% Text title : Review of Navadurga according to Shaktadarshana % File name : shAktadarshanadRRiShTyAnavadurgA.itx % Category : misc, article, pradIptakumArananda, devii % Location : doc\_z\_misc\_general % Author : (Copyright) Pradipta Kumar Nanda, Kendrapara, Orissa pknanda65 at gmail.com % Transliterated by : Pradipta Kumar Nanda pknanda65 at gmail.com % Proofread by : Pradipta Kumar Nanda % Acknowledge-Permission: (Copyright) Pradipta Kumar Nanda % Latest update : October 15, 2026 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Review of Navadurga according to Shaktadarshana ..}## \itxtitle{.. shAktadarshanadR^iShTyA navadurgANAM dArshanikaM tAttvikaM cha vishleShaNam ..}##\endtitles ## \section{1\. upakramaH} bhAratIyadarshanaparamparAyAM shaktitattvasya mahattvapUrNaM sthAnaM vidyate | shAktadarshane AdyAshaktiH jagataH sR^iShTeH, sthiteH, sa.nhArasya cha mUlabhUtA shaktiH iti pratipAdyate | sA eva bhagavatI durgA, jagajjananI, mahAmAyA, parAshaktiH ityAdibhiH nAmabhiH abhidhIyate | navarAtrotsave ArAdhyamAnAni navadurgAsvarUpANi tasyAH shakteH vividhaprakAshAnAM pratIkAni iti tAttvikadR^iShTyA vyAkhyAtuM shakyate | navadurgANAM vivechanaM kevalaM tAsAM nAmarUpANAM parichayamAtraM nAsti, api tu shaktitattvasya, sAdhanAyAH, chittashuddheH, naitikajIvanasya, AtmavikAsasya cha samyagavabodhasya sAdhanam | asmin prasa~Nge dvau pakShau visheShataH vichAraNIyau\-prathamaH, purANAgameShu pratipAditaM devyAH svarUpamAhAtmyam; dvitIyaH, tAsAM svarUpANAm AdhyAtmikaH, naitikashcha sandeshaH | \section{2\. navadurgANAM tAttvikasvarUpavivechanam} \section{2\.1 shailaputrI \- sthairyasya dR^iDhasa~Nkalpasya cha pratIkaH} shailaputrI navadurgAsu prathamA devI | \ldq{}shaila\rdq{} iti padasya arthaH parvataH | parvataH sthairyasya, dR^iDhatAyAH, avichalatvasya cha pratIkaH | ataH shailaputryAH svarUpaM sAdhakasya jIvanamArge dR^iDhasa~Nkalpasya AdhArabhUtaM tattvaM prakAshayati | tAttvikArthaH\- AdhyAtmikasAdhanAyAM chittasya sthairyam atyAvashyakam | cha~nchalachittena na j~nAnasya samyagadhigamaH sambhavati, na cha sAdhanAyAH phalaprAptiH | shailaputrItattvaM sAdhakaM dhairyeNa, niShThayA, AtmavishvAsena cha svalakShye sthiraM bhavituM prerayati | yathA parvataH pratikUlavAtAvaraNe.api svasthAnAt na chalati, tathaiva sAdhakena sukhaduHkhayoH, lAbhAlAbhayoH, jayaparAjayayoshcha samatvaM rakShitavyam | ataH shailaputrI sthirabuddheH, dhairyasya, sAdhanAniShThAyAshcha AdhyAtmikamAdarshaM prastutayati | \section{2\.2 brahmachAriNI \- tapasaH sa.nyamasya cha pratIkaH} brahmachAriNIti nAma brahmaNi charantI.n, brahmaprAptaye sAdhanAM kurvantIM cha devIM bodhayati | devIsvarUpamidaM tapasaH, niyamasya, indriyanigrahasya, lakShyaniShThAyAshcha pratIkam | tAttvikArthaH\- tapaH kevalaM shArIrikakleshasahanaM nAsti | manasaH pariShkAraH, indriyANAM nigrahaH, ichChAnAM niyamanam, satatasadAchArapAlanaM cha tapasaH vyApakaM svarUpam | yaH puruShaH svechChAH vivekAdhInAH karoti, sa eva Atmasa.nyamasya vAstavikaM mahattvamavagachChati | brahmachAriNItattvaM shikShayati yat AtmavikAsAya anushAsanam, dhairyam, niyamitAbhyAsaH, lakShye cha avichalA niShThA AvashyakAni bhavanti | sa.nyamena vinA j~nAnaM sthiraM na bhavati, sAdhanA cha phalavatI na jAyate | \section{2\.3 chandraghaNTA \- sAhasasya dharmarakShaNasya cha pratIkaH} chandraghaNTAyAH svarUpe saumyatA, shAntiH, vIrya.n, parAkramashcha samanvitAH santi | tasyAH svarUpaM dharmasya sa.nrakShaNe, anyAyasya pratirodhe, sa~NkaTakAle cha vivekapUrNanirNayagrahaNe sAhasaM prerayati | tAttvikArthaH\- shAntiH durbalatA nAsti, api tu sA vivekaniyantritasya Atmabalasya prakAshaH | dharmarakShaNAya kadAchit dR^iDhatA, nirbhIkatA, anyAyasya pratikArashcha AvashyakAH bhavanti | chandraghaNTAtattvaM bodhayati yat shaktiH kevalaM svArthasAdhanAya na, api tu durbalAnAM rakShaNAya, nyAyasya sthApanAya, samAjasya hitAya cha prayojanIyA | sAhasaM vivekena sa.nyutaM bhavati chet tadeva dharmasya sAdhanaM bhavati | \section{2\.4 kUShmANDA \- sR^ijanashakteH prakAshasya cha pratIkaH} kUShmANDAdevI sR^iShTisambaddhAyAH divyashakteH pratinidhirUpeNa pUjyate | tasyAH svarUpaM sR^ijanasya, prakAshasya, navachetanAyAshcha pratIkatvena vyAkhyAtuM shakyate | tAttvikArthaH\- sR^ijanashaktiH kevalaM bhautikajagataH utpattau nihitA nAsti | mAnavajIvane navInavichArANAm, j~nAnasya, kalAyAH, sAhityasya, sevAbhAvasya cha vikAso.api sR^ijanashIlatAyAH prakAshaH | kUShmANDAtattvaM nirAshAyAH AshAM prati, andhakArAt prakAshaM prati, niShkriyatAyAH karmashIlatAM prati cha gamanasya preraNAM dadAti | mAnavasya antarnihitA pratibhA yadA lokahitAya prayujyate, tadA sA sR^ijanashaktiH AdhyAtmikamUlyena samanvitA bhavati | \section{2\.5 skandamAtA \- mAtR^itvasya karuNAyAshcha pratIkaH} skandamAtA kumArasya kArttikeyasya jananIrUpeNa prasiddhA | tasyAH svarUpe mAtR^itvam, vAtsalyam, poShaNam, sa.nrakShaNa.n, niHsvArthaprema cha abhivyajyante | tAttvikArthaH\- mAtR^itvaM kevalaM jaivikasambandhena sImitaM nAsti; anyasya jIvanasya vikAsAya niHsvArthasamarpaNamapi mAtR^itvabhAvasya vyApakaM svarUpam | bAlAnAM sa.nrakShaNam, j~nAnadAnam, rogiNAM sevA, duHkhitAnAM sAhAyya.n, durbalAnAM pAlanaM cha karuNAyAH vyAvahArikAH prakAshAH santi | skandamAtAtattvaM shikShayati yat shakteH shreShThatamaH prayogaH kevalaM vijayaprAptau na, api tu anyeShAM jIvanasya sa.nrakShaNe, poShaNe, vikAse cha nihitaH | karuNayA vinA shaktiH kaThoratA bhavitumarhati; karuNayA samanvitA shaktiH tu lokama~Ngalasya sAdhanaM bhavati | \section{2\.6 kAtyAyanI \- dharmasa.nrakShaNasya nirbhIkatAyAshcha pratIkaH} kAtyAyanI devI durgAyAH vIrarUpeShu anyatamA | mahiShAsuramardinIrUpeNa devyAH paramparAyAM dharmavirodhinAM shaktInAM vinAshaH varNitaH | tasyAH svarUpaM anyAyapratirodhasya, dharmasa.nsthApanasya, nyAyaniShThAyAshcha pratIkam | tAttvikArthaH\- shakteH naitikamUlyaM tasyAH prayogadishA nirNIyate | yadi shaktiH svArthAya, utpIDanAya, aha~NkArAya vA prayujyate, tarhi sA vinAshasya kAraNaM bhavati | yadi sA nyAyasya sthApanAya, durbalasya rakShaNAya, samAjahitAya cha prayujyate, tarhi sA dharmasAdhikA bhavati | kAtyAyanItattvaM manuShyaM nirbhIka.n, nyAyapriya.n, kartavyaniShThaM cha bhavituM prerayati | anyAyasya sammukhe maunaM sarvadA sadguNaH na bhavati; vivekapUrvakaH pratirodhaH api dharmAcharaNasya a~NgaM bhavitumarhati | \section{2\.7 kAlarAtriH \- abhayasya aj~nAnanivR^itteshcha pratIkaH} kAlarAtriH navadurgAsu ugratamaM svarUpam | yadyapi tasyAH bAhyasvarUpaM bhaya~NkaraM varNitam, tathApi sA bhaktAnAM kR^ite shubha~NkarI iti prasiddhA | atra ugratA tathA kalyANakAritA parasparaviruddhe na staH | tAttvikArthaH\- mAnavajIvane bhayam, aj~nAnam, anishchitatA, duHkham, mR^ityusambandhinI chintA cha vividharUpeNa prAdurbhavanti | kAlarAtritattvaM teShAM sammukhIkaraNe sAhasaM pradadAti | aj~nAnasya nivAraNAya satyasya anveShaNam, bhayasya atikramaNAya vivekasya vikAsaH, sa~NkaTasya nivAraNAya dhairyaM cha Avashyakam | kAlarAtriH shikShayati yat bhayAt palAyanaM samAdhAnaM nAsti; bhayasya kAraNasya samyagavabodhaH, tasya vivekapUrNaM nirAkaraNaM cha vAstavikamabhayam | ataH kAlarAtritattvaM bhItiM sAhasena, aj~nAnaM j~nAnena, durbalatAM Atmabalena cha parAjetuM prerayati | \section{2\.8 mahAgaurI \- shuddheH shAnteshcha pratIkaH} mahAgaurI devI pavitratAyAH, nirmalatAyAH, prasannatAyAH, shAnteshcha pratIkarUpeNa pUjyate | tasyAH gauravarNaH paramparAyAM shuddheH tathA saumyatAyAH dyotakaH iti vyAkhyAyate | tAttvikArthaH\- AntarikashuddhiH kevalaM bAhyashauchena na sampadyate | manasaH, vAchaH, karmaNashcha pavitratA tasyAH pramukhANi a~NgAni | rAgadveShayoH niyantraNam, paranindAyAH parityAgaH, satyavachanam, niShkapaTavyavahAraH, parahitachintanaM cha chittashuddheH sAdhanAni santi | mahAgaurItattvaM bodhayati yat bAhyAchArasya vAstavikaM mUlyaM tadA eva bhavati, yadA saH AntarikapavitratayA samanvitaH bhavati | nirmalaM chittaM vivekasya, shAnteH, sadAchArasya cha AdhAraH bhavati | \section{2\.9 siddhidAtrI \- pUrNatAyAH j~nAnasiddheshcha pratIkaH} siddhidAtrI navadurgAsu antimA devI | \ldq{}siddhi\rdq{} ityasya arthaH sAdhanAyAH saphalatA, prAptiH athavA sAmarthyam; \ldq{}dAtrI\rdq{} ityasya arthaH pradAtrI | sA siddhInAM pradAtrIrUpeNa pUjyate | tAttvikArthaH\- AdhyAtmikajIvanasya charamaM prayojanaM kevalam alaukikashaktInAM prAptiH nAsti | vivekasya vikAsaH, Atmaj~nAnam, samatvam, aha~NkArasya kShayaH, karuNAyAH paripakvatA, lokahite pravR^ittishcha AdhyAtmikaparipakvatAyAH mahattvapUrNAni lakShaNAni santi | siddhidAtrItattvaM shikShayati yat sAdhanAyAH saphalatA AcharaNe, j~nAnasya upayoge, Atmasa.nyame, paropakAre cha pratibimbitA bhavitavyA | kevalaM siddhiprApteH abhilAShA yadi aha~NkAraM janayati, tarhi sA sAdhanAyAH mUlaprayojanAt vichalanaM bhavati | ataH siddhidAtrI pUrNatAyAH, AtmavikAsasya, j~nAnasya lokahitAya viniyogasya cha AdarshaM prastutayati | \section{3\. shAktadarshanadR^iShTyA navadurgAtattvam} shAktadarshane devI paramashaktirUpeNa upAsyate | devImAhAtmye devyAH stutiH evaM dR^ishyate\- sarvama~NgalamA~Ngalye shive sarvArthasAdhike | sharaNye tryambake gauri nArAyaNi namo.astu te || asyAH stuteH tAtparyam asti yat devI ma~Ngalasya, kalyANasya, sAdhanAsAphalyasya, sharaNAgatapAlanasya cha adhiShThAtrI asti | navadurgAsu ekaiva devI vividharUpeNa upAsyate | anena shakteH bahuvidhaprakAshaH sUchitaH | yathA ekasyAH chetanAyAH vividhAH kShamatAH j~nAnarUpeNa, sR^ijanarUpeNa, karuNArUpeNa, parAkramarUpeNa cha prakAshante, tathaiva devyAH vibhinnAni svarUpANi ekasyAH mahAshakteH vividhapratIkAni iti dArshanikatayA vyAkhyAtuM shakyate | ayaM samanvayaH shAktaparamparAyAH AdhyAtmikadR^iShTiM bodhayati | tathApi etat vyAkhyAnaM sarveShAM shAktAgamAnAM shabdashaH pratipAdanam iti na vaktavyam; mUlagrantheShu pratipAditAnAM tattvAnAM pR^ithak parIkShaNam Avashyakam | \section{4\. navadurgA tathA mAnavachetanAyAH pariShkAraH} navadurgAsvarUpANAM naitikaM manovaij~nAnikaM cha vishleShaNaM kriyamANe j~nAyate yat tAni mAnavachetanAyAH vividhapakShAn prakAshayanti | sthairyaM vinA sAdhanA asthirA bhavati; sa.nyamaM vinA j~nAnasya sadupayogaH kaThinaH; karuNAM vinA shaktiH kaThoratAM janayituM shaknoti; vivekaM vinA sAhasaM pramAdasya kAraNaM bhavitumarhati | ataH navadurgANAM samanvitaH sandeshaH eShaH\-mAnavajIvane shaktiH vivekena niyantritA bhavet, j~nAnaM vinayena yuktaM bhavet, sAhasaM dharmeNa samanvitaM bhavet, sAdhanA cha lokahitena sambaddhA bhavet | navadurgopAsanA evaM kevalaM bAhyapUjAyAH viShayaH na tiShThati, api tu AtmaparIkShaNasya, durguNaparityAgasya, sadguNavikAsasya cha preraNAsrotaH bhavati | \section{5\. upasa.nhAraH} navadurgANAM tAttvikavivechanAt j~nAyate yat devyAH navasvarUpANi shakteH, j~nAnasya, tapasaH, sAhasasya, karuNAyAH, shuddheH, AtmaparipakvatAyAshcha vividhapratIkatvena vyAkhyAtuM shakyante | tAsAm ArAdhanA bhAratIyadharmaparamparAyAM dhArmikam AdhyAtmikaM cha mahattvaM vahati | navarAtreH vAstavikaH sandeshaH kevalaM pUjAvidhAnasya nirvahaNaM na, api tu jIvanasya naitikAdhyAtmikapariShkAraH | yadA bhaktaH devyAH guNAn svajIvane Acharati, tadA upAsanA vyavahArarUpeNa pariNamati | sthairyam, Atmasa.nyamaH, sAhasam, sR^ijanashIlatA, karuNA, dharmaniShThA, abhayam, chittashuddhiH, j~nAnaparipakvatA cha tasya jIvanasya AdhArAH bhavanti | ataH navadurgAtattvasya sAraH\-shakteH sadupayogaH, j~nAnasya vinayaH, bhakteH pavitratA, sAdhanAyAH AtmavikAsaH, dharmasya lokama~Ngala~ncha | \section{sahAyakagranthasUchI} 1\. mArkaNDeyapurANam \- devImAhAtmyam athavA durgAsaptashatI | devyAH mAhAtmyasya, asuravadhasya, shaktitattvasya cha adhyayanAya | 2\. devIbhAgavatapurANam \- AdyAshakteH svarUpasya, devIbhakteH, shaktimAhAtmyasya cha vivechanAya | 3\. devIopaniShat \- devyAH paramatattvasvarUpasya tathA shaktidarshanasya adhyayanAya | 4\. tantrasAraH \- shAktatAntrikasAdhanAyAH adhyayanAya | atra granthakAraH, sa.nskaraNam, prakAshanavivaraNaM cha nishchitya uddharaNaM karaNIyam | \-\- pro\. pradIptakumAranandaH (sevAnivR^ita) shrIjagannAthasaMskR^itavishvavidyAlayaH, purI ## Written by (Copyright) Dr. Pradipta Kumar Nanda, Kendrapara, Orisa pknanda65 at gmail.com Retd.Head, Dept.of Sarvadarshan SJSV,Puri \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}