% Text title : Onkarasya Darshanikam Svarupam % File name : OMkArasyadArshanikaMsvarUpam.itx % Category : misc, article % Location : doc\_z\_misc\_general % Author : mahAprabhulAla gosvAmI % Proofread by : Meera Iyer % Description/comments : from Sarasvati Sushma 37, Vol. 1-4 % Latest update : November 15, 2025 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Omkarasya Darshanikam Svarupam ..}## \itxtitle{.. OMkArasya dArshanikaM svarUpam ..}##\endtitles ## bhAratIyasaMskR^itiH samanvayAtmiketi dArshanikasiddhAnto.api tAttvikadR^iShTyA.abhedabhUmimevAshrayate | ga~NgApravAhapAta iva virodhaM madhumishraNamivAtmasAtkurvantIyaM saMskR^itiH anekatve ekatvarUpeNAnusyUtAkShuNNevAviruddhA virAjate | nUnaM pratyakShagocharamidaM vishAlaM bahudhA bhinnaM bAhyaM tattvaM tatrAtratyAchAryANAM nAsti AkShepaH, anekatvaniShedho vA; api tu bAhyastarAvalokenenaivaiteShAmantaH j~nAnAnveShaNa evAtulanIyaH prayAsastatraiva paritoShaH, vastutattvasvarUpopalabdhishvAnyathA shuktau jAtaM rajataj~nAnamapyarthakriyAkAritAM na jahyAt | tattvAnusandhAnatatparA ime vastutattvAntastale praveshamavApya sudhAmAdhurImavagAhyAnyAnapi sudhAsAgare unmajjayanti | bhAratIyasamanvayavAdo na virodhabhUmiH; api tu braiDalemahodayAviShkR^itasiddhAnte \ldq{}##Appearence and Reality##\rdq{} satyAbhAsayorityAkhye yathoktavantaH tathaivAtrApi pUrvata eva avadhUtarahasyatattvaM | paramatattve, ApAtadR^iShTyA, parasparaM viruddhAni tattvAni nishchitaikAtmatAyAM vishR^i~NkhalatAM nAdhatte; api tu sAma~njasyapUrNe.asmin sharIre virodhaM vihAya a~Ngino.akShuNNatAM vidhatte | samanvayAtmakatvameva bhAratIyadarshanasya gatishIlatAM sampAdayati, vinA gatiM samanvayo na bhavitumarhati | bhAratIyachintanadhArAyAM dharmamahattvaM sampradAyaprasUtAndhavishvAso nAsti | manovij~nAnakhanijotpannastarkakarkashavichArachAturInikaShaparipUto ratnabhUto.ayaM dharmaH | dharmaH sampUrNasya vishvasya pratiShTheti dharma eva sarvaM pratiShThitam, ata eva shreShThashcha apauruSheyaH sanAtana udArashchAyaM puruShabhramapramAdAdikala~NkashUnya AchArashikShArthamAryaira~NgIkR^itaH | ata eva \ldq{}AchAraH paramo dharmaH\rdq{} ityasakR^iduddhoSho vidyate shAstreShu | anAsaktibhUmAvAvasthita eSha dharmaH sakalaprANiShvAtmadarshanaM vidhAya svArthadR^iShTyaiva mahAkaruNArdraH sarvopakArakaraNameva svArthaM vidadhAti | \ldq{}sarvabhUtasthamAtmAnaM sarvabhUtAni chAtmani\rdq{} (shrImadbhagavadgItA \- 6\.29) iti gItoktiratraiva sAphalyamashnute | atra parArtho.api svArtho bhavati, svavyatiriktasyaivAbhAvAt | dharmo.ayaM mAnavasya sAmAjikajIvanamunnatabhUmau nidhAyAshubhahInasvAbhAvikiiM pravR^ittiM dUrIkR^ityodArodAttavichAramAviShkR^itya bhAratIyamAnavatAM sampAdyAtmAnugrahAbhAve.api bhUtAnugrahArthaM nivR^ittibhUmikAM pravR^ittiM prasUte | AtmanaH pratikUlAni pareShAM kR^ite nAcharaNIyAnItyeva bhAratIyanidhiH | pravR^ittinivR^ittibhedAd j~nAnavimaladhArA dvidhA vibhakteva pratIyate; kintu lokopakArakaraNAya sadA.a.ardrachittasya manIShiNo nivR^ittimArga udAsInamArgo vA naiva sambhAvyate, yato lokaduHkhAsahiShNutvameva tapasi pravarttayati atratyAn sAdhakajanAn j~nAnajyotiHsampannAn | kathamasau buddhaH san lokopakAravirato bhavet ? yato mUlasyopakramasyopasaMhAre uchChedAt | yata audAsInyaM bhajamAnAste tapaHpravR^ittiM prati mUlAdhArameva parijahyAt, ato bhAratIyanivR^ittimArga udAsInamArgo vA vyaShTihitamavigaNayya samaShTihitasAdhanAyA evopasaMhR^itaH samastaM vishvamekanIDamavalokayanto.akhaNDacharAcharaM vishvaM vAsudevamAkalayya taddhitakAmanayaiva nivR^ittimArga udAsInamArgo vA, anyathA nivR^ittimArgAchAryANAmudAsInamatapravartakAnA~nchAchAraH sarvathA siddhAntasAma~njasyaM parityajet | charAcharakalyANAya teShAmasheShajIvanayApanaM sarvathA nivR^ittimArgasya tathArthatvAbhAve kathaM tajjIvanaM sAphalyaM bhajeta ? vishiShTabhAvabhUmimAshritya deshasya samAjasya samavAyasya cha hitakAmanayA samaShTyabhyudayAyaivaiteShAM bAdhAshUnyA jIvanayAtrA pravahati | sa~ncharaNasya shreShThasAdhanatA vyaShTyanAsaktau sannihitAstiShThanti | AryabhAvanAdivAhanaM vaidikasAhityameva | AryaiH saha pArasIkAnAM nivAsaikyAdevobhayorbhAvanAyAM \ldq{}jyotiShaH\rdq{} ArAdhanasya devastavanaparamparAyAshcha sAmyaM | viShNupurANasya tR^itIya\-chaturthAdhyAyayoH sagaranR^ipasya kathopalabhyate | tannirdeshena pahlavAdiprAchInapArasIkAnAM vedasya yaj~nasya cha sAdhanAyAmanadhikAraH samajani | AsIchchAdeshaH shmashrumuNDanaM taiH kartuM na shakyata iti | ato vaidikabhAvanAyA antaHprakR^iteH sarvathA parivartanaM tatrApi na jAtam | asyA bhAvanAyA itihAsAnudhAvane vaidikasAhityameva dhruvapadarUpeNa vartata ityatra nAsti kApi sachetasAM vipratipattiH | mantreShu vartamAnarahasyAnAmAviShkAra upaniShadAdiShu vidyate | j~nAnakarmaNormadhye bhedopalabdhiH paravartikAlavartinI | ata eva gItAyAM j~nAnayaj~nasya karmayaj~nApekShayA shreShThatvaM sarveShAM karmaNAM j~nAne parisamAptishcha prakaTitA | karmabhiH svargaprAptirj~nAnena cha mokShaprAptiritImaM bhedamAdAya svargo.abhilAShopanItavastuprAptisthAnam | apavargasya svarUpaM tu tattaddArshanikachintitaM shAstre suspaShTameva | vedArthasya vishleShaNenaitatsuspaShTamAbhAti yad AtmachetanAyA lokottarachinmayabhUmeruttIrNameva kriyAkalApAnAM lakShyamiti | atashchinmayabhUmireva svargaH | svargAparaparyAyasvaH ityanena jyotirmaya bhUmeranubhava eva pramANam | tatra gamanameva svargaH | brAhmaNavyAkhyayA j~nAnayaj~nalabhyamokSheNa saha dravyayaj~nalabhya \ldq{}svaH\rdq{} ityasya bhedaH kAlpanika eva | kriyAkalApanirvAhakatvena rUpeNa yajurvedasya prasiddhistatraiva chAntimAdhyAye IshopaniShadaH sannivesho.asti | iyamupaniShad saMhitAyAmantarbhuktA | yajurvedasaMhitAsheShAdhyAye upaniShadaH upasthApanamatishayamahattvapUrNam, tatrodArodAttadR^iShTyA samanvayasyAtulanIyA cheShTA vartate | karmavedasheShe sArvabhaumaj~nAnAvatArapradIpo.ayaM prajvalitaH sarveShAM karmaNAM tattvaj~nAne upasaMhAraH kiM na kR^itaH ? yAj~navalkyaH kR^iShNayajurvedadhArAM shuklayajurvedadhArAyAM pravAhitavAn | kR^iShNasya karmaNo.aj~nAnarUpAyA avidyAyAshcha shukle karmaNi vidyAyAM vA.avatAraNametasya mukhyamuddeshyam | shuklayajurvedapravartakayAj~navalkyasyopaniShadi prAdhAnyamAvahato.abhedenAdij~nAnakarmaNoraikyaM sunishchitam | vaidikasAhityAdhyAtmabhAvasAdhanAyAM shraddhAyA mahattvaM vartate | karmaNi shraddhAyAH, Avegasya chAnanyasAdhAraNaM mahattvam | shraddhayaiva saha mAnavachittasyAparApi vR^ittiH mananam, yasya chAparaparyAya Uhastarko vA | tarkasya dR^iShTiH pratyakvR^ittA, yatra cha jij~nAsAntarnihitA | jij~nAsaiva sAdhanam, asyAH sAdhanAyA upasaMhAra AtmavAde.apavarge vA | \ldq{}AtmA vA are draShTavyaH shrotavyo mantavyo nididhyAsitavyaH\rdq{} (bR^i0 u0 2|4|5 |) iti bR^ihadAraNyakopaniShadaH sAratamo.ayamupadeshaH bhAratIyadarshanasya sAraH niryAso vA | bhAratIyajanamanaso jIvanapravAho munInAM sarvA AshAH, AkA~NkShAshcha asminneva paryavasitAH priyatamAM maitreyImupadishya yAj~navalkyaH pUrvoktaM nivR^ittimArgaM sa~njagrAha | etamevopadeshamAdAya bhAratIyadarshanashAstrasyAsa~NkhyA dhArA vAvahyante, AtmasAkShAtkArasyApavargasya kAraNaM shravaNaM mananaM nididhyAsana~ncheti AtmavAdadhArA munidhArA | devatvamAtmatva~nchobhayamapyatIndriyameva | ato devadarshanamAtmadarshanaM vA bhavatu, aprAkR^itatvamubhayatra tulyameva | devatvaM bhavatu AtmatvaM vA mUle j~nAne prasAraNasya, vyApakatvasya virAjo.anusyUtiranavachChinnA pravahati | AtmachetanA parame charame satye vishrAnti labhate karmabhAvanayA devatvabhAvanayA drutachittahR^idayasyAvegena bodhigrAhyavastusvarUpatAdAtmyenAtmasvarUpasyaivAptirasti | etattu satyam, eka Aveshakalpito vipro.aparaH pauruShadR^ipto naraH | ekatra shraddhA prAdhAnyenApekShitA.aparatra tarkaH, bodhirvA | ime maulikachittavR^ittI Ashritya sAdhanAyAH paravartikAle bhedaH sa~njAtaH, ekA R^iShidhArA, aparA cha munidhArA | darshanaM mananasAdhyam, mananAchcha muniH | etayoH sAdhanayoH suspaShTo nirdeshaH pAta~njalayogadarshane sUtrAbhyAM vartate, ubhayoH samanvayashcha | tathA hi \- \ldq{}samAdhivashAdAtmadarshanamIshvarapraNidhAnAdvA(1)\rdq{} |(1\. yo0 sU0 1\.1\.23 |) tatreshvarasvarUpanirUpaNAnantaramuktam \- \ldq{}tasya vAchakaH praNavaH (2)\rdq{}| (2\. tadeva \- 1\.1\.27 |) atra vyAkhyAyAM \ldq{}prakarSheNa nUyate stUyate.aneneti nauti stauti vA praNava OMkAraH | tayoshcha vAchyavAchakabhAvalakShaNaH sambandho nityaH sambandhena prakAshyate, na tu kenachitprakAshyate (3)\rdq{}| (3\. tadeva \- 1\.1\.27 mojavR^ittiH |) adR^iShTavigraho deva bhAvagrAhyo manomayaH | tasyo~NkAraH smR^ito nAma tenAhUtaH prasIdati (4) || (4\. tadeva |) OM shabdasya avyayatvaM | asya nirvachanamuNAdisUtreNa jAyate | rakShaNArthako avdhAtoH \ldq{}avateShTilopashcha\rdq{} (u0 sU0 139) ityanena sUtreNa manpratyayaH | manpratyasya TeH \ldq{}an\rdq{} ityasya lopo.api bhavati | yadi prakR^iteShTerlopaH syAt, tadA DitkaraNenaiva \ldq{}TeH (5)\rdq{} (5\. aShTA0 6\.4\.183 |) ityanenaiva TilopasiddheH, TilopavidhAnaM vyarthaM syAt | tasmAt pratyasyaivoddeshyatvaM | \ldq{}jvaratvarastivyavimavAmupadhAyAshcha (6)\rdq{} (6\. tadeva \- 6\.4\.20 |) ityanena vakArasya UThi akAravakArasthAnikayorUThordIrghe kR^ite OM miti niShpannam, tayordIrghe kR^ite guNe omiti | OMityasya \ldq{}o3m\rdq{} ityevaM rUpeNApi lekho dR^ishyate | paraM vyutpattyA siddhasya \ldq{}om\rdq{} ityeva lekhaH samIchInaH \ldq{}o3m\rdq{} iti tu uchchAraNAturUpalekha AgrahavashAdunneyaH | amarakoShe TIkAyA~ncha \- \ldq{}o~NkArapraNavau samau (7)\rdq{} (7\.a0 ko 0 16\.8\.) ityasya vyAkhyAne rAmAshramITIkAyAmuktam\- \ldq{}avati | avateShTilopashcha (u01\.142)iti manpratyayasyaiva TilopaH | \ldq{}jvaratvara0\rdq{} (aShTA0 6\.4\.20) ityUThau | guNaH (6\.3\.84), vaShaTkAraH (1\.2\.35) iti li~NgAtsamudAyAdapi kArapratyayaH\rdq{} (vA 3\.3\.108)| \ldq{}praNUyate stUyate | nu stutau | \ldq{}R^idorap\rdq{} (aShTA0 3\.3\.56)\ldq{}upasargAt0\rdq{} (aShTA0 8| 4|14) iti Natvam\rdq{} iti dve OM kArasya\rdq{} | amarakoShasyaiva tR^itIyakANDe \ldq{}Um\rdq{} iti shabdasya nirvachanaprasa~Nge Uyyate iti UM | \ldq{}UyI tantusantAne\rdq{} iti mukpratyayaH (rAmA0 3\.4\.18). ayamapi shabdo.avyaya eva, yadyapyarthabhedaH | \ldq{}umA\rdq{} ityapi shabdo vartate | asya shabdasya vyAkhyAne uktaM \- \ldq{}OM shivaM mAti, mimIte vA | mA mAD mAne \- \ldq{}Ato.anupa0\rdq{} (aShTA0 3\.2\.3) iti kaH | Uvate Uyate vA, U~N shabde vibhAShA tilamAShomA (5\.2\.4) iti nipAtanAtmak iti | atra umAshabda nirvachane.api av dhAtostasya niShpattiH sUchitA | ata omityanena saha dhAtukR^itaM sAmyaM vartate | kenopaniShadi umAyAshcharchA vidyate | khaNDadvayena nirguNasya nirvisheShasya brahmaNaH svarUpaM pratipAdyApi tadbrahmatattvaM mandabuddhibhirnAkalayituM shakyamiti tR^itIyachaturthakhaNDayoH saguNaM brahma pratipAditam | avij~nAtaM vijAnatAM vij~nAtamavijAnatAmiti nirupAdhibrahmasvarUpashravaNAnmUDhAshchintayeyuryad yato brahmaNo.avij~nAtatvamato bandhyAputrAdivadasattvamalIkatvameva syAt | ato devAt paraM pUrveShAmapi kAlAnavachChedAd gurubhUtaM brahmAkhyAyikayA pratipAdayAmAsa| brahmaj~nAnAdeva kasyApi devasya shreShThatvaM jAyate | ato brahmavidyAstutyartheyamAkhyAyikA | asyAmAkhyAyikAyAM devebhyo.arthAya svamAhAtmyanirmitenAtyadbhutena vismApanIyena rUpeNa devAnAmindriyagochareNa prAdurvabhUva | prAdurbhUtaM brahma naiva vij~nAtavanto devA kimidaM pUjyaM mahadbhUtamiti | pUjArthakAd yakShaterdhAtorniShpannatvAd yakShaM pUjyamityarthaH | yathAgnistR^iNamapi dagdhumasamarthaH sannivR^itto babhUva, yakShasvarUpaj~nAne svasya viphalatAM cha devebhyo nivedayAmAsa, tathaiva vAyurapi sarvasyAdAne nitarAmabhimAnayukto.api tR^iNasyApyAdAne kR^itsnamapi svashaktiM viphalIbhUtamAlokya parAjayama~NgIkR^itya devebhyaH prAha \- naitad yakShaM vij~nAtuM prabhavAmIti | yakShasvarUpaM j~nAtumasamarthAvagnivAyU nivR^ittau | devAH sarve sambhUya devarAjamindramupetyochuH \- bhavAn khalu devAnAM shreShTho baliShThashcha | tad gamyatAM yakShasvarUpaM cha vij~nAyatAmiti | jij~nAsurindro yakShamupagataH, yakShaM cha tasmAt samIpavartina indrAttirobhUtam | devashreShThatvena nitarAmabhimAnavata indrasyAbhimAno nirAkarttavya iti yad yakShamagninA vAyunA saMvAdaM kurvadapi nendraM kimapi babhAShe | evamabhimAnashAtane.api nAsAvindustatsthAnaM tatyAja | tasminnevAntarikShe sthito dhyAyannAsIt \- kimidaM yakShamiti ? evamindrasya yakShe bhaktiM j~nAtvA vidyaiva strIsvarUpamAshritya prAdurbhUtA | indrastatromAsvarUpiNIM vidyAM bahushobhamAnAmAlokitavAn | svayaMprakAshasya brahmaNa ujjvalatamatvAt \ldq{}tasya bhAsA sarvamidaM vibhAti (1)\rdq{} (1\. ka0 u0 5\.15 |)iti cha shrutestasyA umAyAH shobhanatamatvaM suShThu yujyate | iya~nchomA haimavatIva hemAla~NkArabhUShitA kAchana yathA nitarAM shobhAmAdadhAnA dR^ishyate, tathaivomApi | advaitavAde bhaktirna siddhAntaviruddhA; kintu bhavatyA mokSha iti nA~NgIkR^itaM | vaiShNavairbhaktyA mokSha iti siddhAnto.a~NgIkriyate | upAsanAdinA chittashuddhau satyAM kShapite kalmaShe j~nAne cha labdhe j~nAnAdeva mokSha ityuchyate | sarvaj~nena rudraiNa saha nityaM vidyamAnatvAd vidyAsAmarthyamupajagAmendraH | umayA saha rudrasya sarvaj~nasya vivAhAdikaM sarvaM mAyikamevAvagantavyam | shaktisvarUpAyA umAyAH shaktimata Ishvarasya cha pAramArthiko bhedo nAsti | ekasyaiva jyotiShmattamasya brahmaNashchitirUpA shaktiH | yathA brahma chaitanyasvarUpam, tathA tachChaktirapi chitirUpaivAta eva bhAskararAyaH \- \ldq{}ekameva brahmAnAdisiddhayA mAyayA dharmI dharmashcheti sR^iShTyArambhe prAthamikamIkShaNaM \ldq{}tadaikShata bahu syAM prajAyeya\rdq{} iti \ldq{}so.akAmayata\rdq{}, tattapo.akuruta\rdq{} ityAditrividhashrutisiddhaj~nAnechChAkriyAsamaShTyAtmakaM sa eva brahmadharmaH | sa cha dharmyabhinna eva, svAbhAvikI j~nAnabalakriyA cheti shruteH | tasyaiva dharmatvAchChaktiriti sa.nj~nA | tadgato dharmo.api na jaDo na jIvaH; api tu chitiH svatantrA vishvAsasiddhiheturityAdishaktisUtroktarUpaM brahmaivetyupaniShatsiddhAnta(2) iti |(2\. guptavatITIkA \- pR^i0 9 |) sha~NkarAnandenApyuktam\-avidhA hi kurUpA pishAchI, tannAshakatvAd vidyAyAH kAntimattvam | saMsArochChedikAyA brahmavidyAyAshchAdhikakAntiyuktatvaM sutarAM siddhyati | na kevalaM sha~NkarAnandasya pratibhAprabuddhametadvyAkhyAnam; api tu sha~NkarAchAryeNa samarthitametadvyAkhyAnam | vAkyabhAShye cha kurUpasyApi vidyAvato shobhAyuktatvamuktam | parAM vidyAM brahmavidyAM vetti yA tasyA umAyA bahushobhanatvaM bhavatyeva | umAyA OM kArachitishakterakhaNDAnantAnandachaitanyAtmakatvaM durgAyAH spaShTamudghoShitaM durgAyAm \- tvaM vaiShNavIshaktiranantavIryA vishvasya bIjaM paramAsi mAyA | ammohitaM devi samastametattvaM vai prasannA bhuvi muktihetuH || vidyAH samastAstava devi bhedAH striyaH samastAH sakalA jagatsu | tvayaikayA pUritamambayaitatkA te stutiH stavyaparA paroktiH || (durgAsaptashatI \- 11\.5\-6 |) asmin padye vaiShNavI ityanena vyApakatvaM sUchitam | mahAbhArate.api \- tvaM brahmavidyA vidyAnAM mahAnidrA cha dehinAm | skandamAtarbhagavati durge kAntAravAsini || svAhAkAraH svadhA chaiva kalA kAShThA sarasvatI | sAvitrI vedamAtA cha tathA vedAnta uchyate || (mahAbhA0 bhI0 pa0 23\.11\-12 |) asmin prasa~Nge divyachetanAyAH kramikonmeSha upalabhyate | agneH, vAyoH, indrasya, brahmashakteH, umAyAH, brahmaNaH, o~NkArasyAkhaNDajyotirUpeNa upalabdhirasti | umAshabdasya taittirIyAraNyake \ldq{}khilaH umApataye\rdq{} (tai0 A0 1 |22 |) prayoga upalabhyate | AdhunikA anArShabhAvanodbhAvitachetasa umomApatI pArvatyadevata iti | ata eva bhUmadhyasAgaratIrasthaprAchIna \- \ldq{}##Mother Goddess##\rdq{} ityAkhyayA umayA sAdR^ishyamapi pratipAdayanti | pUrvoktasya vishleShaNaprasa~Nge sha~NkarAchAryaH kathayati \- \ldq{}sa tasminnevAkAshe striyamAjagAma bahushobhamAnAmumAM haimavatIm\rdq{} | atra haimavatIvomApi strIshabdasya visheShaNameveti svIkAra eva sAdhvanvayaH sa~NgachChate, arthAd indro.asmin mahAshUnye charan ekAM strImUrtimupajagAma, yA bahushobhamAnA umA haimavatI vA | R^igvede \ldq{}Uma\rdq{} av pratyayaghaTito visheShaNashabdo bahudhA prayuktaH | (R^i0 saM0\-4\.19\.1, 5\.51\.1, 7\.39\.4, 10\.6\.7, 31\.3\.32, 5\.77\.8, 120\.1\.3 |) ekatra umAsaH ityeSha shabdaH prayuktaH (R^i0 saM0 1 \. 3 \. 6)| oman shabdasya bahudhA prayogo vidyate | AkAshavAchI vyoman \ldq{}vi + oman\rdq{} shabdo.api anavachChinnavaipulyasya, prasAdasya, parirakShaNasya cha bodhakaH | umA shabdo.api etachChabdasagotra iti pundevatAyA visheShaNam | \ldq{}OM\rdq{} evaM strIdevatAyA visheShaNaM \ldq{}umA\rdq{} iti | hrasvadIrghayorvyatyaye.api mAtrAyAH sAmyaM sAdhu sa~NgachChate | tathA chomAshabdArthaH pAlayitrI AnandayuktA veti | ataH \ldq{}umA\rdq{} paramavyomnaH shaktirityatra nAsti vipratipattiH | yakShashabdasya rahasye arthe prAchInaprasiddhirvartate | \ldq{}na yAsu chitraM sadR^ishe na yakSham\rdq{} kenopaniShadi prayukto yakShashabdaH rahasyArthakastathA brahma rahasyamiti AkhyAyikAyAM labhyo.arthaH | etenAbhivyajyamAno.artho.atra shaktimattayA tadrahasyaM na labhyam; api tu prasAdalabhyaM tat | durgAsaptashatyAkhyAyikAnudhAvane.api shaktimattAnAM vinAshaH kR^ipAkA~NkShiNAmArAdhanatatparANAM tatprasAdalabhyaM tadrahasyaM surathasamAdhyoH sulabhaM sa~njAtam | \ldq{}yamevaiSha vR^iNute tena labhyaH\rdq{} iti sha~NkarAchAryakR^itA haimavatIshabdasya dvividhA vyAkhyA samIchInaiva | himavataH putrI, hemAla~NkArabhUShitA cha | yata aindrI chetanAyA AvirbhUtA mahAkAshe mUrtiH hiraNmayI, athavA sA chetanAyA shubhratu~NgatAmAvirbhUtA | eSho.artho na kapolakalpitaH api tu R^igvedasamarthitaH | vede viShNuH \ldq{}giriShThAH \rdq{}(1\.154\.2)\ldq{}vA girikShit \rdq{} (1| 154\.3),\ldq{}indro.api eSha eva \ldq{}(10\.180\.2), \ldq{}somo.api \rdq{}(3\.48\.2)| taittirIyasaMhitAyAM rudrArthe girIshashabdasya prayogaH \ldq{}girIshantu\rdq{} (4\.5\. 1\. 1), \ldq{}girIsha\rdq{} (4\.5\.1\.2), \ldq{}namo girIshAya shipiviShTAya cha \rdq{}(4\.5\.5\.1)| atredaM dhyeyam\-R^igvede shipiviShTo viShNuH (R^i0 7\.99\.7), vAjasaneyasaMhitAyAM girIshaya (vA0 saM0 16\.29), himAchalasya tuShArashR^i~Ngasya mahimA rudrasya shivarUpasyAta evAsau girIshaH | etanmahattvaM hi R^iksaMhitAyA hiraNyagarbhasUkte.api vidyate\- \ldq{}yasyeme himavanto mahitvA\rdq{} (10\.121\.4)| etaddhimavata eva haimavatI| taittirIyasaMhitAyAM sA rudrasya duhitA ambikAnAmnI | tadyathA \- \ldq{}eSha te rudrabhAgaH saha svastambikayA taM juShasva\rdq{} (tai0 saM0 1\.8\.6\.1) | ataH kenopaniShadi upalabdhA mUrtirAchAryasha~NkaradR^iShTyA brahmavidyArUpiNI, yA R^iksaMhitAyAM \ldq{}vAk\rdq{} | sA cha na sulabhadarshanA \ldq{}jAyeva patya ushatI suvAsA\rdq{} (R^i0 saM0 10\.71\.4)brahma vAk cha yuganaddhamithunabhUte (R^i0 saM0 10\.114\.8)| purANAdau chaitasyaiva rahasyasya paripallavanam| etAvatA prabandhe \ldq{}u.N.hm\rdq{} ityanena vyomna brahmaNa Adhidaiviko.abhedaH sampannaH, idAnIM vyomno vishleShaNenom ityasyAbhiprAyo.abhivyaktatamo bhavitA | bR^ihadAraNyakopaniShadi aShTamabrAhmaNe gArgyaH prashnau vidyete yAj~navalkyaM prati | tau cha prashnAvAveshasampannau | tayoktaM yad yadi anayoH prashnayoruttaraM vidhAsyate, tadA brahmavichAre tvaM vijayItyatra nAsti kAchidvipratipattiriti | \ldq{}yadupari divaH = aNDakapAlAt, yachchAdho.aNDakapAlAt, yachchANDakapAlayoH dyAvApR^ithivyormadhya yadbhUta vartamAnaM bhaviShyachcha, yatsarvametadAchakShate, tatsarvaM dvaitajAta kasminneko bhavati |\rdq{} yAj~navalkyenaitasya samAdhAnaprasa~Nge uktam \- yadetadvyAkR^ita sUtrAtmakaM jagad avyAkR^ite AkAshe utpannaM sthitaM lInaM cha | anantaraM sovAchAkAshaH kasminnotashcha protashcha | AkAshameva paramavyoma kAlatrayAtItatvAd durvAchyam | yAj~navalkyenoktamakSharaM yanna kShIyate na kSharatIti vA | asyAkSharasya svarUpamabhidadhat kathayati \- \ldq{}asthUlamanaNvahrasvamadIrghamalohitamasnehamachChAyamatamo.avAyvanAkAshamasa~NgamarasamagandhamachakShuShkamashrotramavAgamano.atejaskamaprANamamukhamamAtramanantaramabAhyaM na tadashnAti ki~nchana na tadashnAti kashchana (1)\rdq{} | (1\. ChA0 u0 1\.8\.8 |) etAvataikamevAdvitIyaM tadakSharamImiti | yataH \ldq{}omityekAkSharaM brahmopAsIta (2)\rdq{} iti shruteH |(2 ChA0 u0 1\.1\.1 |) asyAmevopaniShadi pa~nchamAdhyAye \- OM pUrNamadaH pUrNamidaM pUrNAtpUrNamudachyate | pUrNasya pUrNamAdAya pUrNamevAvashiShyate || ( bR^i0 u0 5\.1\.1 |) ityanena vAkyena khilakANDamArabhyate | sArataH sa~NkShiptaM pUrvatrAnuktaM parishiShTaM khilaM bhavati | R^igvede shrIsUktaM khilAntargatam | yajurvede shivasa~NkalpaH khilAntargataH | atrApyupasaMhArarUpeNAnuktaH sArAMshaH saMgR^ihItaH | etasya vyAkhyAne sha~NkarAchAryo.abhidhatte \- \ldq{}sarvopAsanasheShatveno~NkAro damaM dAnaM dayAmityetAni cha vidhitsitAni | pUrNaM na kutashchidvyAvR^ittamarthAd vyoma eva \ldq{}OM\rdq{} sarvavyApitvena sid.hdhyati. AkAshavadvyApi nirupAdhikameva \ldq{}AUM\rdq{} | idaM pUrNamiti brahma vA idamagra AsIdityasyArthaH | upasaMhAra AchAryeNoktaM \ldq{}yaH sarvopaniShadartho brahma, sa eSho.anena mantreNAnUdyate \... o~NkAradamadAnadayAkhyAni \... sarvopAsanA~NgabhUtAni \rdq{}iti | bhartR^iprapa~nchasammatasya vastuto dvaitAdvaitarUpatvAtmasvarUpasya AtmanaH pratipAdanamapi anayaiva shrutyopalabhyate | ki~ncha dvaitAdvaitAtmakakAryakAraNAtmakapratipAdanamapi anayaiva OM kArapratipAdikayA shrutyopalabhyate | tathA hi\-ekaiva pUrNatA kAryakAraNayorbhedena vyapadishyate | eva~ncha dvaitAdvaitAtmakameva brahma yathA kila samudro jalatara~NgaphenabudbudAdyAtmaka eva, yathA cha jalaM satyaM tadudbhavAshcha tara~Ngaphenatara~NgabudbudAdayaH samudrAtmabhUtA eva AvirbhAvatirobhAvadharmiNaH paramArthasatyA eva, evaM sarvamidaM dvaitaM paramArthasatyameva jalatara~NgAdi\-sthAnIyam, samudrasthAnIyaM paraM brahma | etasya cha khaNDanamAchAryeNa samyageva kR^itam | shA~NkarabhAShye a~NgArasvarUpaM pratipAdayatA uktaM yad brahmopAsanasAdhanatvArthamoMshabdaH prayuktaH | omiti shaMsatyomityudgAyati ityevamAdau svAdhyAyArambhApavargayoshcha o~NkAraprayogo viniyogAdavagamyate, na cha tadarthAntaramihAgamyate | tasmAd dhyAnasAdhanatvenaiveho~NkArashabdasyopadeshaH | yadyapi brahmAtmAdishabdA brahmaNo vAchakAH; shrutiprAmANyAd brahmaNo nediShThamabhidhAnamo~NkAraH | pratIkatvenAbhidhAnatvena cha brahmapratipattAvidaM paraM sAdhanam | viShNvAdipratimA.abhedena pratIkatvena U~NkAro brahmeti pratipattavyaH, \ldq{}satyakAma paraM chAparaM cha brahma yado~NkAraH\rdq{} (pra0 u0 5\.2 |) ityAdi vAkyena pratIkatvena brahma pratIyate | vAchakatvenApi pratIyate OM~NkAro yathA\- \- vedo.ayamo~NkAro veda vijAnAtyanena yadveditavyam | tasmAdveda U~NkAro vAchako.abhidhAnam | tenAbhidhAnena yadveditavyaM brahma prakAshyamabhidhIyamAnaM veda, sAdhako vijAnAtyupalabhyate, tasmAd brAhmaNAnAmabhidhAnatvena saHdhanatvamabhipretamo~NkArasya | R^igyajuH sAmAdibhedabhinna eSha U~NkAraH | tadyathA \- sha~NkunA sarvANi parNAni itashchAyaM veda U~NkAro yadveditavyaM tatsarvaM veditavyamo~NkAreNaiva vedainena, ato.ayamo~NkAro vedaH | prayujyamAne hi o~NkAre sarvo vedaH prayukto bhavati | asya vAmIyasUktasyAShTAviMshattame mantre dehAtmano jIvAtmanaH svarUpanirUpaNaprasa~Nge ubhayormadhye jIvAtmano yatpAramArthikaM rUpam, tadevAsmin mantre prakAshitam \-\- R^icho akShare parame vyoman yasmin devA adhivishve niSheduH | yastanna veda kimR^ichA kariShyati ya ittadvidusta ime samAsate || (R^i0 saM0 1\.164\.39 |) asmin mantre R^ikshabdena R^ikpradhAnasA~NgAparavidyAtmakachaturvedAnAM nirdesho vidyate | \ldq{}dve vidye veditavye parA chaivAparA cha (2)\rdq{} (2\. mu0 u0 1 \. 4|) muNDake etadupakramaM kR^itvA anantaramuktam \- \ldq{}tatrAparA R^igvedo yajurvedaH sAmavedaH (3)\rdq{} (3\. tadeva \- 1 \.5 |) R^icho.akShare ityasya padasyArthavedasambandhI akSharaH | akSharashabdasyArthaH kSharaNarahitaH, anashvaraH, nityaH, sarvavyApi brahma | akSharashabdashcha brahmavAchakaH, tathoktaM \- \ldq{}etadvai tadakSharaM gArgi, brAhmaNA abhivadanti (4)\rdq{} (4\. bR^i0 u0 3\.8\.8 |) ityapi upaniShadi prasiddhaM R^icho.akSharasya cha pratipAdyapratipAdakabhAvasambandhaH | R^ikpratipAdakabhUtAkShara~ncha pratipAdyabhUtam | etadevom, tachcha samastavedapratipAdyam | vedabhAgena yaj~nAdeH pratipAdane.api tadanuShThAnena chittashuddhisampAdanakrameNa vedapratipAditayAgAderapi brahmavedanasAdhanatA vidyate | vedasya itarabhAgo.api brahmaviShayaka eva | ata eva bR^ihadAraNyakopaniShadi \ldq{}tametaM vedAnuvachanena brAhmaNA vividiShanti yaj~nena dAnena tapasA.anAshakenetyanena pratipAditam | yathA.asmAbhiH pUrvaM nigaditaM yad vyoman eva omiti, tasyaivAkSharodgIthasya paramamiti visheShaNaM parame vyoman (5)\rdq{}. (5\. tadeva |) utkR^iShTArthakaparameti visheShaNenAkAshasadR^ishasya nirlepatvanIrUpatva \- vyAptitvAdisAdR^ishyaprayuktaM brahma vyomanshabdenochyate laukikAkAshasyAparavyomnA nirdeshaH parasya brahmaNaH paramavyomanAmnA nirdishyate | laukikAkAshanAmnA brahmavailakShaNyadarshanArthaM paramashabdasya vyomashabdavisheShaNarUpeNa nirdeshaH | atha vA vyomashabdArtho visheSharUpeNa sakalarakShakaH | rakShaNArtha~NkAvdhAtunA vyomashabdasya OM shabdasya niShpattirbhavati | yathA brahma sarvAdhiShThAnam, tathaivAdhiShThAnarUpeNa brahma sarvasya rakShakam | asminnevo~NkArAtmake tattve samastadR^ishyaprapa~nchamadhyastam | atrAnyadapi visheShitam \- yasminno~NkArAtmake brahmaNi devA adhivishve niSheduH | atraiva sarve devA AshritAH | akSharAtmako~NkAraj~nAnaM vinA vedasya niShprayojanatvaM ko nAma nivArayiShyati ? akSharAtmakabrahmaj~nAnaM vinA kimapi na bhavitumarhati, brahmavideva svarUpe.avasthAnaM prApnoti sarvatAdAtmyastrarUpo~NkAropAsanayaivAkSharabhAvatA prApyate | shabdabrahmavAdasyaitadeva tAtparyam \- \ldq{}R^icho akShare parame vyoman\rdq{} | ato vyomAtmako~NkAratvaM sarvathA shAstraprasiddhaM | nAdAtmikA parAtmikA mUlAdhArasthA vAgevo~NkArarUpA | ata eva gItAyAmuktam\- \- \ldq{} OM tatsaditi nirdesho brahmaNastrividhaH smR^itaH (1) \rdq{} iti | (1\. shrImadbhagavadgItA \- 17\.23 |) etena svataHsiddhaM paraM brahmaiva tachChabdenochyate | pradarshiteyamR^ig vyAkaraNadarshanasiddhAntasiddhasya shabdabrahmaNa AdhArabhUteti samAsenochyate. nirukte.asya mantrasya vyAkhyAne trividho.artha uktaH, tathA hi\-prathamaM sAyaNasammatArthaM vilikhyo~NkArasvarUpaM pradarshyAnantaraM yAskavyAkhyAnatrayaM vilikhAmi | sAyaNAchAryeNoktamasmin mantre jIvAtmanaH pAramArthikaM svarUpamullikhitam | yato muNDakopaniShadi shikShAkalpAdisahitasya vedachatuShTayasyAparavidyAyA nirdesho vidyate (2) | (2\. mu0 u0 1\.4\-5 |) chaturvedasambaddhAtmakAkSharAtmake parame vyomani dyotanAtmakA devAH pratiShThitAH kSharaNarahito.avinashvaraM tattvamakSharam | etadarthaM nityaM sarvavyApi evAkSharashabdArthaH | akSharashabdasya brahmavAchakatvam | \ldq{}etad vai tadakSharaM gArgi sUryAchandramasau vidhR^itau tiShThataH (3)\rdq{} (3\. bR^i0 u0 3\.7\.8\-9 |) ityAdibR^ihadAraNyake prasiddhiM labhate | evameva \ldq{}atha parA yayA tadakSharamadhigamyate (4)\rdq{} | (4\.mu0 u0 1\.5 |) etanmuNDakavAkye.api akSharashabdasya brahmavAchakatvaM siddhameva | agre \ldq{}yenAkSharaM puruShaM vedasatyam (5)\rdq{} | (5\. tadeva \- 1\.2\.13 |) ato.atra akSharashabdo brahmavAchakaH, tachcha brahma sarvavedapratipAdyam | etasyaiva brahmaNa R^icho.akShare iti mantrabhAgena pratipAdanam akSharapadAbhidheyaM brahma \ldq{}paramaM vyoma\rdq{} vyomashabdasya bhUtAkAsho.arthaH, \ldq{}paramavyoma\rdq{} shabdasya paramAkAsho brahma vA.arthaH | AkAshasya yathA nirlepatvam, rUparahitatvaM sarvavyApitvaM vA.arthaH, brahmaNo.api tathaiva nirlepatvaM nIrUpatvaM sarvavyApitva~ncha | ataH \ldq{}paramavyoma\rdq{} ityasya shabdasya brahmaNo nirdeshe na kApyApattiH, tadeva \ldq{}om\rdq{} | \ldq{}AkAshastu talli~NgAt (6)\rdq{} (6\. ve0 sU0 1\.1\.22 |) etatsUtrabhAShye.api sha~NkarAchAryeNa etasyA eva R^icho ghaTakasya mantrasya uddhAraH kR^itaH | evam AkAshaH paramavyoma, \ldq{}kha\rdq{} ityAdayaH shabdA brahmaNo vAchakAH, brahmaNAtmakaH parame vyomani sarve dyotanarUpA devA AshritA avatiShThante | \ldq{}R^icho adhi niSheduH\rdq{} atra \ldq{}R^ik\rdq{} iti shabdena samastavedasyaivAvagatiriti | sarve cha vedA brahmaNi paryavasitA iti \ldq{}sarve vedA yat padamAmananti (7)\rdq{} (7\. ka0 u0 2\.15 |) anena vAkyainaitadeva siddham, yena sarve devAH svarUpaM labhante, sarve vedA yasya pratipAdanaM kurvanti, tad yadi mAnavA na jAnanti tadA R^i~NmantreNa tasya ko lAbhaH ? arthAd R^igAdishabdajAlaM tasya kR^ite vyarthameva | brahmavedasAdhanaM vedo vedavedyaM cha brahma | sarvavedavedyasya brahmaNo j~nAnaM vinA vedavihitayAgAdikarmaNo.anuShThAnaM vR^ithaiva, evameva R^i~NmantrasamUhasya tAdR^ishasya puruShasya kR^ite vyarthameva | \ldq{}ye it\rdq{}, \ldq{}ye eva\rdq{} ye etadakSharapadavAchyaM brahma jAnanti ta eva \ldq{}samAsate\rdq{} samyak tiShThanti, arthAt svarUpe tiShThanti | etAdR^ishasya puruShasya saMsAre punarAvR^ittirna bhavati | atha vA \ldq{}ye vidurit\rdq{} ye brahmasvarUpaM jAnanti, brahma j~nAtvA tatraiva \ldq{}samAsate\rdq{} samastasatrasya \ldq{}saM=yugapat\rdq{} anuShThAnaM kurvanti, arthAd brahmavit karmaNo.anuShThAnaM vinaiva sakalakarmAnuShThAnaphalaM prApnuvanti | brahmaj~nAnenaiva samastaphalaM prApya kR^itakR^ityaH pUrNatR^ipto bhavati | karmaphalalAbhArthaM brahmaj~napuruShasya kR^ite karmaNo.anuShThAnasyAvashyakatA na bhavati | yAskena cha mantrasya trividhA vyAkhyA kR^itA | prathamA vyAkhyA shAkapUNisammatA, dvitIyA vyAkhyA shAkapUNiputrasya tR^itIyA vyAkhyA chAtmavAdisammatA | tatra shAkapUNimate mantrapratipAdya U~NkAraH, tatputramate AdityamaNDalAntarvarttI hiraNmayaH puruShaH parameshvaraH | tR^itIyamate cha Atmatattvameva pratipAdyam | shAkapUNimate mantrAntargatasyAkSharashabdasyArthaH U~NkAraH | U~NkAraM vinA R^i~NmantrArtho vyarthaH, kasyApi karmaNaH sAdhanaM tena na bhavati | U~NkAra eva paramaM vyoma | U~NkAre vividhashabdasamUhAH paryavasitA iti paramaM vyoma | bhUtAkAshashreShThatvAdo~NkAraH paramaM vyoma | U~NkArasya akArokAramakArAtmakasya vyaktamAtrAtrayasyopashAntatve sarvashabdAnusyUtashabdasAmAnyaM vidyate, tadeva paramaM vyoma, tadeva cha kSharaNavarjitatvAd akSharam | visheShAvasthAyAM kSharatve.api sarvavisheShAnusyUtashabdasAmAnyamakSharam | R^igAdi sarve shabdA eva shabdasAmAnye vyavasthitA | visheShamAtramevAnugatasAmAnye.avasthitam | samastamR^idvisheSho visheShAnugatamR^itsAmAnye vyavasthitaH, dIptyAtmakadevaprakAshakaH R^igAdimantraH | shabdavisheShatvAchcha mantrasya kSharatvam | samastaM kSharamevAkShare vyavasthitam | ata eva mantraprakAshyA devA mantreNa parame vyomni akShare adhiniShaNNAstiShThanti | anenaivAbhiprAyeNa \ldq{}yasmin devA aghi niSheduH\rdq{} ityuktaM | sarvo.apyarthastadarthavAchakashabdasya pariNAmo vivarto vA ? tathA chArthamAtraM vAchake shabde vyavasthitam | artheShveva shabdaH sarvatrAnusyUto vidyate | shabdavisheSho.api shabdasAmAnye vyavasthita iti shabdasAmAnyaM paramamakSharaM vyoma iti sarvaH shabdavisheSha U~NkArAtmake shabde vyavasthitaH | akArAditrayasyopashAntAvo~NkAro shabdasAmAnye pratiShThita iti | ata eva nu \ldq{}U~NkAra\rdq{} \ldq{}evedaM sarvam\rdq{} iti shrutAvuktam | vibhUtisahitasya akSharAtmakasya vyomno j~nAnAbhAve R^igAdimantreNAbhIShTasiddhirna kadApi sambhAvyate | yataH samasto.apyayaM shabdavisheShashvaitasyaivAkSharasya vibhUtiH | akSharavibhUtiShu dIptyAtmakasya devasya pradhAnatvAt tasyaiva mantre nirdeshaH | mImAMsAdarshane mantrAtmako devaH pradhAnabhUto.arthavargaH shabdavisheShashcheti U.NkAre shabdasAmAnye sa vyavasthitaH | arthasamUho.arthAnugatavAchakashabdavisheShe vAchakaH shabda OM kAre, AUM kArashcha shabdasAmAnye vyavasthita iti paramavyomAkSharaH sarvAdhAra iti | sA~Nkhye avyaktasid.hdhyarthameSha eva hetuH \ldq{}bhedAnAM pariNAmAt samanvayAt\rdq{} ityanenokta iti samanvayahetunaivAtra paramavyomno.akSharasya siddhiH mantre pradarshitA | eSha eva brahmavAdo vyAkaraNasiddhAntasyAdhArabhUtaH | tadyathA \-\- anAdinidhanaM brahma shabdatattvaM yadakSharam | vivartate.artha bhAvena prakriyA jagato yataH || (vA0 pa0 1\.1 |) iti vAkyapadIyopakrame vyAkaraNarAddhAntapradarshane uktam | eShaiva R^ik shabdabrahmavAdAkhyadArshanikasiddhAntamUlabhUtA | devapradhAnArtharAshiH shabdarAshishcha paramavyomAkShararUpeNa yadi na j~nAyete, tadA mantrabhAgasya vyarthatAM ko nAma nivArayitumIShTe ? artharAsheH shabdasamUhasya chAkShararUpeNa darshanadashAyAM draShTR^INAmapyarthatAdAtmyaM jAyate | akSharatAdbhAvyaprAptau draShTA praNavavigrahAtmani anupraviShTaH samIkR^ito bhavati | sarvAnusyUtashabdasAmAnyarUpasya draShTA api shabdAnusyUtaH san samIkR^ito bhavati | visheShaleshavarjitaH san nirvANamApnoti | nivisheShashabdasAmAnyameva nirvisheShachitsvarUpaM sarvaprakAshasvarUpam | chitprakAsha eva shabdAntarvartI san bhAsata iti shabdo.apyarthaprakAshako jAyate | nAtra sandeho yachChabdabrahmavAdI vaiyAkaraNo.api chitsvarUpavAdI eva | shabdabrahmavAdasya vyAkaraNamatasya shAkapUNireva pravartakaH | idAnImo~NkArasvarUpapradarshanopakrame shabdabrahmasiddhAntasya vishleShaNAd viramyate vistarabhayAt | shAkapUNiputrasya vyAkhyA \-\- shAkapUNiputro.anayA R^ichA saMvidAtmakasya tejasaH prakAshaM svIkR^itya dIptipratIkabhUtasyAdityasya (akhaNDAditeH putrasya) yanmaNDalam, tanmadhyavartino hiraNmayapuruShasya bodhakatvama~NgIkaroti; stutyarthakAd R^ich dhAtorniShpanna eSha R^ik shabdaH | ata eva \ldq{}yadenamarchanti\rdq{} ityuktam | AdityamaNDalasya savitrAtmakasya sarva eva tejasaH prAptyarthamarchantIti AdityamaNDalasyAtra R^ikshabdapratipAdyatvam | AdityamaNDalAbhinna AdityamaNDalamadhyavartI hiraNmaya parameshvara evAkSharaH, sa eva cha paramavyoma | tasmAdeva sarvamotam | uktaM ChAndogyopaniShadi \- \ldq{}ya eSha antarAditye hiraNmayaH puruSho dR^ishyate (1) \rdq{} (1\. ChA0 u0 1\.6\.6 |) iti | asyAM shrutAvapi AdityamadhyavartI puruSha eva parameshvara uchyate | \ldq{}antastaddharmApadeshAt (2) \rdq{} (2\. ve0 sU0 1\.1\.20 |) sUtre AdityamaNDalamadhyavartI puruSha eva parameshvaratvena vyavasthitaH | mantrasthadevashabdenAdityarashmisamUha eva varNyate | rashmisamUhasya dyotamAnatvAd devashabdAbhidheyatvam | eSha rashmisamUho dyotamAne adhiniShaNNo vartate | etadakSharAparij~nAnaM vinA AdityamaNDalAtmacharchA kiM bhaviShyati ? tanmadhyavartinaH puruShasya yathArthaj~nAnaM vinA Adityaj~nAnaM na bhavitumarhati | tajj~nAtaiva samAsate=samyagbhAvena sthito bhavati, arthAt svasvarUpe sthitiM labhate | tejomayatvAnna sa punarAvartate | tR^itIyavyAkhyA \-\- AtmavAdinAM \ldq{}R^ik\rdq{} shabdasyArtho sharIram | sharIrasthAnIndriyANi devashabdAbhidheyAni viShayANAM dyotanAd devatvamuchyate | dyut dhAtordevashabdo jAyate | sharIrasthitendriyagrAmAd vibhinnaviShayaj~nAnAt tad viShayaviShayakavisheShavij~nAnasamUhe.anusyUto nirvisheShaprakAsha evAkSharapadAbhidheyaH | ata eva chinmAtrasvarUpAtmano.aj~nAne sharIreNa na kimapi bhavitumarhati ? JivanasAphalyAya nirvisheShachinmAtrAkSharaj~nAnamAvashyakam | tajj~nAnena cha draShTuH svarUpamAtrevasthitirbhavati | ata o~NkAra eva sarvaM sAmAnyaM jyotiShAM jyotiriti tadupAsanA karaNIyeti | manusmR^itAvapyuktam \- \ldq{}ekAkSharaM paraM brahma (3)\rdq{} (3\. manu0 2\.83 |) TIkAyA~ncha ekAkSharamo~NkAraH paraM brahma, parabrahmAvAptihetutvAt | agre cha\-\-akSharaM duShkaraM j~neyaM brahma chaiva prajApatiH | akSharaM praNavarUpamakShayaM brahmaprAptihetutvAt | jainadarshane.api \ldq{}arhat\rdq{} ityasya siddhasya asharIrasya vA prathamAkSharam \ldq{}a\rdq{} iti AchAryasya, prathamAkSharam \ldq{}A\rdq{} iti upAdhyAyasya, prathamAkSharam \ldq{}u\rdq{} iti muneH prathamAkSharaM ma iti pa~nchabhirakSharaiH \ldq{}OM\rdq{} trilokAkAraH | tasmAdo~NkArasya sarvaireva dIptirUpatvama~NgIkR^itamiti | lekhakaH \- DA.c0 mahAprabhulAla gosvAmI, AchAryo.adhyakShashcha, tulanAtmakadharmadarshanavibhAgasya sampUrNAnandasaMskR^itavishvavidyAlaye ## Proofread by Meera Iyer \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}