% Text title : Prasiddha Shalyachikitsakah Jivakakomarabhachchah % File name : jIvakakomArabhachchaH.itx % Category : misc, article, pradIptakumArananda % Location : doc\_z\_misc\_general % Author : (Copyright) Pradipta Kumar Nanda, Kendrapara, Orissa pknanda65 at gmail.com % Transliterated by : Pradipta Kumar Nanda pknanda65 at gmail.com % Proofread by : Pradipta Kumar Nanda % Description/comments : jIvanam, chikitsAvidyA, bauddhasAhitye yogadAnancha % Acknowledge-Permission: (Copyright) Pradipta Kumar Nanda % Latest update : October 15, 2026 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Prasiddha Shalyachikitsakah Jivakakomarabhachchah ..}## \itxtitle{.. prasiddhashalyachikitsakaH jIvakakomArabhachchaH ..}##\endtitles ## \section{jIvanam, chikitsAvidyA, bauddhasAhitye yogadAna~ncha} \section{1\. upakramaH} prAchInabhAratIyachikitsAvidyAyAH itihAse bauddhasAhitye cha jIvakakomArabhachchasya nAma visheShatayA smaraNIyam | saH gautamabuddhasya samasAmayikaH prasiddhashcha chikitsakaH AsIditi bauddhaparamparAyAM varNitam | tasya jIvanacharitaM kevalaM chikitsakasya vyaktigatajIvanasya vivaraNaM na, apitu prAchInabhAratasya chikitsAshikShAyAH, auShadhaprayogasya, shalyachikitsAyAH, rAjachikitsAyAH tathA bauddhasa~Nghasya svAsthyasevAyAshcha adhyayanAya mahattvapUrNamupAdAnamasti | jIvakasambandhinaH pramukhAH sAhityikasrotA.nsi pAlibhAShAyAM rachite vinayapiTake antarbhavanti | visheShataH mahAvaggasya bhesajjakkhandhake jIvakasya chikitsAsevAyAH, auShadhaprayogasya, buddhena saha tasya sambandhasya cha vivaraNAni prApyante | tathApi tasya jIvanavR^ittAnte varNitAni sarvANi vR^ittAntAni svatantraiH aitihAsikapramANaiH siddhAnIti vaktuM na shakyate | ataH sAhityikaparamparAyAH vivaraNAni aitihAsikatathyAni cha vivekapUrvakaM pR^ithakkR^itya adhyetavyAni | \section{2\. jIvakasya janma tathA prArambhikajIvanam} bauddhaparamparAnusAraM jIvakasya prArambhikajIvanaM karuNAjanakaparisthityA sambaddhamAsIt | tasya janma, parityaktashishurUpeNa prAptiH, abhayarAjakumArasya sa.nrakShaNe pAlanaM cha prAchInabauddhakathAsu varNitam | abhayarAjakumAraH taM svakIyasa.nrakShaNe gR^ihItvA poShitavAniti paramparAgataM vivaraNaM prApyate | asmAdeva kAraNAt tasya nAmni \ldq{}komArabhachcha\rdq{} iti padasya sambandhaH vyAkhyAyate | tasya janmavR^ittAntasya vivaraNaM vibhinnAsu bauddhaparamparAsu ki~nchidbhinnatayA dR^ishyate | ataH etAni vivaraNAni nirvivAdetihAsarUpeNa na, apitu prAchInasAhitye sa.nrakShitaparamparAgatavR^ittAntatvena grAhyANi | jIvakasya jIvanaM sUchayati yat manuShyasya mahattvaM kevalaM janmanA, kulaparamparayA vA na nirdhAritaM bhavati | vidyayA, parishrameNa, sadAchAreNa, sevAbhAvena cha manuShyaH samAje vishiShTaM sthAnaM prAptuM shaknoti | \section{3\. takShashilAyAM chikitsAshikShA} jIvakasya jIvanacharite takShashilAyAM chikitsAshikShAgrahaNasya vR^ittAntaH prasiddhaH | bauddhajIvanacharitaparamparAnusAraM saH yuvAvasthAyAM takShashilAM gatvA prasiddhasyAchAryasya samIpe chikitsAvidyAmadhItavAn | tatra saH rogalakShaNaparIkShaNam, auShadhanirNayaH, rogiNaH shArIrikAvasthAyAH nirIkShaNam tathA chikitsApaddhatInAM prayogashcha adhItavAniti paramparAgatakathAsu varNitam | prAchInabhArate takShashilA vidyAnAmadhyayanasya prasiddhaM kendramAsIt | vividhavidyAdhyayanArthaM dUradUrapradeshebhyaH ChAtrAH tatra AgachChanti smeti aitihAsikaparamparAyAM prasiddham | jIvakasya takShashilAgamanavR^ittAntaH chikitsAvidyAyAH arjane guroH mArgadarshanasya, niyamitAbhyAsasya, anubhavasya cha mahattvaM prakAshayati | tathApi jIvakasya adhyayanakAlaH, pAThyakramaH tathA tasyAchAryasya parichayaH ityAdiviShayeShu sarvANi vivaraNAni samakAlInasvatantrapramANaiH siddhAni na santi | ataH teShAM vivechanaM srotassamIkShayA karaNIyam | \section{4\. jIvakasya chikitsAnaipuNyam} bauddhasAhitye jIvakaH kushalaH, nipuNaH, vivekashIlashcha chikitsakaH iti chitritaH | rogiNaH lakShaNAnAM nirIkShaNam, tadanusAram auShadhasya chayanam, chikitsAyAH prabhAvasya parIkShaNaM cha tasya chikitsAkAryasya pramukhavisheShatArUpeNa varNitam | vinayapiTakasya mahAvagge jIvakavatthu iti prakaraNe dhanikasya bhAryAyAH chikitsAsambaddhaH prasa~NgaH varNitaH | paramparAgatavarNanAnusAraM jIvakaH tasyAH lakShaNAni parIkShya auShadhayuktaM sarpiH nAsikAmArgeNa prayuktavAn | ayaM vR^ittAntaH prAchInabhAratIyachikitsAparamparAyAM nAsAmArgeNa auShadhaprayogasya sAhityikamudAharaNaM bhavati | atra visheShatayA j~nAtavyaM yat prAchInagrantheShu varNitAH chikitsApaddhatayaH AdhunikachikitsAyAH pratyakShanirdeshAH na bhavanti | tAsAM vaij~nAnikaprAmANyaM pR^ithak parIkShaNena eva nirNetuM shakyate | jIvakasya chikitsAvR^ittAntAH sUchayanti yat prAchInabhAratIyachikitsAyAM rogalakShaNAnAM sUkShmanirIkShaNam, auShadhachayanam, rogiNaH sthityanusAraM chikitsAyAH vyavasthA cha mahattvapUrNAni a~NgAni Asan | \section{5\. rAjachikitsakarUpeNa jIvakaH} bauddhaparamparAyAM jIvakaH magadharAjaparivArasya chikitsakarUpeNa prasiddhaH | saH bimbisArarAjasya chikitsakaH AsIditi paramparAgatavR^ittAnteShu varNitam | rAjaparivArasya chikitsakatvaM tasya chikitsAnaipuNyasya sAmAjikapratiShThAyAshcha parichAyakamiti mantuM shakyate | tasya jIvanacharite avantirAjasya chaNDapradyotasya chikitsAyAH prasa~Ngo.api prApyate | anena vR^ittAntena jIvakasya kIrtiH magadharAjyasya sImAmatikramya anyapradesheShvapi prasR^itA AsIditi bauddhaparamparAyAM chitritam | tathApi asya prasa~Ngasya sarvANi vivaraNAni svatantraiH aitihAsikasAkShyaiH pramANitAni na santi | jIvakasya rAjachikitsakarUpaM prAchInabhArate chikitsakAnAM sAmAjikapratiShThA.n, rAjakIyasa.nrakShaNaM tathA chikitsAvidyAyAH vyAvahArikamahattvaM cha avagantuM sAhAyyaM karoti | \section{6\. gautamabuddhasya chikitsakarUpeNa jIvakaH} jIvakasya sarvAdhikaprasiddhaH parichayaH gautamabuddhasya chikitsakarUpeNa asti | pAlivinayapiTakasya mahAvagge jIvakasya buddhena saha sambandhaH tathA bauddhasa~Nghasya prati tasya sevAbhAvaH varNitaH | bauddhaparamparAnusAraM buddhasya svAsthyasambaddhAsu AvashyakatAsu jIvakaH chikitsAsahAyyaM pradattavAn | auShadhaprayogaH, rogiNaH avasthAyAH nirIkShaNam tathA AvashyakachikitsAyAH vyavasthA tasya sevAyAH a~NgAni Asan iti vR^ittAnteShu prApyate | jIvakasya buddhena saha sambandhaH kevalaM chikitsakasya rogiNA saha sambandhaH nAsIt iti bauddhaparamparA pratipAdayati | saH buddhasya upadeshAn shR^iNoti sma, bauddhadharme shraddhAM dhArayati sma, sa~Nghasya kalyANAya cha vividhasevAH akarot iti varNanaM prApyate | ataH jIvakaH bauddhasAhitye kushalachikitsakatvena, dharmaniShThagR^ihasthopAsakatvena, samAjasevakatvena cha smaraNIyaH | \section{7\. jIvakasya AmravanadAnam} jIvakasya dAnashIlatAyAH pramukhamudAharaNaM tasya AmravanadAnam | bauddhaparamparAnusAraM rAjagR^ihasya samIpe sthitam AmravanaM saH buddhAya bauddhasa~NghAya cha samarpitavAn | tadAmravanaM buddhasya sa~Nghasya cha nivAsAya, dharmacharchAyai tathA vishrAmAya upayogi abhavat iti paramparAgatavarNanaM prApyate | etaddAnaM kevalaM bhUmeH athavA udyAnasya dAnaM nAsIt; apitu dhArmikasamudAyasya AvashyakatAnAM pUrtaye kR^itaH samAjopayogI prayAsaH AsIt | anena jIvakasya dAnashIlatA, dharmashraddhA, sAmAjikadAyitvabodhashcha prakAshante | bauddhaparamparAyAM dAna.n, karuNA, sevAbhAvashcha mahattvapUrNAni naitikamUlyAni santi | jIvakasya AmravanadAnavR^ittAntaH eteShAM mUlyanAm AcharaNAtmakaM svarUpaM darshayati | \section{8\. bauddhasa~Nghasya svAsthyasevAyAM yogadAnam} jIvakasya yogadAnasya anyaH mahattvapUrNaH pakShaH bauddhabhikShUNAM svAsthyasevayA sambaddhaH asti | vinayapiTakasya mahAvagge bhesajjakkhandhake rogiNAM bhikShUNAM chikitsAyai auShadhaprayogAya cha sambandhinaH niyamAH varNitAH santi | etasmin prakaraNe jIvakasya nAma tathA tasya chikitsAsevAyAH prasa~NgAH prApyante | bauddhasa~Nghe rogiNAM bhikShUNAM paricharyA, auShadhAnAM vyavasthA, rogiNaH upekShAM vinA tasya sevAkaraNaM cha mahattvapUrNAni viShayANi Asan | eteShAM prasa~NgAnAM adhyayanAt j~nAyate yat bauddhavinayasAhitye svAsthyarakShaNasya tathA rogiNaH prati karuNApUrNavyavahArasya mahattvaM svIkR^itam AsIt | etat prAchInabhArate dhArmikasamudAyasya antaH svAsthyasevAyAH vyavasthAyAH sAhityikasAkShyarUpeNa adhyetuM shakyate | kintu etAM vyavasthAM AdhunikachikitsAlayavyavasthayA saha pUrNatayA samAnAM vaktuM na yuktam | \section{9\. jIvakasya vyaktitvam AdarshAshcha} jIvakasya paramparAgatacharite trayaH pramukhAH guNAH visheShatayA dR^ishyante\-vidyAnurAgaH, sevAbhAvaH, dAnashIlatA cha | prathama.n, chikitsAvidyAyAH prAptaye tasya prayatnaH adhyayanasya, abhyAsasya, guroH mArgadarshanasya cha mahattvaM prakAshayati | dvitIya.n, rAjaparivArasya tathA anyeShAM rogiNAM chikitsAyAH vR^ittAntAH tasya sevAbhAvaM sUchayanti | tR^itIya.n, buddhasya bauddhasa~Nghasya cha prati tasya dAnaM dharmashraddhAM sAmAjikadAyitvabodhaM cha prakAshayati | jIvakasya charitaM chikitsAvidyAM kevalaM jIvikopArjanasya sAdhanarUpeNa na, apitu mAnavasevAyAH mahattvapUrNamAdhyamarUpeNa avagantuM prerayati | rogiNaH duHkhasya nivAraNam, svAsthyasya sa.nrakShaNam, karuNayA saha sevApradAnaM cha chikitsakasya naitikadAyitvasya a~NgAni bhavanti | tathApi jIvakasya vyaktitvasya adhyayanaM kurvatA asmAbhiH smartavyaM yat tasya charitaM mukhyataH bauddhasAhitye sa.nrakShitam asti | ataH sAhityikavarNanasya dhArmikAdarshasya aitihAsikatathyasya cha samyak pR^ithakkaraNam Avashyakam | \section{10\. upasa.nhAraH} jIvakakomArabhachchaH prAchInabhAratIyachikitsAparamparAyAH tathA bauddhadharmetihAsasya smaraNIyaH vyaktiH asti | bauddhagrantheShu tasya chikitsAnaipuNya.n, buddhasya prati sevAbhAvaH, bhikShusa~Nghasya svAsthyasevAyAM yogadAnam, AmravanadAnaM cha visheShatayA varNitam | tasya jIvanavR^ittAntaH shikShate yat vidyAyAH vAstavikaM prayojanaM kevalaM vyaktigatapratiShThAprAptiH na, apitu samAjasya kalyANa.n, duHkhitAnAM sevA.n, mAnavajIvanasya sa.nrakShaNaM cha bhavati | jIvakasya charite chikitsAvidyA, karuNA, dAnashIlatA, sAmAjikadAyitvabodhashcha parasparaM sambaddhAH dR^ishyante | yadyapi tasya jIvanasambaddhAni sarvANi vR^ittAntAni svatantraiH aitihAsikapramANaiH siddhAni na santi, tathApi bauddhasAhityasya, prAchInachikitsAparamparAyAH, dhArmikasamAjasya cha adhyayanAya jIvakasya nAma atyantam upAdeyam | ataH saH prAchInabhAratIyachikitsAyAH itihAse kevalaM buddhasya chikitsakatvena na, apitu mAnavasevAyAH Adarshasya sAhityikapratinidhitvenApi mahattvaM dhArayati | \section{sahAyakagranthasUchI} 1\. vinayapiTaka.n, mahAvaggaH, aShTamo vibhAgaH, jIvakavatthu \- jIvakasya jIvana.n, chikitsAkArya.n, buddhena saha sambandhashcha | 2\. vinayapiTaka.n, mahAvaggaH, ShaShTho vibhAgaH, bhesajjakkhandhakaH \- auShadhaprayogaH, bhikShUNAM chikitsAvidhAnAni, svAsthyasevAsambaddhaviShayAshcha | 3\. ##Great Chronicles, ``Jīvaka the Physician''## \- jIvakasya pAramparikajIvanacharitaM tathA chikitsAsambaddhAH kathAH | 4\. ##Journal of Research in Medical Sciences## \- prAchInabhAratIyachikitsakAnAM chikitsAparamparAyAshcha aitihAsikAdhyayanam | \-\- pro\. pradIptakumAranandaH (sevAnivR^ita) shrIjagannAthasaMskR^itavishvavidyAlayaH, purI ## Written by Dr. Pradipta Kumar Nanda, Kendrapara, Orisa pknanda65 at gmail.com Retd.Head, Dept.of Sarvadarshan SJSV,Puri \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}