% Text title : Manahsambodhanam % File name : manaHsambodhanam.itx % Category : misc % Location : doc\_z\_misc\_general % Author : Krishnananda Saraswati % Proofread by : Rajesh Thyagarajan % Description/comments : Minor works of Shri Krishnananda Saraswati % Latest update : November 6, 2025 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Manahsambodhanam ..}## \itxtitle{.. manaHsambodhanam ..}##\endtitles ## vAmArdhena praNayakupitaM dakShiNenAnunetuM sAntvAnatya~njaliShu ghaTate yatparaM bhAvabhedaiH | bhAvAshleShapramadasubhagambhAvukaM bhAvukaM tat bhUyAdvandvaM bhuvanapitarau bhUyase shreyase naH || 1|| tatastata iti parishramya kiM khidyase tvaM labdhAlabdhairasulabhasukhairarthakAmairanarthaiH | vishrAmyeta kShaNamapi sakhe khedasaMshAntaye te vakShyAmyekaM galitanikhilApAyameSho.asmyupAyam || 2|| pashyedAnImakhilajagatImantakasyAntarasthA\- mAshAbha~NgaM parimR^isha bhR^ishaM bhUyasApyudyamena | labdhenApi smara pariNatau bhogavairasyamantaH svenaiva tvaM shamasukharasaM j~nAsyase shAntavAhi || 3|| AyAsenAkalaya kiyatA tArakAdhiShNyamApya pashyasyAsAmapi cha patanaM tvaM madhUkAvapAtam | kAlenedaM kila kavalitaM jIryati brAhmamaNDaM visrambhaste vapuShi ka ivAyaM payobudbude vA || 4|| ekadvA na vanipatayaH kAlasAdbhUtabhAvA na dvitrAste hR^idayasuhR^ido nAmamAtrAvasheShAH | ShaTsaptA na pratibhayamahAvyApadastenubhUtAH saptAShTAnapyanudinamidaM chintayAntarnimeShAn || 5|| nirvANAya smaraharapadaM saMsmara prANavR^ittyai chetashchintAM chiramanugatAmuchchakairujjahAhi | shAlUrasya prakaTatamaso yo.api pAShANagarbhe dhatte vR^ittiM sa kimiha na te kalpayiShyatyadhIshaH || 6|| hantAshrAntaM bhavamarupathe.alabhyavishrAntibhUmA\- vAmAnuShyAda sukhabahulAdA cha satyAdavIcheH | yAtAyAtashramamanubhavan yAtanA yAtayAmaM sarvo lokaH kimiti na mano dR^ishyate te kadApi || 7|| ArambhAste kati na viphalA niShThitau bhUtapUrvAH saMrambheNa draviNamaruvAH sAnutarShaM pipAsoH | pratyAshAyA virama viShayollApanAyA na yAvat pratyAsIdatyapi jaDamanaH sarvakR^intaH kR^itAntaH || 8|| yAvattR^iShNA bhavati viShaye yattadeveha duHkhaM labdhe tasminnuparamati sA yatkShaNaM tatsukhaM te | tAmutpattiM hR^idaya nipuNaM rundhi nityaM sukhAptyai pa~NkAlepaM paramanukalaM kShAlane mA yatiShThAH || 9|| duHkhaM jantorupanamati yanniShpratIkArabhogaM tatpratyakShaM tava cha niyataM nanvanAyasyato.api | tatsAmAnyaM viShayajasukhe pashyatAvashyabhAvyaM shAntenAntarhR^idaya bhavatA matpriyaM kurvatA vA || 10|| svachChandena praNayaviShaye mAkShatantraM yatheda bAhyAbAhyaM kalayasi padaM dehalIdIpabha~NgyA | bAhyAbhyantassukhatulanayA tatra madhyasthavR^ittyA bairasyaM tvaM viShayajasukhe vetsyasi svAtmanaiva || 11|| svAdhonmAthinyupavadati yattatpratIkAraniShThA\- mAtiShTheyA hR^idaya duritAyAsasAha~nchirAya | tasyaitasminvapuShi sakalAnarthahetau kathaM te sarvotsAhapratikR^ita pade sarvathaivAnubandhaH || 12|| etatkAryaM kR^itamidamayaM kAryasheSho mameti vyAsa~Ngena smarasi hR^idaya shreyaso na pramAdAt | kiM kartAsi priyamavidati hyastanaM shvastanaM vA diShTAdiShTendriyamativadhe janmani tvaM tirashchAm || 13|| shvobhAvi shvaH kushalamiti mA lAlasAdarshadR^ishyai\- rAshAmodairaphalaya tR^iShAmAnuShaM sAnuSha~Ngam | IdR^ikkShemakShamamiha kadA bhAvi te janma chetaH shreyomArgAnabhimukhamahaM tvAnuyAto hato.asmi || 14|| janmAvashyaM tava shivapadadhyAnahInasya yasmin bhoktAse tvaM hR^idaya vivashaM durdashAmekameva | tAmevAsminnanubhava tapobhAvitAmIshavR^ittyA bhAvAvattaM parashivapadaM lapsyase tAvataiva || 15|| rAgasyandAhitamadhurimA mAnasArthastvayAkSho jIrNopAnatvagiva cha shunA laulyalAlArasArdrA | svAdu~NkAraM svarasaviraso bhujyate rajyataiva svAmaprAj~naM ka iva mahate mAsuNIyeta lokaH || 16|| prAsAdAgraM pramadavanikA padminI kelishailaH so.ahaM saMrADiti kimayathAphalgusa~Nkalpanena | sarvesho.asmItyavitathamaye chitta sa~NkalpayethAH pAthaH prAyaM pibati manasA kaH payaH pAtukAmaH || 17|| akShairarthAnupaharadiva svena sa~NkalpitAnvA mAmullobhaM hR^idaya samamaskAramabhyashnuShe tAn | moghAtmArtho muhuranuvidanneva te niShThito.ahaM grAsaM grAsaM paramabhilaShannashnato vA viDAlam || 18|| sa~NkhyAtItaM gatarujamapi syAtparAyaH sahasraM sampadyeran sarasiruhabhUsampado.atIta sa~NkhyAH | samparyAptaM kimu hR^idaya te lubdhalolubhyamAnaM yattvaM mohaM pratipadamaye gAhase pa~Nkasindhum || 19|| tattAdR^ikShaprathitamahimashrIjuShAmapyamIShAM lokeshAnAmapi shatamakhahlAdavairochanInAm | drAgaj~nAtAyatigatidashAmApadaM pashyatopi pratyAshAyAmanuchitamihAhaitukaM kautukaM te || 20|| AyurvAyuplavanavivalatpallavAgroda binduH sampattishva pratikalagalatkuNDikAvAripUraH | sa~NkShIyante tadapi nR^ipaterantaradvAravedyAM pashyonmohaM hR^idaya kujanA durdhanArAdhanAya || 21|| pashyanto.api pratipadabhavAmApadaM sampadutthAM putrakShetrapraNamanichayavyAdhayassAdhayAmaH | nAnArUpairabhinayapadairyena nAnaTyamAnAH kurmastasmai vayamiha namashchetase nirghR^iNAya || 22|| nidrAtandrIklamaparibhavaprAbhR^itapratyavekShA\- nirvailakShye viShamaviShayakShvelanaikAntalakShye | yAtAyAtashramaphalagativyagravigrashvashIle sAsau sAsau bhavati sati kA yA manaHkShemakA~NkShA || 23|| adyAshe.api shvagatigaminaste daridrANavR^itteH chetashchintAhR^itakaNabhujaH kvAdhirAjyaM tadaindram | nityAta~NkaprakaTamahitotthAnaduH sthAsikAnA\- mindrAdInAmatha yadi padaM labdhamapyasti kiM te || 24|| yebhyo nAma spR^ihayasi manaHsArasampattividyA \- vIryaishvaryAdyatishayaguNairAtmanA tairbubhUShu | tAvAnusmarasi na kathAmAtrasheShAnasheShAn yaiShAmIShAmiyamapi kathA lupyate kalpavegAt || 25|| tAnyasthIni kShatajamapi tattAni mAMsAni sA tvak te.amI keshAH pR^ithagiti mano yAni bIbhatsase tvam | antarbAhyAshuchidhanagaDugranthilAM sAlabha~njIM yantrAlolAmabhilaShasi yAma~NganA kAminIti || 26|| shilpaM kalpakShayavinimayapratyayapratyaveyaM prAduShkurvantyasukhasukhayoshchittanR^ityasya vidyAH | kAmAdInAmaphalanaTanADambarAlambayaShTi\- stasyA muShTindhayanayakalAkaushalaM tattvavidyA || 27|| hitvA vidyAmayamayamahantanmameti grahaM tvaM mohAdInAM padamadhishiro nyasya vAmaM ripUNAm | Aki~nchanyAmR^itarasapibaH shAntisaubhAgyalakShmI shreyaH saudhe ramaya hR^idayAnandasandohadogdhrIm || 28|| avadhiniyatakAlagrastavidhyaNDagarve viShayavivashavR^ittiM nandati svena lokaH | kupitakapikapolodumbarAntaHpramAdyanmashakakuladashA sA chitta te chintanIyA || 29|| kimiha bahubhiruktaiH syAdidaM me na tatsyAditi viShamavimohApohamahopapattyA | aparimitamayatnaprApyamAbAdhahInaM shamasukhamanubhoktuM yu~NkShva niHshreyasAya || 30|| iti paramamR^itaM yachchittasambodhanAkhyaM rasayati rasanIyaM sAraniHsAravij~naiH | viShamaviShayavA~nChAmAshu nirdhUya shud.hdhyA sa niyatamupashAmyannati nirvANayogam || 31|| shrIrAmabhadrayogIndracharaNAmbujareNunA | iti kR^iShNAnandena muninA manaHsambodhanaM kR^itam || ## The text is an appeal to the mind to study its activities past and present and desist from building castles in the air. Here and there attempts are made to analyse the mind and its nature. What is it called the mind? Every one knows it; in fact nobody knows it. Every one knows it and none knows it is a contradiction. It implies two kinds of knowledge and two types of objects with reference to the knowledge. One is known and the other is known as unknown. The mind is known as unknown. Every thing in the world is known either as known or as unknown. The method of splitting of atom, or a luminary, the light of which has not yet reached the earth may perhaps be not known to one but, at the same time both of them are known as unknown. So also is of knowledge. sarvaM vastu j~nAtatayA aj~nAtatayA vA sAkShichaitanyasya viShayaH | ##sarvaM vastu j~nAtatayA aj~nAtatayA vA sAkShichaitanyasya viShayaH |## Says Prakāśātmayati in his Pancapādikā Vivaraṇam. In case of the mind this seems to be true. No physicist has ever made an attempt to find its size, colour, odour or taste. His scales have not been used to weigh it. No laboratory has made an experiment at it. Equally true it is that no chemist has ever used his test tubes in finding the properties of the mind. Is it divisible or not? Is it of atomic size? Is it simple or complex? Could it be seen, smelt, or felt? These questions have not been posed before him. No Sergeon's instrument seems to have ever penetrated the mind. Perhaps mind does not come under his domain. Scientists are not worried about it or more correctly it has baffled their attempts. It is the Yogi or a Philosopher who did make fruitful attempts to study the mind. According to him the mind is a complex, subtle, invisible and the essence of the Bhutas ükshmas. It consists of sixteen parts or rather aspects. They are desire, determination, doubt, faith, fortitude, shame, fear, and understanding. ##ShoDashakalaM hi somya manaH##. ## mantra 3 ##[I.v.3]## trINyAtmane.akuruteti mano vAchaM prANaM tAnyAtmane.akurutAnyatramanA abhUvaM nAdarshamanyatramanA abhUvaM nAshrauShamiti manasA hyeva pashyati manasA shR^iNoti | kAmaH sa~Nkalpo vichikitsA shraddhA.ashraddhA dhR^itiradhR^itirhrIrdhIrbhIrityetatsarvaM mana eva | tasmAdapi pR^iShThata upaspR^iShTo manasA vijAnAti | yaH kashcha shabdo vAgeva saiShA hyantamAyattaiShA hi na | prANo.apAno vyAna udAnaH samAno.ana ityetatsarvaM prANa evaitanmayo vA ayamAtmA vA~Nmayo manomayaH prANamayaH || 3|| ## -Chandogyōpanishad. -Bṛhadaranyakōpanishad. It is ##taijasa ## and elastic. ##taijasamantaHkaraNaM pariNamati ## – Vedantaparibhasha. Nothing could excel it in quickness and few could compare. Its rapidity is myriad times greater than that of light. It has no barrier. It flies high up in the sky, it dives into the deep. Like the soft wax of a smith, it retains the impressions of several decades. It is fickle, explosive and full of potentialities. ##cha~nchalaM hi manaH kR^iShNa pramAthi balavaddR^iDham## says the Gita. In the evolution of the mind the five subtle Bhutas have their share and functions. In Vivekachūdāmaṇi there is an analysis of the mind. ## na hyastyavidyA manaso.atiriktA mano hyavidyA bhavabandhahetuH | tasminvinaShTe sakalaM vinaShTaM vijR^imbhite.asminsakalaM vijR^imbhate || 169|| ## This aspect of the mind is elaborately broughtout in this work. The Author compares the mind to a cat sitting on a kitchen-wall with freedom on one side and captivity and bitter enjoyment on the other. It is this mind that makes the god. man and its absence the Man-God! It is a delightful piece-work exhibiting dalliance of poesy with its music and harmory coupled with graceful style. Thoughts and words fight for supremacy over one another. There is a ceremony about the poetry and profusion.. Proofread by Rajesh Thyagarajan \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}