% Text title : Jagannathagitamritam Adhyanam % File name : jagannAthagItAmRRitamadhyanam.itx % Category : misc, article, pradIptakumArananda % Location : doc\_z\_misc\_general % Author : (Copyright) Pradipta Kumar Nanda, Kendrapara, Orissa pknanda65 at gmail.com % Transliterated by : Pradipta Kumar Nanda pknanda65 at gmail.com % Proofread by : Pradipta Kumar Nanda % Description/comments : shrIjagannAthagItAmRite vipralambha-bhaktiH mAnavIkaraNanchaH, ratnasi.nhAsana-virahagAthAyAH samIkShAtmakaM vishleShaNAtmakanchAdhyayanam % Acknowledge-Permission: (Copyright) Pradipta Kumar Nanda % Latest update : August 19, 2026 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Shri Jagannathagitamrita vishleshanatmakam Adhyayanam ..}## \itxtitle{.. shrIjagannAthagItAmR^ita vishleShaNAtmaka~nchAdhyayanam ..}##\endtitles ## \ldq{}shrIjagannAthagItAmR^ite\rdq{} vipralambha\-bhaktiH mAnavIkaraNa~nchaH, ratnasi.nhAsana\-virahagAthAyAH samIkShAtmakaM vishleShaNAtmaka~nchAdhyayanam prAdhyApakaH pradIptakumAranandaH AchAryacharaH shrIjagannAthasa.nskR^itavishvavidyAlayaH, shrIvihAraH, purI | sArasa~NkShepaH (##Abstract##) utkalIya\-shrIjagannAtha\-sa.nskR^itiH bhAratIya\-bhakti\-darshanasya rasamayI parAkAShThA asti | asmin pravAhe shrIjagannAthasa.nskR^itavishvavidyAlayasya pUrvatana\-AchAryaiH pro. pradIptakumAranandavaryaiH virachitaM \ldq{}shrIjagannAthagItAmR^itam\rdq{} iti padyam Adhunika\-sa.nskR^ita\-gItikAvyasya ekA alaukikI amUlyA cha nidhiH vartate | asya shodhapatrasya mukhyam uddeshyam asya padyasya sAhityika\-dArshanika\-sa~NgItashAstrIyANAM pakShANAM sUkShmaM parIkShaNaM tathA asmin nihitasya maulikasya \ldq{}mAnavIkaraNasya\rdq{} (##Personification##) udghATanaM vartate | yadA rathayAtrAyAM mahAprabhuH shrIjagannAthaH shrImandirAt bahiH nandighoSharathena shrIguNDichAmandiramAyAti, tadA garbhagR^ihe sthitaM riktaM \ldq{}ratnasi.nhAsanam\rdq{} eva svasya svAminaM prati viraha\-kAtaratAM prakaTayati iti nUtanA rasapUrNA cha dR^iShTiH asmin shodhapatre upasthApyate | mukhyashabdAH\- shrIjagannAthagItAmR^itam, pro. pradIptakumAranandaH, vipralambhabhaktiH, ratnasi.nhAsanam, mAnavIkaraNam, achintyabhedAbhedaH, oDishI\-sa~NgItam | tAlam,layaH | \section{1\. prastAvanA (##Introduction##)} utkaladharAyAH AdhyAtmikaM jIvanaM shrIjagannAthasa.nskR^itau alaukikasattAyAH paritaH bhramati | (1) shrImadbhAgavate tathA jayadevasya \ldq{}gItagovinde\rdq{} yaH vipralambha\-shR^i~NgAraH athavA bhaktirasaH pratipAditaH,(2) tasya jIvantI paramparA shrIkShetre dR^ishyate | Adhunikasa.nskR^itasAhitye api eShA jagannAtha\-bhaktidhArA aviralabhAvena pravahantI asti | asmin anukrame \ldq{}shrIjagannAthagItAmR^itam\rdq{} iti padyam atIva mahattvapUrNam asti | (3) padyasyAsya mUlapAThaH adho vartate | dInabandho ! AsanaM raumi mandire | punItakaruNApAdarajo vinA jalahInamInaH smare || (0) kShaNamapi prabho adarshanaM tava asahyayantraNA mayi | kathaM pakShapAtaH svIkaroShi nAtha nivedanaM mama hare ||1|| kaivalyarahitaM kShudhAjarjaritaM ekAkI ashAntamanaH | kiM karomi agresaritumakShamaH sambhAvayAmi te pure ||2|| divyaM te svarUpaM bhuvanamohanaM apUrvakaruNAjyotiH | darshanarahitaM soDhuM na samarthaH chintayAmi bhAvabhare ||3|| bhogavirahitaM shokavikalitaM bhAvaM me shR^iNu kAtaraM | sukhasparshakShudhAM vinivAraya me pratIkShA te nijapure ||4|| \section{2\. mUla\-anusandhAna\-dR^iShTiH: ratnasi.nhAsanasya mAnavIkaraNam (##Novel Interpretation##)} asya kAvyasya paramparAgata\-vyAkhyAyAM kashchana bhaktaH jagannAthaM prArthayati iti gR^ihyate, kintu kAvyasya gabhIra\-dhvanyartha.n\-dR^iShTyA asmin padye achetanasya ratnasi.nhAsanasya chetanavat mAnavIkaraNam (##Personification##) abhavat | (4) yadA AShADhasya shukladvitIyAyAm (##see footnote##) aghaTitaghaTanApaTIyAn mahAprabhuH shrIjagannAthaH svasya anAdi\-AsanaM (ratnasi.nhAsanam) tyaktvA rathamAruhya guNDichAmandiraM prati gachChati,(5) tadA shrImandirasya garbhagR^ihaM sarvathA shUnyaM bhavati | tasmin samaye ratnasi.nhAsanameva svasya svAminaM prati vadati\- \ldq{}AsanaM raumi mandire\rdq{} atra \ldq{}Asanam\rdq{} iti padaM kevalaM dvitIyAntaM na bhUtvA sAkShAt prathamAnta\-visheShyam asti | arthAt \ldq{}ahaM svayaM tava ratnasi.nhAsanam asya shrImandirasya garbhagR^ihe sthitvA rodanaM karomi | \ldq{}pAdarajo vinA jalahInamInaH\rdq{} nityaM yasya upari jagannAthasya shrIcharaNau virAjete, tat AsanaM svakIyaM nityasambandhaM smarat vadati yat tava charaNarajasaH abhAve mama sthitiH jalahInasya matsyasya iva jAtA | (6) \ldq{}agresaritumakShamaH sambhAvayAmi te pure\rdq{} pAShANamayatvAt ratnasi.nhAsanaM rathena saha gantum asamartham (agresaritumakShamam) | ataH tat garbhagR^ihe (nijapure) tiShThan eva prabhoH bAhuDAyAtrAyAH punarArohaNasya cha pratIkShAM karoti | eShA mAnavIkaraNa\-dR^iShTiH pAshchAttya\-sAhityashAstrasya ##Pathetic Fallacy## iti siddhAntasya tathA bhAratIya\-rasashAstrasya uddIpanAvabhAvasya sarvotkR^iShTaM lakShaNam asti | (7) \section{3\. dArshanikaM vishleShaNam (##Philosophical Foundations##)} asmin padye utkala\-vaiShNava\-darshanasya mukhyasiddhAntAH suShThu pratipAditAH santi: | 3\.1\. achintyabhedAbhedatattvam (##Achintya-Bhedabhedavada##) gauDIya\-utkala\-vaiShNava\-darshane bhagavAn tasya Ashrayashcha (jIvaH/prakR^itiH/AsanaM vA) yugapat bhinnaH abhinnashcha bhavati | (8) ratnasi.nhAsanaM jagannAthasya \ldq{}nitya\-a~Ngam\rdq{} iti kAraNAt abhinnam, kintu rathayAtrAyAM jagannAthasya gamanena yo virahaH jAyate, tena bhedaH spaShTIbhavati | ayameva achintyabhedAbhedaH | 3\.2\. vipralambhasya charamotkarShaH rasashAstre sambhogAt (milanAt) api vipralambhaH (virahaH) shreShThaH manyate, yato hi virahe iShTadevasya smR^itiH pratikShaNaM sAndrA bhavati | (9) \ldq{}kShaNamapi prabho adarshanaM tava asahyayantraNA\rdq{} iti pa~NktyA virahasya AtyantikI vedanA prakaTIbhavati | 3\.3\. sharaNAgatiH (prapattiH) vedAnte jIvasya mokShAya sharaNAgatiH eva antimaM sAdhanam | (10) \ldq{}kaivalyarahita.n(11)... kiM karomi agresaritumakShamaH\rdq{} iti padyena svakIyAki~nchanatAyAH svIkR^ityA saha bhagavatkR^ipAyAH AshrayaH (prapattiH) dyotyate | \section{4\. sAhityikaM sa~NgItashAstrIyaM cha saundaryam (##Literary and Musical Aesthetics##)} 4\.1\. rasa\- ala~NkAra\-yojanA rasaH\- asmin padye bhaktirasaH mukhyaH asti, yasya a~NgI vipralambhaH (virahaH) asti | (12) ala~NkAraH\-upamAla~NkAraH: \ldq{}jalahInamInaH smare\rdq{} (matsyasya upamayA ananyAshrayatvaM darshitam)| anuprAsaH: \ldq{}bhuvanamohanaM apUrvakaruNAjyotiH\rdq{} iti padAvalyAM nAdasaundaryam | 4\.2\. oDisI\-sa~NgIta\-paramparA Chandashcha etat padyam akSharavR^ittaM na bhUtvA mAtrAvR^ittaM geya\-pada\-kAvyaM (##Song/Giti-Kavya##) cha asti | (13) sa.nrachanA\- dhruvapadam (##Refrain/Chorus) tathA chatvAraH antarAH (Stanzas##)| kAntatA (##Rhyme##): pratyekasya charaNasya ante smare, hare, pure, bhAvabhare, nijapure iti tu kAnta\-shabdAH layabaddhatAM vardhayanti | rAga\-tAlau\- oDishI\-shAstrIya\-sa~NgItAnusAram asya padyasya gAyanaM rAga\-kAmodyAM vA rAga\-bhairavyAM jhampA\-tAlena (10 mAtrAH) vA ekatAlena vilambita\-laye bhavitumarhati | (14) \section{5\. tulanAtmakam adhyayanam (##Comparative Study##)} samIkShAbinduH jayadevasya \ldq{}gItagovindam\rdq{} utkalIya\-oDiyA\-jaNANa pro.nandasya \ldq{}shrIjagannAthagItAmR^itam\rdq{} asti | bhAShA sa.nskR^itam (mAdhuryam) oDiyA (prAkR^ita\-jaNANa) sa.nskR^itam (oDisI\-geya\-shailyAm) virahasya AshrayAH\- shrIrAdhA / gopyaH sAdhAraNaH bhaktaH / sAlabegAdayaH svayaM ratnasi.nhAsanam / garbhagR^iham vA | shailI\- aShTapadI\-paramparA ChAnda / chaupadI / jaNANa dhruvapada\-sahitaM tu kAnta\-gItam | anena spaShTaM bhavati yat pro. nandavaryaiH jayadevasya sa.nskR^ita\-mAdhuryaM tathA oDiyA\-bhajanAnAm ArttabhAvaH ekIkR^itya sa.nskR^itasAhitye nUtanaH prayogaH kR^itaH | (15) \section{6\. upasa.nhAraH niShkarShashcha (##Conclusion##)} asya shodhapatrasya mukhya\-niShkarShAH adho nirdiShTAnukUlaM sidhyanti\- \ldq{}shrIjagannAthagItAmR^itam\rdq{} iti kAvyam Adhunika\-sa.nskR^ita\-bhaktikAvyasya utkR^iShTaM udAharaNam asti | asmin padye \ldq{}ratnasi.nhAsanasya mAnavIkaraNam\rdq{} iti maulikI vyAkhyA kAvyasya viraha\-rasam AtyantikaM karoti | kAvyametat kevalaM kasyachit bhAvukatA na, apitu achintyabhedAbheda\-sharaNAgati\-utkalavaiShNavadarshanAnAM cha shAstrIyaM sAkShAtkaraNam asti | oDishI\-sa~NgItasya geya\-paramparAyAM rachitam idaM padyaM jayadevasya aShTapadI\-sAhityasya Adhunika\-yuge saphalam avataraNam asti | \section{7\. pAdaTippaNyaH (##Footnotes##)} (1) ##Mishra, K. C., The Cult of Jagannath, Firma KLM Private Limited, Calcutta, 1971, p. 12.## (2) jayadevaH, gItagovindam (kumbhakarNa\-TIkA\-sahitam), nirNayasAgara presa, mumbaI, prathamaH sargaH, shlokaH 5| (3) nandaH, pro. pradIptakumAraH, shrIjagannAthagItAmR^itam (mUlapAThaH), AchAryaH, shrIjagannAthasa.nskR^itavishvavidyAlayaH, shrIvihAraH, purI | (4) mammaTaH, kAvyaprakAshaH, ullAsaH 10 (ala~NkAra\-prakaraNe jaDasya chetanavad vyavahAra\-pratipAdanam)| (5) mahApAtraH, achalAnandaH, shrIjagannAthasa.nskR^itiH tasyAH sAhityaM cha, granthaprakAshakaH, kaTaka, pR^i. 45| (6) eShA \ldq{}jalahInamIna\rdq{} upamA shrImadbhAgavatasya \ldq{}tameva mR^igayantInAM na labdho vartmanAM padam\rdq{} iti gopIgItasya ananyabhAvaM smarayati (##10/30/43##)| (7) ##Abrams, M. H., A Glossary of Literary Terms, Thomson Heinle, 7th Edition, p. 143 (Pathetic Fallacy).## (8) jIvagosvAmI, ShaTsandarbhaH (bhaktisandarbhaH), chaukhambA sa.nskR^ita sa.nsthAna, vArANasI, pR^iShTham 215| (9) rupagosvAmI, bhaktirasAmR^itasindhuH, dakShiNavibhAgaH, pa~nchamallaharI (vipralambha\-nirUpaNam)| (10) yAmunAchAryaH, stotraratnam, shlokaH 22\- na dharmaniShTho.asmi na chAtmavedI\.\.\. na bhaktimA.nstvachcharaNAravinde (prapatti\-bhAvaH)| (11) pro.nandaH, shrIkShetrasudhAnidhiH,163\-165 padyAni | (12) rupagosvAmI, ujjvalanIlamaNiH, vipralambha\-prakaraNam, kArikA 4| (13) pattAnAyakaH, devIprasannaH, oDisI\-sa~NgIta\-paramparA, oDishA sa~NgIta nATaka akAdemI, bhuvaneshvara, pR^i. 78| (14) dAsaH, rAmaharI, oDisI\-sa~NgItara rAga\-lakShaNam, vijaya\-prakAshanam, kaTaka, pR^i. 102| (15) mishraH, vanamAlI, utkalIya\-sa.nskR^ita\-sAhitya\-itihAsaH, bAleshvaraH, pR^i. 150| ##Footnote ## (1) dvitIyAyAM sudivyAyAM rathayAtrA manoramA | navadinAtmikA j~neyA bhaktakalyANahetave ||216 jagannAthapremNA sakalajanatA bhaktasadayA rathArUDhaM dR^iShTvA madhuramadhuvarShAsajalitAH | vadanto he kR^iShNa tvamasi paramAnandaviShaya\- staveyaM shrIkShetre vimalarathayAtrA vilasatu ||217 shrIkShetrasudhAnidhau \section{8\. sahAyaka\-granthAH (##Select Bibliography##)} 1\. jayadevaH \- gItagovindam, nirNayasAgara presa, mumbaI | 2\. nandaH, pro. pradIptakumAraH\- shrIjagannAthagItAmR^itam (mUlakAvyam) 3\. shrIjagannAthadarshanam\-, pro\. pradIptakumAra nandaH, esiyAn priNTarsa, kolakAtA | 4\. shrIkShetrasudhAnidhiH\- pro\. pradIptakumAra nandaH, shaktipresa, kaTakam | 5\. rupagosvAmI \- bhaktirasAmR^itasindhuH, chaukhambA sa.nskR^ita sa.nsthAna, vArANasI | 6\. mahApAtraH, achalAnandaH \- shrIjagannAthasa.nskR^itiH tasyAH sAhityaM cha, granthaprakAshakaH, kaTakam | 7\. ##Mishra, K. C. - The Cult of Jagannath, Firma KLM Private Limited, Calcutta, 1971.## ## Written by Dr. Pradipta Kumar Nanda, Kendrapara, Orisa pknanda65 at gmail.com \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}