiyogI pariNAma\-aparAnta\-nirgrAhyaH kramaH || ##4.33## || kShaNapratiyogI krama iti svarUpanirdeshaH | kShaNau pratiyoginau nirUpakau yasya sa kShaNapratiyogI | evaM kShaNikapariNAmakramo mantavyaH | tatra pramANaM pariNAmAparAntanirgrAhya iti | mR^idi piNDaghaTakapAlachUrNakaNAnAM pratyakShapariNAmAnAM pUrvAntaH piNDaH aparAntaH kaNa iti pUrvottarAvadhigrahaNena kramo niShkR^iShya grAhyo bhavatItyarthaH || 4\.33 || guNAnAM pariNAmakramasamAptau kiM phaliShyatItyatrAha \- 4\.34\. puruShArthashUnyAnAM guNAnAM pratiprasavaH kaivalyaM svarUpapratiShThA vA chitishaktiriti 4\.34\. (puruShArtha\-shUnyAnAm)guNAnAM (prati\-prasavaH)kaivalyaM (svarUpa\-pratiShThA)vA (chiti\-shaktiH)\-iti || ##4.34## || kR^itabhogApavargANAM kAryakAraNAtmanAM guNAnAM pradhAne pratiprasavaH pralayaH kaivalyaM, chitishaktiH kUTasthanityA shuddhAsa~NgachitsvabhAvA shaktiH svarUpapratiShThA punarbud.hdhyAdisambandhavidhurA vA kaivalyaM bhavatItyatishobhanam | itishabdaH shAstraparisamAptidyotanArthaH || 4\.34 || yatkR^ipApotamAsAdya samuttIrNo bhavArNavAt | namo.astu tasmai gurave svAvidyAdhvAntabhAnave || 1 || kvAhaM kva yogasaraNirgahanArthA tathApyaham | shrIguroH kR^ipayAkArShaM vR^ittiM yogasudhAkaram || 2 || phaNIndrasUtragrathitA madvA~NmauktikamAlikA | samarpyate mayA shrImadguroshcharaNapa~Nkaje || 3 || iti shrIparamahaMsaparivrAjakAchAryashrIparamashivendrasarasvatIpAdAbjasevAparAyaNena shrIsadAshivendrasarasvatyA virachitAyAM shrImatpata~njalipraNIte yogashAstre sA~NkhyapravachanAparanAmadheye yogasudhAkarAbhidhAyAM vR^ittau (chaturthaH)kaivalyapAdaH samAptaH || OM tat sat brahmArpaNamastu | hariH OM | ## Proofread by Sujal \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}