% Text title : JivanmuktivivekaH by Swami Vidyaranya (Madhvacharya) % File name : jIvanmuktivivekaH.itx % Category : major\_works, , advaita % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Author : Swami Vidyaranya or Madhvacharya % Proofread by : Manish Gavkar % Latest update : July 28, 2025 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Jivanmuktivivekah ..}## \itxtitle{.. jIvanmuktivivekaH ..}##\endtitles ## \section{sA~NketikashabdAnAM varNAnukramaNikA} amR^itanAdopa0 amR^itanAdopaniShat upa0 upaniShat R^i0 sa0 R^igvedasaMhitA kaTha upa0; kaThopa0 kaThopaniShat ChAM0 upa0 ChAndogyopaniShat tai0 A0 taittirIyAraNyakaM tai0 brA0 taittirIyabrAhmaNaM tai0 sa0 taittirIyasaMhitA nArada\-pari0 upa0 nAradaparivrAjakopaniShat nR^i0 pUrvatApanI upa0 nR^isiMhapUrvatApanIyopaniShat parama0 upa0 paramahaMsopaniShat bhAga0 shrImadbhAgavataM manu0 manusaMhitA mu0 upa0 muNDakopaniShat yo0 sU0 pAta~njalayogasUtraM rAmAyaNaM vAlmIkirAmAyaNaM la0 vA0 laghuyogavAsiShTharAmAyaNaM vi0 purANaM viShNupurANaM shve0 upa0 shvetAshvataropaniShat \section{jIvanmuktivivekaH} parabrahmaNe namaH | \section{1\. jIvanmuktipramANaprakaraNaM prathamam} yasya niHshvasitaM vedA yo vedebhyo.akhilaM jagat | nirmame tamahaM vande vidyAtIrthamaheshvaram || 1|| vakShye vividiShAnyAsaM vidvannyAsaM cha bhedataH | hetU videhamukteshcha jIvanmukteshcha tau kramAt || 2|| sannyAsaheturvairAgyaM yadaharvirajet tadA | pravrajediti vedoktestadbhedastu purANagaH || 3|| viraktirdvividhA proktA tIvrA tIvratareti cha | satyameva tu tIvrAyAM nyasyed yogI kuTIchake || 4|| shakto bahUdake tIvratarAyAM haMsasa.nj~nite | mumukShuH parame haMse sAkShAd vij~nAnasAdhane || 5|| putradAradhanAdInAM nAshe tAtkAlikI matiH | dhik saMsAramitIdR^ik syAd viraktermandatA hi sA || 6|| asmin janmani mA bhUvan putradArAdayo mama | iti yA susthirA buddhiH sA vairAgyasya tIvratA || 7|| punarAvR^ittisahito loko me mAstu kashchana | iti tIvrataratvaM syAnmande nyAso na ko.api hi || 8|| yAtrAdyashaktishaktibhyAM tIvre nyAsadvayaM bhavet | kuTIchako bahUdashchetyubhAvetau tridaNDinau || 9|| dvayaM tIvratare brahmalokamokShavibhedataH | talloke tattvaviddhaMso loke.asmin parahaMsakaH || 10|| eteShAM tu samAchArAH proktAH pArAsharasmR^itau | vyAkhyAne.asmAbhiratrAyaM parahaMso vivichyate || 11|| jij~nAsurj~nAnavAMshcheti parahaMso dvidhA mataH | prAhurj~nAnAya jij~nAsornyAsaM vAjasaneyinaH || 12|| \ldq{}pravrAjino lokametamichChantaH pravrajanti hi\rdq{} | etasyArthastu gadyena vakShyate mandabuddhaye || 13|| loko hi dvividhaH, Atmaloko.anAtmalokashcheti | tatrAnAtmalokasya traividhyaM bR^ihadAraNyake tR^itIyAdhyAye shrUyate \- \ldq{}atha trayo vAva lokA manuShyalokaH pitR^iloko devaloka iti | so.ayaM manuShyalokaH putreNaiva jayyo nAnyena karmaNA, karmaNA pitR^iloko vidyayA devalokaH\rdq{} (5\.16) iti | Atmalokashcha tatraiva shrUyate \- \ldq{}yo ha vA asmAllokAt svaM lokamadR^iShTvA praiti sa enamavidito na bhunakti\rdq{} (4\.15) iti ; \ldq{}AtmAnameva lokamupAsIta sa ya AtmAnameva lokamupAste na hAsya karma kShIyate\rdq{} (4\.15) iti cha | yo mAMsAdikapiNDalakShaNAt svaM lokaM paramAtmAkhyaM \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} ityaviditvA mriyate sa svo lokaH paramAtmAvidito.avidyayA vyavahitaH sannenamaveditAraM pretaM mR^itaM na bhunakti shokamohAdidoShApanayanena na pAlayati | upAsakasya ha nishchitaM karma na kShIyate ekaphaladAnenopakShINaM na bhavati, kAmitasarvaphalaM mokShaM cha dadAtItyarthaH | ShaShThAdhyAye.api \- \ldq{}kimarthA vayamadhyeShyAmahe kimarthA vayaM yakShyAmahe\rdq{} (ai0 A0 3\.2\.6) \ldq{}kiM prajayA kariShyAmo yeShAM no.ayamAtmAyaM lokaH\rdq{} (4\.4\.22) iti | \ldq{}ye prajAmiShare(.adhIrA) te shmashAnAni bhejire | ye prajAM neShire (dhIrA) te.amR^itatvaM hi bhejire | \rdq{} evaM cha \ldq{}etameva pravrAjino lokamichChantaH pravrajanti\rdq{} (4\.4\.22) ityatrAtmaloko vivakShita iti gamyate, \ldq{}sa vA eSha mahAnaja AtmA\rdq{} (4\.4\.22) iti prakrAntasyAtmana etachChabdena parAmR^iShTatvAt | lokyate.anubhUyata iti lokaH | tathA chAtmAnubhavamichChantaH pravrajantIti shrutestAtparyArthaH sampadyate | smR^itishcha\- \ldq{}brahmavij~nAnalAbhAya parahaMsasamAhvayaH | shAntidAntyAdibhiH sarvaiH sAdhanaiH sahito bhavet\rdq{} || iti || \- (nArada\-pari0 upa0 \.6\.26) iti || iha janmani janmAntare vA samyaganuShThitairvedAnuvachanAdibhirutpannayA vividiShayA sampAditatvAdayaM vividiShAsannyAsa ityabhidhIyate | ayaM cha vedanahetuH sannyAso dvividhaH, janmApAdakakAmyakarmAdityAgamAtrAtmakaH, praiShochchAraNapUrvaka \- daNDadhAraNAdyAshramarUpashcheti | \ldq{}pu~njanma labhate mAtA patnI cha praiShamAtrataH | brahmaniShThaH sushIlashcha j~nAnI chaitatprabhAvataH || \rdq{} tyAgashcha taittirIyAdau shrUyate \-\ldq{}na karmaNA na prajayA dhanena tyAgenaike amR^itatvamAnashuH\rdq{} (tai. A \.10\.10\.21) iti | asmiMshcha tyAge striyo.apyadhikriyante | (\ldq{}bhikShukI\rdq{} ityanena strINAmapi prAgvivAhAdvA vaidhavyAdUrdhvaM vA sa.nnyAse.adhikAro.astIti darshitam; tena bhikShAcharyaM mokShashAstrashravaNamekAnta AtmadhyAnaM cha tAbhiH kartavyam, tridaNDAdikaM cha dhAryam; iti mokShadharme chaturdharITIkAyAM sulabhAjanakasaMvAde |) shArIrakabhAShye \ldq{}vAchaknavI\rdq{} ityAdi shrUyate devatAdhikaraNanyAyena vidhurasyAdhikAraprasa~Ngena tR^itIyAdhyAye chaturthapAde | ata eva maitreyIvAkyamAmnAyate \-\ldq{}yenAhaM nAmR^itA syAM kimahaM tena kuryAM yadeva bhagavAn veda tadeva me brUhi\rdq{} (4\.5\.4) iti | brahmachArigR^ihasthavAnaprasthAnAM kenachinnimittena sannyAsAshramasvIkAre pratibaddhe sati, svAshramadharmeShvanuShThIyamAneShvapi vedanArtho mAnasaH karmAdityAgo na virudhyate, shrutismR^itItihAsapurANeShu loke cha tAdR^ishAM tattvavidAM bahUnAmupalambhAt | yastu daNDadhAraNAdirUpo vedanahetuH paramahaMsAshramaH, sa pUrvairAchAryairbahudhA prapa~nchita ityasmAbhiruparamyate | iti vividiShAsannyAsaH || 1|| (atha purANe shlokAvudAharanti \- aShTAshItisahasrANi ye prajAmiShira R^iShayaH | dakShiNenAryamNaH panthAnaM te shmashAnAni bhejire || 3|| aShTAshItisahasrANi ye prajAM neShira R^iShayaH | uttareNAryamNaH panthAnaM te.amR^itatvaM hi kalpate || 4||) \- Apastamba dharmasUtra (2\.9\.23H3,4) atha vidvatsa.nnyAsaM nirUpayAmaH | samyaganuShThitaiH shravaNamanananididhyAsanaiH paraM tattvaM viditavadbhiH sampAdyamAno vidvatsa.nnyAsaH | taM cha yAj~navalkyaH sampAdayAmAsa | tathA hi\-\-vidvachChiromaNirbhagavAn yAj~navalkyo vijigIShukathAyAM bahuvidhena tattvanirUpaNenAshvalaprabhR^itIn viprAn vijitya, vItarAgakathAyAM sa~NkShepavistarAbhyAmanekadhA janakaM bodhayitvA, maitreyIM bubodhayiShustasyAstvarayA tatvAbhimukhyAya svakartavyaM sa.nnyAsaM pratijaj~ne | tatastAM bodhayitvA sannyAsaM chakAra | tadubhayaM maitreyIbrAhmaNasyAdyantayorAmnAyate \-\ldq{}atha ha yAj~navalkyo.anyadvR^ittamupAkariShyanmaitreyIti hovAcha yAj~navalkyaH pravrajiShyanvA are.ahamasmAt sthAnAdasmi\rdq{} (4\.5\.1, 2) iti, \ldq{}etAvadare khalvamR^itatvamiti hoktvA yAj~navalkyo vijahAra\rdq{} (4\.5\.15) iti cha | kaholabrAhmaNe.api vidvatsa.nnyAsa AmnAyate \- \ldq{}etaM vai tamAtmAnaM viditvA brAhmaNAH putraiShaNAyAshcha vittaiShaNAyAshcha lokaiShaNAyAshcha vyutthAyAtha bhikShAcharyaM charanti\rdq{} (3\.5\.1) iti | na chaitadvAkyaM vividiShAsannyAsaparamiti sha~NkanIyam, pUrvakAlavAchinaH \ldq{}viditvA\rdq{} iti ktvApratyayasya brahmavidvAchino brAhmaNashabdasya bAdhaprasa~NgAt | na chAtra brAhmaNashabdo jAtivAchakaH, vAkyasheShe pANDityabAlyamaunashabdAbhidheyaiH shravaNamanananididhyAsanaiH sAdhyaM brahmasAkShAtkAramabhipretya \ldq{}atha brAhmaNaH\rdq{} (3\.5\.1) ityabhihitatvAt | nanu tatra vividiShAsa.nnyAsopetaH pANDityAdau pravartamAno.api brAhmaNashabdena parAmR^iShTaH \ldq{}tasmAd brAhmaNaH pANDityaM nirvidya bAlyena tiShThAset\rdq{} (3\.5\.1) itIti chet; maivam, bhAvinIM vR^ittimAshritya tatra brAhmaNashabdasya prayuktatvAt, anyathA kathaM \ldq{}atha brAhmaNaH\rdq{} (3\.5\.1) iti sAdhanAnuShThAnottara\-kAlavAchinamathashabdaM prayu~njIta ? shArIrabrAhmaNe.api vidvatsa.nnyAsavividiShAsannyAsau spaShTaM nirdiShTau \- \ldq{}etameva viditvA munirbhavati etameva pravrAjino lokamichChantaH pravrajanti\rdq{} (4\.4\.22) iti | munitvaM mananashIlatvaM ; tachchAsati kartavyAntare sambhavatItyarthAt sa.nnyAsa evAbhidhIyate | etachcha vAkyasheShe spaShTIkR^itaM \- \ldq{}etaddha sma vaitatpUrve vidvAMsaH prajAM na kAmayate kiM prajayA kariShyAmo yeShAM no.ayamAtmAyaM loka iti, te ha sma putraiShaNAyAshcha vittaiShaNAyAshcha lokaiShaNAyAshcha vyutthAyAtha bhikShAcharyaM charanti\rdq{} (4\.4\.22) iti | \ldq{}ayaM lokaH\rdq{} ityaparokSheNAnubhUyamAna ityarthaH | nanvatra munitvena phalena pralobhya vividiShAsa.nnyAsaM vidhAya vAkyasheShe sa eva prapa~nchitaH ; ato na sannyAsAntaraM kalpanIyam | maivam, vedanasyaiva vividiShAsa.nnyAsaphalatvAt | na cha vedanamunitvayorekatvaM sha~NkanIyam, \ldq{}viditvA munirbhavati\rdq{} iti pUrvottarakAlInayostayoH sAdhyasAdhanabhAvapratIteH | nanu vedanasyaiva paripAkAtishayarUpamavasthAntaraM munitvam, ato vedanadvArA pUrvasa.nnyAsasyaivaitatphalamiti chet, bADhaM ; ata eva sAdhanarUpAt sannyAsAdanyaM phalarUpametaM sannyAsaM brUmaH | yathA vividiShAsa.nnyAsinA tattvaj~nAnAya shravaNAdIni sampAdanIyAni, tathA vidvatsannyAsinApi jIvanmuktaye manonAshavAsanAkShayau sampAdanIyau | etachchopariShTAt prapa~nchayiShyAmaH | satyapyanayoH sa.nnyAsayoravAntarabhede paramahaMsatvAkAreNaikIkR^itya \ldq{}chaturvidhA bhikShavaH\rdq{} iti smR^itiShu chatuH sa~NkhyoktA | pUrvottarayorubhayoH sannyAsayoH paramahaMsatvaM jAbAlashrutAvavagamyate | tatra hi janakena sannyAse pR^iShTe sati, yAj~navalkyo.adhikAravisheShavidhAnenottarakAlAnuShTheyena cha sahitaM vividiShAsannyAsamabhidhAya, pashchAdatriNA yaj~nopavItarahitasyAkShipte brAhmaNye sati, pashchAdAtmaj~nAnameva yaj~nopavItamiti samAdadhau | ato bAhyayaj~nopavItAbhAvAt paramahaMsatvaM nishchIyate | tathAnyasyAM kaNDikAyAM \ldq{}tatra paramahaMsA nAma\rdq{} (6) ityupakramya saMvartakAdInbahUnbrahmavido jIvanmuktAnudAhR^itya \ldq{}avyaktali~NgA avyaktAchArA anunmattA unmattavadAcharantaH\rdq{} (6) iti vidvatsa.nnyAsino darshitAH | tathA \ldq{}trikANDaM kamaNDaluM shikyaM pAtraM jalapavitraM shikhAM yaj~nopavItaM chetyetatsarvaM bhUH svAhetyapsu parityajyAtmAnamanvichChet\rdq{} (6) iti tridaNDinaH sata ekadaNDalakShaNaM vividiShAsa.nnyAsaM vidhAya tatphalarUpaM vidvatsannyAsamevamudAjahAra \- \ldq{}yathAjAtarUpadharo nirdvandvo niShparigrahastatra brahmamArge samyaksampannaH shuddhamAnasaH prANasandhAraNArthaM yathoktakAle vimukto bhaikShamAcharannudarapAtreNa lAbhAlabhayoH samo bhUtvA shUnyAgAradevagR^ihatR^iNakUTavalmIkavR^ikShamUlakulAlashAlAgnihotragR^ihanadIpulinagirikuharakandara\-koTaranirjharasthaNDileShvaniketavAsyaprayatno nirmamaH shukladhyAnaparAyaNo.adhyAtmaniShThaH shubhAshubhakarma\-nirmUlanaparaH sannyAsena dehatyAgaM karoti, sa paramahaMso nAma\rdq{} (6) iti | tasmAdanayorubhayoH paramahaMsatvaM siddhama | samAne.api paramahaMsatve siddhe viruddhadharmAkrAntatvAdavAntara\-bhedo.apyabhyupagantavyaH | viruddhadharmatvaM chAruNikopaniShatparamahaMsopaniShadoH paryAlochanAyAmavagamyate | \ldq{}kena bhagavan karmANi asheShato visR^ijAmi\rdq{} (1) iti shikhAyaj~nopavItasvAdhyAyagAyatrIjapAdyasheShakarmatyAgarUpe vividiShAsa.nnyAse shiShyeNAruNinA pR^iShTe sati, guruH prajApatiH \ldq{}shikhAM yaj~nopavItam\rdq{} (1) ityAdinA sarvatyAgamabhidhAya, \ldq{}daNDamAchChAdanaM kaupInaM cha parigrahet\rdq{} (1) iti daNDAdisvIkAraM vidhAya, \ldq{}trisandhyAdau snAnamAcharet, sandhiM samAdhAvAtmanyAcharet, sarveShu vedeShvAraNyakamAvartayet upaniShadamAvartayet (2) iti vedana hetUnAshramadharmAnanuShTheyatayA vidhatte | atha yoginAM paramahaMsAnAM ko.ayaM mArgaH ? iti vidvatsa.nnyAse nAradena pR^iShTe sati, gururbhagavAn prajApatiH \ldq{}svaputramitra \-\rdq{} ityAdinA pUrvavat sarvatyAgamabhidhAya, \ldq{}kaupInaM daNDamAchChAdanaM cha svasharIropabhogArthAya lokasyopakArArthAya cha parigrahet\rdq{} iti daNDAdisvIkArasya laukikatvamabhidhAya \ldq{}tachcha na mukhyo.asti\rdq{} iti shAstrIyatvaM pratiShidhya, \ldq{}ko.ayaM mukhya iti chedayaM mukhyo na daNDaM na shikhAM na yaj~nopavItaM na chAchChAdanaM charati paramahaMsaH\rdq{} , iti daNDAdili~NgarAhityasya shAstrIyatAmuktvA \ldq{}na shItaM na choShNam\rdq{} ityAdivAkyena \ldq{}AshAmbaro nirnamaskAraH\rdq{} ityAdivAkyena cha lokavyavahArAtItatvamabhidhAya, ante, \ldq{}yatpUrNAnandaikabodhastadbrahmAhamasmIti kR^itakR^ityo bhavati\rdq{} ityantena granthena brahmAnubhavamAtraparyavasAnamAchaShTe | ato viruddhadharmopetatvAdastyevAnayormahAnbhedaH | smR^itiShvapyayaM bheda uktadishA draShTavyaH | \ldq{}saMsArameva niHsAraM dR^iShTvA sAradidR^ikShayA | pravrajantyakR^itodvAhAH paraM vairAgyamAshritAH\rdq{} || \- (bR^ihaspatismR^itau 3\.36) || \ldq{}pravR^ittilakShaNo yogo j~nAnaM sa.nnyAsalakShaNam | tasmAjj~nAnaM puraskR^itya sa.nnyasyediha buddhimAn\rdq{} || \- (mahAbhArate 14\.43\.39) || ityAdi vividiShAsa.nnyAsaH | \ldq{}yadA tu viditaM tatsyAt paraM brahma sanAtanam | tadaikadaNDaM sa~NgR^ihya sopavItAM shikhAM tyajet | j~nAtvA samyak paraM brahma sarvaM tyaktvA parivrajet\rdq{} || ityAdi vidvatsa.nnyAsaH | nanu kalAvidyAsviva kadAchidautsukyamAtreNApi veditumichChA sambhavati, evaM vidvattApyApAtadarshinaH paNDitammanyasyAtrAvalokyate, na cha tau pravrajitau dR^iShTau, ato vividiShAvidvatte kIdR^ishe vivakShite iti chet | uchyate\- yathA tIvrAyAM bubhukShAyAmutpannAyAM bhojanAdanyo na rochate vyApAraH, bhojane cha vilambo.api soDhuM na shakyate, tathA janmahetuShu karmasvatyantamaruchirvedanasAdhaneShu cha shravaNAdiShu tvarA mahatI sampadyate, tAdR^ishI vividiShA sa.nnyAsahetuH | vidvattAyA avadhirupadeshasAhasryAmabhihitaH \ldq{}dehAtmaj~nAnavajj~nAnaM dehAtmaj~nAnabAdhakam | Atmanyeva bhavedyasya sa nechChannapi muchyate\rdq{} || \- (upadeshasAhasryAM 4\.5) iti ||| shrutAvapi \- \ldq{}bhidyate hR^idayagranthishChidyante sarvasaMshayAH | kShIyante chAsya karmANi tasmindR^iShTe parAvare\rdq{} || \- (muNDakopaniShadi 2\.2\.8) iti || paramapi hairaNyagarbhAdikaM padamavaraM yasmAdasau parAvaraH, hR^idaye buddhau sAkShiNastAdAtmyAdhyAso.anAdyavidyA\-nirmitatvena granthivad dR^iDhasaMshleSharUpatvAd granthirityuchyate | AtmA sAkShI vA kartA vA, sAkShitve.apyasya brahmatvamasti vA navA, brahmatve.api tadbud.hdhyA vedituM shakyaM vA na vA, shakyatve.api tadvedanamAtreNa muktirasti vA na vA ityAdayaH saMshayAH | karmANyanArabdhAnyAgAmijanmakAraNAni | tadetad granthyAditrayamavidyAnirmita\-tvAdAtmadarshanena nivartate | smR^itAvapyayamartha upalabhyate \- \ldq{}yasya nAha~NkR^ito bhAvo buddhiryasya na lipyate | hatvApi sa imAllo.NkAnna hanti na nibadhyate\rdq{} || \- (bhagavadgItAyAM 18\.17) iti || yasya brahmavido, bhAvaH sattA, svabhAva, AtmA, nAha~NkR^ito.aha~NkAreNa tAdAtmyAdhyAsAdantarnAchChAditaH | buddhilepaH saMshayaH | tadabhAve trailokyavadhenApi na badhyate, kimutAnyena karmaNetyarthaH | nanvevaM sati vividiShAsa.nnyAsaphalena tattvaj~nAnenaivAgAmijanmano vAritatvAdvartamAnajanmasheShasya bhogamantareNa vinAshayitumashakyatvAt kimanena vidvatsannyAsaprayAseneti chet | maivam, vidvatsannyAsasya jIvanmukti\-hetutvAt | tasmAdvedanAya yathA vividiShAsannyAsa evaM jIvanmuktaye vidvatsannyAsaH sampAdanIyaH | iti vidvatsannyAsaH || 2|| atha keyaM jIvanmuktiH kiM vA tatra pramANaM kathaM vA tatsiddhiH siddhau vA kiM prayojanamiti chet | uchyate \- jIvataH puruShasya kartR^itvabhoktR^itvasukhaduHkhAdilakShaNashchittadharmaH klesharUpatvAdbandhobhavati, tasya nivAraNaM jIvanmuktiH | nanvayaM bandhaH kiM sAkShiNo nivAryate, kiM vA chittAt ? nAdyaH, tattvaj~nAnenaiva nivAritatvAt | na dvitIyaH, asambhavAt | yadA tu jalAd dravatvaM nivAryeta vahnervoShNatvaM tadA chittAt kartR^itvAdinivAraNasambhavaH, svAbhAvikatvaM tu sarvatra samAnam | maivam, AtyantikanivAraNAsambhave.apyabhibhavasya sambhavAt | yathA jalagataM dravatvaM mR^ittikAmelanenAbhibhUyate vahnerauShNyaM maNimantrAdinA, tathA sarvAshchittavR^ittayo yogAbhyAsenAbhibhavituM shakyante | nanu prArabdhaM karma kR^itsnAvidyAtatkAryanAshane pravR^ittasya tattvaj~nAnasya pratibandhaM kR^itvA saphaladAnAya dehendriyAdikamavasthApayati, na cha sukhaduHkhAdibhogashchittavR^ittiM vinA sampAdayituM shakyate, tataH kathamabhibhavaH ? maivam, abhibhavasAdhyAyA jIvanmukterapi sukhAtishayarUpatvena prArabdhaphala evAntarbhAvAt | tarhi karmaiva jIvanmuktiM sampAdayiShyati, mA bhUtpuruShaprayatna iti chet; kR^iShivANijyAdAvapi samAnaH paryanuyogaH | karmaNaH svayamadR^iShTarUpasya dR^iShTasAdhanasampattimantareNa phalajananAsamarthatvAdapekShitaH kR^iShyAdau puruShaprayatna iti chet, jIvanmuktAvapi samaM samAdhAnam | satyapi puruShaprayatne kR^iShyAdeH phalaparyavasAnaM yatra na dR^ishyate tatra prabalena karmAntareNa pratibandhaH kalpanIyaH | tachcha prabalaM karma svAnukUlavR^iShTyabhAvAdirUpAM dR^iShTasAmagrIM sampAdyaiva pratibadhnAti | sa cha pratibandho virodhinA prabalatareNottambhakena kArIrIShTyAdirUpeNa karmaNApanIyate | tachcha karma svAnukUlAM vR^iShTilakShaNAM dR^iShTasAmagrIM sampAdyaiva pratibandhamapanayati | kiM bahunA ? prArabdhakarmaNyevAtyantabhaktena bhavatA yogAbhyAsarUpasya puruShaprayatnasya vaiyarthyaM manasApi chintayitumashakyam | athavA prArabdhaM karma yathA tattvaj~nAnAtprabalaM tathA tasmAdapi karmaNo yogAbhyAsaH prabalo.astu | tathA cha yoginAmuddAlakavItahavyAdInAM svechChayA dehatyAga upapadyate | yadyapyalpAyuShAmasmAkaM tAdR^isho yogo na sambhavati, tathA.api kAmAdirUpachittavR^ittinirodhamAtre yoge ko nAma prayAsaH ? yadi shAstrIyasya prayatnasya prAbalyaM nA~NgIkriyate tadA chikitsAmArabhya mokShashAstraparyantAnAM sarveShAmAnarthakyaM prasajyeta | na hi kadAchit karmaphalavisaMvAdamAtreNa daurbalyamApAdayituM shakyam; anyathA kAdAchitkaM parAjayaM dR^iShTvA sarvairbhUpairgajAshvAdisenopekShyeta | ata evAnandabodhAchAryA AhuH \- \ldq{}na hyajIrNabhayAdAhAraparityAgaH, bhikShukabhayAdvA sthAlyanadhishrayaNam, yUkAbhayAdvA prAvaraNaparityAgaH\rdq{}\*\* iti | (\*\* yUkAbhayAdvA paridhAnavimokaH shItArtasya iti | \- pramANamAlA pa21) shAstrIyaprayatnasyaprAbalyaM vasiShTharAmasaMvAde vispaShTamavagamyate \ldq{}sarvameveha hi sadA\rdq{} ityArabhya \ldq{}tadanu tadapyavamuchya sAdhu tiShTha\rdq{} ityantena granthena | vasiShThaH \- \ldq{}sarvameveha hi sadA saMsAre raghunandana | samyakprayuktAt sarveNa pauruShAt samavApyate\rdq{} || \- (yogavAsiShThe mumukShuvyavahAraprakaraNe 4\.8) || sarvaM putravittasvargalokabrahmalokAdiphalam | pauruShaM putrakAmeShTikR^iShivANijyajyotiShTomabrahmopAsanAlakShaNaH puruShaprayatnaH | \ldq{}uchChAstraM shAstritaM cheti pauruShaM dvividhaM smR^itam | tatrochChAstramanarthAya paramArthAya shAstritam\rdq{} || (tatraiva 5\.5) || \ldq{}uchChAstraM paradravyApahAraparastrIgamanAdi | shAstritaM nityanaimittikAnuShThAnAdi | anartho narakaH artheShu svargAdiShu paramo mokShaH paramArthaH | \ldq{}AbAlyAdalamabhyastaiH shAstrasatsa~NgamAdibhiH | guNaiH puruShayatnena so.artha sampAdyate hitaH\rdq{} || (tatraiva 5\.28) || alaM sampUrNaM samyagityarthaH | guNairyuktenetyadhyAhAraH | hitaH shreyorUpaH | shrIrAmaH \- \ldq{}prAktanaM vAsanAjAlaM niyojayati mAM yathA | mune tathaiva tiShThAmi kR^ipaNaH kiM karomyaham\rdq{} || \-\- (tatraiva 9\.23) || iti || vAsanA dharmAdharmarUpA jIvagatAH saMskArAH | vasiShThaH \- \ldq{}ata eva hi he rAma\rdq{} shreyaH prApnoShi shAshvatam | svaprayatnopanItena pauruSheNaiva nAnyathA\rdq{} || \- (tatraiva 9\.24) || yato vAsanAparatantro bhavAnata eva hi pAratantryanivAraNAya svotsAhasampAdito manovAkkAyajanyaH puruShavyApAro.apekShitaH | \ldq{}dvividho vAsanAvyUhaH shubhashchaivAshubhashcha te | prAktano vidyate rAma dvayorekataro.athavA\rdq{} || (tatraiva 9\.25) || kiM dharmAdharmAvubhAvapi tvAM niyojayata utaikatara iti vikalpaH | ekatarapakShe.api shubho.ashubhavetyarthAtsiddho vikalpaH | \ldq{}vAsanaughena shuddhena tatra chedapanIyase | tatkrameNAshu tenaiva padaM prApsyasi shAshvatam\rdq{} || \- (tatraiva 9\.26) || tatra teShu pakSheShu | tattarhi | tenaiva krameNa shubhavAsanAprApitenaivAcharaNena prayatnAntaranirapekSheNa | shAshvataM padaM mokSham | \ldq{}atha chedashubho bhAvastvAM yojayati sa~NkaTe | prAktanastadasau yatnAjjetavyo bhavatA svayam\rdq{} || \- (tatraiva 9\.27) || bhAvo vAsanA | tattarhi | yatno.ashubhavirodhishAstrIyadharmAnuShThAnam | tena svayaM jetavyaH, na tu yuddhe mR^ityumukheneva puruShAntaramukhena jetuM shakyaH | \ldq{}shumAshubhAbhyAM mArgAbhyAM vahantI vAsanAsarit | pauruSheNa prayatnena yojanIyA shubhe pathi\rdq{} || (tatraiva 9\.30) || ubhayapakShe tu shubhabhAgasya prayatnanairapekShye.apyashubhabhAgaM shAstrIyaprayatnena nivArya shubhameva tasya sthAne samAcharet | \ldq{}ashubheShu samAviShTaM shubheShvevAvatAraya | svamanaH puruShArthena balena balinAM vara\rdq{} | \- (tatraiva 9\.31) || ashubheShu parastrIdravyAdiShu | shubheShu shAstrArthadevatAdhyAnAdiShu | puruShArthena puruShaprayatnena | balena prabalena | \ldq{}ashubhAchchAlitaM yAti shubhaM tasmAdapItarat | jantoshchittaM tu shishuvat tasmAt tachchAlayedbalAt\rdq{} || 11|| \- (tatraiva 9\.32) || yathA shishurmR^idbhakShaNAnnivArya phalabhakShaNe yojyate, maNimuktAdyAkarShaNAnnivArya kandukAdyAkarShaNe yojyate tathA chittamapi satsa~Ngena duHsa~NgAttadviparItaviShayAnnivArayituM shakyam | \ldq{}samatAsAntvanenAshu na drAgiti shanaiH shanaiH | pauruSheNa prayatnena lAlayechchittabAlakam\rdq{} || \- (tatraiva 9\.33) || chapalasya pashorbandhasthAne praveshanAya dvAvupAyau bhavataH | haritatR^iNapradarshanaM kaNDUyanAdikam, vAkyapAruShyaM daNDAdibhartsanaM cheti | tatrAdyena sahasA praveshyate, dvitIyenetastato dhAva~nshanaiH shanaiH praveshyate | tathA shatrumitrAdisamatvabodhanaM prANAyAmapratyAhArAdipuruShaprayatnashchetyetau dvau chittashAntyupAyau | tatrAdyena mR^iduyogena shIghraM lAlayet | dvitIyena haThayogena drAgiti na lAlayet, kintu shanaiH shanaiH | \ldq{}drAbhyAsavashAdyAti yadA te vAsanodayam | tadAbhyAsasya sAphalyaM viddhi tvamarimardana | \- (tatraiva 9\.35) || mR^iduyogAbhyAsAchChIghrameva sadvAsanodaye sati sAphalyamabhyAsasya mantavyam, na tvalpakAlatvenAsambhAvanA sha~NkanIyA | \ldq{}sandigdhAyAmapi bhR^ishaM shubhAmeva samAhara | shubha vAsanAvR^iddhau tAta doSho na kashchana\rdq{} || \- (tatraiva 9\.38) || shubhavAsanAbhyasyamAnA sampUrNA vA na veti yadA sandehastadApi shubhAmabhyasyedeva | tadyathA sahasrajape pravR^ittasya dashamI shatasa~NkhyA yadA sandigdhA, nadA punarapi shataM japet; asampUrtau sampUrtiH phaliShyati, sampUrtI tu tadvR^id.hdhyA na sahasrajapo duShyati, tadvat | \ldq{}avyutpannamanA yAvadbhavAnaj~nAtatatpadaH | gurushAstrapramANaistu nirNItaM tAvadAchara\rdq{} || \- (tatraiva 9\.419) || \ldq{}tataH pakvakaShAyeNa nUnaM vij~nAtavastunA | bho.apyasau tvayA tyAjyo vAsanaugho nirodhinA\rdq{} || \- (tatraiva 9\.42) || \ldq{}yadatisubhagamAryasevitaM ta\- chChubhamanusR^itya manoj~nabhAvashuddhayA || adhigamaya padaM sadA vishokaM tadanu tadapyavamuchya sAdhu tiShTha\rdq{} || \- (tatraiva 9\.43) iti || spaShTorthaH | tasmAdyogAbhyAsena kAmAdyabhibhavasambhavAjjIvanmuktau na vivaditavyam. iti jIvanmuktisvarUpam || 3|| shrutismR^itivAkyAni jIvanmuktisadbhAve pramANAni | tAni cha kaThavallyAdiShu paThyante \- tatra \ldq{}vimuktashcha vimuchyate\rdq{} (5\.1) iti kaThavallyAm. jIvanneva dR^iShTabandhanAt kAmAdervisheSheNa muktaH san dehapAte bhAvibandhAdvisheSheNa muchyate | vedanAt prAgapi shamadamAdisampAdanena kAmAdibhyo muchyata eva, tathApyutpannAnAM kAmAdInAM tatra prayatnena nirodhaH; atra tu dhIvR^ittyabhAvAdanutpattireva; tato visheSheNetyuchyate | tathA pralaye dehapAte cha sati ka~nchitkAlaM bhAvidehabandhAnmuchyate; atra tvAtyantiko mokSha ityabhipretya visheSheNetyuktam | bR^ihadAraNyake paThyate \- \ldq{}yadA sarve pramuchyante kAmA ye.asya hR^idi shritAH | atha martyo.amR^ito bhavatyatra brahma samashnute\rdq{} || \- (4\.4\.7) iti || shrutyantare.api \- \ldq{}sachakShurachakShuriva sakarNo.akarNa iva samanA amanA iva saprANo.aprANa iva\rdq{} \*\* iti | evamanyatrApyudAhAryam | smR^itiShu jIvanmuktaH sthitapraj~nabhagavadbhaktaguNAtItabrAhmaNAtivarNAshramyAdinAmabhi\-statra tatra vyavahriyate | vasiShTharAmasaMvAde \- \ldq{}nR^iNAM j~nAnaikaniShThAnAm\rdq{} ityArabhya \ldq{}satki~nchidavashiShyate\rdq{} ityantena granthena jIvanmuktaH paThyate | vasiShTha \- \ldq{}nR^iNAM j~nAnaikaniShThAnAmAtmaj~nAnavichAriNAm | sA jIvanmuktodeti videhonmuktateva yA\rdq{} || 88|| \- (laghuyogavAsiShThe 5\.88) || j~nAnaikaniShThatvaM laukikavaidikakarmatyAgaH | dehendriyasadasadbhAvamAtreNa muktidvayasya visheSho na tvanubhavataH dvaitapratIterubhayatrAbhAvAt | shrIrAmaH \- \ldq{}brahmanvidehamuktasya jIvanmuktasya lakShaNam | brUhi yena tathaivAhaM yate shAstrajayA dR^ishA || 89|| \*\* \- (tatraiva 5\.89) || vasiShThaH \- \ldq{}yathAsthitamidaM yasya vyavahAravato.api cha | astaM gataM sthitaM vyoma sa jIvanmukta uchyate || 90|| \- (tatraiva 5\.90) || idaM pratIyamAnaM girinadIsamudrAdikaM jagatpratipatturdehendriyavyavahAreNa saha mahApralaye parameshvareNopasaMhR^itaM satsvarUpopamardenAstaM gataM bhavati | atra tu na tathA ; kiM tu vidyata eva dehendriyAdivyavahAraH | girinadyAdikaM cha parameshvareNAnupasaMhR^itatvAd yathApUrvamavatiShThamAnaM satsarvairanyaiH prANibhirvispaShTamavalokyate | jIvanmuktasya tatpratyAyakadhIvR^ittyabhAvAt suShuptAviva sarvamastaM gataM bhavati | svayaM prakAshamAnaM chidvyoma kevalamavashiShyate | baddhasya suShuptau tAtkAlikadhIvR^ittyabhAvasAmye.api bhAvidhIvR^ittibIjasadbhAvAnna jIvanmuktatvam | vasiShThaH\- \ldq{}nodeti nAstamAyAti sukhe duHkhe mukhaprabhA | yathAprApte sthitiryasya sa jIvanmukta uchyate\rdq{} || 91|| \- (tatraiva 5\.91) || mukhaprabhA harShaH | srakchandanasatkArAdisukhe prApte.api saMsAriNa iva harSho nodeti | mukhaprabhAstamayo dainyam | dhanahAnidhikkArAdiduHkhe prApte.api na dIno bhavati | idAnIntanasvaprayatnavisheShamantareNa prArabdhakarmA\-pAditapUrvapravAhAgatabhikShAnnAdikaM yathAprAptam, tasmin sthitirdeharakShA | samAdhidArDhyena srakchandanAdi\-pratItyabhAvAt, kadAchid vyutthAnadashAyAmApAtataH pratItAvapi vivekadArDhyenaiva heyopAdeyatvabud.hdhya\-bhAvAddharShAdirAhityamupapadyate | vasiShThaH\- \ldq{}yo jAgarti suShuptistho yasya jAgranna vidyate | yasya nirvAsano bodhaH sa jIvanmukta uchyate\rdq{} || 92|| \- (tatraiva 5\.92) || chakShurAdIndriyANAM svasvagolakeShvavasthAnenoparatyabhAvAjjAgarti | manovR^ittirahitatvAt suShuptisthaH | ata eva \ldq{}indriyairarthopalabdhiH\rdq{} ityetasya jAgaraNalakShaNasyAbhAvAjjAgranna vidyate | satyapi bodhe jAyamAno brahmavittvAbhimAnAdibhirbhogArthApAditakAmAdibhishcha dhIdoSho vAsanA ; vR^ittirAhityena taddoShAbhAvAnnirvA\-sanatvam | vasiShThaH \- \ldq{}rAgadveShabhayAdInAmanurUpaM charannapi | yo.antarvyomavadatyachChaH sa jIvanmukta uchyate\rdq{} || 93|| \- (tatraiva 5\.93) || rAgAnurUpaM bhojanAdipravR^ittiH | dveShAnurUpaM bauddhakApAlikAdibhyo vimukhatvam | bhayAnurUpaM sarpavyAghrAdibhyo.apasarpaNam | Adishabdena mAtsaryAnurUpamitarayogibhya Adhikyena samAdhyanuShThAnam | satyapi vyutthAnadashAyAmIdR^isha AcharaNe pUrvAbhyAsena prApite vishrAntachittasya kAluShyarahitatvA\-datyachChatvam | yathA vyomni dhUmadhUlimeghAdiyukte.api nirlepasvabhAvatvAdatishayena svachChatvaM tadvat | vasiShThaH\- \ldq{}yasya nAha~NkR^ito bhAvo buddhiryasya na lipyate | kurvato.akurvato vApi sa jIvanmukta uchyate\rdq{} || 94|| \- (tatraiva 5\.94) || pUrvArdhaM vidvatsa.nnyAsaprastAve vyAkhyAtam | loke baddhasya puruShasya shAstrIyaM karma kurvataH \ldq{}ahaM kartA\rdq{} iti chidAtmAha~NkR^ito bhavati, \ldq{}bhAvi svargaM prApsyAmi\rdq{} iti harSheNa buddhirlipyate | akurvatastu \ldq{}tyaktavAnasmi\rdq{} ityaha~NkR^itatvam, svargAlAbhaviShAdo lepaH | evaM pratiShiddhakarmaNi laukikakarmaNi cha yathAsambhavaM yojanIyam | jIvanmuktasya tu tAdAtmyAdhyAsAbhAvAddharShAdyabhAvAchcha na doShadvayam | vasiShThaH \- \ldq{}yasmAnnodvijate loko lokAnnodvijate cha yaH | harShAmarShabhayAnmuktaH sa jIvanmukta uchyate\rdq{} || 95|| \- (tatraiva 5\.95) || adhikShepatADanAdAvapravR^ittatvAdetasmAlloko nodvijate | ata evaitasmillo.NkasyApyadhikShepAdyapravR^itteH, kasyachid duShTasya tatpravR^ittAvapyetachchitte tAdR^ishavikalpAnudayAchchAyamapi nodvijate | vasiShThaH \- \ldq{}shAntasaMsArakalanaH kalAvAnapi niShkalaH | yaH sachitto.api nishchittaH sa jIvanmukta uchyate\rdq{} || 96|| \- (tatraiva 5\.96) || shatrumitramAnAvamAnAdivikalpAH saMsArakalanAH shAntA yasya saH | chatuHShaShTirvidyA kalAH, tatsadbhAve.api tadabhimAnavyavahArayorabhAvAnniShkalatvam | chittasya svarUpeNa sadbhAve.api vR^ittyanudayAnnishchittatvam | \ldq{}sachinto.api nishchintaH\rdq{} iti pAThe vAsanAvashAdAtmadhyAnavR^ittisadbhAve.api laukikavR^ittyabhAvA\-nnishchintatvam | vasiShThaH \- \ldq{}yaH samastArthajAteShu vyavahAryapi shItalaH | parArtheShviva pUrNAtmA sa jIvanmukta uchyate\rdq{} || 97|| \- (tatraiva 5\.97) || paragR^ihe vivAhotsavAdau svayaM gatvA tatprItyai tadIyakAryeShu vyavaharannapi lAbhAlAbhayorharShaviShAdarUpaM buddhisantApaM na prApnoti yathA, evamayaM muktaH svakArye.api shItalaH | na kevalaM santApAbhAvAchChItalatvaM kiM tu pUrNasvarUpAnusandhAnAdapi | iti jIvanmuktalakShaNam || 4|| atha videhamuktalakShaNam\- \ldq{}jIvanmuktapadaM tyaktvA svadehe kAlasAtkR^ite | vishatyadehamuktatvaM pavano.aspandatAmiva || 98|| \- (tatraiva 5\.98) || yathA vAyuH kadAchichchalanaM tyaktvA nishchalarUpeNAvatiShThate, tathA muktAtmApyupAdhikR^itaM saMsAraM tyaktvA svarUpeNAvatiShThate | \ldq{}videhamukto nodeti nAstameti na shAmyati | na sannAsanna dUrastho na chAhaM na cha netaraH\rdq{} || 99|| \- (tatraiva 5\.99) || udayAstamayau harShaviShAdau | na shAmyati na cha tatparityAgI, li~NgadehasyAtraiva lInatvAt | sadvAchyo jagaddheturavidyAmAyopAdhirna prAj~neshvaraH, asadvAchyo nApi bhUtabhautikaH | na dUrastha ityuktyA na mAyAtItaH | na chetyuktyA sthUlabhuksamIpastho.api niShidhyate | ahaM na cheti na samaShTishcha | netara iti na vyaShTishcha | vyavahArayogyo vikalpaH ko.api nAstItyarthaH | \ldq{}tataH stimitagambhIraM na tejo na tamastatam | anAkhyamanabhivyaktaM satki~nchidavashiShyate\rdq{} || 100|| \- (tatraiva 5\.100) || evaMvidhayA videhamuktyA sAdR^ishyokterjIvanmuktAvapi yAvadyAvannirvikalpAtishayastAvattAvaduttamatvaM draShTavyam || bhagavadgItAsu dvitIyAdhyAye sthitapraj~naH paThyate\- arjuna uvAcha\- \ldq{}sthitapraj~nasya kA bhAShA samAdhisthasya keshava | sthitadhIH kiM prabhASheta kimAsIta vrajeta kim\rdq{} || 54|| praj~nA tattvaj~nAnam | tad dvividhaM sthitamasthitaM cheti | yathA jAre.anuraktAyA nAryAH sarveShvapi vyavahAreShu buddhirjArameva dhyAyati, pramANapramitAni kriyamANAnyapi gR^ihakarmANa sadya eva vismaryante, tathA paravairAgyopetasya yogAbhyAsapATavenAtyantavashIkR^itachittasyotpanne tattvaj~nAne buddhirjAramiva nairantaryeNa tattvaM dhyAyati ; tadidaM sthitaM praj~nAnam | uktaguNarahitasya kenApi puNyavisheSheNa kadAchidutpanne.api tattvaj~nAne gR^ihakarmavattatraiva tattvaM vismaryate; tadidamasthitaM praj~nAnam | etadevAbhipretya vasiShTha Aha\- \ldq{}paravyasaninI nArI vyagrApi gR^ihakarmaNi | tadevAsvAdayatyantaH parasa~NgarasAyanam || 58|| evaM tattve pare shuddhe dhIro vishrAntimAgataH | tadevAsvAdayatyantarbahirvyavaharannapi\rdq{} || 59|| \- (laghuyogavAsiShThe 27\.58, 59) iti || tatra sthitapraj~naH kAlabhedAd dvividhaH, samAhito vyutthitashcha | tayorubhayorlakShaNaM pUrvottarAbhyAmardhAbhyAM pR^ichChati \- samAdhisthasya sthitapraj~nasya kA bhAShA ? kIdR^ishairlakShaNavAchakaiH shabdaiH sarvairayaM bhAShyate ? vyutthitaH sthitapraj~naH kIdR^ishaM vAgvyavahAraM karoti ? tasyopaveshanagamane mandebhyo vilakShaNe kIdR^ishe ? shrIbhagavAnuvAcha\- prajahAti yA kAmAn sarvAn pArtha manogatAn | AtmanyevAtmanA tuShTaH sthitapraj~nastadochyate\rdq{} || 55|| \- (shrImadbhagavadgItAyAM 2\.55) || kAmAstrividhAH, bAhyA AntarA vAsanAmAtrarUpAshcheti | upArjitamodakAdayo bAhyAH, AshAmodakAdaya AntarAH, pathipatitatR^iNAdivadApAtataH pratItA vAsanArUpAshcha | samAhito.asheShadhIvR^ittisa~NkShayAt sarvAn parityajati | asti chAsya mukhaprasAdali~Ngagamya santoShaH | sa cha na kAmeShu kiM tvAtmanyeva, kAmAnAM tyaktatvAt, buddheH paramAnandarUpeNAtmatattvAbhimukhatvAchcha | na chAtra sampraj~nAtasamAdhAvivAtmAnando manovR^ittyollikhyate, kiM tu svaprakAshachidrUpeNAtmanA | santoShashcha na vR^ittirUpaH, kiM tu tatsaMskArarUpaH | evaMvidhairlakShaNavAchakaiH shabdaiH samAhito bhAShyate | \ldq{}duHkheShvanudvignamanAH sukheShu vigataspR^ihaH | vItarAgabhayakrodhaH sthitadhIrmuniruchyate\rdq{} || \- (tatraiva 2\.56) || duHkhaM rAgAdinimittajanyA rajoguNavikArarUpA santApAtmikA pratikUlA chittavR^ittiH | tAdR^ishe duHkhe prApte sati \ldq{}ahaM pApaH, dhi~NmAM durAtmAnam\rdq{} ityanutApAtmikA tamoguNavikAratvena bhrAntirUpA chittavR^ittirudvegaH | yadyapyayaM viveka ivAbhAti tathA.api pUrvasmi~njanmani chettatpApapravR^ittipratibandhakatvAt \ldq{}saprayojano bhavati, idAnIM tu niShprayojana iti bhrAntitvaM draShTavyam | sukhaM rAjyaputralAbhAdinimittajanyA sAttvikI prItirUpAnukUlA chittavR^ittiH | tasminsukhe satyAgAminastAdR^ishasya sukhasya kAraNaM puNyamananuShThAya vR^ithaiva tadapekShA tAmasI chittavR^ittiH spR^ihA | tatra cha sukhaduHkhayoH prArabdhakarmaprApitatvAdvyutthitachittasya vR^ittisambhavAchcha tadubhayamupapadyate | udvegaspR^ihe tu na vivekinaH sambhavataH | tathA rAgabhayakrodhAshcha tAmasatvena karmaNA prApitatvAbhAvAnnAsya vidyante | evaMlakShaNalakShitaH svAnubhavaprakaTena shiShyashikShArthamanudveganiHspR^i\-hatvAdigamakaM vacho bhAShata ityarthaH | \ldq{}yaH sarvatrAnabhisnehastattatprApya shubhAshubham | nAbhinandati na dveShTi tasya praj~nA pratiShThitA \rdq{}. \- (tatraiva 2\.57) || yasminsatyanyadIye hAnivR^iddhI svasminnAropyete tAdR^isho.anyaviShayastAmasavR^ittivisheShaH snehaH | sukhahetuH svakalatrAdiH shubho viShayaH | tadguNakathanAdipravartikA dhIvR^ittirabhinandaH | atra guNakathanasya paraprarochanArthatvAbhAvenavyarthatvAttaddheturabhinandastAmasaH | asUyotpAdanena duHkhahetuH parakIyavidyAdirenaM pratyashubho viShayaH | tannindApravartikA dhIvR^ittidveShaH | so.api tAmasaH, tannindAyA nivAraNArthatvAbhAvena vyarthatvAt | ta ete tAmasA dharmAH kathaM vivekini sambhaveyuH ? \ldq{}yadA saMharate chAyaM kUrmo.a~NgAnIva sarvashaH | indriyANIndriyArthebhyastasya praj~nA pratiShThitA\rdq{} || 2\.58|| \- (tatraiva 2\.58) || vyutthitasya samastatAmasavR^ittyabhAvaH pUrvashlokAbhyAmabhihitaH | samAhitasya tu vR^ittaya eva na santi kutastAmasatvasha~NketyabhiprAyaH | \ldq{}viShayA vinivartante nirAhArasya dehinaH | rasavarjaM raso.apyasya paraM dR^iShTvA nivartate\rdq{} || 59|| \- (tatraiva 2\.59) || prArabdhaM karma sukhaduHkhahetUnkAMshchidviShayAMshchandrodayAndhakArAdirUpAn svayameva sampAdayati, anyAMstu gR^ihakShetrAdIn puruShodyogadvAreNa | tatra chandrodayAdayaH pUrNenendriyAdisaMhAralakShaNena samAdhinaiva nivartante, nAnyathA | gR^ihAdayastu samAdhimantareNApi nivartante | AharaNamAhAra udyogaH | nirudyogasya gR^ihAdiviShayA nivartante, rasastu na nivartate | raso mAnasI tR^iShNA | sApi paramAnandarUpasya parasya brahmaNo darshane sati svalpAnandahetubhyo nivartate, \ldq{}kiM prajayA kariShyAmo yeShAM no.ayamAtmA.ayaM lokaH\rdq{} (bR^ihadAraNyake upaniShadi 4\.4\.22) iti shruteH | \ldq{}yatato hyapi kaunteya puruShasya vipashchitaH | indriyANi pramAthIni haranti prasabhaM manaH || 60|| tAni sarvANi saMyamya yukta AsIta matparaH | vashe hi yasyendriyANi tasya praj~nA pratiShThitA\rdq{} || 61|| \- (tatraiva 2\.60, 61) || udyogatyAgabrahmadarshanaprayatnaM kurvato.api kadAchitkapramAdaparihArAya samAdhyabhyAsaH | tadetatkimAsItetiprashnottaram | \ldq{}dhyAyato viShayAnpuMsaH sa~NgasteShUpajAyate | sa~NgAtsa~njAyate kAmaH kAmAtkrodhobhijAyate\rdq{} || 62|| \ldq{}krodhAdbhavati sammohaH sammohAtsmR^itivibhramaH | smR^itibhraMshAdbuddhinAsho buddhinAshAtpraNashyati\rdq{} || 63|| \- (tatraiva 2\.62, 63) || asati samAdhyabhyAse pramAdaprakAra upanyastaH | sa~Ngo dhyeyaviShayasannidhiH, sammoho vivekaparA~Nmukhatvam, smR^itivibhramastattvAnasandhAnAbhAvaH, buddhinAsho viparItabhAvanopachayadoSheNa pratibaddhasya j~nAnasya mokShapradatvasAmarthyAbhAvaH | \ldq{}rAgadveShaviyuktaistu viShayAnindriyaishcharan | AtmavashyairvidheyAtmA prasAdamadhigachChati\rdq{} || 64|| \- (tatraiva 2\.64) || vidheyAtmatvaM vashIkR^itamanastvam | prasAdo nairmalyaM bandharAhityam | samAdhyabhyAsayuktastadvAsanAbalAd vyutthAnadashAyAmindriyairvyavaharannapi prasAdaM samyakprApnoti | tadetatkiM vrajetetiprashnottaram | uparitanenApi bahunA granthena sthitapraj~naH prapa~nchitaH | nanu praj~nAyAH sthityutpattibhyAM prAgapi sAdhanatvena rAgadveShAdirAhityamapekShitam | bADham; tathApyasti visheShaH, sa cha shreyomArgakArairdarshitaH\- \ldq{}vidyAsthitaye prAgye sAdhanabhUtAH prayatnaniShpAdyAH | lakShaNabhUtAstu punaH svabhAvataste sthitAH sthitapraj~ne || jIvanmuktiritImAM vadantyavasthAM sthitAtmasambodhAm | bAdhitabhedapratibhAmabAdhitAtmAvabodhasAmarthyAt\rdq{} || iti | bhagavadbhakto dvAdashAdhyAye bhagavatA varNitaH \- \ldq{}adveShTA sarvabhUtAnAM maitraH karuNa eva cha | nirmamo niraha~NkAraH samaduHkhasukhaH kShamI || 13|| santuShTaH satataM yogI yatAtmA dR^iDhanishchayaH | mayyarpitamanobuddhiryo madbhaktaH sa me priyaH\rdq{} || 14|| \- (shrImadbhagavadgItAyAM 12\.13, 14) || IshvarArpitamanastvena samAhitasyAnyAnusandhAnAbhAvAt, vyutthitasyApyudAsInAnusandhAnena harShaviShAdA\-bhAvAchcha sukhaduHkhasAmyam | evaM vakShyamANeShvapi dvandveShu draShTavyam | \ldq{}yasmAnnodvijate loko lokAnnodvijate cha yaH | harShAmarShabhayodvegairmukto yaH sa cha me priyaH || 15|| \ldq{}anapekShaH shuchirdakSha udAsIno gatavyathaH | sarvArambhaparityAgI yo madbhaktaH sa me priyaH || 16|| \ldq{}yo na hR^iShyati na dveShTi na shochati na kA~NkShati | shubhAshubhaparityAgI bhaktimAnyaH sa me priyaH || 17|| samaH shatrau cha mitre cha tathA mAnApamAnayoH | shItoShNasukhaduHkheShu samaH sa~NgavivarjitaH || 18|| tulyanindAstutirmaunI santuShTo yena kenachit | aniketaHsthiramatirbhaktimAn me priyo naraH\rdq{} || 19|| iti | atrApi pUrvavadvisheSho vArttikakArairdarshitaH\- \ldq{}utpannAtmaprabodhasya hyadveShTR^itvAdayo guNAH | ayatnato bhavantyasya na tu sAdhanarUpiNaH\rdq{} || \- (naiShkarmyasiddhau 4\.69) iti || guNAtItashchaturdashAdhyAye varNitaH\- arjuna uvAcha | \ldq{}kairli~NgaistrInguNAnetAnatIto bhavati prabho | kimAchAraH kathaM chaitAMstrInguNAnativartate \ldq{}|| 21|| \- (shrImadbhagavadgItAyAM 14\.21) || trayo guNAH sattvarajastamAMsi ; teShAM pariNAmavisheShAtsarvaH saMsAraH pravartate; ato guNAtItatvamasaMsAritvam; jIvanmuktvamiti yAvat | li~NgAni pareShAmetadIyaguNAtItatvabodhakAni | AchAra AcharaNam, tadIyamanaH sa~nchAraprakAraH | kathamiti sAdhanaprakAraprashnaH | shrIbhagavAnuvAcha | \ldq{}prakAshaM cha pravR^ittiM cha mohameva cha pANDava | na dveShTi sampravR^ittAni na nivR^ittAni kA~NkShati || 22|| udAsInavadAsIno guNairyo na vichAlyate | guNA vartanta ityeva yo.avatiShThati ne~Ngate || 23|| samaduHkhasukhaH svasthaH samaloShTAshmakA~nchanaH | tulyapriyApriyo dhIrastulyanindAtmasaMstutiH || 24|| mAnApamAnayostulyastulyo mitrAripakShayoH | sarvArambhaparityAgI guNAtItaH sa uchyate || 25|| mAM cha yo.avyabhichAreNa bhaktiyogena sevate | saguNAnsamatItyaitAnbrahmabhUyAya kalpate\rdq{} || 26|| \- (tatraiva 14\.26) || prakAshapravR^ittimohAH sattvarajastamoguNAH | te cha jAgratsvapnayoH pravartante ; suShuptisamAdhishUnyachittavR^itti\-tvAvasthAsu nivartante | pravR^ittishcha dvividhA, anukUlA pratikUlA cheti | tatra mUDho jAgaraNe pratikUlapravR^ittiM dveShTi, anukUlapravR^ittimAkA~NkShati | guNAtItasya tvanukUlapratikUlAdhyAsAbhAvAd dveShAkA~NkShe na staH | yathA dvayoH kalahaM kurvatoravalokayitA kashchittaTasthaH svayaM kevalamudAste, na tu jayaparAjayAbhyAmi\-tastatashchAlyate, tathA guNAtIto vivekI svayamudAste | guNA guNeShu vartante, na tvahamitivivekAdaudA\-sInyam | ahameva karomItyadhyAso vichalanam, na chAsya tadasti | tadidaM kimAchAra ityasya prashnasyottaram | samaduHkhasukhAdIni li~NgAnyavyabhichAribhaktisahitaj~nAnadhyAnAbhyAsena paramAtmasevA cheti guNAtyaya\-sAdhanaprashnasyottaram || brAhmaNo vyAsAdibhirvarNitaH \ldq{}anuttarIyavasanamanupastIrNashAyinam | bAhUpadhAyinaM shAntaM taM devA brAhmaNaM viduH\rdq{} || \- (mahAbhArate shAntiparvaNimokShadharme 261\.29) || brAhmaNashabdo brahmavidvAchIti \ldq{}atha brAhmaNaH\rdq{} iti shrutyA varNitam, brahmavidashcha vidvatsa.nnyAsAdhikArAt. \ldq{}yathAjAtarUpadharo\rdq{} (jAbAlopaniShadi 6) , \ldq{}nAchChAdanaM charati paramahaMsaH\rdq{} (paramahaMsopaniShadi 1 \-2) ityAdi shrutyA parigraharAhityasya mukhyatvAbhidhAnAdanuttarIyatvAdikaM tasya yuktam | \ldq{}yena kenachidAchChanno yena kenachidAshitaH | yatrakvachanashAyI syAttaM devA brAhmaNaM viduH\rdq{} || \- (mahAbhArate 5\.97\.14) || dehanirvAhAyAshanAchChAdanashayanasthAnApekShAyAmapyashanAdigatau guNadoShau nAnviShyete, udarapUraNapuShTyAdi\-rUpasya nirvAhasya samatvAnniShprayojanasya guNadoShavichArasya chittadoShatvAt | ata eva bhAgavate paThyate \- \ldq{}kiM varNitena bahunA lakShaNaM guNadoShayoH | guNadoShadR^ishirdoSho guNastUbhayavarjitaH\rdq{} || iti | \- (shrImadbhAgavate 11\.19\.45) || \ldq{}kanthAkaupInavAsAstu daNDadhR^igdhyAnatatparaH | ekAkI ramate nityaM taM devA brAhmaNaM viduH\rdq{} || \- (vishveshvarakR^ite yatidharmasa~Ngrahe pR^i0 37) || brahmopadeshAdinA prANyanujighR^ikShAyAmuttamattvaj~nApanena shraddhAmutpAdayituM daNDakaupInAdili~NgaM dhArayet, \ldq{}kaupInaM daNDamAchChAdanaM cha svasharIropabhogArthAya lokopakArArthAya cha parigrahet\rdq{} (parama0 upa0 \.1) iti shruteH | anujighR^ikShayApi svayaM tadIyAM gR^ihakR^ityAdivArtAM na kuryAt, kiM tu dhyAnaparo bhavet | \ldq{}tamevaikaM jAnatha AtmAnamanyA vAcho vimu~nchatha (muNDakopaniShadi 2\.2\.5) \ldq{}iti shruteH, \ldq{}tameva dhIro vij~nAya praj~nAM kurvIta brAhmaNaH | nAnudhyAyAd bahU~nshabdAnvAcho viglApanaM hi tat\rdq{} || \- (bR^ihadAraNyake upa0 \.4\.4\.21) || iti shruteshcha | brahmopadeshastvanyA vA~N na bhavatIti na dhyAnavirodhI | tachcha dhyAnamekAkitve nirvighnaM bhavati ata eva smR^ityantare.abhihitaM \- \ldq{}eko bhikShuryathoktaH syAdvAveva mithunaM smR^itam | trayo grAmaH samAkhyAta UrdhvaM tu nagarAyate || nagaraM hi kartavyaM grAmo vA mithunaM tathA | rAjAdivArttA teShAM syAdbhikShAvArttA parasparam\rdq{} || iti | \- (dakShasmR^itau 7\.35\-37) || \ldq{}nirAshiShamanArambhaM nirnamaskAramastutim | akShINaM kShINakarmANaM taM devA brAhmaNaM viduH\rdq{} || \- (mahAbhArate mokShadharmaparvaNi 237\.24) || vishiShTaiH saMsAribhiH praNamatAM puruShANAmAshIrvAdaH prayujyate | yasya yadapekShitaM taM taM prati tadabhivR^iddhi\-prArthanamAshIH | tathA cha puruShANAM bhinnaruchitvAt tadabhimatAnveShaNe vyagrachittasya lokavAsanA vardhate | sA cha j~nAnavirodhinI | tathA cha smR^ityantaraM \- \ldq{}lokavAsanayA jantoH shAstravAsanayApi cha | dehavAsanayA j~nAnaM yathAvannaiva jAyate\rdq{} || (muktikopaniShadi 2\.2; sUtasaMhitAyAM yaj~navaibhavakhaNDe pUrvArdhe 14\.15; vivekachU.DAmaNau 202) || etachchArambhanamaskArAdiShvapi draShTavyam | ArambhaH svArthaM paropakArArthaM vA gR^ihakShetrAdisampAdanaprayatnaH | tAvetAvAshIrvAdArambhau muktena tyAjyau | na chAshIrvAdAbhAve praNamatAM nR^iNAM khedaH sha~NkanIyaH, lokavAsanAkhedayorubhayoH parihArAya nikhilAshIrvAdapratinidhitvena nArAyaNashabdaprayogAt | Arambhastu sarvo.api duShTa eva | tathA cha smR^itiH\- \ldq{}sarvArambhA hi doSheNa dhUmenAgnirivAvR^itAH\rdq{} | \- (shrImadbhagavadgItAyAM 18\.48) iti || namaskAro.api vividiShAsa.nnyAsino.abhihitaH \- \ldq{}yo bhavetpUrvasa.nnyAsI tulyo vai dharmato yadi | tasmai praNAmaH kartavyo netarAya kadAchana\rdq{} || \- (yAj~navalkya upa0 \.1) iti || tatra pUrvatvadharmatulyatvavichAre chittaM vikShipyate | ata eva namaskAramAtra eva bahavaH kalahAyamAnA upalabhyante | tatra nimittaM vArttikakArairdarshitaM \- \ldq{}pramAdino bahishchittAH pishunAH kalahotsukAH | sa.nnyAsino.api dR^ishyante daivasandUShitAshayAH\rdq{} || \- (bR^ihadAraNyakopaniShadvArttike 1\.4\.1584) iti || muktasya namaskArAbhAvo bhagavatpAdairdarshitaH \- \ldq{}nAmAdibhyaH pare bhUmni svArAjye chet sthito.advaye | praNamet kaM tadAtmaj~no na kAryaM karmaNA tadA\rdq{} || \- (upadeshasAhasyAM 17\.64) iti || chittakAluShyahetornamaskArasya pratiShedhe.api sarvasAmyabud.hdhyA prasAdaheturnamaskAro.abhyupeyate | tathA cha smR^itiH \- \ldq{}Ishvaro jIvakalayA praviShTo bhagavAniti | praNameddaNDavadbhUmAvashvachaNDAlagokharam\rdq{} || \- (shrImadbhAgavate 3\.29\.34\-2, 11\.29\.16\-2) iti || stutirmanuShyaviShayA pratiShidhyate, na tvIshvaraviShayA | tathA cha bR^ihaspatismR^itiH \- \ldq{}AdareNa yathA stauti dhanavantaM dhanechChayA | tathA ched vishvakartAraM ko na muchyeta bandhanAt\rdq{} || iti | \- (varAhopaniShadi 3\.13 ; garuDapurANe 225\.50 cha |) || akShINatvamadInatvam. ata eva smR^itiH\- \ldq{}alabdhvA na viShAdI syAtkAle yadyashanaM kvachit | labdhvA na hR^iShyeddhR^itimAnubhayaM daivatantritam\rdq{} || iti | kShINakarmatvaM vidhiniShedhAnadhInatvaM \ldq{}nistraiguNye pathi vicharatAM ko vidhiH ko niShedhaH\rdq{} (shukAShTakaH) iti smaraNAt | etadevAbhipretya bhagavatApyuktam\- \ldq{}traiguNyaviShayA vedA nistraiguNyo bhavArjuna | nirdvandvo nityasattvastho niryogakShema AtmavAn\rdq{} || \- (shrImadbhagavadgItAyAM 2\.45) iti || nAradaH\- \ldq{}smartavyaH satataM viShNurvismartavyo na jAtuchit | sarve vidhiniShedhAH syuretayoreva ki~NkarAH\rdq{} || \- (nAradapA~ncharAtre 4\.2\.23) iti || \ldq{}aheriva gaNAdbhItaH sammAnAnmaraNAdiva | kuNapAdiva yaH strIbhyastaM devA brAhmaNaM viduH\rdq{} || \- (mahAbhArate shAntiparvaNi mokSha0 237\.13) || \ldq{}rAjAdivArttA teShAM syAt\rdq{} ityuktatvAt sarpavadgaNAdbhItirupapadyate, sammAnasyAsaktikAraNatayA puruShArthavirodhitvAnmaraNavaddheyatvam | \ldq{}narakAdiva\rdq{} iti vA pAThaH | ata eva smR^itiH \- \ldq{}asammAnAttapovR^iddhiH sammAnAttu tapaH kShayaH | architaH pUjito vipro dugdhA gauriva sIdati\rdq{} || \- (padmapurANe sR^iShTikhaNDe 19\.340) || etadevAbhipretyAvamAna upAdeyatayA smaryate\- \ldq{}tathA chareta vai yogI satAM dharmamanusmaran | janA yathAvamanyerangachCheyurnaiva sa~Ngatim\rdq{} || \- (nAradaparivrAjakopaniShadi 5\.30) iti || strIShu dvividho doShaH, pratiShiddhatvaM jugupsitatvaM cheti | tatra pratiShiddhatvAtraM kadAchidrAgAt prArabdhabalAdulla~Nghyate | tadetadabhipretyAha smR^itiH \ldq{}mAtrA svasrA duhitrA vA naikashayyAsano bhavet | balavAnindriyagrAmo vidvAMsamapi karShati\rdq{} | \- (manu 2\.215) || tathA cha smR^itibhirjugupsA varNitA\- \ldq{}strINAmavAchyadeshasya klinnanADIvraNasya cha | abhede.api manobhedAjjanaH prAyeNa va~nchyate\rdq{} || \- (nA. pa. upa0 \.3\.29) || \ldq{}charmakhaNDaM dvidhA bhinnamapAnodgAradhUpitam | yadramante narAstatra sAhasaM kimataH param\rdq{} || \- (vishveshvarakR^ite yatidharmasa~Ngrahe, pR^i0 93) || \ldq{}ye ramante narAstatra krimitulyAH kathaM na te\rdq{} iti vA pAThaH | ataH pratiShedhajugupsayorubhayorvivakShayA kuNapadR^iShTAnto.atrAbhihitaH | \ldq{}yena pUrNamivAkAshaM bhavatyekena sarvadA | shUnyaM yasya janAkIrNaM taM devA brAhmaNaM viduH\rdq{} || \- (mahAbhArate shAntiparvaNi mokShadharme 237\.11) || saMsAriNAmekAkitvenAvasthAnaM bhayAlasyAdihetutvAdvarjyam | janasamUhashchAtathAvidhatvAdabhyupeyaH | yoginastu tadviparItatvam | ekAkitve satyavighnena dhyAnAnuvR^ittau paripUrNena paramAnandAtmanA sarvamAkAshaM pUrNamivAvabhAsate | ato bhayAlasyashokamohAdayo na bhavanti, \ldq{}yasminsarvANi bhUtAni AtmaivAbhUd vijAnataH | tatra ko mohaH kaH shoka ekatvamanupashyataH\rdq{} | \- (Isha. upa0 \.7) iti shruteH || janAkIrNaM sthAnaM rAjavArttAdinA dhyAnavirodhitvAdAnandAtmapratItirahitaM tachChUnyamiva chittaM kleshayati, jagato mithyAtvAdAtmanaH pUrNatvAchchetyarthaH | ativarNAshramI sUtasaMhitAyAM muktikhaNDe pa~nchamAdhyAye viShNu prati parameshvareNa varNitaH \- \ldq{}brahmachArI gR^ihasthashcha vAnaprastho.atha bhikShukaH | ativarNAshramI te.api kramAchChreShThA vichakShaNAH || 9|| \ldq{}ativarNAshramI prokto guruH sarvAdhikAriNAm | na kasyApi bhavechChiShyo yathAhaM puruShottama || 14|| \ldq{}ativarNAshramI sAkShAd gurUNAM gururuchyate | tatsamo nAdhikashchAsmillo.Nke.astyeva na saMshayaH || 15|| \ldq{}yaH sharIrendriyAdibhyo vibhinnaM sarvasAkShiNam | pAramArthikavij~nAnaM sukhAtmAnaM svayamprabham || 16|| paraM tattvaM vijAnAti so.ativarNAshramI bhavet | \ldq{}yo vedAntamahAvAkyashravaNenaiva keshava || 17|| AtmAnamIshvaraM veda so.ativarNAshramI bhavet | \ldq{}yo varNAshramanirmuktamavasthAtrayasAkShiNam || 18|| mahAdevaM vijAnAti so.ativarNAshramI bhavet || \ldq{}varNAshramAdayo dehe mAyayA parikalpitAH || 19|| nAtmano bodharUpasya mama te santi sarvadA | iti yo veda vedAntaiH so.ativarNAshramI bhavet || 20|| \ldq{}Adityasannidhau lokashcheShTate svayameva tu | tathA matsannidhAnena samastaM cheShTate jagat || 21|| iti yo veda vedAntaiH so.ativarNAshramI bhavet | \ldq{}suvarNe hArakeyUrakaTakasvastikAdayaH || 22|| kalpitA mAyayA tadvajjaganmayyeva sarvadA | iti yo veda vedAntaiH so.ativarNAshramI bhavet || 23|| shuktikAyAM yathA tAraM kalpitaM mAyayA tathA | mahadAdi jaganmAyAmayaM mayyeva kalpitam || 24|| iti yo veda vedAntaiH so.ativarNAshramI bhavet | \ldq{}chaNDAladehe pashvAdisharIre brahmavigrahe || 25|| anyeShu tAratamyena sthiteShu puruShottama | vyomavatsarvadA vyAptaH sarvasambandhavarjitaH || 26|| ekarUpo mahAdevaH sthitaH so.ahaM parAmR^itaH | iti yo veda vedAntaiH so.ativarNAshramI bhavet || 27|| \ldq{}vinaShTadigbhramasyApi yathApUrvaM vibhAti dik | tathA vij~nAnavidhvastaM jaganme bhAti tanna hi || 28|| iti yo veda vedAntaiH so.ativarNAshramI bhavet | \ldq{}yathA svapnaprapa~ncho.ayaM mayi mAyAvijR^imbhitaH || 29|| tathA jAgratprapa~ncho.api mayi mAyAvijR^imbhitaH | iti yo veda vedAntaiH so.ativarNAshramI bhavet || 30|| \ldq{}yasya varNAshramAchAro galitaH svAtmadarshanAt | sa varNAnAshramAnsarvAnatItya svAtmani sthitaH || 31|| \ldq{}yastyaktvA svAshramAnvarNAnAtmanyeva sthitaH pumAn | so.ativarNAshramI proktaH sarvavedArthavedibhiH || 32|| \ldq{}na deho nendriyaM prANo na mano bud.hdhyaha~NkR^itI | na chittaM naiva mAyA cha na cha vyomAdikaM jagat || 33|| na kartA naiva bhoktA cha na cha bhojayitA tathA | kevalaM chitsadAnando brahmaivAtmA yathArthataH || 34|| \ldq{}jalasya chalanAdeva cha~nchalatvaM yathA raveH | tathAha~NkArasaMsargAdeva saMsAra AtmanaH || 35|| \ldq{}tasmAdanyagatA varNA AshramA api keshava | AtmanyAropitA eva bhrAntyA te nAtmavedinaH || 36|| \ldq{}na vidhirna niShedhashcha na varjyAvarjyakalpanA | Atmavij~nAninAmasti tathA nAnyajjanArdana || 37|| \ldq{}svAtmavij~nAninAM niShThAmIdR^ishImambujekShaNa | mAyayA mohitA martyA naiva jAnanti sarvadA || 38|| \ldq{}na mAMsachakShuShA niShThA brahmavij~nAninAmiyam | draShTuM shakyA svataH siddhA viduShAM saiva keshava || 39|| \ldq{}yatra suptA janA nityaM prabuddhastatra saMyamI | prabuddhA yatra te vidvAnsuShuptastatra keshava || 40|| \ldq{}evamAtmAnamadvandvaM nirAkAraM nira~njanam | nityashuddhaM nirAbhAsaM sachchinmAtraM parAmR^itam || 41|| yo vijAnAti vedAntaiH svAnubhUtyA cha nishchitam | so.ativarNAshramI proktaH sa eva gururuttamaH || 42|| \rdq{} iti | tadevaM \ldq{}vimuktashcha vimuchyata\rdq{} ityAdishrutayo jIvanmuktasthitapraj~nabhagavadbhaktaguNAtItabrAhmaNAtivarNAshrami\-pratipAdakasmR^itivAkyAni cha jIvanmuktisadbhAve pramANAnIti sthitam | iti jIvanmuktipramANAni || 5|| iti shrImadvidyAraNyapraNIte jIvanmuktiviveke prathamaM jIvanmuktipramANa prakaraNam || \section{2\. vAsanAkShaya nAma dvitIyaM prakaraNam} atha jIvanmuktisAdhanaM nirUpayAmaH | tattvaj~nAnamanonAshavAsanAkShayAstatsAdhanam | ata eva vAsiShTharAmAyaNa upashamaprakaraNasyAvasAne \ldq{}jIvanmuktasharIrANAm\rdq{} (laghuyogavAsiShThe 28\.1) ityetasminprastAve vasiShTha Aha\- \ldq{}vAsanAkShayavij~nAnamanonAshA mahAmate | samakAlaM chirAbhyastA bhavanti phaladAyinaH || 116|| anvayamuktvA vyatirekamAha\- \ldq{}traya ete samaM yAvanna svabhyastA muhurmuhuH | tAvanna padasamprAptirbhavatyapi samAshataiH || 115|| iti || samakAlAbhyAsAbhAve bAdhakamAha\- \ldq{}ekaikasho niShevyante yadyete chirayatnataH | tanna siddhiM prayachChanti mantrAH sa~NkalitA iva\rdq{} || 117|| iti | yathA sandhyAvandanamArjane sahaviniyuktAnAM \ldq{}Apo hi ShThA\rdq{} (kra. saM \.10\.9\.1) ityAdInAM tisR^iNAmR^ichAM madhye pratidinamekaikasyA R^ichaH pAThe shAstrIyAnuShThAnaM na sidhyati, yathA vA ShaDa~NgamantrANAmekaikamantreNa na siddhiH, yathA vA loke shAkasUpaudanAdInAmekaikena na bhojanasiddhiH, tadvat | chirAbhyAsasya prayojanamAha\- \ldq{}tribhiretaishchirAbhyastairhR^idayagranthayo dR^iDhAH | niHsha~Nkameva truTyanti bichChedAdguNA iva\rdq{} || 118|| iti | tasyaiva vyatirekamAha\-\- \ldq{}janmAntarashatAbhyastA rAma saMsArasaMsthitiH | sA chirAbhyAsayogena vinA na kShIyate kvachit \ldq{}|| 119|| iti | na kevalamekaikAbhyAse phalAbhAvaH, kiM tu tatsvarUpamapi na sidhyatItyAha\- \ldq{}tattvaj~nAnaM manonAsho vAsanAkShaya eva cha | mithaH kAraNatAM gatvA duHsAdhyAni sthitAni hi\rdq{} || 113|| iti | trayANAmeteShAM madhye dvayordvayormelanena trINi dvandvAni bhavanti | manonAshavAsanAkShayadvandvasyAnyonyakAraNatvaM vyatirekamukhenAha\- \ldq{}yAvadvilInaM na mano na tAvadvAsanAkShayaH | na kShINA vAsanA yAvattAvachchittaM na shAmyati\rdq{} || 110|| pradIpajvAlAsantAnavadvR^ittisantAnarUpeNa pariNamamAnamantaHkaraNadravyaM mananAtmakatvAnmana ityuchyate | tasya nAsho nAma vR^ittirUpapariNAmaM parityajya niruddhatvAkAreNa pariNAmaH. tathA cha pata~njaliryogashAstre sUtrayAmAsa\- \ldq{}vyutthAnanirodhasaMskArayorabhibhavaprAdurbhAva nirodhakShaNachittAnvayo nirodhapariNAmaH\rdq{} (3\.9) iti | vyutthAnasaMskArA abhibhUyante; nirodhasaMskArAH prAdurbhavanti; nirodhayuktaH kShaNashchittenAnvIyate; so.ayaM manonAsha ityavagantavyam | pUrvAparaparAmarshamantareNa sahasotpadyamAnasya krodhAdivR^ittivisheShasya hetushchittagataH saMskAro vAsanA, pUrvapUrvAbhyAsena chitte vAsyamAnatvAt | tasyAshcha vAsanAyAH kShayo nAma vivekajanyAyAM shAntidAntyAdishuddhavAsanAyAM dR^iDhAyAM satyapi bAhyanimitte krodhAdyanutpattiH | tatra manonAshAbhAve vR^ittiShUtpadyamAnAsu kadAchid bAhyanimittena krodhAdyutpatternAsti vAsanAkShayaH | akShINAyAM tu vAsanAyAM tathaiva vR^ityutpAdanAnnAsti manonAshaH | tattvaj~nAnamanonAshayoH parasparakAraNatvaM vyatirekamukheNAha \- \ldq{}yAvanna tattvavij~nAnaM tAvachchittashamaH kutaH | yAvanna chittopashamo na tAvat tattvavedanam\rdq{} || 111|| iti || \ldq{}idaM sarvamAtmaiva, pratIyamAnaM tu rUparasAdikaM jaganmAyAmayaM na tvetadvastuto.asti\rdq{} iti nishchayastattvaj~nAnam | tasyAnutpattau rUparasAdiviShayANAM sadbhAve sati tadgocharAshchittavR^ittayo na nivArayituM shakyante yathA prakShipyamANeShvindhanAdiShu vahnijvAlA na nivAryate tadvat | asati chittopashame vR^ittibhirgR^ihyamANeShu rUpAdiShu \ldq{}neha nAnAsti ki~nchana\rdq{} (kaTha. upa0 \.4\.11) iti shruteH \ldq{}yajamAnaH prastaraH\rdq{} (tai0 brA0 3\.9\.2\.3) ityAderiva pratyakShavirodhasha~NkayA \ldq{}brahmAdvitIyam\rdq{} ityetAdR^ishastattvanishchayo nodiyAt | vAsanAkShayatattvaj~nAnayoH parasparakAraNatvaM vyatirekamukhenAha\- \ldq{}yAvanna vAsanAnAshastAvattattvAgamaH kutaH | yAvanna tattvasamprAptirna tAvadvAsanAkShayaH\rdq{} || 112|| iti | krodhAdivAsanAsvanaShTAsu shamadamAdisAdhanAbhAvAnna tattvaj~nAnamudeti | aj~nAte chAdvitIyabrahmatattve krodhAdinimittasya satyatvabhramAnapAyAnna vAsanA kShIyate | yathoktAnAM trayANAM dvandvAnAmanyonyakAraNatvamanvayamukhena vayamudAharAmaH | manasi naShTe sati saMskArodbodhakasya bAhyanimittasyApratItau vAsanA kShIyate, kShINAyAM cha vAsanAyAM hetvabhAvena krodhAdivR^ityanudayAnmano nashyati | tadidaM manonAshavAsanAkShayadvandvam | \ldq{}dR^ishyate tvaggrayA bud.hdhyA\rdq{} (kaThopa0 1\.3\.12) iti shruterAtmaikyAbhimukhavR^itterdarshanahetutvAditarakR^itsnavR^itti\-nAshasya tattvaj~nAnahetutvamavagamyate | sati cha tattvaj~nAne, mithyAbhUte jagati naraviShANAdAviva dhIvR^ittyanudayAdAtmanashcha dR^iShTatvena punarvR^ittyanupayogAnnirindhanAgnivanmano nashyati. tadidaM manonAshatattvaj~nAnayordvandvam | tattvaj~nAnasya krodhAdivAsanAkShayahetutAM vArttikakAra Aha\- \ldq{}ripau bandhau svadehe cha samaikAtmyaM prapashyataH | vivekinaH kutaH kopaH svadehAvayaveShviva\rdq{} || \- (naiShkarmyasiddhau 2\.18) iti || krodhAdivAsanAkShayarUpasya shamAderj~nAnahetutvaM prasiddham | vasiShTho.api \- \ldq{}guNAH shamAdayo j~nAnAchChamAdibhyastathA j~natA | parasparaM vivardhete dve padmasarasI iva\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 4\.107) iti || tadidaM vAsanAkShayatattvaj~nAnayordvandvam | tattvaj~nAnAdInAM trayANAM sampAdane sAdhanamAha\- \ldq{}tasmAdrAghava yatnena pauruSheNa vivekinA | bhogechChAM dUratastyaktvA trayametatsamAshrayet\rdq{} || iti | \- (laghuyogavAsiShThe 4\.114) iti || pauruSho yatnaH kenApyupAyenAvashyaM sampAdayiShyAmItyevaMvidhotsAharUpo nirbandhaH | viveko nAma vibhajyanishchayaH \- tattvaj~nAnasya shravaNAdikaM sAdhanam, manonAshasya yogaH, vAsanAkShayasya pratikUlavAsanotpAdanamiti | bhogechChAyAH svalpAyA apyabhyupagame \ldq{}haviShA kR^iShNavartmeva bhUya evAbhivardhate\rdq{} (manu0 2\.94) iti nyAyenAtiprasa~NgasyadurvAratvAddUrata ityuktam | nanu pUrvatra vividiShAsa.nnyAsasya tattvaj~nAnaM phalaM vidvatsannyAsasya jIvanmuktiriti vyavasthA varNitA ; tathA cha sati prathamatastattvaj~nAnaM sampAdya pashchAdvidvatsannyAsaM kR^itvA jIvataH svasya bandharUpayorvAsanAmanovR^ittyorvinAshaH sampAdanIya iti pratibhAti ; atra tu tattvaj~nAnAdInAM sahaivAbhyAso niyamyate ; ataH pUrvottaravirodha iti chet, nAyaM doShaH, pradhAnopasarjanabhAvena vyavasthopapatteH | vividiShAsa.nnyAsinastattvaj~nAnaM pradhAnam, manonAshavAsanAkShayAvupasarjanIbhUtau; vidvatsannyAsinastu tadvaiparItyam; ataH sahAbhyAsa ubhayatrApyaviruddhaH | na cha tattvaj~nAnotpattimAtreNa kR^itArthasya kimuttarakAlInenAbhyAsaprayAseneti sha~NkanIyam, jIvanmukti\-prayojananirUpaNena parihariShyamANatvAt | nanu vidvatsa.nnyAsino vedanasAdhanashravaNAdyanuShThAnavaiphalyAdvedanasya cha svarUpeNa kartumakartumanyathA vA kartumashakyasyAnanuShTheyatvAdupasarjanatve.apyuttarakAlIno.abhyAsaH kIdR^isha iti chet, kainApi dvAreNa punaH punastattvAnusmaraNamiti brUmaH | tAdR^ishashchAbhyAso lIlopAkhyAne (laghuyogavAsiShThe 6) darshitaH\- \ldq{}tachchintanaM tatkathanamanyonyaM tatprabodhanam | etadekaparatvaM cha j~nAnAbhyAsaM vidurbudhAH || 108|| \ldq{}sargAdAveva notpannaM dR^ishyaM nAstyeva tatsadA | idaM jagadahaM cheti bodhAbhyAsaM viduH pare\rdq{} || 111|| manonAshavAsanAkShayAbhyAsAvapi tatraiva darshitau \- \ldq{}atyantAbhAvasampattau j~nAturj~neyasya vastunaH | yuktyA shAstrairyatante ye te tatrAbhyAsinaH sthitAH\rdq{} || 110|| iti | j~nAtR^ij~neyayormithyAtvadhIrabhAvasampattiH | svarUpeNApyapratItiratyantAbhAvasampattiH | yuktiryogaH | so.ayaM manonAshAbhyAsaH | \ldq{}dR^ishyAsambhavabodhena rAgadveShAditAnave | ratirnavoditA yAsau brahmAbhyAsaH sa uchyate\rdq{} || 112|| iti | so.ayaM vAsanAkShayAbhyAsaH | teShveteShu triShvabhyAseShu sAmAnyena pratIyamAneShu pradhAnopasarjanabhAvo na vivektuM shakyata iti chet | maivam, prayojanAnusAreNa vivektuM shakyatvAt | mumukShoH puruShasya jIvanmuktirvidehamuktishcheti prayojanadvayam | ata eva \ldq{}vimuktashcha vimuchyate\rdq{} (kaTha upa0 \.2\.2\.1) iti shrUyate | tatra jIvataH puruShasya daivasampadA mokShaH, AsurasampadA bandhaH. etachcha ShoDashAdhyAye bhagavatAbhihitaM \- \ldq{}daivI sampadvimokShAya nibandhAyAsurI matA\rdq{} || (shrImadbhagavadgItAyAM 16\.5) iti | techa sampadau tatraivAbhihite\- \ldq{}abhayaM sattvasaMshuddhirj~nAnayogavyavasthitiH | dAnaM damashcha yaj~nashcha svAdhyAyastapa Arjavam || 1|| \ldq{}ahiMsA satyamakrodhastyAgaH shAntirapaishunam | dayA bhUteShvaloluptvaM mArdavaM hrIrachApalam || 2|| \ldq{}tejaH kShamA dhR^itiH shauchamadroho nAtimAnitA | bhavanti sampadaM daivImabhijAtasya bhArata || 3|| \ldq{}dambho darpobhimAnashcha krodhaH pAruShyameva cha | aj~nAnaM chAbhijAtasya pArtha sampadamAsurIm\rdq{} || 4|| iti | punarapyAdhyAyaparisamApterAsurasampatprapa~nchitA | tatrAshAstrIyAyAH svabhAvasiddhAyA Asurasampado durvAsanAyAH shAstrIyayA puruShaprayatnasAdhyayA daivasampadA sadvAsanayA kShaye sati jIvanmuktirbhavati | vAsanAkShayavanmanonAshasyApi jIvanmuktihetutvaM shrUyate | \ldq{}mana eva manuShyANAM kAraNaM bandhamokShayoH | bandhAya viShayAsaktaM muktyai nirviShayaM smR^itam || 2|| \ldq{}yato nirviShayasyAsya manaso muktiriShyate | ato nirviShayaM nityaM manaH kAryaM mumukShuNA || 3|| \ldq{}nirastaviShayAsa~NgaM sanniruddhaM mano hR^idi | yA yAtyunmanIbhAvaM tadA tatparamaM padam || 4|| \ldq{}tAvadeva niroddhavyaM yAvad hR^idi gataM kShayam | etajj~nAnaM cha mokShashcha sheSho granthasya vistaraH\rdq{} || 5|| iti | \- (amR^itabindUpaniShadi 2 \-5) || bandho dvividhaH tIvro mR^idushcha | tatrA.asurasampatsAkShAdeva kleshahetutvAt tIvro bandhaH | dvaitamAtrapratItistu svayamaklesharUpatvAdAsurasampadutpAdakatvAchcha mR^idurbandhaH | tatra vAsanAkShayeNa tIvrabandha eva nivartate (nivartyate iti vA pAThaH) | manonAshena tUbhayam | tarhi manonAshenaivAlaM vAsanAkShayastu nirarthaka iti chenna; bhogahetunA prabalena prArabdhena vyutthApite manasi vAsanAkShayasya tIvrabandhanivAraNArthatvAt, bhogasya mR^idubandhenApyupapatteH. tAmasavR^ittayastIvrabandhaH | sAttvikarAjasavR^ittidvayaM mR^idubandhaH | etachcha \ldq{}duHkheShvanudvignamanAH sukheShu vigataspR^ihaH\rdq{} (shrImadbhagavadgItAyAM 2\.56) ityatra spaShTIkR^itam | evaM cha sati mR^idubandhasyAbhyupeyatvAt tIvrabandhasya vAsanAkShayeNaiva nivR^itteranarthako manonAsha iti chet, na, durbalaprArabdhApAditAnAmavashyambhAvibhogAnAM pratIkArArthatvAt. tAdR^igbhogasya pratIkAranivartyatvama\-bhipretyedamAhuH \- \ldq{}avashyambhAvibhogAnAM pratIkAro bhavedyadi | tadA duHkhairna lipyerannalarAmayudhiShThirAH\rdq{} | \- (pa~nchadashyAM 7\.156) iti || tadevaM jIvanmuktiM prati vAsanAkShayamanonAshayoH sAkShAtsAdhanatvAd prAdhAnyam; tattvaj~nAnaM tUbhayotpAdanena vyavahitatvAdupasarjanam | tattvaj~nAnasya vAsanAkShayahetutvaM bahushaH shrutau shrUyate\- \ldq{}j~nAtvA devaM sarvapAshApahAniH \ldq{}(shve0 upa0 1\.1\.11) ; \ldq{}adhyAtmayogAdhigamena devaM matvA dhIro harShashokau jahAti\rdq{} | (kaTha. upa0 1\.2\.12) | \ldq{}tarati shokamAtmavit\rdq{} (ChAndogya upa0 \.7\.1\.3) ; \ldq{}tatra ko mohaH kaH shoka ekatvamanupashyataH\rdq{} (Isha upa0 \.7) ; \ldq{}j~nAtvA devaM muchyate sarvapAshaiH\rdq{} (shve. upa0 \.1\.1\.8) iti | manonAshahetutvaM cha tattvaj~nAnasya shrutisiddham | vidyAdashAmabhipretyedaM shrUyate\- \ldq{}yatra tvasya sarvamAtmaivAbhUt tatkena kaM pashyet kena kaM jighret\rdq{} (bR^iha. upa0 \.4\.5\.15) ityAdi | gauDapAdAchAryAshchAhuH \ldq{}AtmatattvAnubodhena na sa~Nkalpayate yadA | amanastAM tadA yAti grAhyAbhAve tadagrahaH\rdq{} || \- (mANDUkyakArikAyAM 3\.32) iti || (AtmatattvAnubodhena \- AchAryapAdena sha~NkarabhagavatA AtmasatyAnubodhena iti pATho gR^ihItaH) jIvanmuktervAsanAkShayamanonAshAviva videhamukteH sAkShAtsAdhanatvAjj~nAnaM pradhAnam, \ldq{}j~nAnAdeva tu kaivalyaM prApyate yena muchyate\rdq{} iti smR^iteH | kevalasyAtmano bhAvaH kaivalyaM dehAdirahitatvam | tachcha j~nAnAdeva prApyate, sadehatvasyAj~nAnakalpitatvena j~nAnaikanivartyatvAt | j~nAnAdevetyevakAreNa karmavyAvR^ittiH \ldq{}na karmaNA na prajayA dhanena\rdq{} (kaivalyopaniShadi 2; taittirIyAraNyake 10\.10\.21) iti shruteH | yastu j~nAnashAstramanabhyasya yathAsambhavaM vAsanAkShayamanonAshAvabhyasya saguNaM brahmopAste na tasya kaivalyamasti, li~NgadehasyAnapAyAt | ata evakAreNa tAvapi vyAvartyete | yena muchyata ityasyAyamarthaH \- yena j~nAnaprApitakevalatvena kR^itsnabandhAdvimuchyata iti | bandhashchAnekavidhaH\-avidyAgranthiH, abrahmatvam, hR^idayagranthiH, saMshayaH, karmANi, asarvakAmatvam, mR^ityuH, punarjanmetyAdishabdaistatra tatra vyavahArAt | ta ete bandhAH sarve.api j~nAnanivartyAH. tathA cha shrutayaH\- \ldq{}etadyo veda nihitaM guhAyAM so.avidyAgranthiM vikiratIha somya\rdq{} (muNDaka upa0 \.2\.1\.10) | \ldq{}brahma veda brahmaiva bhavati\rdq{} (muNDaka upa0 3\.2\.9) | \ldq{}bhidyate hR^idayagranthishChidyante sarvasaMshayAH | kShIyante chAsya karmANi tasmindR^iShTe parAvare\rdq{} || \- (muNDaka upa0 2\.2\.8) || \ldq{}yo veda nihitaM guhAyAM parame vyoman so.ashnute sarvAnkAmAnsaha\rdq{} (tai0 upa02\.1) ; \ldq{}tameva viditvAtimR^ityumeti\rdq{} (shve\.upa \.3\.8) || \ldq{}yastu vij~nAnavAn bhavati samanaskaH sadA shuchiH | sa tu tatpadamApnoti yasmAdbhUyo na jAyate\rdq{} || \- (kaTha upa0 1\.3\.8) || \ldq{}ya evaM vedAhaM brahmAsmIti sa idaM sarvaM bhavati\rdq{} (bR^i0 upa0 1\.4\.10) || ityAdInyasarvaj~natvAdibandhanivR^ittiparANi vAkyAnyatrodAharaNIyAni | seyaM videhamuktirj~nAnotpatti\-samakAlInA j~neyA, brahmaNyavidyAropitAnAmeteShAM bandhAnAM vidyayA vinAshe sati punarutpattyasambhavAdana\-nubhavAchcha | tadetadvidyAsamakAlInatvaM bhAShyakAraH samanvayasUtre (brahmasUtre 1\.1\.4) prapa~nchayAmAsaH, \ldq{}tadadhigama uttarapUrvAghayorashleShavinAshau tadvyapadeshAt\rdq{} (brahmasUtre 4\.1\.13) ityatra cha | nanu vartamAnadehapAtAnantarabhAvinI videhamuktiriti bahavo varNayanti | tathA cha shrutiH \- \ldq{}tasya tAvadeva chiraM yAvanna vimokShye.atha sampatsye\rdq{} (ChA0 upa0 6\.14\.2) iti | vAkyavR^ittAvapyuktam\- \ldq{}prArabdhakarmavegena jIvanmukto yadA bhavet | ka~nchitkAlamanArabdhakarmabandhasya sa~NkShaye || 52|| nirastAtishayAnandaM vaiShNavaM paramaM padam | punarAvR^ittirahitaM kaivalyaM pratipadyate || 53|| iti | sUtrakAro.apyAha \- \ldq{}bhogena tvitare kShapayitvA sampadyate (brahmasUtre 4\.1\.19) iti | itare prArabdhapuNyapApe | vasiShTho.apyAha\- \ldq{}jIvanmuktapadaM tyaktvA svadehe kAlasAtkR^ite | vishatyadehamuktatvaM pavano.aspandatAmiva\rdq{} || \- (la0 vA0 5\.98) iti || nAyaM doShaH, vivakShAvisheSheNa matadvayasyAvirodhAt | videhamuktirityatratyena dehashabdena kR^itsnaM dehajAtaM vivakShitvA bahubhirvarNitam | asmAbhistu bhAvidehamAtravivakShayochyate, tadanArambhAyaiva j~nAnasampAdanAt | ayaM tu dehaH pUrvamevArabdhaH, ato j~nAnenApi nAsyArambho vArayituM shakyate | etaddehanivR^ittirapi na j~nAnaphalam, aj~nAninAmapyArabdhakarmakShaye tannivR^itteH | tarhi vartamAnali~NgadehanivR^ittirj~nAnaphalamastu, j~nAnamantareNa tadanivR^itteriti chet, na; satyapi j~nAne jIvanmuktestannivR^ittyabhAvAt | nanu j~nAnasya ka~nchitkAlaM prArabdhena karmaNA pratibandhenAnivartakatve.api pratibandhakShaye li~Ngadeha\-nivartakatvaM bhaviShyatIti chet | na, pa~nchapAdikAchAryeNa \ldq{}yato j~nAnamaj~nAnasyaiva nivartakam\rdq{} ityupapAditatvAt | tarhi li~NgadehanivR^itteH kiM sAdhanamiti chet, sAmagrInivR^ittiriti brUmaH | dvividhaM hi kAryanivartakam, virodhisadbhAvaH sAmagrInivR^ittishcheti | tadyathA virodhinA vAyunA tailavarttisAmagrInivR^ittyA vA dIpo nivartate | li~Ngadehasya sAkShAdvirodhinaM na pashyAmaH | sAmagrI hi dvividhA prArabdhamanArabdhaM cheti | tAbhyAmubhAbhyAmaj~nAninAM li~Ngadeha ihAmutra chAvatiShThate | j~nAninAM tvanArabdhasya j~nAnena nivR^itteH prArabdhasya cha bhogena nivR^itteH, tailavartirahitadIpavatsAmagrInivR^ittyA li~Ngadeho nivartate | ato na tannivR^ittirj~nAnaphalam | nanvanena nyAyena bhAvidehAnArambho.api na j~nAnaphalam | tathA hi\-kimanArambha eva phalam, kiM vA tatparipAlanaM ? nAdyaH, tasya prAgabhAvarUpatvenAnAdisiddhatvAt | na dvitIyaH, anArabdhakarmarUpasAmagrInivR^ittyaiva bhAvidehArambhaprAgabhAvaparipAlanasiddheH. na cha tannivR^ittiH phalam, avidyAnivR^ittereva vidyAphalatvAt | naiSha doShaH, bhAvijanmAnArambhAdInAM vidyAphalatvasya prAmANikatvAt. \ldq{}yasmAdbhUyo na jAyate\rdq{} (kaTha upa0 \.1\.3\.8) ityAdyudAhR^itAH shrutayastatra pramANam. na cha j~nAnamaj~nAnasyaiva nivartakamiti nyAyena virodhaH | aj~nAnasahabhAvaniyatAnAmabrahmatvAdInAmaj~nAnashabdena pa~nchapAdikAchAryairvivakShitatvAt | anyathAnubhava\-virodhaH | anubhUyate hyaj~nAnanivR^ittivadabrahmatvAdinivR^ittirapi | tasmAdbhAvideharAhityalakShaNA videha\-muktirj~nAnasamakAlInA | tathA cha yAj~navalkyavachanaM shrUyate \- \ldq{}abhayaM vai janaka prApto.asi\rdq{} (bR^i0 upa0 4\.2\.4) iti, \ldq{}etAvadare khalvamR^itatvam\rdq{} (bR^i0 upa0 4\.5\.15) iti cha | shrutyantare.api \ldq{}tamevaM vidvAnamR^ita iha bhavati\rdq{} (nR^i0 pUrvatApanI upa0 1\.6; puruShasUkte R^i0 saM0 10\.90\.12) iti | yadyutpanne.api tattvaj~nAne tatphalabhUtA videhamuktistadAnIM na bhavet, kAlAntare cha bhavet, tadA jyotiShTomAdAviva j~nAnajanyamapUrvaM ki~nchitkalpyeta; tathA cha karmashAstra eva j~nAnashAstramantarbhavet. athochyate mantrAdipratibaddhAgni\-vatprArabdhapratibaddhaM j~nAnaM kAlAntare videhamuktiM dAsyatIti | maivam, avirodhAt | na hyasmadabhimatA bhAvidehAtyantAbhAvalakShaNA videhamuktirvartamAnadehamAtrasthApakena prArabdhena virudhyate, yena pratibadhyeta | ki~ncha kShaNikatvena kAlAntare svayamavidyamAnaM j~nAnaM kathaM muktiM dadyAt ? j~nAnAntaraM charamasAkShAtkAra\-lakShaNamutpasyata iti chenna; sAdhanAbhAvAt | pratibandhakaprArabdhanivR^ittyaiva saha gurushAstradehendriyAdya\-sheShajagatpratibhAsanivR^itteH kiM tatsAdhanaM syAt ? tarhi \ldq{}bhUyashchAnte vishvamAyAnivR^ittiH\rdq{} (shve0 upa0 1\.10) ityasyAH shruteH ko.artha iti chet; ArabdhAnte nimittAbhAvAddehendriyAdyasheShanaimittikanivR^ittirityevArthaH | tato bhavadabhimatA vartamAnadeharAhityalakShaNA videhamuktiH pashchAdastu dehapAtAnantaraM asmadabhimatA tu j~nAnasamakAlInaiva | etadevAbhipretya bhagavA~nsheSha Aha\- \ldq{}tIrthe shvapachagR^ihe vA naShTasmR^itirapi parityajandeham | j~nAnasamakAlamuktaH kaivalyaM yAti hatashokaH\rdq{} || \- (paramArthasAre 81) iti || tasmAdvidehamuktau sAkShAtsAdhanasya tattvaj~nAnasya pradhAnatvamupapannam. vAsanAkShayamanonAshayorj~nAnasAdhanatvena vyavahitatvAdupasarjanatvam | AsuravAsanAkShayakAriNyA daivavAsanAyA j~nAnasAdhanatvaM shrutismR^ityorupalabhyate \- \ldq{}shAnto dAnta uparatastitikShuH samAhito bhUtvAtmanyevAtmAnaM pashyet\rdq{} (bR^i0 upa0 4\.4\.23) iti shrutiH | smR^itirapi \ldq{}amAnitvamadambhitvamahiMsA kShAntirArjavam | AchAryopAsanaM shauchaM sthairyamAtmavinigrahaH || \ldq{}indriyArtheShu vairAgyamanaha~NkAra eva cha | janmamR^ityujarAvyAdhiduHkhadoShAnudarshanam || \- (bhagavadgItAyAM 13\.8, 9) || \ldq{}asaktiranabhiShva~NgaH putradAragR^ihAdiShu | nityaM cha samachittatvamiShTAniShTopapattiShu || 10|| \ldq{} mayi chAnanyayogena bhaktiravyabhichAriNI | viviktadeshasevitvamaratirjanasaMsadi || 11|| \ldq{}adhyAtmaj~nAnanityatvaM tattvaj~nAnArthadarshanam | etajj~nAnamiti proktamaj~nAnaM yadato.anyathA\rdq{} || 12|| \- (tatraiva 13\.12) || anyasminnahambuddhirabhiShva~NgaH | j~nAyate.aneneti vyutpattyA j~nAnasAdhanamityarthaH | manonAshasyApi j~nAnasAdhanatvaM shrutismR^itiprasiddhaM \- \ldq{}tatastu taM pashyati niShkalaM dhyAyamAnaH\rdq{} (mu. upa0 \.3\.1\.8) iti shrutiH | \ldq{}adhyAtmayogAdhigamena devaM matvA dhIro harShashokau jahAti\rdq{} (kaTha0 upa0 2\.12) iti cha | pratyagAtmasamAdhiprAptyA devaM j~nAtvetyarthaH | \ldq{}yaM vinidrA jitashvAsAH santuShTAH saMyatendriyAH | jyotiH pashyanti yu~njAnAstasmai vidyAtmane namaH\rdq{} || \- (mahAbhArate shAnti0 rAjadharma0 47\.35) || iti smR^itiH | tadevaM tattvaj~nAnAdInAM trayANAM videhamuktijIvanmuktivashAd guNapradhAnabhAvavyavasthA siddhA | nanu vividiShAsa.nnyAsinA sampAditAnAmeteShAM kiM vidvatsannyAsAdUrdhvamanuvR^ittimAtram, kiM vA punarapi sampAdanaprayatno.apekShitaH | nAdyaH, tattvaj~nAnasyevAnyayorapyayatnasiddhatve prAdhAnyaprayuktAdarAbhAvaprasa~NgAt | na dvitIyaH, itarayoriva j~nAnasyApi prayatnasApekShatve satyupasarjanatvaprayuktaudAsInyAbhAvaprasa~NgAt | nAyaM doShaH, j~nAnasyAnuvR^ittimAtramitarayoryatnasAdhyatvamitya~NgIkArAt, tathA hi\-vidyAdhikArI dvividhaH, kR^itopAstirakR^itopAstishcheti | tatropAsyasAkShAtkAraparyantAmupAstiM kR^itvA yadi j~nA pravarteta tadA vAsanAkShayamanonAshayordR^iDhataratvena j~nAnAdUrdhvaM vidvatsa.nnyAsajIvanmuktI svata eva sidhyataH | tAdR^isha eva shAstrAbhimato mukhyo vidyAdhikArI | tatastaM prati shAstreShu sahopanyAsAt, svarUpeNa viviktAvapi vidvatsannyAsavividiShAsannyAsau sa~NkIrNAviva pratibhAsete | idAnIntanAstu prAyeNAkR^itopAstaya evautsukyamAtrAtsahasA vidyAyAM pravartante | vAsanAkShayamanonAshau cha tAtkAlikau sampAdayanti | tAvatA shravaNamanananididhyAsanAni niShpAdyante | taishcha dR^iDhAbhyastairaj~nAnasaMshayaviparyayanirAsAt tattvaj~nAnaM samyagudeti | uditasya j~nAnasya bAdhakapramANAbhAvAnnivR^ittAyA avidyAyAH punarutpattikAraNAbhAvAchcha nAsti tasya shaithilyam | vAsanAkShayamanonAshau tu dR^iDhAbhyAsAbhAvAdbhogapradena prArabdhena tadA tadAbAdhyamAnatvAchcha savAtapradeshadIpavatsahasA nivartete | tathA cha vasiShThaH\- \ldq{}pUrvebhyastu prayatnebhyo viShamo.ayaM hi sammataH | duHsAdhyo vAsanAtyAgaH sumerUnmUlanAdapi\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 28\.109) iti || arjuno.api \ldq{}cha~nchalaM hi manaH kR^iShNa pramAthi balavaddR^iDham | tasyAhaM nigrahaM manye vAyoriva suduShkaram\rdq{} || \- (bhagavadgItAyAM 6\.34) iti || tasmAdidAnIntanAnAM vidvatsa.nnyAsinAM j~nAnasyAnuvR^ittimAtram | vAsanAkShayamanonAshau tu prayatna sampAdyAviti sthitam | nanu keyaM vAsanA yasyAH kShayAya prayatitavyamiti chet tatsvarUpamAha vasiShThaH \- \ldq{}dR^iDhabhAvanayA tyaktapUrvAparavichAraNam | yadAdAnaM padArthasya vAsanA sA prakIrtitA || 48|| bhAvitaM tIvrasaMvegAdAtmanA yattadeva saH | bhavatyAshu mahAbAho vigatetarasaMsmR^itiH || 49|| tAdR^igrUpo hi puruSho vAsanAvivashIkR^itaH | sampashyati yadevaitat sadvastviti vimuhyati || 50|| vAsanAvegavaivashyAt svarUpaM prajahAti tat | bhrAntaM pashyati durdR^iShTiH sarvaM madavashAdiva\rdq{} || 51|| \- (laghuyogavAsiShThe 28\.48\-51) iti || atra cha svasvadeshAchArakuladharmabhAShAbhedatadgatApashabdasushabdAdiShu prANinAmabhiniveshaH sAmAnyata udAharaNam | visheShatastu bhedAnuktvA pashchAdudAharAmaH. yathoktAM vAsanAmabhipretya bR^ihadAraNyake shrUyate \- \ldq{}sa yathAkAmo bhavati tatkraturbhavati yatkraturbhavati tatkarma kurute yatkarma kurute tadabhisampadyate\rdq{} (bR^i0 upa0 4\.4\.5) iti | vAsanAbhedo vAlmIkinA darshitaH \ldq{}vAsanA dvividhA proktA shuddhA cha malinA tathA | malinA janmahetuH syAchChuddhA janmavinAshinI || \ldq{}aj~nAnasughanAkArA ghanAha~NkArashAlinI | punarjanmakarI proktA malinA vAsanA budhaiH || punarjanmA~NkuraM tyaktvA sthitA sambhR^iShTabIjavat | dehArthaM dhriyate j~nAtaj~neyA shuddheti chochyate\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 1\.10 \-12) iti || dehAdInAM pa~nchakoshAnAM tatsAkShiNashchidAtmanashcha bhedAvarakamaj~nAnam, tena suShThu ghanIbhUta AkAro yasyAH seyamaj~nAnasughanAkArA | yathA kShIraM takramelanena ghanIbhavati, yathA vA vilInaM ghR^itamatyantashItalapradeshe chiramavasthApitaM sughanIbhavati tathA vAsanA draShTavyA | ghanIbhAvashchAtra bhrAntiparamparA | tAM chAsurasampadvivaraNe bhagavAnAha \- \ldq{}pravR^ittiM cha nivR^ittiM cha janA na vidurAsurAH | na shauchaM nApi chAchAro na satyaM teShu vidyate || asatyamapratiShThaM te jagadAhuranIshvaram | aparasparasambhUtaM kimanyat kAmahaitukam || etAM dR^iShTimavaShTabhya naShTAtmano.alpabuddhayaH | prabhavantyugrakarmANaH kShayAya jagato.ahitAH | kAmamAshritya duShpUraM dambhamAnamadAnvitAH | mohAd gR^ihItvAsadgrAhAn pravartante.ashuchivratAH || chintAmaparimeyAM cha pralayAntAmupAshritAH | kAmopabhogaparamA etAvaditi nishchitAH || AshApAshashatairbaddhAH kAmakrodhaparAyaNAH | Ihante kAmabhogArthamanyAyenArtha sa~nchayAn\rdq{} || \- (bhagavadgItAyAM 16H 7\-12) iti || ta AsurA jagadasatyamAhuH | nAsti satyaM vedapurANAdipramANaM yasmiMstAdR^ishaM jagadAhuH | vedAnAM prAmANyaM na manyanta ityarthaH | ata eva nAstIshvaraH kartA vyavasthApakashcha yasmiMstAdR^ishaM jagadAhuH | tarhi kuto.asya jagata utpattiM vadantItyatrAha \- aparaspareti. aparashcha parashchetyaparasparam | aparasparato.anyonyataH strIpuruShamithunAt sambhUtaM jagat | kimanyatkAraNamasya ? nAstyanyatki~nchit; kiM tu kAmahaitukam, strIpuruShayoH kAma eva pravAharUpeNa heturasyetyAhurityarthaH | ghanAha~NkArashcha tatraivodAhR^itaH\- \ldq{}idamadya mayA labdhamimaM prApsye manoratham | idamastIdamapi me bhaviShyati punardhanam || asau mayA hataH shatrurhaniShye chAparAnapi | Ishvaro.ahamahaM bhogI siddho.ahaM balavAnsukhI || ADhyo.abhijanavAnasmi ko.anyo.asti sadR^isho mayA | yakShye dAsyAmi modiShya ityaj~nAnavimohitAH || anekachittavibhrAntA mohajAlasamAvR^itAH | prasaktAH kAmabhogeShu patanti narake.ashuchau\rdq{} | \- (bhagavadgItAyAM 16\.13 \-16) iti || etena punarjanmakAraNatvamudAhR^itaM bhavati, tachcha punaH prapa~nchitaM \- \ldq{}AtmasambhAvitAH stabdhA dhanamAnamadAnvitAH | yajante nAmayaj~naiste dambhenAvidhipUrvakama || 17|| aha~NkAraM balaM darpaM kAmaM krodhaM cha saMshritAH | mAmAtmaparadeheShu pradviShanto.abhyasUyakAH || 18|| tAnahaM dviShataH krUrAn saMsAreShu narAdhamAn | kShipAmyajasramashubhAnAsurIShveva yoniShu || 19|| AsurI yonimApannA mUDhA janmani janmani | mAmaprApyaiva kaunteya tato yAntyadhamAM gatim\rdq{} || \- (bhagavadgItAyAM 16\.17\-20) iti || shuddhavAsanA tu j~nAtaj~neyA | j~neyasvarUpaM trayodashAdhyAye bhagavAnAha \- \ldq{}j~neyaM yattatpravakShyAmi yajj~nAtvAmR^itamashnute | anAdimatparaM brahma na sattannAsaduchyate || 12|| sarvataH pANipAdaM tatsarvatokShishiromukham | sarvataH shrutimalloke sarvamAvR^itya tiShThati || 13|| sarvendriyaguNAbhAsaM sarvendriyavivarjitam | asaktaM sarvabhR^ichchaiva nirguNaM guNabhoktR^i cha || 14|| bahirantashcha bhUtAnAmacharaM charameva cha | sUkShmatvAt tadavij~neyaM dUrasthaM chAntike cha tat || 15|| avibhaktaM cha bhUteShu vibhaktamiva cha sthitam | bhUtabhartR^i cha tajj~neyaM grasiShNu prabhaviShNu cha || 16|| jyotiShAmapi tajjyotistamasaH paramuchyate | j~nAnaM j~neyaM j~nAnagamyaM hR^idi sarvasya viShThitam\rdq{} || 17|| \- (bhagavadgItAyAM 13\.12 \-17) iti || atra taTasthalakShaNasvarUpalakShaNAbhyAmavagantuM sopAdhikanirupAdhikasvarUpadvayamupanyastam | kadAchitsambandhi sadyallakShayati tattaTasthalakShaNam | tatsvarUpalakShaNam. yathA \ldq{}kAkavaddevadattagR^iham\rdq{} iti tathA kAlatrayasambandhi sadyallakShayati tatsvarUpalakShaNam | yathA \ldq{}prakR^iShTaprakAshashchandraH\rdq{} iti | nanu tyaktapUrvAparavichAratvaM vAsanAlakShaNamuktaM ; j~neyaj~nAnaM cha vichArajanyam; ato na shuddhAyAM tallakShaNamasti | maivam, lakShaNe dR^i.DhabhAvanayetyuktatvAt. yathA bahuShu janmasu dR^i.DhabhAvitatvenAsmi~njanmani vinaiva paropadeshamaha~NkAramamakArakAmakrodhAdayo malinavAsanA utpadyante, tathA prAthamikasya bodhasya vichArajanyatve.api dIrghakAlanairantaryasatkArairbhAvite tattve pashchAdvAkyayuktiparAmarshamantareNaiva purovartighaTAdivatsahasA tattvaM parisphurati; tAdR^ishyA bodhAnuvR^ittyA sahita indriyavyavahAraH shuddhavAsanA | sA cha dehajIvanamAtrAyopayujyate, na tu dambhadarpAdyAsurasampadutpAdanAya, nApi janmAntarahetudharmAdharmotpAdanAya | yathA bhR^iShTAni vrIhyAdibIjAni kusUlapUraNamAtrAyopayuktAni, na tu ruchirAnnAya nApi sasyaniShpattaye, tadvat | malinA cha vAsanA trividhA, lokavAsanA shAstravAsanA dehavAsanA cheti | sarve janA yathA mAM na nindanti yathA vA stuvanti tathaiva sarvadAchariShyAmItyabhinivesho lokavAsanA | tasyAshcha sampAdayitumashakyatvAnmalinatvam | tathA hi \- \ldq{}ko nvasminsAmprataM loke guNavAnkashcha vIryavAn\rdq{} | \- (rAmAyaNe 1\.1\.2) || ityAdinA bahudhA vAlmIkiH paprachCha | \ldq{}ikShvAkuvaMshaprabhavo rAmo nAma janaiH shrutaH\rdq{} | \- (rAmAyaNe 1\.1\.8) || ityAdinA pratyuttaraM nArado dadau | tAdR^ishasyApi rAmasya pativratAshiromaNibhUtAyA jaganmAtuH sItAyAshcha shrotumashakyo janApavAdaH sampravR^ittaH; kimu vaktavyamanyeShAM ? tathA hi deshavisheSheNa parasparaM nindAbAhulyamupalabhyate | dAkShiNyAtyairviprairauttarA vedavido viprA mAMsabhakShiNo nindyante | auttaraishcha mAtulasutodvAhino yAtrAsu mR^idbhANDavAhino dAkShiNAtyA nindyante | bahvR^ichA AshvalAyanashAkhAM kANvashAkhAyAH prashastAM manyante | vAjasaneyinastu vaiparItyena | evaM svasvakulagotrabandhuvargeShTadevatAdiprashaMsA parakIyanindAcha Avidvada~NganAgopAlaM sarvatra prasiddhA | etadevAbhipretyoktaM \- \ldq{}shuchiH pishAcho vichalo vichakShaNaH kShamo.apyashakto balavAMshcha duShTaH | nishchittachoraH subhago.api kAmI ko lokamArAdhayituM samarthaH\rdq{} || \ldq{}iti, \ldq{}vidyate na khalu kashchidupAyaH sarvalokaparitoShakaro yaH | sarvathA svahitamAcharaNIyaM kiM kariShyati jano bahujalpaH\rdq{} || iti cha | ato lokavAsanAyA malinatvamabhipretya yogIshvarasya tulyanindAstutitvaM mokShashAstreShu varNatam | shAstravAsanA trividhA, pAThavyasanaM bahushAstravyasanamanuShThAnavyasanaM cheti | pAThavyasanaM bharadvAje.avagamyate | sa hi puruShAyuShatrayeNa bahUnvedAnadhItyendreNa chaturthAyuShi pralobhitastatrApi parishiShTavedAdhyayanAyodyamaM chakAra | tasyApi pAThasyAshakyatvAnmalinavAsanAtvam | tAM chAshakyatAmindraH pratibodhya pAThAnnivartya tato.apyadhikAya puruShArthAya saguNabrahmavidyAmupadidesha | tadetatsarvaM taittirIyabrAhmaNe draShTavyam | tathaivAtyantikapuruShArthAbhAvAdbahushAstravyasanasya mAlinyaM kAvaSheyagItAyAmupalabhyate\- \ldq{}kashchinmunirdurvAsA bahuvidhashAstrapustakabhAraiH saha mahAdevaM namaskartumAgatastatsabhAyAM muninA nAradena bhAravAhigardabhasAmyamApAditaH kopAtpustakAni lavaNArNave parityajya mahAdevenAtmavidyAyAM pravartitaH\rdq{} iti | AtmavidyA chAnantarmukhasya gurukAruNyarahitasya na vedashAstramAtreNotpadyate | tathA cha shrutiH\- \ldq{}nAyamAtmA pravachanena labhyo na medhayA na bahunA shrutena\rdq{} (kaThopaniShadi 1\.2\.23) iti | anyatrApyuktaM \- \ldq{}bahushAstrakathAkanthAromanthena vR^ithaiva kim | anveShTavyaM prayatnena tattvaj~nairjyotirAntaram\rdq{} || iti, \ldq{}adhItya chaturo vedAndharmashAstrANyanekasha | brahmatattvaM na jAnAti darvI pAkarasaM yathA\rdq{} || iti cha | \- (muktikopaniShadi 2\.63, 65) || nAradashchatuHShaShTikalAkushalo.apyanAtmavittvenAnutaptaH sanatkumAramupasasAda itichChandogA adhIyate | anuShThAnavyasanaM viShNupurANe nidAghasyopalabhyate | vAsiShTharAmAyaNe dAshUrasya | nidAgho hi R^ibhuNA punaH punaH prabodhyamAno.api karmashraddhAjADyaM chiraM na jahau | dAshUrashchAtyantashraddhAjADyenAnuShThAnAya shuddhapradeshaM bhUmau na kvApyupalebhe | asyAshcha karmavAsanAyAH punarjanmahetutvAnmalinatvam | tathA chAtharvaNikA adhIyate\- \ldq{}plavA hyete adR^i.DhA yaj~narUpA aShTAdashoktamavaraM yeShu karma | etachChreyo ye.abhinandanti mUDhA jarAmR^ityuM te punarevApi yanti || avidyAyAmantare vartamAnAH svayaM dhIrAH paNDitammanyamAnAH | ja~NghanyamAnAH pariyanti mUDhA andhenaiva nIyamAnA yathAndhAH || avidyAyAM bahudhA vartamAnA vayaM kR^itArthA ityabhimanyanti bAlAH | yatkarmiNo na pravedayanti rAgAt\- tenAturAH kShINalokAshchyavante || iShTApUrtaM manyamAnA variShThaM nAnyachChreyo vedayante pramUDhAH | nAkasya pR^iShThe te sukR^ite.anubhUtve\- maM lokaM hInataraM vA vishanti\rdq{} || \- (muNDakopaniShadi 1\.2\.7\-10) || bhagavatApyuktam\- \ldq{}yAmimAM puShpitAM vAchaM pravadantyavipashchitaH | vedavAdaratAH pArtha nAnyadastIti vAdinaH || kAmAtmAnaH svargaparA janmakarmaphalapradAm | kriyAvisheShabahulAM bhogaishvaryagatiM prati || bhogaishvaryaprasaktAnAM tayApahR^itachetasAm | vyavasAyAtmikA buddhiH samAdhau na vidhIyate || traiguNyaviShayA vedA nistraiguNyo bhavArjuna | nirdvandvo nityasattvastho niryogakShema AtmavAn || yAvAnartha udapAne sarvataH samplutodake | tAvAnsarveShu vedeShu brAhmaNasya vijAnataH\rdq{} || \- (bhagavadgItAyAM 2\.42\-46) iti || darpahetutvAchcha shAstravAsanAyA malinatvam | shvetaketuralpenaiva kAlena sarvAnvedAnadhItya darpeNa piturapi purato vinayaM na chakAretichChandogAH ShaShThAdhyAye paThanti. tathA bAlAkiH kAnichidupAsanAnyavagatya dR^ipta ushInarAdiShu bahuShu desheShu digvijayena bahUnviprAnavaj~nAya kAshyAmajAtashatruM brahmavichChiromaNimanushAsituM dhArShTyaM chakAreti kauShItakino vAjasaneyinashchAdhIyate | dehavAsanApyAtmatvaguNAdhAnadoShApanayanabhrAntibhedAt trividhA | tatrAtmatvaM bhAShyakAra udAjahAra \- \ldq{}dehamAtraM chaitanyavishiShTamAtmeti prAkR^itA janA laukAyatikAshcha pratipannAH\rdq{} (brahmasUtrabhAShye 1\.1\.1) iti | \ldq{}sa vA eSha puruSho.annarasamayaH\rdq{} ityArabhya \ldq{}tasmAdannaM taduchyate\rdq{} (tai0 upa0 2\.1\.2) ityantena granthena tAmeva prAkR^itapratipattiM taittirIyAH spaShTIkurvanti | \ldq{}virochanaH prajApatinAnushiShTo.api svachittadoSheNa dehAtmabuddhiM dR^iDhIkR^ityAsurAnsarvAnanushashAsa\rdq{} itichChandogA aShTamAdhyAye samAmananti | guNAdhAnaM dvividhaM laukikaM shAstrIyaM cheti | samIchInashabdAdisampAdanaM laukikam | komaladhvaninA gAtumadhyetuM vA tailapAnamarIchabhakShaNAdiShu lokAH prayatante | mR^idusparshAya lokAH puShTikarAvauShadhAhArA\-vupayu~njate | lAvaNyAyAbhya~NgodvartanadukUlAla~NkArAnupasevante | saugandhyAya sragAlepane dhArayanti | shAstrIyaM guNamAdhAtuM ga~NgAsnAnasAlagrAmatIrthAdikaM sampAdayanti | doShApanayanaM cha chikitsakoktairoShadhairmukhAdiprakShAlanena cha laukikam | shauchAchamanAdibhirvaidika\-mityubhayavidham | asyAshcha dehavAsanAyA mAlinyaM vakShyate | dehasyAtmatvaM tAvadaprAmANikatvAdasheSha\-duHkhahetutvAchcha malinatvam | asmiMshchArthe pUrvAchAryaiH sarvairapi parAkrAntam | guNAdhAnaM cha prAyeNa na pashyAmaH | prasiddhA eva gAyakA adhyApakAshcha prayatamAnA api bahavo dhvanisauShThavaM na labhante | mR^idusparsho.a~NgapuShTishcha na niyatau | lAvaNyasaugandhye api dukUlasragAdiniShThe na tu dehaniShThe | ata eva viShNupurANe.abhihitam\- \ldq{}mAMsAsR^ikpUyaviNmUtrasnAyumajjAsthisaMhatau | dehe chetprItimAnmUDho bhavitA narake.api saH\rdq{} || \- (vi. purANe 1\.17\.63) || \ldq{}svadehAshuchigandhena na virajyeta yaH pumAna | vairAgyakAraNaM tasya kimanyadupadishyate\rdq{} || \*\*iti | \- (muktikopaniShadi 2\.66) || \*\* svadehasya vigandhena virajyate na yo naraH || 80|| virAgakAraNaM tasya kimanyadupadishyate | sarvameva jagatpUtaM dehamevAshuchiH param || 81|| \- padmapurANe (gurumaNDalagranthamAlAyAm) 2\.66\.80\-81|| svadehAshuchigandhena yo vigjyeta mAnavaH | virAgakAraNaM tasya kimanyadupadishyate || 80|| \- tatraiva (AnandAshramagranthAvalyAM 131 ) 2\.66\.80|| shAstrIyaM cha guNAdhAnaM prabalena shAstrAntareNApohyate, yathA \ldq{}na hiMsyAtsarvA bhUtAni\rdq{} (mahAbhArate 3\.203\.45) ityasya, \ldq{}agnIShomIyaM pashumAlabheta (tai0 saM0 6\-1\-11\-6) ityanenApavAdastadvat | prabalataraM shAstrametadanyashAstrApekShayA\-\- \ldq{}yasyAtmabuddhi kuNape tridhAtuke svadhIH kalatrAdiShu bhauma ijyadhIH | yastIrthabuddhiH salile na karhichij \- janeShvabhij~neShu sa evA gokharaH\rdq{} || \- (bhAgavate 10\.84\.13) || \ldq{}atyantamalino deho dehI chAtyantanirmalaH | ubhayorantaraM j~nAtvA kasya shauchaM vidhIyate\rdq{} || ityAdi | \- (sUtasaMhitAyAM 2\.14\.19) || yadyapyanena shAstreNa doShApanayanaM pratiShidhyate na tu guNAdhAnam, tathApi sati virodhini prabalapradoShe guNa AdhAtumashakya ityarthAd guNAdhAnasya pratiShedhaH | atyantamAlinyaM chAtra maitrAyaNIyashAkhAyAM shrUyate \- \ldq{}bhagavannasthicharmasnAyumajjAmAMsashukrashoNitAdUShate viNmUtravAtapittakaphasa~NghAte durgandhe niHsAre.asmi\-~nsharIre kiM kAmopabhaugaiH\rdq{} (1\.1\.2) iti, sharIramidaM maithunAdevodbhUtaM saMvidvyapetaM niraya iva mUtradvAreNa niShkrAntamasthibhishchitaM mAMsenAnuliptaM charmaNAvanaddhaM viNmUtrapittakaphamajjAmedovasAbhiranyaishcha malairbahubhiH paripUrNaM kosha iva vasunA\rdq{} iti cha | chikitsayA cha rogashAntirna niyatA | shAnto.api rogaH kadAchitpunarudeti | navabhishChidrairnirantaraM sravatsu maleShu romakUpairasa~NkhyAteH svinne gAtre ko nAma khedena prakShAlayituM shaknuyAt ? taduktaM pUrvAchAryaiH \- \ldq{}navachChidrayutA dehAH sravanti ghaTikA iva | bAhyashauchairna shudhyanti nAntaH shauchaM cha vidyate\rdq{} || ato dehavAsanA malinA | tadetanmAlinyamabhipretya vasiShTa Aha \-\- \ldq{}ApAdamastakamahaM mAtApitR^ivinirmitaH | ityeko nishchayo rAma bandhAyAsadvilokanAt\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 20\.42) || \ldq{}sA kAlasUtrapadavI sA mahAvIchivAgurA | sAsipatravanashreNI yA dehe.ahamiti sthitiH || sA tyAjyA sarvayatnena sarvanAshe.apyupasthite | spraShTavyA sA na bhavyena sashvamAMseva pulkasI || \- (laghuyogavAsiShThe 18\.16\-17) iti || tadetallokashAstradehavAsanAtrayamavivekinAmupAdeyatvena pratibhAsamAnamapi vividiShorvedanotpattivirodhi\-tvAdviduSho j~nAnapratiShThAvirodhitvAchcha vivekibhirheyam | ata eva smaryate\- \ldq{}lokavAsanayA jantoH shAstravAsanayApi cha | dehavAsanayA j~nAnaM yathAvannaiva jAyate\rdq{} || \- (sUtasaMhitAyAM 4\.14\.51) iti || yA tu dambhadarpAdyAsurasampadrUpA mAnasavAsanA, tasyA narakahetutvAnmAlinyamatiprasiddham | ataH kenApyupAyena vAsanAchatuShTayasya kShayaH sampAdanIyaH | yathA vAsanAyAH kShayaH sampAdanIyastathA manaso.api | na cha tArkikavannityadravyamaNuparimANaM mano vaidikA abhyupagachChanti yena manonAsho duHsampAdaH syAt | kiM tarhi sAvayavamanityaM sarvadA jatusuvarNAdivadbahuvidhapariNAmArhaM dravyaM manaH | tasya lakShaNaM pramANaM cha vAjasaneyinaH samAmananti \- \ldq{}kAmaH sa~Nkalpo vichikitsA shraddhAshraddhA dhR^itiradhR^itirhrirdhIrbhIrityetatsarvaM mana eva\rdq{} (bR^ihadAraNyake upa0 \.1\.5\.3) ityetallakShaNam | yAH kAmAdivR^ittayaH krameNotpadyamAnAshchAkShuShapratyakShaghaTAdivatsAkShipratyakSheNAtispaShTaM bhAsante, tadupAdAnaM mana ityarthaH | \ldq{}anyatramanA abhUvaM nAdarshamanyatramanA abhUvaM nAshrauSham\rdq{} (bR^iha. upa0 \.1\.5\.3) iti \ldq{}manasA hyeSha pashyati manasA shR^iNoti\rdq{} (bR^iha. upa0 \.1\.5\.3) ityetatpramANam | chakShuHsannikR^iShTaH sphItAlokamadhyavartI ghaTaH shrotrasannikR^iShTa uchchaiH paThito vedashcha yasyAnavadhAne sati na pratIyate, sati tu pratIyate, avadhAne tu pratIyate, tAdR^ishaM sarvaviShayopalabdhisAdhAraNakaraNamanvaya\-vyatirekAbhyAM pratIyata ityarthaH | \ldq{}tasmAdapi pR^iShThata upaspR^iShTo manasA vijAnAti\rdq{} (bR^i. upa0 \.1\.5\.3) ityetadudAharaNam | yasmAchcha lakShaNapramANAbhyAM siddhaM manastasmAttadevamudAharaNIyam. pR^iShThabhAgepya.anyenopaspR^iShTo devadatto visheSheNa jAnAti hastasparsho.ayama~Ngulisparsho.ayamiti | na hi tatra chakShuH prasarati, tvagindriyaM tu mArdavakAThinyamAtragrahaNa upakShINam | tasmAnmana eva visheShaj~nAnakAraNaM parishiShyate | tachcha mananAnmana iti chetanAchchittamiti chAbhidhIyate | tachcha chittaM sattvarajastamoguNAtmakaM prakAshapravR^ittimohAnAM sattvAdikAryANAM tatra darshanAt | prakAshAdInAM cha guNakAryatvaM guNAtItalakShaNe.avagamyate\- \ldq{}prakAshaM cha pravR^ittiM cha mohameva cha pANDava\rdq{} (bhagavadgItAyAM 14\.22) ityabhidhAnAt | sA~NkhyashAstre.api \- \ldq{}prakAshapravR^ittimohA niyamArthAH\rdq{} ityuktam | prakAsho nAma nAtra sitabhAsvararUpaM kiM tu j~nAnam | \ldq{}sattvAtsa~njAyate j~nAnaM rajaso lobha eva cha | pramAdamohau tamaso bhavato.aj~nAnameva cha\rdq{} || \- (bhagavadgItAyAM 14\.17) || ityuktatvAt | j~nAnavatsukhamapi sattvakAryam | tadapyuktam\- \ldq{}sattvaM sukhe sa~njayati rajaH karmaNi bhArata | j~nAnamAvR^itya tu tamaH pramAde sa~njayatyuta\rdq{} || \- (bhagavadgItAyAM 14\.9) iti || samudratara~NgavannirantaraM pariNamamAneShu guNeShu kadAchitkashchidudbhavati | itarAvabhibhUyete | taduktam\- \ldq{}rajastamashchAbhibhUya sattvaM bhavati bhArata | rajaH sattvaM tamashchaiva tamaH sattvaM rajastathA\rdq{} || \- (tatraiva 14\.10) iti || \ldq{}bAdhyabAdhakatAM yAnti kallolA iva sAgare\rdq{} | \- (viShNupurANe 5\.1\.20) iti cha || tatra tamasa udbhave satyAsurasampadudeti | rajasa udbhave sati lokAdivAsanAstisro bhavanti | sattvasyodbhave sati daivI sampadupajAyate | etadevAbhipretyoktam\- \ldq{}sarvadvAreShu dehe.asmin prakAsha upajAyate | j~nAnaM yadA tadA vidyAdvivR^iddhaM sattvamityuta\rdq{} || \- (bhagavadgItAyAM 14\.11) iti || yadyapyantaHkaraNaM triguNAtmakaM bhAsate, tathApi sattvamevAsya mukhyamupAdAnakAraNam | rajastamasI tUpaShTambhake | upAdAnasahakAribhUtA avayavA upaShTambhakAH. ata eva j~nAnino yogAbhyAsena rajastamasorapanItayoH sattvameva svarUpaM parishiShyate | etadevAbhipretyoktam\- \ldq{}j~nasya chittamachittaM syAjj~nachittaM sattvamuchyate\rdq{} iti | tachcha sattvaM chA~nchalyaheturajoguNashUnyatvAdekAgram | bhrAntikalpitAnAtmasvarUpasthUlapadArthAkArahetu\-tamoguNashUnyatvAtsUkShmam | tata Atmadarshanayogyam | ata eva shrutiH\- \ldq{}dR^ishyate tvagryayA bud.hdhyA sUkShmayA sUkShmadarshibhiH\rdq{} | \- (kaTha0 upa0 1\.3\.12) iti || na khalu vAyunA dodhUyamAnena pradIpena maNimuktAdilakShaNAni nirdhArayituM shakyante | nApi sthUlena khanitreNa sUchyeva sUkShmapaTasyUtiH sambhavati | tadetadIdR^ishaM sattvamevAyogiShu tamoguNagarbhitena rajoguNenopaspR^iShTaM bahuvidhadvaitasa~Nkalpena chetayamAnaM chittaM bhavati | tachchittaM tamoguNAdhikye satyAsurIM sampadamupachinvatpInaM bhavati | tathAha vasiShThaH\- \ldq{}anAtmanyAtmabhAvena dehabhAvanayA tathA | putradAraiH kuTumbaishcha cheto gachChati pInatAm || aha~NkAravikAreNa mamatAmalalIlayA | idaM mametibhAvena cheto gachChati pInatAm || AdhivyAdhivilAsena samAshvAsena saMsR^itau | heyAdeyavibhAgena cheto gachChati pInatAm || snehena dhanalobhena lAbhena maNiyoShitAm | ApAtaramaNIyena cheto gachChati pInatAm || durAshAkShIrapAnena bhogAnilabalena cha | AsthAdAnena chAreNa chittAhiryAti pInatAm\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 24\.17\-21) iti || AsthA nAma prapa~nche satyatvabuddhiH, tasyA AdAnama~NgIkAraH, sa eva chAro gamanAgamanakriyA teneti | tadevaM vinAshanIyayorvAsanAmanasoH svarUpaM nirUpitam | atha vAsanAkShayamanonAshau krameNa nirUpyete | tatra vAsanAkShayaprakAramAha vasiShThaH\- \ldq{}bandho hi vAsanAbandho mokShaH syAdvAsanAkShayaH | vAsanAstvaM parityajya mokShArthitvamapi tyaja || mAnasIrvAsanAH pUrvaM tyaktvA viShayavAsanAH | maitryAdibhAvanAnAmnIrgR^ihANAmalavAsanAH || tA apyantaH parityajya tAbhirvyavaharannapi | antaH shAntatamasneho bhava chinmAtravAsanaH || tAmapyantaH parityajya manobuddhisamanvitAm | sheShe sthirasamAsIno yena tyajasi tattyaja\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 18\.20\-23) iti || atra mAnasavAsanAshabdena pUrvoktAstisro lokashAstradehavAsanA vivakShitAH | viShayavAsanAshabdena dambhadarpAdyAsurasampadvivakShitA | mR^idutIvratve tadvivakShAbhedakAraNe | yadvA shabdasparsharUparasagandhA viShayAH, teShAM kAmyamAnatvadashAjanyaH saMskAro mAnasavAsanA | bhujyamAnatvadashAjanyaH saMskAro viShayavAsanA | asminpakShe pUrvoktAnAM chatasR^iNAmanayorevAntarbhAvaH, antarbAhyavyatirekeNa vAsanAntarAsambhavAt | nanu vAsanAyAH parityAgaH kathaM ghaTate ? na hi tAsAM mUrtirasti sammArjanIsamUhitadhUlitR^iNavaddhastenoddhR^itya bahistyakShyAmaH | maivam; upavAsajAgaraNavattadupapatteH | svabhAvaprAptayorbhujikriyAnidrayoramUrtatve.api tatparityAgarUpe upavAsajAgaraNe sarvairapyanuShThIyete; tadvadatrApyastu | \ldq{}adya sthitvA nirAhAraM\rdq{} \*\* ityAdimantreNa sa~NkalpaM kR^itvA sAvadhAnatvenAvasthAnaM tatra tyAga iti chet, \*\* adya sthitvA nirAhAraH sarvabhogavivarjitaH | shvo bhakShye puNDarIkAkSha sharaNaM me bhavAchyuta || \-padmapurANe uttarakhaNDe (6) 61\.23|| atrApi na taddaNDanivAritam, preShamantreNa sa~NkalpyApramattatvenAvasthAtuM shakyatvAt | vaidikamantrAnadhikAriNAM tu bhAShayA sa~Nkalpo.astu | yadi tatra shAkasUpaudanAdisannidhityAgastarhyatrApi srakchandanavanitAsannidhiparityAgo.astu | atha tatra bubhukShAnidrAlasyAdivismArakaiH purANashravaNadevapUjA\-nR^ityagItavAditrAdibhishchittamupalAlyeta, tarhyatrApi maitryAdibhistadupalAlayet | maitryAdayashcha pata~njalinA sUtritAH\- \ldq{}maitrIkaruNAmuditopekShANAM sukhaduHkhapuNyApuNyaviShayANAM bhAvanAtashchittaprasAdanaM\rdq{} (1\.33) iti | chittaM hi rAgadveShapuNyapApaiH kaluShIkriyate | rAgadveShau cha pata~njaliH sUtrayAmAsa \- \ldq{}sukhAnushayI rAgaH\rdq{} (2\.7) ; \ldq{}duHkhAnushayI dveShaH\rdq{} (2\.8) iti | svenAnubhUyamAnaM sukhamanushete kashchiddhIvR^ittivisheShaH \ldq{}sukhajAtIyaM me sarvaM bhUyAt\rdq{} iti | tachcha dR^iShTAdR^iShTasAmagyrabhAvAnna sampAdayituM shakyam | ataH sa rAgashchittaM kaluShIkaroti | yadA sukhaShvayaM maitrIM bhAvayet \ldq{}sarve.apyete sukhino madIyAH\rdq{} iti , tadA tatsukhaM svakIyameva sampannamiti bhAvayatastatra rAgo nivartate, yathA svasya rAjyAbhAve.api putrAdirAjyameva svakIyaM rAjyaM tadvat | nivR^itte cha rAge varShAsvatItAsu sharatsaridiva chittaM prasIdati | tathA duHkhamanushete kashchitpratyayaH \ldq{}IdR^ishaM sarvaM duHkhaM sarvadA me mA bhUt\rdq{} iti | tachcha rogashatruvyAghrAdiShu satsu na nivArayituM shakyam | na cha sarve duHkhahetavo hantuM shakyante | tataH sa dveShaH sadA hR^idayaM dahati | yadA svasyeva pareShAM sarveShAM pratikUlaM duHkhaM mA bhUdityanena prakAreNa karuNAM duHkhiShu prANiShu bhAvayet tadA vairyAdidveShanivR^ittau chittaM prasIdati | ata eva smaryate \- \ldq{}prANA yathAtmano.abhIShTA bhUtAnAmapi te tathA | Atmaupamyena bhUtAnAM dayAM kurvanti sAdhavaH\rdq{} || \- (mahAbhArate 13\.116\.21\-22\*\*) || (\*\*Atmaupamyena gantavyaM buddhimadmirmahAtmabhiH) tatprakAraM cha mahAnto darshayanti\- \ldq{}sarve.atra sukhinaH santu sarve santu nirAmayAH | sarve bhadrANi pashyantu mA kashchidduHkhamApnuyAt\rdq{} || iti | tathA hi prANinaH svabhAvata eva puNya nAnutiShThanti, pApaM tvanutiShThanti | tadAhuH\- \ldq{}puNyasya phalamichChanti puNyaM nechChanti mAnavAH | na pApaphalamichChanti pApaM kurvanti yatnataH\rdq{} || iti | te cha puNyapApe pashchAttApaM janayataH | sa cha tApaH shrutyAnUdyate\- \ldq{}kimahaM sAdhu nAkaravam, kimahaM pApamakaravam\rdq{} (tai0 upa0 2\.9) iti | yadyasau puNyapuruSheShu muditAM bhAvayet tadA tadvAsanayA svayamevApramattaH puNyeShu pravarteta | tathA pApiShUpekShAM bhAvayan svayamapi pApAnnivarteta | ataH pashchAttApasyAbhAvena chittaM prasIdati | sukhiShu maitrIM bhAvayato na kevalaM rAganivR^ittiH kiM tvasUyerShyAdayo.api nivartante | guNeShu doShAviShkaraNamasUyA, paraguNAnAmasahanamIrShyA | yadA maitrIvashAtparakIyaM sukhaM svakIyameva sampadyate, tadA kathamasUyAdikaMsambhavet ? evaM doShAntaranivR^ittirapi yathAyogamunneyA | duHkhiShu karuNAM bhAvayataH shatrudhAdikaro dveSho yadA nivartate, tadA duHkhitvapratiyogikasvasukhitvaprayukto darpo.api nivartate | sa cha darpa Asurasampadyaha~NkAra prastAve pUrvaM nirUpitaH \- \ldq{}Ishvaro.ahamahaM bhogI siddho.ahaM balavAnsukhI\rdq{} | \ldq{}ADhyo.abhijanavAnasmi ko.anyostisadR^isho mayA\rdq{} | \- (bhagavadgItAyAM 16\.14, 15) ityAdi || nanu puNyAtmasu muditAM bhAvayataH puNyapravR^ittiH phalatvenoktA, sA cha yogino na yuktA, malinAyAM shAstravAsanAyAM puNyamantarbhAvya pUrvamudAhR^itatvAt | maivam, punarjanmakAraNasya kAmyeShTApUtadistatra malinatvenodAharaNAt | iha tu yogAbhyAsajanyamashuklAkR^iShNatvena janmAnApAdakaM puNyaM vivakShitam | ashuklAkR^iShNatvaM pata~njaliH sUtrayAmAsa\- \ldq{}karmAshuklakR^iShNaM yoginastrividhamitareShAM\rdq{} (4\.7) iti | kAmyaM karma vihitatvAchChuklam, niShiddhaM kR^iShNam, mishraM shuklakR^iShNam | tadetattrayamitareShAmayoginAM sampadyate | tachcha trividhaM janma prayachChati | tadAhurvishvarUpAchAryAH\- \ldq{}shubhaiH prApnoti devatvaM niShiddhairnArakIM gatim | ubhAbhyAM puNyapApAbhyAM mAnuShyaM labhate.avashaH\rdq{} | \- (naiShkarmyasiddhau 1\.41) iti || nanu yogasyAniShiddhatvAdakR^iShNatve.api vihitatvAchChuklatvamiti chet, maivam, akAmyatvAbhiprAyeNAshuklatvAbhidhAnAt | ato.ashuklakR^iShNe puNye pravR^ittiryogino.apekShitA | nanu yogino.apyanena nyAyena yathochitaM puNyAtmasu muditAM bhAvayitvA puNyeShveva pravarteranniti chet, pravartantAM nAma, ye maitryAdibhishchittaM prasAdayanti teShAmeva yogitvAt | maitryAdichatuShTayamupalakShaNam. tena \ldq{}abhayaM sattvasaMshuddhiH\rdq{} (bhagavadgItAyAM 16\.1) ityAdidaivasampat \ldq{}amAnitvamadambhitvam\rdq{} (tatraiva 13\.7) ityAdi j~nAnasAdhanAni jIvanmuktasthitapraj~nAdivachanoktA dharmAshchopalakShyate, sarveShAmeteShAM shubhavAsanA\-rUpatvena malinavAsanAnivartakatvAt | nanu santyanantAH shubhavAsanAH, na chaikena tAH sarvA abhyasituM shakyante; nirarthakashcha tadabhyAsaprayAsa iti chet, na; tannivartyAnAmanantAnAM malinavAsanAnAmekasya manasyasambhavAt | na hyAyurvedoktAni sarvANyauShadhAnyekena sevituM shakyante | nApi tannivartyAH sarve rogA ekasya dehe sambhavanti | evaM tarhi svachittaM prathamataH parIkShya tatra yadA yAvatyo malinavAsanAstadA tAvatIrvirodhinIH shubhavAsanA abhyasyet | yathA putramitrakalatrAdibhiH pIDyamAnastato viraktastannivartakaM pArivrAjyaM gR^ihNAti, tathA vidyAmadadhanamadakulAchAramadAdimalinavAsanAbhiH pIDyamAnastadvirodhinaM vivekamabhyasyet | sa cha viveko janakena darshitaH\- \ldq{}adya ye mahatAM mUrdhni te dinairnipatantyadhaH | hanta chitta mahattAyAH kaiShA vishvastatA tava\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 19\.39) || \ldq{}kva dhanAni mahIpAnAM brahmaNaH kva jaganti vA | prAktanAni prayAtAni keyaM vishvastatA tava || 150|| koTayo brahmaNAM yAtA gatAH svargaparamparAH | prayAtAH pAMsuvadbhUpAH kA dhR^itirmama jIvite\rdq{} | \- (tatraiva 19\.41, 42) || \ldq{}yeShAM nimeShaNonmeShau jagataH pralayodayau | tAdR^ishAH puruShA naShTA mAdR^ishAM gaNanaiva kA\rdq{} || \- (tatraiva 19\.49) iti || nanvayamapi vivekastattvaj~nAnodayAtprAchInaH nityAnityavastuvivekAdisAdhanavyatirekeNa brahmaj~nAnA\-sambhavAt, iha tUtpannabrahmasAkShAtkArasya jIvanmuktaye vAsanAkShayAdisAdhanaM vaktumupakrAntaM ataH kimidamakANDe tANDavamiti chet | nAyaM doShaH | sAdhanachatuShTayasampannasya pashchAdbrahmaj~nAnamityeSha sarvapuruShasAdhAraNaH prauDho rAjamArgaH | janakasya tu purvapuNyapu~njaparipAkeNAkAshaphalapAtavadakasmAtsiddhagItAshravaNamAtreNa tattvaj~nAnamutpannam. tatashcha chittavishrAntaye viveko.ayaM kriyate iti kANDa vedamuchitaM tANDavam | nanvevamapyasya vivekasya j~nAnasamanantarabhAvitvena malinavAsanAnuvR^ityabhAvAchChuddhavAsanAbhyAso nApekShita iti chet, na, janakasya tadanuvR^ittyabhAve.api yAj~navalkyabhagIrathAdestadanuvR^ittidarshanAt | asti hi yAj~navalkyasya tatprativAdinAmuShastakaholAdInAM cha bhUyAnvidyAmadaH, taiH sarvairapi vijigIShukathAyAM pravR^ittatvAt | nanu teShAM vidyAntaramevAsti na tu brahmavidyeti chet, na, kathAgatayoH prashnottarayorbrahmaviShayatvAt | nanu brahmaviShayatve.api teShAmApAtato j~nAnameva na tu samyagvedanamiti chet, na, tathA satyasmAkamapi tadIyavAkyairutpannAyA brahmavidyAyA asamyaktvaprasa~NgAt | nanu samyaktve.api parokShaj~nAnameveti chet, na, \ldq{}yatsAkShAdaparokShAdbrahma\rdq{} (bR^i0 upa0 3\.4\.1) iti mukhyAparokShaviShayatayaiva visheShataH prashnopalambhAt | nanvAtmaj~nAnino vidyAmada AchAryairnAbhyupagamyate; tathA chopadeshasAhasyAmabhihitaM \ldq{}brahmavittvaM tathA muktvA sa Atmaj~no na chetaraH\rdq{} | (12\.13) iti | naiShkarmyasiddhAvapi\- \ldq{}na chAdhyAtmAbhimAno.api viduSho.astyAsuratvataH | viduSho.apyAsurashchetsyAnniShphalaM brahmadarshanam\rdq{} || (1\.75) iti | iti chet, nAyaM doShaH | jIvanmuktiparyantasya tattvaj~nAnasya tatra vivakShitatvAt | na khalu vayamapi jIvanmuktAnAM vidyAmadamabhyupagachChAmaH | nanu vijigIShorAtmabodha eva nAsti, \ldq{}rAgo li~Ngamabodhasya chittavyAyAmabhUmiShu | kutaH shAdvalatA tasya yasyAgniH koTare taroH || \- (naiShkarmya siddhau 4\.67) || ityAchAryairabhyupagamAditi chet, na | \ldq{}rAgAdayaH santu kAmaM na tadbhAvo.aparAdhyati\rdq{} | \- (bR^ihadAraNyopaniShadbhAShyavArttike 1\.4\.1539) || \ldq{}utkhAtadaMShTraroragavadavidyA kiM kariShyati\rdq{} || \- (tatraiva 1\.4\.1746) || ityatra taireva rAgAdyabhyupagamAt | na chAtra parasparavyAhatiH, sthitapraj~ne j~nAnimAtre cha vachanadvayasya vyavasthApanopayuktatvAt | nanu j~nAnino rAgAdyabhyupagame dharmAdharmadvAreNa janmAntaraprasa~Nga iti chet, maivam, adagdhabIjavadavidyApUrvakakAmAdereva mukhyarAgAditvena punarjanmahetutvAt | j~nAninastu dagdhabIjavadAbhAsamAtrA eva rAgAdayaH | etadevAbhipretyoktaM \- \ldq{}utpadyamAnA rAgAdyA vivekaj~nAnavahninA | tadA tadaiva dahyante kutasteShAM prarohaNam\rdq{} || \- (varAhopaniShadi 3\.24\.25) iti || tarhi sthitapraj~nasyApi te santviti chet, na, tatkAle mukhyavadevAbhAsamAnAnAM bAdhakatvAt; rajjusarpo.api mukhyasarpavadeva tadAnIM bhIShayannupalabhyate, tadvat | tarhyAbhAsatvAnusandhAnAnuvR^ittau na ko.api bAdha iti chet, chiraM jIvatu bhavAn | iyamevAsmadabhimatA jIvanmuktiH | yAj~navalkyastu vijigIShudashAyAM paM na hIdR^ishaH, chittavishrAntaye vidvatsa.nnyAsasya tena kariShyamANatvAt | na kevalamasya vijigIShA kintu dhanatR^iShNApi mahatI jAtA, yato, bahUnAM brahmavidAM purataH sthApitaM sAla~NkAraM gosahasramapahR^itya svayamevedamAha \- \ldq{}namo vayaM brahmiShThAya kurmo gokAmA eva vayaM smaH\rdq{} (bR^i0 upa0 3\.1\.2) iti | itarAn brahmavido.avaj~nAtumiyaM kAchidvachobha~NgIti chet | ayamapi tarhyaparo doShaH | itare cha brahmavidaH svakIyaM dhanamanenApahR^itamitimatvA chukrudhaH | ayaM cha krodhaparavashaH shAkalyaM shApena mArayAmAsa | na chAsya brahmaghno mokShAbhAvaH sha~NkanIyaH | yataH kauShItakinaH samAmananti \- \ldq{}nAsya kena cha karmaNA loko mIyate na mAtR^ivadhena na pitR^ivadhena na steyena na bhrUNahatyayA\rdq{} (3\.1) iti | sheSho.api svakR^itAyAmAryApa~nchAshItyAmidagAha\- \ldq{}hayamedhashatasahasrANyatha kurute brahmaghAtalakShANi | paramArthavitra puNyairna cha pApaiH spR^ishyate vimalaH\rdq{} || \- (paramArthasAre 77) iti || tasmAtkiM bahunA, brahmavidAM yAj~navalkyAdInAmastyeva malinavAsanAnuvR^ittiH, bhagIrathastu tattvaM viditvApi rAjyaM pAlayanmalinavAsanAbhishchittavishrAntyabhAve sati sarvaM parityajya pashchAdvishrAntavAniti vasiShThenopAkhyAyate | ataH svakIyaM vartamAnaM malinavAsanAdoShaM parakIyadoShavatsamyagutprekShya tatpratIkAramabhyasyet | anenaivAbhiprAyeNa smaryate\- \ldq{}yathA sunipuNaH samyakparadoShekShaNe rataH | tathA chennipuNaH sveShu ko na muchyeta bandhanAt\rdq{} || \- (varAhopaniShadi 3\.25) iti || nanvAdau tAvadvidyAmadasya kaH pratIkAra iti chet, kiM svaniShThasya paraviShayasya madasya, kiMvA svaviShayasya paraniShThasya ? Adye bha~Ngo.avashyaM kvachidbhaviShyatIti nirantaraM bhAvayet | tadyathA shvetaketurvidyayA mattaH pravAhaNasya rAj~naH sabhAM gatvA tena pa~nchAgnividyAyAM pR^iShTAyAM svayamajAnAno niruttaro rAj~nA bahudhA bhartsitaH pituH samIpamAgatya svanirvedamudAjahAra | pitA tu nirmadastameva rAjAnamanusR^itya tAM vidyAM lebhe | dR^iptabAlAkishchAjAtashatruNA rAj~nA bhartsito darpaM santyajya rAjAnamupasasAda. uShastakaholAdayashcha madena kathAM kR^itvA parAjitAH | yadA svaviShayaH paraniShTho madaH pravarteta tadA mattaH sa paro mAM nindatu, avamanyatAM vA sarvathApi na me hAniriti bhAvayet | tathA hi \- \ldq{}AtmAnaM yadi nindanti nindanti svayameva hi | sharIraM yadi nindanti sahAyAste matA mama || nindAvamAnAvatyantaM bhUShaNaM yasya yoginaH | vikShepaH kathaM tasya vAchATaiH kriyatAmiha\rdq{} | iti | naiShkarmyasiddhau\- \ldq{}varchaske samparityakte doShatashchAvadhArite | yadi doShaM vadet tasmai kiM tatrochchariturbhavet\rdq{} || (2\.16) | \ldq{}tadvatsthUle tathA sUkShme dehe tyakte vivekataH | yadi doShaM vadet tAbhyAM kiM tatra viduSho bhavet\rdq{} || (2\.17) || \ldq{}shokaharShabhayakrodhalobhamohaspR^ihAdayaH | aha~NkArasya dR^ishyante janma mR^ityushcha nAtmanaH\rdq{} || \- (bhAgavate 11\.28\.16) iti || nindAyA bhUShaNatvaM cha j~nAnA~Nkushe darshitam\- \ldq{}mannindayA yadi janaH paritoShameti nanvaprayatnasulabho.ayamanugraho me | shreyorthino hi puruShAH paratuShTiheto\- duHkhArjitAnyapi dhanAni parityajanti || satatasulabhadainye niHsukhe jIvaloke yadi mama parivAdAt prItimApnoti kashchit | parivadatu yatheShTaM matsamakShaM tiro vA jagati hi bahuduHkhe durlabhaH prItiyogaH\rdq{} || iti | avamAnasya bhUShaNatvaM smaryate\- \ldq{}tathA chareta vai yogI satAM dharmamadUShayan | janA yathAvamanyeran gachCheyurnaiva sa~Ngatim\rdq{} || \- (nAradapari. upa0 \.5\.30) iti || yAj~navalkyoShastAdInAM yau svaniShThaparaniShThau vidyAmadau tayoryathA vivekena pratIkArastathA dhanAbhilAShakrodhayorapyavagantavyaH | \ldq{}arthAnAmarjane kleshastathaiva paripAlane | nAshe duHkhaM vyaye duHkhaM dhigarthAnkleshakAriNaH\rdq{} || iti dhanaviShaye vivekaH || (arthAnAmarjane duHkhamarjitAnAM cha rakShaNe | nAshe duHkhaM vyaye duHkhaM dhigarthaM duHkhabhAjanam || \- mahAbhArata) krodho.api dvividhaH \- svaniShThaH paraviShayaH, paraniShThaH svaviShayashcheti | tatra svaniShThaM paraviShayaM pratyevamuktam\- \ldq{}apakAriNi kopashchet kopaH kope kathaM na te | dharmArthakAmamokShANAM prasahya paripanthini\rdq{} || \- (yAj~navalkyopaniShadi 20) || \ldq{}phalArthino dharmayashorthanAshanaH sa chedapArthaH, svasharIratApanaH | na cheha nAmutra hitAya yaH satAM manAMsi kopaH samupAshrayet katham\rdq{} || iti | svaviShayaM paraniShThaM pratyevamIritaM \- \ldq{}na me.aparAdhaH kimakAraNe nR^iNAM madabhyasUyetyapi naiva chintayet | na yatkR^itA prAgbhavabandhaniShkR^iti\- stato.aparAdhaH paramo.anuchintyatAm\rdq{} || \ldq{}namo.astu kopadevAya svAshrayajvAline bhR^isham | kopyasya mama vairAgyadAyine doShabodhine\rdq{} || iti | \- (yAj~navalkyopaniShadi 21) || dhanAbhilAShakrodhavadyoShitputrAbhilAShAvapi vivekena nivartanIyau | tatra yoShidviveko vasiShThena darshitaH\- \ldq{}mAMsapA~nchAlikAyAstu yantralole.a~Ngapa~njare | snAyvasthigranthishAlinyAH striyAH kimiva shobhanam || \- (laghuyogavAsiShThe 2\.90) || \ldq{}tva~NmAMsaraktavAShpAmbu pR^ithakkR^itvA vilochane | samAlokaya ramye chet kiM mudhA parimuhyasi || 2\.91|| \ldq{}merushR^i~NgataTollAsiga~NgAjalarayopamA | dR^iShTA yasminstane muktAhArasyollAsashAlitA || 2\.92|| shmashAneShu diganteShu sa eva lalanAstanaH | shvabhirAsvAdyate kAle laghupiNDa ivAndhasaH || 2\.93|| \ldq{}keshakajjaladhAriNyo duHsparshA lochanapriyAH | duShkR^itAgnishikhA nAryo dahanti tR^iNavannarAn || 2\.94|| \ldq{}jvalatAmatidUre.api sarasA api nIrasAH | striyo hi narakAgnInAmindhanaM chAru dAruNam || 2\.95|| \ldq{}kAmanAmnA kirAtena vikIrNA mugdhachetasAm | nAryo naraviha~NgAnAma~NgabandhanavAgurAH || 2\.96|| \ldq{}janmapalvalamatsyAnAM chittakardamachAriNAm | puMsAM durvAsanArajjau nArI baDishapiNDikA || 2\.97|| \ldq{}sarveShAM doSharatnAnAM susamudgikayAnayA | duHkhashR^i~NkhalayA nityamalamastu mama striyA || 2\.98|| \ldq{}ito mAMsamito raktamito.asthInIti vAsaraiH | brahmankatipayaireva yAti strI visharArutAm || 2\.99|| \ldq{}yasya strI tasya bhogechChA niHstrIkasya kva bhogabhUH | striyaM tvaktvA jagattyaktaM jagattyaktvA sukhI bhavet\rdq{} || (2\.100) putraviveko brahmAnande darshitaH\- \ldq{}alabhyamAnastanayaH pitarau kleshayechchiram | labdho.api garbhapAtena prasavena cha bAdhate || \- (pa~nchadashyAM 12\.65) || \ldq{}jAtasya graharogAdiH kumArasya cha mUrkhatA | upanIte tvavidyatvamanudvAhashcha paNDite || 12\.66|| \ldq{}punashcha paradArAdirdAridrayaM cha kuTumbinaH | pitrorduHkhasya nAstyanto dhanI chendriyate tadA\rdq{} || 12\.67|| \- (pa~nchadashyAM 12\.65 \-67) iti || yathA vidyAdhanakrodhayoShitputraviShayANAM malinavAsanAnAM vivekena pratIkArastathAnyAsAmapi vAsanAnAM yathAyogaM shAstraiH svayuktyA cha doShaM vivichya pratIkAraM kuryAt | kR^ite cha pratIkAre jIvanmuktilakShaNaM paramaM padaM labhyate | tadAha vasiShThaH \- \ldq{}vAsanAnAM parityAge yadi yatnaM karoShyalam | tatte shithilatAM yAnti sarvAdhivyAdhayaH kShaNAt | \- (yogavAsiShThe rAmAyaNe upashamaprakaraNe 92\.9) || \ldq{}pauruSheNa prayatnena balAtsantyajya vAsanAH | sthitiM badhnAsi chettarhi padamAsAdayasyalam\rdq{} || \- (tatraiva 92\.3 \-4) iti || nanvatra pauruShaH prayatno nAma pUrvokto viShayadoShavivekaH | sa cha punaH punaH kriyamANo.api prabalendriyavyavahAreNAbhibhUyate | taduktaM bhagavatA \-\- \ldq{}yatato hyapi kaunteya puruShasya vipashchitaH | indriyANi pramAthIni haranti prasabhaM manaH || \- (bhagavadgItAyAM 2\.60) || \ldq{}indriyANAM hi charatAM yanmano.anuvidhIyate | tadasya harati praj~nAM vAyurnAvamivAmbhasi\rdq{} || \- (tatraiva 2\.67) iti || evaM tarhyatpannavivekarakShArthamindriyANi niroddhavyAni | tadapi tatraivottarashlokAbhyAM darshitam\- \ldq{}tAni sarvANi saMyamya yukta AsIta matparaH | vashe hi yasyendriyANi tasya praj~nA pratiShThitA | \- (tatraiva 2\.61) || \ldq{}tasmAdyasya mahAbAho nigR^ihItAni sarvashaH | indriyANIndriyArthebhyastasya praj~nA pratiShThitA | \rdq{} \- (tatraiva 2\.68) iti || smR^ityantare.api \- \ldq{}na pANipAdachapalo na netrachapalo yatiH | na cha vAkchapalashchaivamiti shiShTasya lakShaNam\rdq{} || iti | etadevAnyatra sa~NgrahavivaraNAbhyAM spaShTIkR^itam\- \ldq{}ajihvaH ShaNDakaH pa~Ngurandho badhira eva cha | mugdhashcha muchyate bhikShuH ShaDbhiretairna saMshayaH || \- (nAradaparivrAjakopaniShadi 3\.62) || (\*\* na pANipAdachapalo na netrachapalo bhavet | na chA~Ngachapalo vipra (na cha vAga~Ngachapala) iti shiShTasya gocharaH || (vasiShThasmR^ityAM 6\.39) || na pANipAdachapalo na netrachapalo muniH | na cha vAga~Ngachapala iti shiShTasya gocharaH || (mahAbhArate 14\.45\.18) na pANipAdachapalo na netrachapalo.anR^ijuH | na cha vAga~Ngachapalo na chAshiShTasya gocharaH || (skandapurANe mAheshvarakhaNDe 41\.139\-40) \ldq{}imiShTamidaM neti yo.ashnannapi na sajjate | hitaM satyaM mitaM vakti tamajihvaM prachakShate\rdq{} || 3\.63|| \ldq{}adya jAtAM yathA nArIM tathA ShoDashavArShikIm | shatavarShAM cha yo dR^iShTvA nirvikAraH sa ShaNDakaH\rdq{} || 3\.64|| \ldq{}bhikShArthamaTanaM yasya viNmUtrakaraNAya cha | yojanAnna paraM yAti sarvathA pa~Ngureva saH\rdq{} || 3\.65|| \ldq{}tiShThato vrajato vApi yasya chakShurna dUragam | chaturyugAM bhuvaM tyaktvA parivrAT so.andha uchyate\rdq{} || 3\.66|| \ldq{}hitaM mitaM manoramyaM vachaH shokApahaM cha yat | shrutvA yo na shR^iNotIva badhiraH sa prakIrtitaH\rdq{} || 3\.67|| \ldq{}sannidhau viShayANAM cha samartho.avikalendriyaH | suptavadvartate nityaM bhikShurmugdhaH sa uchyate\rdq{} || 3\.68|| \ldq{}na nindAM na stutiM kuryAnna ka~nchinmarmaNi spR^ishet | nAtivAdI bhavet tadvatsarvatraiva samo bhavet\rdq{} || \ldq{}na sambhAShetstriyaM kA~nchitpUrvadR^iShTAM na cha smaret | kathAM cha varjayet tasyA na pashyellikhitAmapi\rdq{} || \- (nAradapari0 upa0 4\.3) || yathA kashchid vratI naktaikabhuktopavAsamaunAdivrataM sa~Nkalpya sAvadhAno bhraMshamakR^itvA samyakpAlayati, tathaivAjihvatvAdivrate sthitaH sAvadhAno vivekaM pAlayet | tadevaM vivekendriyanirodhAbhyAM dIrghakAlanairantaryasatkArasevitAbhyAM maitryAdibhAvanAsu pratiShThitAsvAsurasampadrUpA malinavAsanAH kShIyante | tato niHshvAsochChvAsavannimeShonmeShavachcha puruShaprayatnamantareNa pravartamAnAbhirmaitryAdivAsanAbhirloke vyavaharannapi tadIyasAkalyavaikalyAnusandhAnaM chitte parityajya nidrAtandrAmanorAjyAdirUpAH samastacheShTAH prayatnena shAntAH kR^itvA chinmAtravAsanAmabhyasyet | svatastAvadidaM jagachchijjaDobhayAtmakaM bhAsate; yadyapi shabdasparshAdijaDavastubhAsanAyaivendriyANi sR^iShTAni \ldq{}parA~nchi khAni vyatR^iNat svayambhUH\rdq{} (kaTha. upa0 \.2\.1\.1) iti shruteH, tathApi chaitanyasyopAdAnatayA varjayitumashakyatvAchchaitanyapUrvakameva jaDaM jagadbhAsate; \ldq{}tameva bhAntamanu bhAti sarvaM tasya bhAsA sarvamidaM vibhAti\rdq{} (kaTha. upa0 \.2\.2\.15) iti shruteH; tathA sati pashchAdbhAsamAnasya jaDasya prathamato bhAsamAnameva chaitanyaM vAstavaM rUpamiti nishchitya jaDamupekShya chinmAtraM chitte vAsayet | etachcha balishukrayoH prashnottarAbhyAM vispaShTamavagamyate\- \ldq{}kimihAstIha kimmAtramidaM kimmayameva cha | kastvaM ko.ahaM ka ete vA lokA iti vadAshu me\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 21\.50) || \ldq{}chidihAstIha chinmAtramidaM chinmayameva cha | chittvaM chidahamete cha lokAshchiditi sa~NgrahaH\rdq{} || \- (tatraiva 21\.52) iti || yathA suvarNakAmaH kaTakaM krINannapi valayAkArasya guNadoShAvupekShya gurutvavarNayoreva manaH praNidhitsati, tathA chinmAtre manaH praNidhAtavyam | yAvatA kAlena jaDaM sarvathaivopekShya chinmAtra manasaH pravR^ittirniHshvAsAdivatsvAbhAvikI sampadyate, tAvantaM kAlaM chinmAtra vAsanAyAM prayateta | nanvAdAveva chinmAtravAsanAstu, tayaiva malinavAsanAnivR^itteH; kimanenAntargaDunA maitryAdyabhyAseneti chet, na, chidvAsanAyA apratiShThitatvaprasa~NgAt | yathA kuTTimadArDhyavyatirekena kriyamANamapi stambhakuDyAtmakaM gR^ihaM na pratitiShThati, yathA vA virechanena prabaladoShamaniHsArya sevitamapyauShadhaM nArogyakaraM tadvat | nanu \ldq{}tAmapyatha parityajet\rdq{} (yogavAsiShThe sthiti \.57\.20) iti chinmAtravAsanAyApi parityAgo.avagamyate; tadapyayuktaM chinmAtraM parityajyAnyasya kasyachidupAdeyasyAbhAvAt | nAyaM doShaH. dvividhA chinmAtravAsanA \- manobuddhisamanvitA tadrahitA cheti | karaNaM manaH, kartR^itvopAdhirbuddhiH | tathA cha satyapramatto.ahamekAgreNa manasA chinmAtraM bhAvayiShyAmItyetAdR^ishena kartR^ikaraNAnusandhAnena samanvitA prAthamikI yA chinmAtravAsanA dhyAnashabdAbhidheyA tAM parityajet | yA tvabhyAsapATavena kartR^itvAdyanusandhAnavyavadhAnarahitA samAdhishabdAbhidheyA tAmupAdadIta | dhyAnasamAdhyostu lakShaNaM pata~njaliH sUtrayAmAsa\- \ldq{}tatra pratyayaikatAnatA dhyAnam\rdq{} (3\.2) | \ldq{}tadevArthamAtranirbhAsaM svarUpashUnyamiva samAdhiH\rdq{} (3\.3) iti | tAdR^ishe samAdhau dIrghakAlanairantaryasatkAraiH sevite sthairyaM labdhvA pashchAtkartR^ikaraNAnusandhAnaparityAgArtho yaH prayatnastamapi parityajet | maivam | katakarajonyAyena svaparanivartakatvAt | yathA kaluShite jale prakShiptaM katakaraja itararajasA saha svAtmAnamapi nivartayati tathA tyAgArthaH prayatnaH kartR^ikaraNAnusandhAnaM nivartayansvAtmAnamapi nivartayiShyati | nivR^itte cha tasminmalinavAsanAvachChuddhavAsanAnAmapi kShINatvAnnirvAsanaM mano.avatiShThate | etadevAbhipretya vasiShTha Aha\- \ldq{}tasmAdvAsanayA baddhaM muktaM nirvAsanaM manaH | rAma nirvAsanIbhAvamAharAshu vivekataH | \- (laghuyogavAsiShThe 16\.45) || \ldq{}samyagAlochanAtsatyAdvAsanA pravilIyate | vAsanAvilaye chetaH shAmyatyasnehadIpavat || \ldq{} \- (tatraiva 16\.46) iti || \ldq{}yo jAgarti suShuptistho yasya jAgranna vidyate | yasya nirvAsano bodhaH sa jIvanmukta uchyate || \- (tatraiva 5\.92) iti cha || \ldq{}suShuptavatprashamitabhAvavR^ittinA sthitaM sadA jAgrati yasya chetasA | kalAnvito vidhuriva yaH sadA budhai\- rniShevyate mukta itIha sa smR^itaH || \- (tatraiva 20\.36) iti cha || \ldq{}hR^idayAt samparityajya sarvameva mahAmatiH | yastiShThati gatavyagraH sa muktaH parameshvaraH || \- (tatraiva 18\.26) || \ldq{}samAdhimatha karmANi mA karotu karotu vA | hR^idayenAstasarvAsho mukta evottamAshayaH || \- (tatraiva 18\.27) || \ldq{}naiShkamryeNa na tasyArthastasyArtho.asti na karmabhiH | na samAdhAnajapyAbhyAM yasya nirvAsanaM manaH || \- (tatraiva 18\.28) || \ldq{}vichAritamalaM shAstraM chiramudgrAhitaM mithaH | santyaktavAsanAnmaunAdR^ite nAstyuttamaM padam\rdq{} || \- (tatraiva 18\.29) iti cha || na cha nirvAsanamanaskasya jIvanaheturvyavahAro lupyeteti sha~NkanIyam | kiM chakShurAdivyavahArasya lopaH kiM vA mAnasavyavahArasya ? tatrAdyamuddAlako nirAchaShTe\- \ldq{}vAsanAhInamapyetachchakShurAdIndriyaM svataH | pravartate bahiH svArthe vAsanA nAtra kAraNam || \- (yogavAsiShThe 5\.52\.59; laghuyogavAsiShThe 24\.70) iti || dvitIyaM vasiShTho nirAchaShTe \- \ldq{}ayatnopanateShvakShi digdravyeShu yathA punaH | nIrAgameva patati tadvatkAryeShu dhIradhIH\rdq{} || \- (yogavAsiShThe 4\.23\.44; laghuyogavAsiShThe 15\.13) iti || tAdR^ishyA dhiyA prArabdhabhogaM sa evopapAdayati \- \ldq{}parij~nAyopabhukto hi bhogo bhavati tuShTaye | vij~nAya sevitashchoro maitrImeti na choratAm || asha~NkitopasamprAptA grAmayAtrA yathAdhvagaiH | prekShyate tadvadeva j~nairbhogashrIravalokyate\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 15\.14, 15) iti || bhogakAle.api savAsanebhyo nirvAsanAnAM visheShamAha \- \ldq{}nApadi glAnimAyAnti hemapadmaM yathA nishi | nehante prakR^itAdanyadramante shiShTavartmani || \- (tatraiva 18\.42) || \ldq{}nityamApUrNatAmantarakShubdhAmindusundarIm | Apadyapi na mu~nchanti shashinaH shItatAmiva || \- (tatraiva 1\.43) || \ldq{}abdhivadghR^itamaryAdA bhavanti vitatAshayAH | niyatiM na vimu~nchanti mahAnto bhAskarA iva\rdq{} || (tatraiva 1\.45) iti | janakasyApi samAdhivyutthisyedR^ishamevAcharaNaM paThyate\- \ldq{}tUShNImatha chiraM sthitvA janako janajIvitam | vyutthitashchintayAmAsa manasA shamashAlinA || 60|| kimupAdeyamastIha yatnAtsaMsAdhayAmi kim | svataH sthitasya shuddhasya chitaH kA me.asti kalpanA || 69|| nAbhivA~nChAmyasamprAptaM samprAptaM na tyajAmyaham | svastha Atmani tiShThAmi yanmamAsti tadastu me || 62|| iti sa~nchintya janako yathAprAptakriyAmasau | asaktaH kartumuttasthau dinaM dinapatiryathA || 63|| bhaviShyannAnusandhatte nAtItaM chintayatyasau | vartamAnanimeShaM tu hasannevAnuvartate\rdq{} || 64|| \- (tatraiva 19\.60 \-64) iti || tadevaM yathoktena vAsanAkShayeNa yathoktA jIvanmuktirbhaviShyatIti susthitam || iti shrImadvidyAraNyapraNIte jIvanmuktiviveke vAsanAkShayanirUpaNaM nAma dvitIyaM prakaraNam || 2|| \section{3\. manonAshanirUpaNaM nAma tR^itIyaM prakaraNam} atha jIvanmuktisAdhanaM manonAshaM nirUpayAmaH | yadyapyasheShavAsanAkShaye sati arthAnmano nashyatyeva, tathApi svAtantryeNa manonAshe samyagabhyaste sati vAsanAkShayo rakShito bhavati | na chAjihvatvaShaNDakatvAdyabhyAsenaiva tadrakShA siddheti vAchyam, naShTe manasyajihvatvAdInAmarthasiddhatvenAbhyAsaprayAsAbhAvAt | nanu manonAshAbhyAsaprayAsastatrApyastIti chet | astu nAma, tasyAvashyikatvAt | antareNa manonAshamabhyastA apyajihvatvAdayo na sthirA bhavanti | ata eva manaso nAshanIyatvaM janaka Aha\- \ldq{}sahasrA~NkurashAkhAtmaphalapallavashAlinaH | asya saMsAravR^ikShasya mano mUlamiti sthitam || \- (laghuyogavAsiShThe 19\.53) iti || \ldq{}sa~Nkalpameva tanmanye sa~Nkalpopashamena tat | shoShayAmi yathA shoShameti saMsArapAdapaH || \- (tatraiva 19\.54) || \ldq{}prabuddho.asmi prabuddho.asmi dR^iShTashchoro mayAtmanaH | manonAmeha hanmyenaM manasAsmi chiraM hataH\rdq{} || \- (tatraiva 19\.55) iti || vasiShTho.apyAha\- \ldq{}asya saMsAravR^ikShasya sarvopadravadAyinaH | upAya eka evAsti manasaH svasya nigrahaH || \- (tatraiva 17\.1) || \ldq{}manaso.abhyudayo nAsho manonAsho mahodayaH | j~namano nAshamabhyeti mano.aj~nasya hi shR^i~NkhalA || \- (tatraiva 17\.5) || \ldq{}tAvannishIthavetAlA valganti hR^idi vAsanAH | ekatattvadR^iDhAbhyAsAdyAvanna vijitaM manaH || \- (tatraiva 15\.23) || \ldq{}prakShINachittadarpasya nigR^ihItendriyadviShaH | padminya iva hemante kShIyante bhogavAsanAH || \- (tatraiva 15\.22) || \ldq{}hastaM hastena sampIDyadantairdantAn vichUrNya cha | a~NgAnya~NgaiH samAkramya jayedAdau svakaM manaH || \- (tatraiva 15\.18) || \ldq{}etAvati dharaNitale subhagAste sAdhuchetasaH puruShAH | puruShakathAsu cha gaNyA na jitA ye chetasA svena || \- (tatraiva 15\.19) || \ldq{}hR^idayabile kR^itakuNDala ulbaNakalanAviSho manobhujagaH | yasyopashAntimagamachchandravaduditaM tamavyayaM vande || \- (tatraiva 15\.20) || \ldq{}chittaM nAbhiH kilAsyedaM mAyAchakrasya sarvataH | sthIyate chettadAkramya tanna ki~nchitprabAdhate\rdq{} || \- (tatraiva 23\.92) iti || gauDapAdAchAryairapyuktam\- \ldq{}manaso nigrahAyattamabhayaM sarvayoginAm | duHkhakShayaH prabodhashchApyakShayA shAntireva cha\rdq{} || \- (mANDUkakArikAyAM 3\.40) iti || yattvarjunenoktam\- \ldq{}cha~nchalaM hi manaH kR^iShNa pramAthi balavaddR^iDham | tasyAhaM nigrahaM manye vAyoriva suduShkaram\rdq{} || \- (bhagavadgItAyAM 6\.34) iti || tadvachanaM haThayogaviShayam | ata eva vAlmIkirAha\- \ldq{}upavishyopavishyaikachittakena muhurmuhuH | na shakyate mano jetuM vinA yuktimaninditAm || \- (laghuyogavAsiShThe 28\.126) || \ldq{}a~Nkushena vinA matto yathA duShTamata~NgajaH | vijetuM shakyate naiva tathA yuktyA vinA manaH\rdq{} || \- (tatraiva 28\.127) || \ldq{}manovilaya hetUnAM yuktInAM samyagIraNam | vasiShThena kR^itaM tAvat tanniShThasya vashe manaH || \ldq{}haThato yuktitashchApi dvividho nigraho mataH | nigraho dhIkriyAkShANAM haTho golakanigrahAt || kadAchijjAyate kashchinmanastena vilIyate | \ldq{}adhyAtmavidyAdhigamaH sAdhusa~Ngama eva cha || vAsanAsamparityAgaH prANaspandanirodhanam || etAstu yuktayaH puShTAH santi chittajaye kila || \- (laghuyogavAsiShThe 28\.128, 129) || \ldq{}satIShu yuktiShvetAsu haThAnniyamayanti ye | chetaste dIpamutsR^ijya vinighnanti tamo.a~njanaiH || \- (tatraiva 28\.130) || \ldq{}vimU.DhAH kartumudyuktA ye haThAchchetaso jayam | nibadhnanti nAgendramunmattaM bisatantubhiH\rdq{} || \- (tatraiva 28\.131) || nigraho dvividhaH, haThanigrahaH kramanigrahashcheti | tatra chakShuHshrotrAdij~nAnendriyANi vAkpANyAdikarmendriyANi cha tattadgolakoparodhamAtreNa haThAnnigR^ihyante; taddR^iShTAntena mano.api tathA nigrahIShyAmIti mUDhasya bhrAntirbhavati | na tu tannigrahItuM shakyate, tadgolakasya hR^idayakamalasya niroddhumashakyatvAt | ataH kramanigraha eva yogyaH | kramanigrahe chAdhyAtmavidyAprAptyAdaya evopAyAH | sA cha vidyA dR^ishyamithyAtvaM dR^igvastunaH svaprakAshatvaM cha bodhayati | tathA cha satyetanmanaH svagochareShu dR^ishyeShu prayojanAbhAvaM prayojanavati dR^igvastunyagocharatvaM cha buddhvA nirindhanAgnivatsvayamevopashAmyati | tathA cha shrUyate\- \ldq{}yathA nirindhano vahniH svayonAvupashAmyati | tathA vR^ittikShayAchchittaM svayonAvupashAmyati\rdq{} || \- (maitrAyaNi upa0 \.4\.1 ; pa~nchadashyAM 11\.111)|| yonirAtmA | yastu bodhitamapi tattvaM na samyagbudhyate, yashcha vismarati, tayorubhayoH sAdhusa~Ngama evopAyaH | sAdhavo hi punaH punarbodhayanti smArayanti cha | yastu vidyAmadAdidurvAsanayA pIDyamAno na sAdhUnanuvartitumutsahate, tasya pUrvoktavivekena vAsanAparityAga upAyaH | vAsanAnAM prAbalyena tyaktumashakyatve prANaspandanirodhanamupAyaH | prANaspandavAsanayoshchittaprerakattvAttayornirodhe chittashAntirupapadyate | prerakatvaM cha vasiShTha Aha\- \ldq{}dve bIje chittavR^ikShasya vR^ittivratatidhAriNaH | ekaM prANaparispando dvitIyaM dR^iDhavAsanA || \- (laghuyogavAsiShThe 28\.38) || \ldq{}satI sarvagatA saMvitprANaspandena bodhyate | saMvedanAdanantAni tato duHkhAni chetasaH\rdq{} | \- (laghuyogavAsiShThe 28\.40\-41) || yathA bhasmachChannamagniM lohakArA dR^itibhyAM dhamanti, tatra cha dR^ityutpannena vAyunA so.agnirjvalati, tathA chittopAdAnena kAShThasthAnIyenAj~nAnenAvR^itA saMvitprANaspandena chittavR^ittirUpeNa prajvalati | tasmAchchittavR^ittinAmakAt saMvijjvAlArUpAt saMvedanAd duHkhAnyutpadyante | seyaM prANaspandena preritA chittotpattiH | anyAM cha sa evAha \- \ldq{}bhAvasaMvitprakaTitAmanubhUtAM cha rAghava | chittasyotpattimaparAM vAsanAjanitAM shR^iNu || \- (yogavAsiShThe 5\.91\.28) || \ldq{}dR^iDhAbhyastapadArthaikabhAvanAdaticha~nchalam | chittaM sa~njAyate janmajarAmaraNakAraNam\rdq{} || iti | \- (yogavAsiShThe 5\.91\.35) || na kevalaM prANavAsanayoshchittaprerakatvam, kiM tu parasparaprerakatvamapyasti | tadAha vasiShThaH \- \ldq{}vAsanAvashataH prANaspandastena cha vAsanA | jAyate chittavR^ikShasya tena bIjA~NkurakramaH\rdq{} || iti | \- (laghuyogavAsiShThe 28\.65) || ata evAnyataranAshenobhayanAshamapyAha\- \ldq{}dve bIje chittavR^ikShasya prANaspandanavAsane | ekasmiMshcha tayoH kShINe kShipraM dve api nashyataH\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 28\.64) iti || tayornAshopAyaM nAshaphalaM chAha\- \ldq{}prANAyAmadR^iDhAbhyAsairyuktyA cha gurudattayA | AsanAshanayogena prANaspando nirudhyate || \- (laghuyogavAsiShThe 28\.122) || \ldq{}asa~NgavyavahAritvAdbhavabhAvanavarjanAt | sharIranAshadarshitvAdvAsanA na pravartate\rdq{} || \- (annapUrNopaniShadi 4\.88; laghuyogavAsiShThe 28\.123) || \ldq{}vAsanAsamparityAgAchchittaM gachChatyachittatAm | prANaspandanirodhAchcha yathechChasi tathA kuru || \- (annapUrNopaniShadi 4\.86; laghuyogavAsiShThe 28\.121) || \ldq{}etAvanmAtrakaM manye rUpaM chittasya rAghava | yadbhAvanaM vastuno.antarvastutvena rasena cha || \- (laghuyogavAsiShThe 28\.57) || \ldq{}yadA na bhAvyate ki~nchiddheyopAdeyarUpi yat | sthIyate sakalaM tyaktvA tadA chittaM na jAyate || \- (tatraiva 28\.54) || \ldq{}avAsanatvAtsatataM yadA na manute manaH | amanastA tadodeti paramopashamapradA\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 28\.55) iti || amanastAnudaye shAntyabhAvamAha\- \ldq{}chittayakShadR^iDhAkrAntaM na mitrANi na bAndhavAH | shaknuvanti paritrAtuM guravo na cha mAnavAH\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 30\.18) iti || AsanAshanayogeneti yaduktaM tatrAsanasya lakShaNamupAyaM phalaM cha tribhiH sUtraiH pata~njaliH sUtrayAmAsa\-\ldq{}sthirasukhamAsanaM\rdq{} (2\.46) ; \ldq{}prayatnashaithilyAnantasamApattibhyAM\rdq{} (2\.47) ; \ldq{}tato dvandvAnabhidhAtaH\rdq{} (2\.48) iti | padmakasvastikAdinA yAdR^ishena dehasthApanarUpeNa yasya puruShasyAvayavavyathAnutpattilakShaNaM sukhaM svadehachalanarAhityalakShaNaM sthairyaM cha sampadyate, tasya tadeva sukhamAsanam | tasya cha prayatnashaithilyaM laukika upAyaH | gamanagR^ihakR^ityatIrthayAtrAsnAnahomAdiviShayo yaH prayatno mAnasa utsAhastasya shaithilyaM kartavyam | anyathA sa utsAho balAddehamutthApya yatra kvApi prerayati | alaukikopAyashcha \ldq{}phaNAsahasreNa dharaNIM dhArayitvA sthairyeNAvatiShThate yo.ayamanantaH sa evAhamasmi\rdq{} iti dhyAnaM chittasyAnantasamApattiH | tayA yathoktAsanasampAdakamadR^iShTaM niShpadyate | siddhe chAsane shItoShNasukhaduHkhamAnAvamAnAdidvandvairyathApUrvaM nAbhihanyate | tathAvidhasya chAsanasya yogyo deshaH shrUyate\- viviktadeshe cha sukhAsanasthaH shuchiH samagrIvashiraH sharIraH || \- (kaivalyopaniShadi 4) iti, same shuchau sharkaravahnivAlukA\- vivarjite shabdajalAshayAdibhiH | manonukUle na tu chakShupIDane guhAnivAtAshrayaNe prayojayet || \- (shvetAshvataropaniShadi 2\.10) iti cha || so.ayamAsanayogaH | ashanayogastu mitAhAratvam, \ldq{}atyAhAramanAhAraM nityaM yogI vivarjayet\rdq{} | \- (amR^itabindUpaniShadi 27) iti shruteH || bhagavatApyuktam\-\- \ldq{}nAtyashnatastu yogo.asti na chaikAntamanashnataH | na chAtisvapnashIlasya jAgrato naiva chArjuna || yuktAhAravihArasya yuktacheShTasya karmasu | yuktasvapnAvabodhasya yogo bhavati duHkhahA\rdq{} | \- (bhagavadgItAyAM 6\.16, 17) iti || jitAsanasya prANAyAmena manovinAshaH shvetAshvatarairAmnAyate\-\- \ldq{}trirunnataM sthApya samaM sharIraM hR^idIndriyANi manasA sanniveshya | brahmoDupena pratareta vidvAn | srotAMsi sarvANi bhayAvahAni || prANAnprapIDyeha sa yuktacheShTaH kShINe prANe nAsikayochChvasIta | duShTAshvayuktamiva vAhamenaM vidvAnmano dhArayetApramattaH\rdq{} || \- (shvetAshvataropaniShadi 2\.8, 9) iti || yogI dvividhaH, vidyAmadAdyAsurasampadrahitastatsahitashcheti | tayorAdyasya brahmadhyAnena manasi niruddhe sati, tannAntarIyakatayA prANo nirudhyate | taM prati \ldq{}trirunnataM \-\rdq{} (shve0 upa0 2\.8) iti mantraH paThitaH | dvitIyasyAbhyAsena prANe niruddhe, tannAntarIyakatayA mano nirudhyate | taM prati \ldq{}prANAnprapIDya\-\rdq{} (shve0 upa0 2\.9) iti mantraH pravR^ittaH | prANapIDanaprakAro vakShyate | tena cha pIDanena yuktacheShTo bhavati | manashcheShTA vidyAmadAdayo nirudhyante | prANanirodhena chittadoShanirodhe dR^iShTAnto.anyatra shrUyate\- \ldq{}yathA parvatadhAtUnAM dahyante dhamanAnmalAH | tathendriyakR^itA doShA dahyante prANanigrahAt\rdq{} || \- (amR^itanAdopaniShadi 7) iti || atropapattirvasiShThena darshitA \- \ldq{}yaH prANapavanaspandashchittaspandaH sa eva hi | prANaspandakShaye yatnaH kartavyo dhImatochchakaiH\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 28\.125) iti || manovAkchakShurAdIndriyadevatAH svasvavyApAraM nirantaraM kariShyAma iti vrataM dhR^itvA shramarUpeNa mR^ityunA grastAH | sa cha mR^ityuH prANaM nApnot | tato nirantaramuchChvAsaniHshvAsau kurvannapyayaM prANo na shrAmyati | tadA vichArya devatAH prANarUpaM prAvishan | so.ayamartho vAjasaneyibhirAmnAyate\- \ldq{}ayaM vai naH shreShTha yaH sa~ncharaMshchAsa~ncharaMshcha na vyathate atho na riShyati hantAsyaiva sarve rUpamasAmeti | ta etasyaiva sarve rUpamabhavaMstasmAdeta etenAkhyAyante prANA iti\rdq{} (bR^i0 upa0 1\.5\.21) | ata indriyANAM prANarUpatvaM nAma prANAdhInacheShTAvattvam | tachchAntaryAmibrAhmaNe sUtrAtmaprastAve shrUyate\- \ldq{}vAyurvai gautama tatsUtraM vAyunA vai gautama sUtreNAyaM cha lokaH parashcha lokaH sarvANi cha bhUtAni sandR^ibdhAni bhavanti | tasmAdvai gautama puruShaM pretamAhurvyasraMsiShatAsyAnAnIti | vAyunA hi gautama sUtreNa sandR^ibdhAni bhavanti\rdq{} (bR^i0 u0 3\.7\.2) iti | ataH prANamanaHspandayoH sahabhAvitvAt prANanigrahe mano nigR^ihyate | nanu sahaspando na yuktaH, suShuptau cheShTamAne.api prANe manaso.acheShTamAnatvAt | na, vilInatvena tadAnIM manasaH sattvAbhAvAt | nanu kShINe prANe nAsikayochChvasIteti vyAhatam | na hi kShINaprANasya mR^itasya shvAsaM kvachitpashyAmaH | nApi shvasato jIvataH prANakShayo.asti | maivam | anulbaNatvasya kShayatvenAtra vivakShitatvAt | yathA khananachChedanAdiShu vyApriyamANasya parvatamArohataH shIghraM dhAvato vA shvAsavego yAvAnbhavati, na tAvAnsthitasyAsInasya nidritasya vA vidyate, tathA prANAyAmapATavopetasyetarasmAdalpaH shvAso bhavati | etadevAbhipretya shrUyate\- \ldq{}bhUtvA tatrAyataprANaH shanaireva samuchChvaset\rdq{} | \- (kShurikopaniShadi 5) iti || yathA duShTairashvairupeto ratho mArgaM tyaktvA yatra kvApi nIyate, sa cha sArathinA dR^iDhamashvaM rajjuShvAkR^iShya sukhamArge punardhAryate, tathendriyairvAsanAdibhiritastato nIyamAnaM chittaM prANarajjau dR^iDhaM dhR^itAyAM dhAryate | \ldq{}prANAnprapIDya\-\rdq{} (shve0 upa0 2\.9) iti yaduktaM tatra prANapIDanaprakAro.anyatra shrUyate\- \ldq{}savyAhR^itiM sapraNavAM gAyatrI shirasA saha | triH paThedAyataprANaH prANAyAmaH sa uchyate\rdq{} || 11|| \- (amR^itanAdopaniShadi 11) || prANAyAmAstrayaH proktA rechakapUrakakumbhakAH || 10|| utkShipya vAyumAkAshaM shUnyaM kR^itvA nirAtmakam | shUnyabhAvena yu~njIta rechakasyeti lakShaNam || 12|| \- (amR^itanAdopa0 10, 12) || \ldq{}vaktreNotpalanAlena toyamAkarShayennaraH | evaM vAyurgrahItavyaH pUrakasyeti lakShaNam\rdq{} || 13|| \- (amR^itanAdopa0 13) || nochChravasenniHshvasennaiva naiva gAtrANi chAlayet | evaM tAvanniyu~njIta kumbhakasyeti lakShaNam\rdq{} || 14|| \- (amR^itanAdopa0 14) iti || atra sharIrAntargataM vAyuM bahirniHsArayitumutkShipya shArIramAkAshaM shUnyaM nirAtmakaM vAyurahitaM kR^itvA svalpamapi vAyumapraveshya shUnyabhAvenaiva niyamayet | so.ayaM rechako bhavati | kumbhako dvividhaH, Antaro bAhyashcheti | tadubhayaM cha vasiShTha Aha\- \ldq{}apAne.astaM gate prANo yAvannAbhyudito hR^idi | tAvatsA kumbhakAvasthA yogibhiryAnubhUyate\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 29\.211) || \ldq{}bahirastaM gate prANe yAvannApAna udgataH | tAvatpUrNasamAvasthAM bahiHShThaM kumbhakaM viduH\rdq{} || \- (tatraiva 29\.216) || tatrochChvAsa AntarakumbhakavirodhI; niHshvAso bAhyakumbhakavirodhI; gAtrachAlanamubhayavirodhi, tasminsati niHshvAsochChvAsayoranyatarasyAvashyambhAvitvAt | pata~njalirapyAsanAntarabhAvinaM prANAyAmaM sUtrayAmAsa\- \ldq{}tasminsati niHshvAsochChvAsayorgativichChedaH prANAyAmaH\rdq{} (2\.49) iti | nanu kumbhake gatyabhAve.api rechakapUrakayoruchChvAsaniHshvAsagatI vidyete iti chet na, adhikamAtrAbhyAsena svabhAvasiddhAyAH samaprANagatervichChedAt | tamevAbhyAsaM sUtrayati\- \ldq{}bAhyAbhyantarastambhavR^ittirdeshakAlasa~NkhyAbhiH paridR^iShTo dIrghaH sUkShmaH\rdq{} (2\.50) iti | rechako bAhyavR^ittiH | pUraka AbhyantaravR^ittiH | kumbhakaH stambhavR^ittiH | tatraikaiko deshAdibhiH parIkShaNIyaH | tadyathA\-svabhAvasiddhe rechake hR^idayAnnirgatya nAsAgrasammukhe dvAdashA~Ngulaparyante shvAsaH samApyate; abhyAsena tu krameNa nAbherAdhArAdvA vAyurnirgachChati; chaturviMshatya~Ngulaparyante ShaTtriMshada~Ngulaparyante vA samAptiH | atra rechake prayatnAtishaye sati nAbhyAdipradeshakShobheNAntarnishchetuM shakyam; bahishcha sUkShmaM tUlaM dhR^itvA tachchAnena nishchetavyam | seyaM deshaparIkShA | rechakakAle praNavasyAvR^ittayo dasha viMshatistriMshadityAdibhiH kAlaparIkShA | asminmAse pratidinaM dasha rechakAH uttaramAse triMshadityAdibhiH sa~NkhyA parIkShA | yathoktadeshakAlavishiShTAH prANAyAmA ekasmindine dasha viMshatistriMshadityAdibhiH sa~NkhyAparIkShA | pUrake.apyevaM yojanIyam | yadyapi kumbhake deshavyAptivisheSho nAvagamyate, tathApi kAlasa~NkhyAvyAptiravagamyata eva | yathA ghanIbhUtastUlapiNDaH prasAryamANo dIrgho viralatayA sUkShmashcha bhavati, tathA prANo.api deshakAlasa~NkhyAdhikyenAbhyasyamAno dIrgho durlakShyatayA sUkShmashcha sambhavati | rechakAdibhyastribhyo.anyaM prakAraM sUtrayati\- \ldq{}bAhyAbhyantaraviShayAnapekShI chaturthaH\rdq{} (2\.51) iti | yathAshakti sarvaM vAyuM virechyAnantaraM kriyamANo bahiShkumbhakaH yathAshakti vAyumApUryAnantaraM kriyamANo.antaH kumbhakaH iti, rechakapUrakAvanAdR^itya kevalaH kumbhako.abhyasyamAnaH pUrvatrayApekShayA chaturtho bhavati | nidrAtandrAdiprabaladoShayuktAnAM rechakAditrayam; doSharahitAnAM chaturtha iti vivekaH | prANAyAmaphalaM sUtrayati\- \ldq{}tataH kShIyate prakAshAvaraNaM\rdq{} (2\.52) iti | prakAshasya sattvasyAvaraNaM tamo nidrAlasyAdihetuH, tasya kShayo bhavati | kShaye sati phalAntaraM sUtrayati\- \ldq{}dhAraNAsu cha yogyatA manasaH\rdq{} (2\.53) iti | AdhAranAbhichakrahR^idayabhrUmadhyabrahmarandhrAdideshavisheShe vikR^iShya chittasya sthApanaM dhAraNA, \ldq{}deshabandhashchittasya dhAraNA\rdq{} (3\.1) iti sUtraNAt | shrutishcha \- \ldq{}manaH sa~NkalpakaM dhyAtvA sa~NkShipyAtmani buddhimAn | dhArayitvA tathAtmAnaM dhAraNA parikIrtitA\rdq{} || \- (amR^itanAdopaniShadi 16) iti || prANAyAmena rajoguNakAryAchchA~nchalyAttamoguNakAryAdAlasyAdeshcha nivAritaM manastasyAM dhAraNAyAM yogyaM bhavati | \ldq{}prANAyAmadR^iDhAbhyAsairyuktyA cha gurudattayA\rdq{} | (laghuyogavAsiShThe 28\.122) ityatratyena yuktishabdena yogijanaprasiddhaM shirorUpameruchAlanam, jihvAgreNa ghaNTikAbhramaNam, nAbhichakre hR^idaye cha jyotirdhyAnam, vismR^itipradauShadhasevA chetyevamAdikaM gR^ihyate | tadevamadhyAtmavidyAsAdhusa~NgamavAsanAkShayaprANanirodhAshchittanAshopAyA darshitAH. atha tadupAyabhUtaM samAdhiM vakShyAmaH | pa~nchabhUmyupetasya chittasya bhUmitrayatyAgenAvashiShTaM bhUmidvayaM samAdhiH | bhUmayashcha yogabhAShyakR^itA darshitAH \- \ldq{}kShiptaM mUDhaM vikShiptamekAgraM niruddhamiti chittasya bhUmayaH\rdq{} (yogasUtrabhAShye 1\.1) iti | AsurasampallokashAstradehavAsanAsu vartamAnaM chittaM kShiptaM, nidrAtandrAdigrastaM mUDham, kAdAchitkadhyAnayuktaM kShiptAdvishiShTatayA vikShiptam | tatra kShiptamUDhayoH samAdhisha~Nkaiva nAsti | \ldq{}vikShipte tu chetasi vikShepopasarjanIbhUtaH samAdhiryogapakShe na vartate\rdq{} (tatraiva) || vikShepAntargatatayA dahanAntargatabIjavatsa sadya eva vinashyati | \ldq{}yastvekAgrechetasi sambhUtamarthaM dyotayati, kShiNoti cha kleshAn, karmabandhanAni shlathayati, nirodhamabhimukhIkaroti, sa sampraj~nAtayoga ityAkhyAyate\rdq{} | (tatraiva) || \ldq{}sarvavR^ittinirodhe tvasampraj~nAtasamAdhiH\rdq{} | (tatraiva) || tatra sampraj~nAtasamAdhibhUmimekAgratAM sUtrayati\- \ldq{}shAntoditau tulyapratyayau chittasyaikAgratApariNAmaH\rdq{} (3\.12) iti | shAnto.atItaH | udito vartamAnaH | pratyayashchittavR^ittiH | atItaH pratyayo yaM padArthaM gR^ihNAti tameva chedudito gR^ihNIyAttadA tAvubhau tulyau bhavataH | tAdR^ishashchittasya pariNAma ekAgratetyuchyate | ekAgratAbhivR^iddhilakShaNaM samAdhiM sUtrayati\- \ldq{}sarvArthataikAgratayoH kShayodayau chittasya samAdhipariNAmaH\rdq{} (3\.11) iti | rajoguNena chAlyamAnaM chittaM krameNa sarvAnpadArthAngR^ihNAti | tasya rajoguNasya nirodhAya kriyamANena yoginaH prayatnavisheSheNa dine dine sarvArthatA kShIyate, ekAgratA chodeti; tAdR^ishashchittasya pariNAmaH samAdhirityuchyate | tasya samAdheraShTasva~NgeShu yamaniyamAsanaprANAyAmapratyAhArAH pa~ncha bahira~NgAni | tatra yamAnsUtrayati\- \ldq{}ahiMsAsatyAsteyabrahmacharyAparigrahA yamAH\rdq{} (2\.30) iti | hiMsAdibhyo niShiddhadharmebhyo yoginaM yamayantIti yamAH | niyamAnsUtrayati\- \ldq{}shauchasantoShatapaHsvAdhyAyeshvarapraNidhAnAni niyamAH\rdq{} (2\.32) iti | janmahetoH kAmyadharmAnnivartya mokShahetau niShkAmadharme niyamayanti prerayantIti niyamAH | yamaniyamayoranuShThAnavailakShaNyaM smaryate\- \ldq{}yamAnkurvIta satataM na kuryAnniyamAnbudhaH | yamAnpatatyakurvANo niyamAnkevalAnbhajan\rdq{} || \- (manusaMhitAyAM 4\.204) || \ldq{}patati niyamavAnyameShvasakto na tu yamavAnniyamAlaso.avasIdet | iti yamaniyamau samIkShya bud.hdhyA yamabahuShvanusandhIta buddhim\rdq{} || iti | yamaniyamaphalAni sUtrayati\- (ahiMsApratiShThAyAM) \ldq{}tatsannidhau vairatyAgaH\rdq{} (yogasUtreShu 2\.35) || (satyapratiShThAyAM) \ldq{}kriyAphalAshrayatvam\rdq{} (yo0 sU0 \.2\.36) | (asteyapratiShThAyAM) \ldq{}sarvaratnopasthAnam\rdq{} | (yo0 sU0 \.2\.37) || (brahmacharyapratiShThAyAM) \ldq{}vIryalAbhaH\rdq{} | (yo0 sU0 \.2\.38) | (aparigrahasthairye) \ldq{}janmakathantAsambodhaH\rdq{} | (yo0 sU0 \.2\.39) || jananAdibhayAbhAvaH | \ldq{}shauchAtsvA~NgajugupsA parairasaMsargaH | \rdq{} (yo0 sU0 \.2\.40) || \ldq{}sattvashuddhisaumanasyaikAgyrendriyajayAtmadarshanayogyatvAni cha\rdq{} (yo0 sU0 \.2\.41) sambhavanti | \ldq{}santoShAdanuttamaH sukhalAbhaH\rdq{} (yo0 sU0\.2\.42) || \ldq{}kAyendriyasiddhirashuddhikShayAttapasaH\rdq{} (yo0 sU0 \.2\.43) || \ldq{}svAdhyAyAdiShTadevatAsamprayogaH\rdq{} | (yo0 sU0\.2\.44) | \ldq{}samAdhisiddhirIshvarapraNidhAnAt\rdq{} (yo0 sU0\.2\.45) iti | AsanaprANAyAmau vyAkhyAtau | pratyAhAraM sUtrayati \- \ldq{}svaviShayAsamprayoge chittasvarUpAnukAra ivendriyANAM pratyAhAraH\rdq{} (yo0 sU0\.2\.54) iti | shabdasparsharUparasagandhA viShayAH, tebhyo nivartitAH shrotrAdayashchittasvarUpamanukurvanta ivAtiShThate | shrutishcha bhavati \- \ldq{}shabdAdiviShayAnpa~ncha manashchaivAticha~nchalam | chintayedAtmano rashmIn pratyAhAraH sa uchyate\rdq{} || \- (amR^itanAdopaniShadi 5) || shabdAdayo viShayA yeShAM shrotrAdInAM te shrotrAdayaH pa~ncha; manaH ShaShThAnAmeteShAmanAtmarUpebhyaH shabdAdibhyo nivartanamAtmarashmitvena chintanam; pratyAhAraH sa ityartha | pratyAhAraphalaM sUtrayati\- \ldq{}tataH paramA vashyatendriyANAm\rdq{} (yo0 sU0\.2\.55) iti | dhAraNAdhyAnasamAdhInsUtraistribhiH sUtrayati\- \ldq{}deshabandhashchittasya dhAraNA\rdq{} (yo0 sU0\.3\.1) ; \ldq{}tatra pratyayaikatAnatA dhyAnam\rdq{} (yo0 sU0\.3\.2) ; \ldq{}tadevArthamAtranirbhAsaM svarUpashUnyamiva samAdhiH\rdq{} (yo0 sU0\.3\.3) iti | AdhArAdideshAH pUrvamuktAH | deshAntaraM shrUyate\- \ldq{}manaH sa~NkalpakaM dhyAtvA sa~NkShipyAtmani buddhimAn | dhArayitvA tathAtmAnaM dhAraNA parikIrtitA\rdq{} || \- (amR^itanAdopaniShadi 16) iti || \ldq{}yatsarvavastusa~NkalpakaM manaH, tadAtmAnameva sa~Nkalpayatu na tvanyat\rdq{} ityevaMvidhaH prayatna Atmani sa~NkShepaH | pratyayasyaikatAnatA tattvaikaviShayaH pravAhaH | sa cha dvividhaH vichChidya vichChidya jAyamAnaH, santatashcheti | tAvubhau krameNa dhyAnasamAdhI bhavataH | tadubhayaM sarvAnubhavayoginA darshitam\- \ldq{}chittaikAgryAdyato j~nAnamuktaM samupajAyate | tatsAdhanamato dhyAnaM yathAvadupadishyate\rdq{} || \- (muktikopaniShadi 2\.49) || \ldq{}vilApya vikR^itiM kR^itsnAM sambhavavyatyayakramAt | parishiShTaM cha sanmAtraM chidAnandaM vichintayet\rdq{} || iti | \- (muktikopaniShadi 2\.50) || \ldq{}brahmAkAramanovR^ittipravAho.aha~NkR^itiM vinA | sampraj~nAtasamAdhiH syAd.hdhyAnAbhyAsaprakarShajaH\rdq{} || \- (muktikopaniShadi 2\.53) iti cha || taM cha bhagavatpAdA udAjahruH \ldq{}dR^ishisvarUpaM gaganopamaM paraM sakR^idvibhAtaM tvamekamakSharam | alepakaM sarvagataM yadadvayaM tadeva chAhaM satataM vimukta om || \- (upadeshasAhasryAM 10\.1) || \ldq{}dR^ishistu shuddho.ahamavikriyAtmako na me.asti kashchidviShayaH svabhAvataH | purastirashchordhvamadhashcha sarvataH sampUrNabhUmA tvaja Atmani sthitaH || \- (tatraiva 10\.2) iti || \ldq{}ajo.amarashchaiva tathAjaro.amR^itaH svayamprabhaH sarvagato.ahamadvayaH | na kAraNaM kAryamatIva nirmalaH sadaikatR^iptashcha tato vimukta om\rdq{} || \- (tatraiva 10\.3) iti || nanu sampraj~nAtasamAdhira~NgI; sa kathaM dhyAnAnantarabhAvino.aShTamA~Ngasya samAdheH sthAna udAhriyate ? nAyaM doShaH, atyantabhedAbhAvAt | yathA vedamadhIyAno mANavakaH pade pade skhalanpunaH punaH samAdadhAti, adhItavedastu sAvadhAno na skhalati, adhyApako niravadhAnastandrAM kurvannapi na skhalati; tathA paripAkatAratamyena dhyAnasamAdhisampraj~nAtAnAmavAntarabhedo.avagantavyaH | dhAraNAditrayaM manoviShayatvAt sampraj~nAtasamAdherantara~Ngam. yamAdipa~nchakaM tu bahira~Ngam | tadetatsUtrayati\- \ldq{}trayamantara~NgaM pUrvebhyaH\rdq{} (yo0 sU0\.3\.7) iti | tataH kenApi puNyenAntara~Nge prathamaM labdhe bahira~NgalAbhAya nAtiprayAsaH kartavyaH | yadyapi pata~njalinA bhautikabhUtatanmAtrendriyAha~NkArAdiviShayAH sampraj~nAtasavikalpasamAdhayo bahudhA prapa~nchitAH, tathApi teShAmantardhAnAdisiddhihetutayA muktihetusamAdhivirodhitvAnnAsmAbhistatrAdaraH kriyate | tathA cha sUtritam\- \ldq{}te samAdhAvupasargA vyutthAne siddhayaH\rdq{} (yo0 sU0\.3\.38) iti, \ldq{}sthAnyupanimantraNe sa~NgasmayAkaraNaM punaraniShTaprasa~NgAt\rdq{} (yo0 sU0 \.3\.52) iti cha | sthAnino devAH | uddAlako devairAmantrito.apyavaj~nAya tAndevAnnirvikalpasamAdhimeva chakAretyupAkhyAyate | prashnottarAbhyAmapyevamevAvagamyate | shrIrAmaH \- \ldq{}jIvanmuktasharIrANAM kathamAtmavidAM vara | shakto neha dR^ishyanta AkAshagamanAdikAH || \- (laghuyogavAsiShThe 28\.1) || vasiShThaH \- \ldq{}anAtmavidamukto.api nabhoviharaNAdikam | dravyamantrakriyAkAlashaktyApnotyeva rAghava\rdq{} | (tatraiva 28\.2) || \ldq{}nAtmaj~nasyaiSha viShaya Atmaj~no hyAtmamAtradR^ik | AtmanAtmani santR^iptau nAvidyAmanudhAvati\rdq{} || \- (tatraiva 28\.3) || \ldq{}ye kechana jagadbhAvAstAnavidyAmayAnviduH | kathaM teShu kilAtmaj~nastyaktAvidyo nimajjati || \- (tatraiva 28\.5) || \ldq{}dravyamantrakriyAkAlashaktayaH sAdhu siddhidAH | paramAtmapadaprAptau nopakurvanti kAshchana || \- (tatraiva 28\.7) || \ldq{}sarvechChAjAlasaMshAntAvAtmalAbhodayo hi yaH | sa kathaM siddhivA~nChAyAM magnachittena labhyate || \- (tatraiva 28\.9) || \ldq{}na kechana jagadbhAvAstattvaj~naM ra~njayantyamI | nAgaraM nAgarIkAntaM kugrAmalalanA iva || iti | \- (la. vA \.18\.34) || \ldq{}api shItaruchAvarke sutIkShNe.apIndumaNDale | apyadhaH prasaratyagnau jIvanmukto na vismayI || \- (tatraiva 27\.66) || \ldq{}chidAtmana imA itthaM prasphurantIha shaktayaH | ityasyAshcharyajAleShu nAbhyudeti kutUhalam\rdq{} || \- (tatraiva 27\.67) || \ldq{}yastu vA bhAvitAtmApi siddhijAlAni vA~nChati | sa siddhisAdhakairdravyaistAni sAdhayati kramAt\rdq{} || iti cha | \- (tatraiva 28\.6; yogavAsiShThe 89\.23) || AtmaviShayastu sampraj~nAtasamAdhirvAsanAkShayasya nirodhasamAdheshcha hetuH | tasmAdatrAdaraH kR^itaH | atha pa~nchamabhUmirUpo nirodhasamAdhirnirUpyate | taM cha nirodhaM sUtrayati\- \ldq{}vyutthAnanirodhasaMskArayorabhibhavaprAdurbhAvau nirodhakShaNachittAnvayo nirodhapariNAmaH\rdq{} \- (yo0 sU0\.3\.9) iti || vyutthAnasaMskArAH samAdhivirodhinaH | te choddAlakasya samAdhAvudAhR^itAH\- \ldq{}kadAhaM tyaktamanane pade paramapAvane | chiraM vishrAntimeShyAmi merushR^i~Nga ivAmbudaH || \- (laghuyogavAsiShThe 24\.29) || \ldq{}iti chintAparavasho balAduddAlako dvijaH | punaH punastUpavishya dhyAnAbhyAsaM chakAra ha || \- (tatraiva 24\.35) || \ldq{}viShayairnIyamAne tu chitte markaTacha~nchale | na sa le samAdhAne pratiShThAM prItidAyinIm || \- (tatraiva 24\.36) || \ldq{}kadAchidbAhyasaMsparshaparityAgAdanantaram | tasyAgachChachchittakapirAntarasparshasa~nchayAn\rdq{} || \- (tatraiva 24\.37) || \ldq{}kadAchidAntarasparshAdbAhyaM viShayamAdade | tasyoDDIya mano yAti kadAchit trastapakShivat || \- (tatraiva 24\.38) || \ldq{}kadAchiduditArkAbhaM tejaH pashyati vistR^itam | kadAchitkevalaM vyoma kadAchinnibiDaM tamaH || \- (tatraiva 24\.39) || \ldq{}AgachChato yathAkAmaM pratibhAsAn punaH punaH | achChinanmanasA shUraH khaDgeneva raNe ripUn\rdq{} || \- (tatraiva 24\.109) || \ldq{}vikalpaughe samAlUne so.apashyaddhR^idayAmbare | tamashChannavivekArkaM lolakajjalamechakam || \- (tatraiva 24\.110) || tadapyutsAdayAmAsa samyagj~nAnavivasvatA | tamasyuparate svAnte tejaHpu~njaM dadarsha saH | tallulAva sthalAbjAnAM vanaM bAla iva dvipaH || \- (tatraiva 24\.111) || \ldq{}tejasyuparate tasya ghUrNamAnaM mano muneH | nishAbjavadagAnnidrAM tAmapyAshu lulAva saH || \- (tatraiva 24\.112) || \ldq{}nidrAvyapagame tasya vyomasaMvitsamudyayau | vyomasaMvidi naShTAyAM mUDhaM tasyAbhavanmanaH | mohamapyeSha manasastaM mamArja mahAshayaH | \- (tatraiva 24\.113) || tatastejastamonidrAmohAdiparivarjitAm | kAmapyavasthAmAsAdya vishashrAma manaH kShaNam\rdq{} || \- (tatraiva 24\.114) iti || ta ete vyutthAnasaMskArA nirodhahetunA yogiprayatnena pratidinaM pratikShaNaM chAbhibhUyante; tadvirodhinashcha nirodhasaMskArAH prAdurbhavanti | tathA sati nirodha ekaikasminkShaNe chittamanugachChati | so.ayamIdR^ishashchittasya nirodhapariNAmo bhavati | nanu \ldq{}pratikShaNapariNAmino hi bhAvA R^ite chitishakteH\rdq{} (sA~NkhyakaumudyAM (5) ) iti nyAyena chittasya sarvadA pariNAmapravAho vaktavyaH | bADham | tatra vyutthitachittasya vR^ittipravAhaH sphuTaH niruddhachittasya tu kathamityAsha~NkyottaraM sUtrayati \- \ldq{}tataH prashAntavAhitA saMskArAt\rdq{} (yo0 sU0 \.3\.10) iti | yathA samidAjyAhutiprakShepe vahniruttarottaravR^id.hdhyA prajvalati, samidAdikShaye prathamakShaNe ki~nchichChAmyati, uttarottarakShaNe shAntirvardhate | tathA niruddhachittasyottarottarAdhikaH prashamaH pravahati | tatra pUrvapUrvaprashamajanitaH saMskAra evottarottaraprashamasya kAraNam | tAmetAM prashAntavAhitAM bhagavAnvispaShTamudAjahAra \- \ldq{}yadA viniyataM chittamAtmanyevAvatiShThate | niHspR^ihaH sarvakAmebhyo yukta ityuchyate tadA || \- (bhagavadgItAyAM 6\.18) || \ldq{}yathA dIpo nivAtastho ne~Ngate sopamA smR^itA | yogino yatachittasya yu~njato yogamAtmanaH\rdq{} || \- (tatraiva 6\.19) || \ldq{}yatroparamate chittaM niruddhaM yogasevayA | yatra chaivAtmanAtmAnaM pashyannAtmani tuShyati || \- (tatraiva 6\.20) || \ldq{}sukhamAtyantikaM yattadbuddhigrAhyamatIndriyam | vetti yatra na chaivAyaM sthitashchalati tatvataH || \- (tatraiva 6\.21) || \ldq{}yaM labdhvA chAparaM lAbhaM manyate nAdhikaM tataH | yasminsthito na duHkhena guruNApi vichAlyate || \- (tatraiva 6\.22) || \ldq{}taM vidyAd duHkhasaMyogaviyogaM yogasa.nj~nitam || sa nishchayena yoktavyo yogo.anirviNNachetasA\rdq{} || \- (tatraiva 6\.23) iti || nirodhasamAdheH sAdhanaM sUtrayati \- \ldq{}virAmapratyayAbhyAsapUrvakaH saMskArasheSho.anyaH\rdq{} (yo0 sU0 \.1\.18) iti | virAmo vR^ittyuparamaH, tasya pratyayaH kAraNaM vR^ittyuparamArthaH puruShaprayatnaH, tasyAbhyAsaH paunaHpunyena sampAdanam, tatpUrvakastajjanyaH, anantarAtItasUtre sampraj~nAtasamAdheruktatvAt tadapekShayAnyo.asampraj~nAtaH samAdhi | tatra vR^ittirahitasya chittasvarUpasya durlakShyattvAt saMskArarUpeNa chittaM shiShyate | virAmapratyayajanyatvaM bhagavAnvispaShTamAha\- \ldq{}sa~NkalpaprabhavAnkAmAMstyaktvA sarvAnasheShataH | manasaivendriyagrAmaM viniyamya samantataH || \- (bhagavadgItAyAM 6\.24) || \ldq{}shanaiH shanairuparamedabud.hdhyA dhR^itigR^ihItayA | AtmasaMsthaM manaH kR^itvA na ki~nchidapi chintayet || \- (tatraiva 6\.25) || \ldq{}yato yato nishcharati manashcha~nchalamasthiram | tatastato niyamyaitadAtmanyeva vashaM nayet\rdq{} || \- (tatraiva 6\.26) iti || kAmyamAnAH srakchandanavanitAputramitragR^ihakShetrAdayo mokShashAstrakushalavivekijanaprasiddhairbahubhirdoShairupetA apyanAdyavidyAvashAt tAndoShAnAchChAdya teShu viShayeShu samyaktvaM manaH kalpayati | tasmAchcha sa~NkalpAdidaM me syAdityevaMrUpAH kAmAH prabhavanti | tathA cha smaryate\- \ldq{}sa~NkalpamUlaH kAmo vai yaj~nAH sa~NkalpasambhavAH | \rdq{} \- (manusaMhitAyAM 2\.3) || \ldq{}kAma jAnAmi te mUlaM sa~NkalpAt kila jAyase | na tvAM sa~NkalpayiShyAmi samUlastvaM vina~NkShyasi\rdq{} || \- (mahAbhArate shAntiparvaNi 171\.25) iti || tatra vivekena viShayadoSheShu sAkShAtkR^iteShu shunA vAnte pAyasa iva kAmAstyajyante | srakchandanAdiShviva brahmalokAdiShvaNimAdyaShTaishvaryeShu cha kAmAstyAjyA ityabhipretya sarvAnityuktam | mAsopavAsavratinA tasminmAse.anne tyakte.api kAmaH punaH punarudeti; tadvanmA bhUdityasheShata ityuktam | kAmatyAge manaHpUrvakapravR^ittyabhAve.api chakShurAdInAM rUpAdiShu yA svabhAvasiddhA pravR^ittiH sApi prayatnayuktena manasaiva niyantavyA | devatAdarshanAdiShvapyananusaraNAya samantata ityuktam | bhUmikAjayakrameNoparamasya vivakShitatvAchChanaiH shanairityuktam | tAshcha bhUmikAshchatasraH kaThavallIShu shrUyante \- \ldq{}yachChedvA~NmanasI prAj~nastadyachChejj~nAna Atmani | j~nAnamAtmani mahati niyachChettadyachChechChAnta Atmani\rdq{} || \- (kaTha. upa0 \.1\.3\.13) iti || vAgvyApAro dvividhaH \-laukiko vaidikashcha | jalpAdirUpo laukikaH, japAdirUpo vaidikaH | tatra laukikasya bahuvikShepakaratvAd vyutthAnakAle.api yogI taM parityajet | ata eva smaryate\- \ldq{}maunaM yogAsanaM yogastitikShaikAntashIlatA | niHspR^ihatvaM samatvaM cha saptaitAnyekadaNDinaH\rdq{} || \- (nArada pari. upa0 \.4\.25) iti || japAdikaM nirodhasamAdhau parityajet | seyaM vAgbhUmiH prathamA | tAM bhUmiM prayatnamAtreNa katipayairdinairmAsairvatsarairvA dR^iDhaM vijitya pashchAddvitIyAyAM manobhUmau prayateta; anyathA bahubhUmikAprAsAdavatprathamabhUmipAtenaivoparitanayogabhUmayaH sarvA vinashyeyuH | yadyapi chakShurAdayo niroddhavyAH, tathApi teShAM vAgbhUmau manobhUmau vAntarbhAvo draShTavyaH | nanu vAchaM manasi niyachChedityanupapannaM ; na hIndriyasyendriyAntare pravesho.asti | maivam | praveshasyAvivakShitatvAt | nAnAvikShepakAriNorvA~Nmanasayormadhye prathamato vAgvyApAraniyamanena manovyApAramAtraparisheSha iha vivakShitaH | gomahiShAshvAdInAmiva vA~Nniyame svAbhAvike sampanne tato j~nAnAtmani mano niyachChet | AtmA trividhaH, j~nAnAtmA mahAtmA shAntAtmA cheti | jAnAtyatra sthita Atmeti j~nAtR^itvopAdhiraha~NkAro.atra j~nAnashabdena vivakShitaH, karaNasya manaso niyamyatvena pR^ithagupAttatvAt | aha~NkAro dvividhaH \- visheSharUpaH sAmAnyarUpashcheti | \ldq{}ayamahametasya putra\rdq{} ityevaM vyaktamabhimanyamAno visheSharUpaH | \ldq{}asmi\rdq{} ityetAvanmAtramabhimanyamAnaH sAmAnyarUpaH sa cha sarvavyaktiShu vyAptatvAtmahAnityuchyate | tAbhyAmaha~NkArAbhyAM dvAbhyAmupahitau dvAvAtmAnau | nirupAdhikaH shAntAtmA | tadetatsarvamantarbahirbhAvena vartate | shAnta AtmA sarvAntarashchidekarasaH. tasminnAshritaM jaDashaktirUpamavyaktaM mUlaprakR^itiH | sA cha prathamaM sAmAnyAha~NkArarUpeNa mahattattvanAmnA vyaktIbhavati | tato bahirvisheShAha~NkArarUpeNa, tato bahirmanorUpeNa tato bahirvAgAdIndriyarUpeNa | tadetadabhipretyotta\-rottaramAntaratvaM vivinakti shrutiH\- \ldq{}indriyebhyaH parA hyarthA arthebhyashcha paraM manaH | manasastu parA buddhirbuddherAtmA mahAnparaH || mahataH paramavyaktamavyaktAt puruShaH paraH | puruShAnna paraM ki~nchitsA kAShThA sA parA gatiH\rdq{} || \- (kaTha. upa0 \.1\.3\.10, 11) iti || evaM satyatra nAnAvidhasa~NkalpavikalpasAdhanaM karaNarUpaM mano.aha~Nkartari niyachChet | manovyApArAnparityajyAha~NkAramAtraM sheShayet | na chaitadashakyamiti vAchyam, \ldq{}tasyAhaM nigrahaM manye vAyoriva suduShkaram\rdq{} || (bhagavadgItAyAM 6\.34) iti vadantamarjunaM prati bhagavatottarAbhidhAnAt\- \ldq{}asaMshayaM mahAbAho mano durnigrahaM chalam | abhyAsena tu kaunteya vairAgyeNa cha gR^ihyate || asaMyatAtmanA yogo duShprApa iti me matiH | vashyAtmanA tu yatatA shakyo.avAptumupAyataH\rdq{} || \- (bhagavadgItAyAM 6\.35, 36) iti || abhyAsavairAgye pata~njalisUtrodAharaNena vyAkhyAsyete | pUrvapUrvabhUmidADharyarahito.asaMyatAtmA | tatsahito vashyAtmA | upAyataH prAptiM gauDapAdAchAryAH sadR^iShTAntamAhuH\- \ldq{}utseka udadheryadvatkushAgreNaikabindunA | manaso nigrahastadvadbhavedaparikhedataH\rdq{} || \- (mANDUkyakArikAyAM 3\.41) iti || \ldq{}bahubhirna viroddhavyamekenApi balIyasA | sa parAbhavamApnoti samudra iva TiTTibhAt\rdq{} || atra sampradAyavida AkhyAyikAmAchakShate\- \ldq{}kasyachitkila pakShiNo.aNDAni tIrasthAnyudadhirutse\-kenApajahAra | taM cha samudraM shoShayAmIti pravR^ittaH sa cha pakShI svamukhAgreNaikaikaM jalabinduM bahiH prakShipati sma | tadA bahubhiH pakShibhirbandhuvargervAryamANo.apyanuparataH pratyuta tAnapi sahakAriNo vavre | tAMshcha patanotpatanAbhyAM bahudhA klishyataH sarvAnavalokya kR^ipAlurnArado garuDaM samIpe preShayAmAsa | tato garuDapakShavAtena shuShyansamudro bhItastAnyaNDAnyAnIya pakShiNe dadau\rdq{} | evamakhedena manonirodhe paramadharme pravartamAnaM yoginamIshvaro.anugR^ihNAti | akhedashcha madhye madhye tadanukUlavyApAramishraNena sampadyate, yathaudanaM bhu~njAnastattadgrAsAntare choShyalehyAdInAsvAdayati tadvat | idamevAbhipretya vasiShTha Aha\- \ldq{}chittasya bhogairdvau bhAgau shAstreNaikaM prapUrayet | gurushushrUShayA bhAgamavyutpannasya satkrame\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 21\.36) || \ldq{}ki~nchidvyutpattiyuktasya bhAgaM bhogaiH prapUrayet | gurushushrUShayA bhAga bhAgaM shAstrArthachintayA\rdq{} || \- (tatraiva 21\.37) || \ldq{}vyutpattimanuyAtasya pUrayechchetaso.anvaham | dvau bhAgau shAstravairAgyairdvau dhyAnagurupUjayA\rdq{} || \- (tatraiva 21\.38) iti || bhogashabdenAtra jIvanaheturbhikShATanAdivyApAro varNAshramochitavyApArashchochyate | ghaTikAmAtraM muhUrtaM vA yathAshakti yogamabhyasya tato muhUrtaM shAstrashravaNena paricharyayA vA gurUnanugamya muhUrtaM svadehamanusR^itya muhUrtaM yogashAstraM paryAlochya punarmuhUrtaM yogamabhyasyet | evaM yogaprAdhAnyena vyApArAntarANi melayaMstAni drAgabhyasya shayanakAle taddinagatAn yogamuhUrtAn gaNayet | tataH paredyurvA parapakShe vA paramAse vA yogamuhUrtAn vardhayet | tathA chaikaikasminmuhUrta ekaikakShaNayoge.api saMvatsaramAtreNa bhUyAnyogakAlo bhavati | na chaivaM yaugaikasharaNatve vyApArAntarANi lupyeranniti sha~NkanIyam, luptetarakR^itsnavyApArasyaiva yoge.adhikArAt | ata eva vidvatsa.nnyAso.apekShyate | tasmAttadekaniShThaH pumAnadhyetR^ivaNigAdivatkrameNa yogArUDho bhavati | yathAdhyetA mANavakaH pAdAMshaM pAdamardharchamR^ichamR^igdvayaM vargaM cha krameNa paThandashadvAdashavarShairadhyApako bhavati, yathA cha vANijyaM kurvannekaniShkadviniShkAdikrameNa lakShapatiH koTipatirvA bhavati tathA tAbhyAM vaNigadhyetR^ibhyAM sahaivopakramya matsaragrasta iva yu~njAnastAvatA kAlena kuto na yogamArohet ? tasmAtpunaH punaH prApyamANAnsa~NkalpavikalpAnuddAlakavat pauruShaprayatnena parityajyAha~Nkartari j~nAnAtmani mano niyachChet | tAmetAM dvitIyabhUmikAM vijitya bAlamUkAdivannirmanastve svAbhAvike sati tato visheShAha~NkArarUpaM vispaShTaM j~nAnAtmAnamaspaShTe sAmAnyAha~NkAre mahattattve niyachChet | yathA svalpAM tandrAM prAptavato visheShAha~NkAraH svata eva sa~Nkuchati, vinaiva tandrAM tathA vismaraNe prayatamAnasyAha~NkArasa~Nkocho bhavati | seyaM lokaprasiddhayA tandrayA tArkikAbhimatanirvikalpakaj~nAnena cha samAnA mahattattvamAtraparisheShAvasthA tR^itIyA bhUmiH | asyAM chAbhyAsapATavena vashIkR^itAyAM tametaM sAmAnyAha~NkArarUpaM mahAntamAtmAnaM nirupAdhitayA shAnte chidekarasasvabhAve niyachChet | \ldq{}mahattattvaM tiraskR^itya chinmAtraM parisheShayet\rdq{} | atrApi pUrvoktavismR^itiprayatna eva tato.apyatishayenopAyatAmApadyate | yathA shAstrAbhyAsapravR^ittasya vyutpatteH prAkpratigranthavyAkhyAnApekShAyAmapi vyutpannasya svata evottaragranthArthaH pratibhAti, tathA samyagvashIkR^itapUrvabhUmeryogina uttarabhUmyupAyaH svata eva pratibhAti | tadAha yogabhAShyakAraH\- \ldq{}yogena yogo j~nAtavyo yogo yogAtpravartate | yo.apramattastu yogena sa yogI ramate chiram\rdq{} || \- (yogasUtrabhAShye 3\.6 ; saubhAgyalakShmyupaniShadi 2\.7) iti || nanu mahattattvashAntAtmanormadhye mahattattvopAdAnamavyaktAkhyaM tattvaM shrutyodAhR^itam | tatra to niyamanaM nAbhidhIyata iti chet\- na; layaprasa~NgAditi brUmaH | yathA ghaTo.anupAdAne jale nirudhyamAno na lIyate , upAdAnabhUtAyAM tu mR^idi lIyate; tathA mahattattvamAtmani na lIyate, avyakte tu lIyate | na cha svarUpalayaH puruShArtha AtmadarshanAnupayogAt | \ldq{}dR^ishyate tvagryayA bud.hdhyA sUkShmayA sUkShmadarshibhiH\rdq{} iti pUrvavAkye AtmadarshanaM vidhAya sUkShmatvasiddhaye nirodhasyAbhidhAnAt, layasya pratidinaM suShuptau svataH siddhatvena prayatnavaiyarthyAchcha | nanu dhAraNAdhyAnasamAdhibhiH sampraj~nAtasyaikAgryavR^ittirUpatvena darshanahetutve.api shAntAtmanyavaruddhasyA\-sampraj~nAtasamAdhimApannasya chittasya vR^ittirahitatvena suShuptivanna darshanahetutvamiti chet \- chittasya na, svataH siddhasya darshanasya nivArayitumashakyatvAt | ata eva shreyomArge.abhihitaM \- \ldq{}AtmAnAtmAkAraM svabhAvato.avasthitaM sadA chittam | AtmaikAkAratayA tiraskR^itAnAtmadR^iShTi vidadhIta\rdq{} || \ldq{}iti yathA ghaTa utpadyamAnaH svato viyatpUrNa evotpadyate, jalataNDulAdipUraNaM tUtpanne ghaTe pashchAtpuruShaprayatnena bhavati; yathA tatra jalAdau niHsArite.api na viyanniHsArayituM shakyate, mukhapidhAne.apyantarviyadavatiShThata eva; tathA chittamutpadyamAnamAtmachaitanyapUrNamevotpadyate | utpanne chitte pashchAnmUShAniShiktadrutatAmravadghaTapaTa\-rUparasasukhaduHkhAdivR^ittirUpatvaM bhogahetudharmAdharmAdivashAdbhavati | tatra rUparasAdyanAtmAkAre nivArite.api nirnimittashchidAkAro na nivArayituM shakyate | tato nirodhasamAdhinA nirvR^ittikena saMskAramAtrasheShatayA sUkShmeNa chidAtmamAtrAbhimukhatvAdekAgreNa chittena nirvighnamAtmA.anubhUyate | anenaivAbhiprAyeNa vArtikakAra\-sarvAnubhavayoginAvAhatuH\- \ldq{}sukhaduHkhAdirUpatvaM dhiyo dharmAdihetutaH | nirhetutvAtmasambodharUpatvaM vastuvR^ittitaH || prashAntavR^ittikaM chittaM paramAnandadIpakam | asampraj~nAtanAmAyaM samAdhiryoginAM priyaH\rdq{} || iti \- (muktikopaniShadi 2\.53, 54) || Atmadarshanasya svataH siddhatve.apyanAtmadarshanavAraNAya nirodhAbhyAsaH | ata evoktaM \- \ldq{}AtmasaMsthaM manaH kR^itvA na ki~nchidapi chintayet\rdq{} | (bha. gItAyAM 6\.25) iti | yogashAstrasya chittachikitsakasamAdhimAtre pravR^ittatvAnnirodhasamAdhAvAtmadarshanaM tatra na sAkShAduktam | bha~NgyantareNa tvabhyupagamyate, \ldq{}yogashchittavR^ittinirodhaH\rdq{} (yogasUtreShu 1\.2) iti sUtrayitvA \ldq{}tadA draShTuH svarUpe.avasthAnam\rdq{} (yogasUtreShu 1\.3) iti sUtraNAt | yadyapi nirvikAro draShTA sadA svarUpa evAvatiShThate, tathApi vR^ittiShUtpadyamAnAsu tatra chichChAyAyAM pratibimbitAyAM tadavivekAdasvastha iva draShTA bhavati | tadapyanantarasUtreNoktam\- \ldq{}vR^ittisArUpyamitaratra\rdq{} (yogasUtreShu 1\.4) , iti | anyatrApi sUtritam\- \ldq{}sattvapuruShayoratyantAsa~NkIrNayoH pratyayAvisheSho bhogaH parArthatvAt\rdq{} (yogasUtreShu 3\.36) iti, \ldq{}chiterapratisa~NkramAyAstadAkArApattau svabuddhisaMvedanaM\rdq{} \ldq{}(yogasUtreShu 4\.22) iti cha | nirodhasamAdhinA shodhite tvampadArthe sAkShAtkR^ite.api tasya brahmatvaM gocharayituM mahAvAkyena brahmavidyAnAmakaM vR^ittyantaramutpadyate; na cha shuddhatvampadArthasAkShAtkAre nirodhasamAdhireka evopAyaH ; kiM tu chijjaDavivekenApi pR^ithakkR^ite tatra sAkShAtkArasambhavAt | ata eva vasiShTha Aha\- \ldq{}dvau kramau chittanAshasya yogo j~nAnaM cha rAghava | yogastadvR^ittirodho hi j~nAnaM samyagavekShaNam\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 27\.72) iti || \ldq{}asAdhyaH kasyachidyogaH kasyachijj~nAnanishchayaH | prakArau dvau tato devo jagAda parameshvaraH\rdq{} || \- (tatraiva 29\.60) iti cha || nanu viveko.api yoge paryavasyati, darshanavelAyAmAtmamAtragocharAyA ekAgravR^itteH kShaNikasampraj~nAtarUpatvAt | bADham | tathApi sampraj~nAtAsampraj~nAtayoH svarUpataH sAdhanatashchAstyeva mahadvailakShaNyam | sphuTaH svarUpabhedaH | sAdhanaM tu sampraj~nAtasya sajAtIyatvAddhAraNAditrayamantara~Ngam, asampraj~nAtasya tvavR^ittikasya vijAtIyatvAdbahira~Ngam. tathA cha sUtraM \- \ldq{}tadapi bahira~NgaM nirbIjasya\rdq{} (yogasUtreShu 3\.8) iti | vijAtIyatve.api bahuvidhAnAtmavR^ittinivAraNenopakAritayA bahira~Ngatvamaviruddham | tadevopakAritvaM vishadayituM sUtrayati\- \ldq{}shraddhAvIryasmR^itisamAdhipraj~nApUrvaka itareShAm\rdq{} (yogasUtreShu 1\.20) iti | keShA~nchiddevAdInAM pUrvasUtre janmanaiva samAdhimuktvA manuShyAnpratyetaduchyate | mamAyaM yoga eva paramapuruShArthasAdhanamiti pratyayaH shraddhA | sA chotkarShashravaNenopajAyate | tadutkarShashcha smaryate\- \ldq{}tapasvibhyo.adhiko yogI j~nAnibhyo.api mato.adhikaH | karmibhyashchAdhiko yogI tasmAdyogI bhavArjuna\rdq{} | \- (bhagavadgItAyAM 6\.46) iti || uttamalokasAdhanatvAt kR^ichChrachAndrAyaNAditapaso jyotiShTomAdikarmaNashcha yogo.adhikaH. j~nAnaM pratyantara~NgatvAchchittavishrAntihetutayA cha j~nAnAdapyadhikaH | evaM jAnato yoge shraddhA jAyate | tasyAM cha shraddhAyAM vAsitAyAM vIryamutsAho bhavati \- sarvathA yogaM sampAdayiShyAmIti | etAdR^ishenotsAhena tadA tadAnuShTheyAni yogA~NgAni smaryante | tayA cha smR^ityA samyaganuShThitasamAdheradhyAtmaprasAde satyR^itambharA praj~nodeti | tatpraj~nApUrvakastatpraj~nAkAraNako.asampraj~nAtasamAdhiritareShAM devAdibhyo.arvAchInAnAM manuShyANAM sidhyati | tAM cha praj~nAM sUtrayati\- \ldq{}R^itambharA tatra praj~nA\rdq{} (yogasUtreShu 1\.48) iti | R^itaM satyaM vastuyAthAtmyaM bibharti prakAshayatIti R^itambharA | tatra tasminsamAdhyutkarShajanye.adhyAtmaprasAde satItyarthaH | R^itambharatvopapattiM sUtrayati\- \ldq{}shrutAnumAnapraj~nAbhyAmanyaviShayA visheShArthatvAt\rdq{} (yogasUtreShu 1\.49) iti | sUkShmavyavahitaviprakR^iShTavastuShvayogipratyakShaM na pravartate | AgamAnumAnAbhyAM tAni vastUnyayogibhirj~nAyante | te cha shAstrAnumAnajanye praj~ne vastusAmAnyameva gocharayataH | idaM tu yogipratyakShaM vastuvisheShagocharatvAdR^itambharam | tasya cha yogipratyakShasyAsampraj~nAtasamAdhau bahira~Ngatvasid.hdhyarthamupakAritvaM sUtrayati\- \ldq{}tajjaH saMskAro.anyasaMskArapratibandhI\rdq{} (yogasUtreShu 1\.50) iti | asampraj~nAtasamAdherbahira~NgasAdhanamuktvA tannirodhaprayatnasyAntara~NgasAdhanatAM sUtrayati\- \ldq{}tasyApi nirodhe sarvanirodhAnnirbIjaH samAdhiH\rdq{} (yogasUtreShu 1\.51) iti | so.ayaM samAdhiH suShuptisamAnaH sAkShichaitanyenAnubhavituM shakyaH | na chAsau sarvadhIvR^ittirAhityAtsuShuptireveti sha~NkanIyam, manaH svarUpasya sadasattvAbhyAM visheShAt | taduktaM gauDapAdAchAryaiH\-\- \ldq{}nigR^ihItasya manaso nirvikalpasya dhImataH | prachAraH sa tu vij~neyaH suShupte.anyo na tatsamaH || yahi suShuptau tannigR^ihItaM na lIyate | tadeva nirbhayaM brahma j~nAnAlokaM samantataH\rdq{} || \- (mANDUkyakArikAyAM 3\.34\-35) iti, dvaitasyAgrahaNaM tulyamubhayoH prAj~naturyayoH | bIjanidrAyutaH prAj~naH sA cha turye na vidyate || svapnanidrAyutAvAdyau prAj~nastvasvapnanidrayA | na nidrAM naiva cha svapnaM turye pashyanti nishchitAH || anyathA gR^ihNataH svapno nidrA tattvamajAnataH | viparyAse tayoH kShINe turIyaM padamashrute\rdq{} || \- (mANDUkyakArikAyAM 1\.13\-15) | iti cha || Adyau vishvataijasau | advaitasya vastuno.anyathAgrahaNaM nAma dvaitarUpeNa pratibhAsaH | sa cha vishvataijasayorvartamAnaH svapna ityuchyate | tattvasyAj~nAnaM nidrA | sA cha vishvataijasaprAj~neShu vartate | tayoH svapnanidrayoH svarUpabhUtayorviparyAso mithyAj~nAnam | tasmin vidyayA kShINe sati turIyaM padamadvaitaM vastvashnute.anubhavatItyarthaH | nanvastvevamasampraj~nAtasamAdhisuShuptyormahAnbhedaH, tatra tattvadidR^ikShordarshanasAdhanatvena samAdhyapekShAyAmapi dR^iShTatattvasya jIvanmuktaye nAsti tadapekShA, rAgadveShAdikleshabandhasya suShuptyApi nivR^itteH | maivam | kiM pratidinaM svataH prAptA kAdAchitkI suShuptirbandhanivartikA, kiM vAbhyAsena nirantaravartinI ? Adye.api kiM suShuptikAlInasya kleshabandhasya nivR^ittiH, kiM vA kAlAntaravartinaH ? nAdyaH, aprasakteH | na hi mUDhAnAmapi suShuptau kleshabandhaH, anyathAyAsaH prasajyeta | nadvitIyaH, asambhavAt | na hyanyakAlInayA suShuptyA kAlAntaravartinaH kleshasya kShayaH sambhavati; anyathA mU.DhAnAmapi jAgaraNasvapnayoH kleshasya kShayaH prasajyeta | nApi suShuptau nairantaryamabhyasituM shakyam, tasyAH karmakShayanimittatvAt | tasmAttattvavido.api kleshakShayAyAstyevAsampraj~nAtasamAdhyapekShA | tasya cha samAdhergavAshvAdiShviva vA~NnirodhaH prathamA bhUmiH | bAlamUDhAdiShviva nirmanastvaM dvitIyA | tandrAyAmivAha~NkArarAhityaM tR^itIyA | suShuptAviva mahattattvarAhityaM chaturthI | tadetadbhUmichatuShTayamabhipretya \ldq{}shanaiH shanairuparamet\rdq{} ityuktam | atra choparame dhR^itigR^ihItA buddhiH sAdhanam | mahadaha~NkAramanovAgAdInAM svata eva tIvravegeNa bahiH pravahatAM kUla~NkaShAyA nadyA iva nirodhe dhairyaM mahadapekShitam | buddhirvivekaH | pUrvA bhUmirjitA vA na veti parikShya jitAyAmuttarabhUmyupakramaH, ajitAyAM tu saiva punarabhyasanIyeti tadA tadA vivichyAt (vivi~nchayAt iti vA pAThaH) | \ldq{}AtmasaMsthaM \-\rdq{} (bhagavadgItAyAM 6\.25) ityAdinA sArdhashlokena chaturthabhUmyabhyAso.api smR^itaH | gauDapAdAchAryA AhuH\- \ldq{}upAyena nigR^ihNIyAdvikShiptaM kAmabhogayoH | suprasannaM laye chaiva yathA kAmo layastathA || 42|| duHkhaM sarvamanusmR^itya kAmabhogAnnivartayet | ajaM sarvamanusmR^itya jAtaM naiva tu pashyati || 43|| laye sambodhayechchittaM vikShiptaM shamayetpunaH | sakaShAyaM vijAnIyAtsamaprAptaM na chAlayet\rdq{} || 44|| \- (mANDUkyakArikAyAM 3\.42\-44) || \ldq{}nAsvAdayetsukhaM tatra niHsa~NgaH praj~nayA bhavet | nishchalaM nishcharachchittamekIkuryAtprayatnataH || 45|| \ldq{}yadA na lIyate chittaM na cha vikShipyate punaH | ani~NganamanAbhAsaM niShpannaM brahma tattadA\rdq{} || 46|| \- (mANDUkyakArikAyAM 3\.45\-46) iti || layavikShepakaShAyasamaprAptayashchatasrashchittasyAvasthAH | tatra nirudhyamAnaM chittaM viShayebhyo vyAvR^ittaM satpUrvA\-bhyAsavashAdyadi layAya suShuptaye.abhimukhaM bhavet, tadAnImutthApanaprayatnena layakAraNanivAraNena vA tachchittaM samyakprabodhayet | layahetavo nidrAsheShAjIrNabahnashanashramAH | ata evAhuH \- \ldq{}samApayya nidrAM sujIrNAlpabhojI shramatyAgyabAdhe vivikte pradeshe | sadAsIta nistR^iShNa evAprayatno\- .atha vA prANarodhI nijAbhyAsamArgAt\rdq{} || \- (saubhAgyalakShmyupaniShadi 2\.2) iti || layAdutthApitaM chittaM dainandinaprabodhAbhyAsavashAdyadi kAmabhogayorvikShipyeta, tadA vivekijanaprasiddhabhogyavastugatasarvaduHkhAnusmaraNena shAstraprasiddhajanmAdirahitAdvitIyabrahmatattvAnusmaraNa\-pUrvakeNa bhogyavastudarshanena cha punaH punarvikShepAchchittaM shamayet | kaShAyastIvrashchittadoShaH | tIvrarAgadveShAdivAsanayA grastaM chittaM kadAchit samAhitamiva layavikSheparahitaM duHkhaikAgramavatiShThate; tAdR^ishaM tachchittaM vijAnIyAt, samAhitachittAdvivekenAvagachChet | asamAhitametadityavagamya layavikShepavatkaShAyasya pratIkAraM kuryAt | samashabdena brahmAbhidhIyate | \ldq{}samaM sarveShu bhUteShu tiShThantaM parameshvaram\rdq{} | (bhagavadgItAyAM 13\.28) iti smR^iteH | layavikShepakaShAyeShu parihR^iteShu parisheShAchchittena samaM brahma prApyate | tachcha samaprAptaM chittaM layakaShAyabhrAntyA na chAlayet | sUkShmayA bud.hdhyA layakaShAyaprAptI vivichya tasyAM samaprAptAvatiprayatnena chiraM sthApayet | sthApite tasmin brahmasvarUpabhUtaH paramAnandaH samyagAvirbhavati | tathA chodAhR^itaM \- \ldq{}sukhamAtyantikaM yattad buddhigrAhyamatIndriyam | \rdq{} \- (bhagavadgItAyAM 6\.21) iti || shrutishcha bhavati \ldq{}samAdhinirdhUtamalasya chetaso niveshitasyAtmani yatsukhaM bhavet | na shakyate varNayituM girA tadA svayaM tadantaHkaraNena gR^ihyate\rdq{} || \- (maitrAyaNyupaniShadi 4\.9) iti || nanu samAdhyAvibhUrtasya brahmAnandasya buddhigrAhyatvaM shrutismR^itibhyAmabhihitam; AchAryaistu \- \ldq{}nAsvAdayetsukhaM tatra\rdq{} (mANDUkyakArikAyAM 3\.45) iti buddhigrAhyatvaM pratiShidhyata iti chet | nAyaM doShaH | tatra nirodhasukhaM buddhigrAhyaM na pratiShidhyate, kiM tu samAdhivirodhino vyutthAnarUpasya parAmarshasyaiva pratiShedhAt | yathA nidAghadivaseShu madhyAhne jAhnavIhR^idanimagnenAnubhUyamAnamapi shaityasukhaM tadA vaktumashakyaM pashchAdunmagnenAbhidhIyate; yathA vA suShuptAvavidyAvR^ittibhirati\-sUkShmAbhiranubhUyamAnamapi svarUpamukhaM tadAnIM savikalpakenAntaH karaNavR^ittij~nAnena grahItumashakyam, prabodhakAle tu smR^ityA vispaShTaM parAmR^ishyate; tathA samAdhau vR^ittirahitena saMskAramAtrasheShatayA sUkShmeNa vA chittena sukhAnubhavaH shrutismR^ityorvivakShitaH | \ldq{}mahadidaM samAdhisukhamanvabhUvam\rdq{} (mANDUkyakArikAyAM 3\.45) ityetAdR^isho vyutthitasya savikalpakaH parAmarsho.atrAsvAdanaM ; tadevAchAryaiH pratiShidhyate | tameva svAbhiprAyaM prakaTayituM \ldq{}niHsa~NgaH praj~nayA bhavet\rdq{} ityuktaM (mANDUkyakArikAyAM 3\.45) . prakR^iShTaM savikalpakaM j~nAnaM praj~nA; tayA saha sa~NgaM parityajet | yadvA pUrvoktA dhR^itigR^ihItA buddhiH praj~nA; tadAtmakena sAdhanena sukhAsvAdanatadvarNanAdirUpAmAsaktiM varjayet | samAdhau brahmAnande nimagnaM chittaM yadi kadAchitsukhAsvAdanAya vA shItavAtamashakAdyupadraveNa vA nishcharet tadA nishcharattachchittaM punaH punarnishchalaM yathA bhavati tathA parabrahmaNA sahaikIkuryAt | tatra cha nirodhaprayatna eva sAdhanam | ekIbhAva eva \ldq{}yadA na lIyate chittam\rdq{} (mANDUkyakArikAyAM 3\.46) ityanena shlokena spaShTIkriyate | \ldq{}ani~NganamanAbhAsam\rdq{} (mANDUkyakArikAyAM 3\.46) ityAbhyAM padAbhyAM kaShAyasukhAsvAdau dvau cha pratiShidhyete | layavikShepakaShAyasukhAsvAdebhyo vinirmuktaM chittamavichChedena brahmaNyavasthitaM bhavati | etadevAbhipretya kaThavallIShu paThyate\- \ldq{}yadA pa~nchAvatiShThante j~nAnAni manasA saha | buddhishcha na vicheShTate tAmAhuH paramAM gatim || tAM yogamiti manyante sthirAmindriyadhAraNAm | apramattastadA bhavati yogo hi prabhavApyayau | \rdq{} \- (kaThopaniShadi 2\.3\.10, 11) iti || upekShito yoga indriyavR^ittInAM prabhavaM karoti | anuShThitastu tAsAM layahetuH | ata eva yogasya svarUpalakShaNaM sUtrayati\- \ldq{}yogashchittavR^ittinirodhaH\rdq{} (yogasUtreShu 1\.2) iti | vR^ittInAmAnantyAnnirodho.ashakya iti sha~NkAM vArayitumiyattAM sUtrayati \- \ldq{}vR^ittayaH pa~nchatayyaH kliShTA akliShTAH\rdq{} (yogasUtreShu 1\.5) iti | rAgadveShAdiklesharUpA AsuravR^ittayaH kliShTAH | rAgAdirahitA daivavR^ittayo.akliShTAH | yadyapi pa~nchasveva kliShTAnAmakliShTAnAM chAntarbhAvaH, tathApi kliShTA eva niroddhavyA iti mandabuddhiM vArayituM tAbhiH sahAkliShTA apyudAhR^itAH | nAmadheyalakShaNAbhyAM tA vR^ittIrvishadayituM sUtraShaTkamAha\- \ldq{}pramANaviparyayavikalpanidrAsmR^itayaH\rdq{} (yogasUtreShu 1\.6) ; \ldq{}pratyakShAnumAnAgamAH pramANAni\rdq{} (yogasUtreShu 1\.7) ; \ldq{}viparyayo mithyAj~nAnamatadrUpapratiShTham\rdq{} (yogasUtreShu 1\.8) ; \ldq{}shabdaj~nAnAnupAtI vastushUnyo vikalpaH\rdq{} (yogasUtreShu 1\.9) ; \ldq{}abhAvapratyayAlambanA vR^ittirnidrA\rdq{} (yogasUtreShu 1\.10) ; \ldq{}anUbhUtaviShayAsampramoShaH smR^itiH\rdq{} (yogasUtreShu 1\.11) iti | vastvabhAvaH pratIyate yasmiMstamasyAvarake sati tattamo.abhAvapratyayaH | tamoguNaM viShayIkurvatI vR^ittirnidretyuchyate | anubhUtaviShayasyAsampramoShastadanubhavajanyamanusandhAnam | pa~nchavidhavR^ittinirodhasAdhanaM sUtrayati\- \ldq{}abhyAsavairAgyAbhyAM tannirodhaH\rdq{} (yogasUtreShu 1\.12) iti | yathA tIvravegopetaM nadIpravAhaM setubandhanena nivArya kulyApraNayanena kShetrAbhimukhaM tiryakpravAhAntaramutpAdyate, tathA vairAgyeNa chittanadyA viShayapravAhaM nivArya samAdhyabhyAsena prashAntaH pravAhaH sampAdyate | mantrajapadevatAdhyAnAdInAM kriyArUpatvenAvR^ittilakShaNo.abhyAsaH sambhAvyate | sarvavyApAroparamarUpasya samAdheH sAdhakaH ko nAmAbhyAsa iti sha~NkAM vArayituM sUtrayati\- \ldq{}tatra sthitau yatno.abhyAsaH\rdq{} (yogasUtreShu 1\.13) iti | sthitirnaishchalyaM nirodhaH | yatno mAnasa utsAhaH | svata eva bahiShpravAhashIlaM chittaM sarvathA nirodhayiShyAmItyevaMvidha utsAha AvartyamAno.abhyAsa ityuchyate | ayamabhyAsa idAnIM pravR^ittaH svayamadR^iDhaH sannanAdipravR^ittA vyutthAnavAsanAH kathamabhibhavedityAsha~NkAmapavadituM sUtrayati\- \ldq{}sa tu dIrghakAlanairantaryasatkArAsevito dR^iDhabhUmiH\rdq{} (yogasUtreShu 1\.14) iti | lokA hi mUDhasya vachanamudAharanti \ldq{}vidyamAnAshchatvAra eva vedAH, tAnadhyetuM gatasya mANavakasya pa~nchadivasA atItAH, adyApyasau nAgataH\rdq{} iti | tAdR^isha evAyaM yogI tadA syAd yadA divasairvA mAsairvA yogasiddhiM vA~nChet | tasmAt saMvatsarairjanmabhirvA dIrghakAlaM yoga AsevitavyaH | tathA cha smaryate\- \ldq{}anekajanmasaMsiddhastato yAti parAM gatim\rdq{} || \- (bhagavadgItAyAM 6\.45) iti || chiramAsevyamAno.api yadi vichChidya vichChidya sevyeta, tarhyatpadyamAnAnAM yogasaMskArANAM samanantarabhAvibhirvichChedakAribhirvyutthAnakAlInaiH saMskArairabhibhave sati khaNDanakAroktanyAya Apatet \- \ldq{}agre dhAvanpashchAllupyamAno vismaraNashIlashrutavatkimAlambeta\rdq{} iti | tasmAnnirantaramAsevitavyaH | satkAra AdaraH | anAdareNa sevyamAne vasiShThoktanyAya Apatet\- \ldq{}akartR^ikurvadapyetachchetashchetkShINavAsanam | dUraM gatamanA jantuH kathAshravaNe yathA\rdq{} || iti | \- (laghuyogavAsiShThe 5\.7\.13) iti || anAdaro layavikShepakaShAyasukhAsvAdAnAmaparihAraH | tasmAdAdareNa sevitavyaH | dIrghakAlAditraividhyena sevitasya samAdherdR^iDhabhUmitvaM nAma viShayasukhavAsanayA duHkhavAsanayA vA chAlayitumashakyatvam | tachcha bhagavatA darshitam\- \ldq{}yaM labdhvA chAparaM lAbhaM manyate nAdhikaM tataH | yasminsthito na duHkhena guruNApi vichAlyate\rdq{} || \- (bhagavadgItAyAM 6\.22) iti || aparalAbhasyAnAdhikaM kachavR^ittAttena vasiShTha udAjahAra \- \ldq{}kachaH kadAchidutthAya samAdheH prItamAnasaH | ekAnte samuvAchedamevaM gadgadayA girA || 37|| kiM karomi kva gachChAmi kiM gR^ihNAmi tyajAmi kim | AtmanA pUritaM vishvaM mahAkalpAmbunA yathA || 38|| sabAhyAbhyantare dehe hyadha UrdhvaM cha dikShu cha | ita AtmA tathehAtmA nAstyanAtmamayaM kvachit || 39|| na tadasti na yatrAhaM na tadasti na yanmayi | kimanyadabhivA~nChAmi sarvaM saMvinmayaM tatam || 40|| \- (laghuyogavAsiShThe 18\.37\-40) || \ldq{}sphArabrahmAmalAmbhodheH phenAH sarve kulAchalAH | chidAdityamahAtejomR^igatR^iShNA jagachChriyaH\rdq{} || \- (tatraiva 18\.35) iti || guruduHkhenApyavichAlyatvaM shikhidhvajasya vatsaratrayasamAdhivR^ittAntenodAjahAra\- \ldq{}nirvikalpasamAdhisthaM tatrApashyanmahIpatim | rAjAnaM tAvadetasmAt bodhayAmi parAtpadAt || 122|| iti sa~nchintya chUDAlA siMhanAdaM chakAra sA | bhUyo bhUyaH prabhoragre vanecharabhayapradam || 123|| na chachAla tadA rAma yadA nAdena tena saH | bhUyo bhUyaH kR^itenApi tadA sA taM vyachAlayat || 124|| chAlitaH pAtito.apyeSha tadA no bubudhe budhaH\rdq{} || 125|| iti | \- (laghuyogavAsiShThe 37\.122\-125) || prahlAdavR^ittAntenApyetadevodAjahAra\- \ldq{}iti sa~nchintayanneva prahlAdaH paravIrahA | nirvikalpaparAnandasamAdhiM samupAyayau || (tatraiva 22\.92) | nirvikalpasamAdhisthashchitrArpita ivAbabhau | pa~ncha varShasahasrANi pInA~Ngo.atiShThadekadR^ik || (tatraiva 22\.93) mahAtman samprabudhyasvetyevaM viShNurudAharat | pA~nchajanyaM pradadhmau cha dhvanayan kakubhAM gaNam || (tatraiva 22\.106) mahatA tena shabdena vaiShNavaprANajanmanA | babhUva samprabuddhAtmA dAnaveshaH shanaiH shanaiH\rdq{} || (tatraiva 22\.107) iti | evaM vItahavyAdInAmapi samAdhirudAharaNIyaH | vairAgyaM dvividham, aparaM paraM cheti | yatamAnavyatirekai\- kendriyavashIkArabhedairaparaM chaturvidham | tatrAdyaM trayamarthAtsUtrayansAkShAchchaturthaM sUtrayati\- \ldq{}dR^iShTAnushravikaviShayavitR^iShNasya vashIkArasa.nj~nA vairAgyam\rdq{} (yogasUtreShu 1\.15) iti | srakchandanavanitAputramitrakShetradhanAdayo dR^iShTAH | vedoktAH svargAdaya AnushruvikAH | tatrobhayatra satyAmapi tR^iShNAyAM vivekatAratamyena yatamAnAdivairAgyatrayaM bhavati | asmi~njagati kiM sAraM kimasAramiti gurushAstrAbhyAM j~nAsyAmItyudyogo yatamAnatvaM (1) , svachitte pUrvaM vidyamAnAnAM doShANAM madhye.abhyasyamAnena vivekenaitAvantaH pakvA etAvanto.avashiShTa iti vivechanaM vyatirekaH (2) , dR^iShTAnushravikaviShayapravR^itterduHkhAtmatvabodhena tAM pravR^ittiM parityajya manasashchautsukyamAtreNa vitR^iShNAvasthAna\-mekendriyatvaM (3) , vitR^iShNatvaM vashIkAraH (4) , tadidamaparaM vairAgyamaShTA~Ngayogapravartakatvena sampraj~nAtasyAntara~Ngam, asampraj~nAtasya tu bahira~Ngam | tatrAntara~NgaM paraM vairAgyaM sUtrayati\- \ldq{}tatparaM puruShakhyAterguNavaitR^iShNyam\rdq{} (1\.16) iti | sampraj~nAtasamAdhipATavena guNatrayAtmakAtpradhAnAdviraktasya puruShasya khyAtiH sAkShAtkAra utpadyate | tasmAchcha sAkShAtkArAdasheShaguNatrayavyavahAre yadvaitR^iShNyaM tatparaM vairAgyam | tasya tAratamyena samAdheH shIghratvatAratamyaM sUtrayati \- \ldq{}tIvrasaMvegAnAmAsannaH\rdq{} (yogasUtreShu 1\.20) samAdhilAbhaH iti | saMvego vairAgyam | tadbhedAdyoginastrividhAH \- mR^idusaMvegA madhyasaMvegAstIvrasaMvegAshcheti | Asanno.alpenaiva kAlena samAdhirlabhyata ityarthaH | tIvrasaMvegeShveva samAdhitAratamyaM sUtrayati \- \ldq{}mR^idumadhyAdhimAtratvAttato.api visheShaH\rdq{} (yogasUtreShu 1\.21) iti | mR^idutIvro madhyatIvro.adhimAtratIvra iti | teShvapyuttarottarasya tvarayA siddhirdraShTavyA | uttamottamA janakaprahlAdAdayo.adhimAtratIvrAH, muhUrtamAtravichAreNa dR^iDhasamAdhilAbhAt | adhamAdhamA uddAlakAdayo mR^idusaMvegAH, chiraprayAsena tallAbhAt | evamanye.api yathAyogamunneyAH | tadevamadhimAtratIvrasya dR^i.DhabhUmAvasampraj~nAtasamAdhau labdhe sati punarvyutthAtumashaktaM sanmano nashyati | manonAshena cha vAsanAkShaye rakShite sati jIvanmuktiH supratiShThitA bhavati | na cha manonAshena videhamuktireva na tu jIvanmuktiriti sha~NkanIyam, prashnottarAbhyAM tannirNayAt | shrIrAmaH \- \ldq{}vivekAbhyudayAchchittasvarUpe.antarhite mune | maitryAdayo guNAH kutra jAyante yoginAM vada\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 28\.15) || vasiShThaH \- \ldq{}dvividhashchittanAsho.asti sarUpo.arUpa eva cha | jIvanmuktau sarUpaH syAdarUpo.adehamuktigaH\rdq{} || \- (tatraiva 28\.16) || \ldq{}prAkR^itaM guNasambhAraM mameti bahu manyate | sukhaduHkhAdyavaShTabhya vidyamAnaM mano viduH\rdq{} || \- (tatraiva 28\.18) || \ldq{}chetasaH kathitA sattA mayA raghukulodvaha | asya nAshamidAnIM tvaM shR^iNu prashnavidAM vara | \- (tatraiva 28\.20) || \ldq{}sukhaduHkhadashA dhIraM sAmyAnna proddharanti yam | niHshvAsA iva shailendraM tasya chittaM mR^itaM viduH\rdq{} || \- (tatraiva 28\.21) || \ldq{}ApatkArpaNyamutsAho mado mAndyaM mahotsavaH | yaM nayanti na vairUpyaM tasya naShTaM mano viduH\rdq{} || \- (tatraiva 28\.22) || \ldq{}chittamAshAnidhAnaM hi yadA nashyati rAghava | maitryAdibhirguNairyuktaM tadA sattvamudetyalam | \- (tatraiva 28\.23) || \ldq{}bhUyojanmavinirmuktaM jIvanmuktasya tanmanaH | sarUpo.asau manonAsho jIvanmuktasya vidyate || \- (tatraiva 28\.24 \-25) || \ldq{}arUpastu manonAsho yo mayokto raghUdvaha | videhamuktAvevAsau vidyate niShkalAtmakaH || \- (tatraiva 28\.26) || \ldq{}samagrAgryaguNAdhAramapi?? sattvaM pralIyate | videhamuktAvale pade paramapAvane || \- (tatraiva 28\.27) || \ldq{}saMshAntaduHkhamajaDAtmakamekarUpa\- mAnandamantharamapetarajastamo yat | AkAshakoshatanavo.atanavo mahAnta\- stasminpade galitachittalavA vasanti\rdq{} || \- (tatraiva 28\.32) iti || \ldq{}jIvanmuktA na muhyanti sukhaduHkharasasthitau | prAkR^itenArthakAreNa ki~nchitkurvanti vA na vA\rdq{} | \- (tatraiva 13\.26) || tasmAtsarUpo manonAsho jIvanmuktisAdhanamiti sthitam || iti shrImadvidyAraNyapraNIte jIvanmuktiviveke manonAshanirUpaNaM nAma tR^itIyaM prakaraNam || 3|| \section{4\. jIvanmuktisvarUpasidviprayojananirUpaNaM nAma chaturthaM prakaraNam} keyaM jIvanmuktiH, kiM vA tatra pramANam, kathaM vA tatsiddhiH, ityetasya prashnatrayasyottaraM nirUpitam | sid.hdhyA vA kiM prayojanamityasya chaturthaprashnasyottaramidAnImabhidhIyate\- j~nAnarakShAtapovisaMvAdAbhAvaduHkhanAsha\-sukhAvirbhAvAH santi pa~ncha prayojanAni | nanu pramANotpannasya tattvaj~nAnasya ko nAma bAdhaprasa~Ngo yena rakShA apekShyata iti cheduchyate \-chittavishrAntyabhAve saMshayaviparyayau prasajyeyAtAm | tathA hi \- tattvavido rAghavasya vishrAnteH pUrvaM saMshayaM vishvAmitra udAjahAra \- \ldq{}na rAghava tavAstyanyajj~neyaM j~nAnavatAM vara | svayaiva sUkShmayA bud.hdhyA sarvaM vij~nAtavAnasi || bhagavadvyAsaputrasya shukasyeva matistava | vishrAntimAtramevAtra j~nAtaj~neyApyapekShate\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShTe 3\.17, 18) || shukastu svayamevAdau tattvaM viditvA tatra saMshayAnaH pitaraM pR^iShTvA pitrApi tathaivAnushiShTastatrApi saMshayAno janakamupasadya tenApi tathaivAnushiShTastaM pratyevamuvAcha, shrIshukaH \- \ldq{}svayameva mayA pUrvametajj~nAtaM vivekataH | etadeva hi pR^iShTena pitrA me samudAhR^itam || 43|| bhavatApyeSha evArthaH kathito vAgvidAM vara | eSha eva cha vAkyArthaH shAstreShu paridR^ishyate || 44|| yathAyaM svavikalpotthaH svavikalpaparikShayAt | kShIyate dagdhasaMsAro niHsAra iti nishchayaH || 45|| tatkimetanmahAbAho satyaM brUhi mamAchalam | tvatto vishrAntimApnomi chetasA bhrAmitaM jagat || 46|| \- (tatraiva 3\.43\-46) janakaH \- \ldq{}nAtaH parataraH kashchinishchayo.astyaparo mune | svayameva tvayA j~nAtaM gurutashcha punaH shrutam || 47|| avyuchChinnashchidAtmaikaH pumAnastIha netaraH | svasa~NkalpavashAdbaddho niHsa~Nkalpastu muchyate || 48|| mune tvayA sphuTaM j~nAtaM j~neyaM svasya mahAtmanaH | bhogebhyo viratirjAtA dR^ishyAdvA sakalAdiha || 49|| prAptaM prAptavyamakhilaM bhavatA pUrNachetasA | na dR^ishye yatase brahman muktastvaM bhrAntimutsR^ija || 50|| anushiShTaH sa ityevaM janakena mahAtmanA | vishashrAma shukastUShNIM svasthe paramavastuni || 51|| vItashokabhayAyAsa nirIhashChinnasaMshayaH | jagAma shikharaM meroH samAdhyarthamaninditam || 52|| tatra varShasahasrANi nirvikalpasamAdhinA | dasha sthitvA shashAmAsAvAtmanyasnehadIpavat\rdq{} || 53|| \- (tatraiva 3\.47\-53) iti || tasmAdvidite.api tattve vishrAntirahitasya shukarAghavayoriva saMshaya utpadyate | sa chAj~nAnamiva mokShasya pratibandhakaH | ata eva bhagavatoktam\- \ldq{}aj~nashchAshraddadhAnashcha saMshayAtmA vinashyati | nAyaM loko.asti na paro na sukhaM saMshayAtmanaH\rdq{} || \- (bhagavadgItAyAM 4\.40) iti || ashraddhA viparyayaH | sa chottaratrodAhariShyate | aj~nAnaviparyayau mokShamAtravirodhinau; saMshayastu bhogamokShayorubhayorapi virodhI, tasya parasparaviruddhakoTidvayAvalambitvAt | yadA saMsArasukhAya pravR^ittistadA mokShamArge buddhistAM niruNaddhi | yadA cha mokShamArge pravR^ittistadA saMsArabuddhistAM pratibadhnAti | tasmAt saMshayAtmano na ki~nchitsukhamastIti mumukShuNA sarvathA saMshayashChettavyaH | ata eva shrUyate\- \ldq{}Chidyante sarvasaMshayAH\rdq{} (muNDakopaniShadi 2\.2\.8) iti | viparyayasyApi nidAgha udAharaNam | R^ibhuH paramakaruNayA nidAghasya gR^ihametya bahudhA taM bodhayitvA nirjagAma | buddhe.api tadupadiShTe vastunyashraddadhAno nidAghaH karmANyeva paramapuruShArthaheturiti viparyayaM prApya karmAnuShThAne yathApUrvaM pravR^ittaH | so.api shiShyasya paramapuruShArthabhraMsho mA bhUditi kR^ipayA guruH punarAgatya bodhayAmAsa | tadApi viparyayaM na jahau | tR^itIyena tu bodhanena viparyayaM parityajya vishrAntimalabhata | saMshayaviparyayAbhyAma\-sambhAvanAviparItabhAvanArUpAbhyAM tattvaj~nAnasya phalaM pratibadhyate | taduktaM parAshareNa\- \ldq{}maNimantrauShadhairvahniH sudIpto.api yathendhanam | pradagdhuM naiva shaktaH syAt pratibaddhastathaiva cha || j~nAnAgnirapi sa~njAtaH pradIptaH sudR^iDho.api cha | pradagdhuM naiva shaktaH syAt pratibaddhastu kalmaSham\rdq{} || \- (parAsharopapurANe 14\.4) || \ldq{}bhAvanA viparItA yA yA chAsambhAvanA shuka | pratibandhaM sA tattvaj~nAnasya nAparam\rdq{} || \- (tatraiva 14\.5) iti | 282 tasmAdavishrAntachittasya saMshayaviparyayaprasa~Ngena tattvaj~nAnasya phalapratibandhalakShaNAdbAdhAdrakShApekShyate | vishrAntachittasya tu manonAshena yadA jagadeva pravilIyate tadA saMshayaviparyayayoH kaH prasa~NgaH ? jagatpratibhAsarahitasya brahmavido dehavyavahAro.api vinaiva svaprayatnaM parameshvarapreritena prANavAyunA niShpAdyate | ata eva ChandogA Amananti \- \ldq{}nopajanaM smarannidaM sharIraM sa yathA prayogya AcharaNe yukta evamevAyamasmi~nsharIre prANo yuktaH\rdq{} (ChAndogyopaniShadi 8\.12\.3) iti | upajanaM janAnAM samIpe vartamAnamidaM sharIraM na smaranbrahmavidvartate | pArshvasthA janA eva tattvavidaH sharIraM pashyanti | svayaM tu nirmanaskatvAnmadIyamidaM sharIramiti na smarati | prayogyo rathashakaTAdivahane prayoktumarhaH shikShito.ashvabalIvardAdiH; sa yathA sArathinA mArgasyAcharaNe preritaH punaH punaH sArathiprayatnamanapekShya svayameva rathashakaTAdikaM purovartigrAmaM nayati, evamevAyaM prANavAyuH parameshvareNAsmi~nsharIre niyuktaH satyasati vA jIvaprayatne vyavahAraM nirvAhayati | bhAgavate.api smaryate \- \ldq{}dehaM vinashvaramavasthitamutthitaM vA siddho na pashyati yato.adhyagamatsvarUpam | daivAdupetamatha daivavashAdapetaM vAso yathA parikR^itaM madirAmadAndhaH\rdq{} || \- (bhAga0 11\.13\.36) || vasiShTho.apyAha\- \ldq{}pArshvasthabodhitAH santaH pUrvAchAra kramAgatam | AchAramAcharantyeva suptabuddhavadakShatAH\rdq{} \- (laghuyogavAsiShThe 13\.127) iti || siddho na pashyatyAchAramAcharatItyubhayoH parasparavirodha iti chenna | vishrAntitAratamyena vyavasthopapatteH | tadeva tAratamyamabhipretya shrUyate \- \ldq{}AtmakrIDa AtmaratiH kriyAvAneSha brahmavidAM variShThaH\rdq{} (muNDakopaniShadi 3\.1\.4) iti | atra chatvAraH pratIyante \- brahmavitprathamaH, brahmavidvaro dvitIyaH, brahmavidvarIyAM tR^itIyo brahmavidvariShThashchaturthaH | ta ete saptasu yogabhUmiShu chaturthI yogabhUmimArabhya krameNa bhUmichatuShTayaM prAptA ityavagantavyam | bhUmayashcha vasiShThena darshitAH\- \ldq{}j~nAnabhUmiH shubhechChAkhyA prathamA samudAhR^itA | vichAraNA dvitIyA syAt tR^itIyA tanumAnasA || sattvApattishchaturthI syAttatto.asaMsaktinAmikA | padArthAbhAvinI ShaShThI saptamI turyagA smR^itA\rdq{} || \- (tatraiva 13\.113, 114) iti || \ldq{}sthitaH kiM mUDha evAsmi prekShe.ahaM shAstrasajjanaiH | vairAgyapUrvamichCheti shubhechChetyuchyate budhaiH || \- (tatraiva 13\.116) || \ldq{}shAstrasajjanasamparkavairAgyAbhyAsapUrvakam | sadvichArapravR^ittiryA prochyate sA vichAraNA || \- (tatraiva 13\.117) || \ldq{}vichAraNAshubhechChAbhyAmindriyArtheShvasaktatA | yatra sA tanutAmeti prochyate tanumAnasA || \- (tatraiva 13\.118) || \ldq{}bhUmikAtritayAbhyAsAchchitte.arthaviratervashAt | sattvAtmani sthitiH shuddhe sattvApattirudAhR^itA || \- (tatraiva 13\.119) \ldq{}dashAchatuShTayAbhyAsAdasaMsargaphalA tu yA | rUDhasattvachamatkArA proktAsaMsaktinAmikA || \- (tatraiva 13\.120) || \ldq{}bhUmikApa~nchakAbhyAsAtsvAtmArAmatayA bhR^isham | AbhyantarANAM bAhyAnAM padArthAnAmabhAsanAt || paraprayuktena chiraM prayatnenAvabodhanam | padArthAbhAvinI nAma ShaShThI bhavati bhUmikA || \- (tatraiva 13\.121, 122) || \ldq{}bhUmiShaTkachirAbhyAsAd bhedasyAnupalambhanAt | yatsvabhAvaikaniShThatvaM sA j~neyA turyagA sthitiH\rdq{} || \- (tatraiva 13\.123) iti || atra bhUmikAtritayaM brahmavidyAyAH sAdhanameva, natu vidyAkoTAvantarbhavati | bhUmitraye bhedasatyatvabuddheranivartitatvAt | ata evaitajjAgaraNamiti vyapadishyate | taduktaM \- \ldq{}bhUmikAtritayaM tvetadrAma jAgraditi sthitam | yathAvadbhedabud.hdhyedaM jagajjAgrati dR^ishyate\rdq{} | \- (yogavAsiShTharAmAyaNe nirvANaprakaraNe 126\.52) iti || tato vedAntavAkyAnnirvikalpako brahmAtmaikyasAkShAtkArashchaturthI bhUmikA phalarUpA sattvApattiH | chaturthabhUmau sarvajagadupAdAnasya brahmaNo vAstavamadvitIyasattAsvabhAvaM nishchitya brahmaNyAropitayorjaga\-chChabdAbhidheyayornAmarUpayormithyAtvamavagachChati | mumukShoH pUrvoktaM jAgaraNamapekShya seyaM bhUmiH svapnaH | tadAha\- \ldq{}advaite sthairyamAyAte dvaite choparatiM gate | pashyanti svapnavallokaM chaturthIM bhUmikAmitAH || chittaM tu sharadabhrAMshavilayaM pravilIyate | sattAvasheSha evAste pa~nchamIM bhUmikAmitaH\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 43\.70, 71) || so.ayaM chaturthI bhUmikAM prApto yogI brahmavidityuchyate | pa~nchamyAdayastisro bhUmayo jIvanmukteravAntarabhedAH | te cha nirvikalpasamAdhyabhyAsakR^itena vishrAntitAratamyena sampadyante | pa~nchamabhUmau nirvikalpakAt svayameva vyuttiShThate | so.ayaM yogI brahmavidvaraH | ShaShThabhUmau pArshvasthairbodhito vyuttiShThate | so.ayaM brahmavidvarIyAn | tadetadbhUmidvayaM suShuptirgADhasuShuptiriti chAbhidhIyate | tadAha\- \ldq{}pa~nchamIM bhUmikAmetya suShuptipadanAmikAm | shAntAsheShavisheShAMshastiShThatyadvaitamAtrake || \- (tatraiva 43\.73) || \ldq{}antarmukhatayA nityaM bahirvR^ittiparo.api san | parishrAntatayA nityaM nidrAluvi lakShyate || \- (tatraiva 43\.75) || \ldq{}kurvannabhyAsametasyAM bhUmikAyAM vivAsanaH | ShaShThIM gADhasuShuptyAkhyAM kramAtpatati bhUmikAm || \- (tatraiva 43\.76) || \ldq{}yatra nAsanna sadrUpo nAhaM nApyanaha~NkR^itiH | kevalaM kShINamanana Aste dvaitaikyavarjitaH\rdq{} | \- (tatraiva 43\.77) \ldq{}antaH shUnyo bahiH shUnyaH shUnyaH kumbha ivAmbare | antaH pUrNo bahiH pUrNaH pUrNaH kumbha ivArNave\rdq{} || (tatraiva 43\.79) || gADhaM nirvikalpasamAdhiM prAptasya saMskAramAtrasheShasya chittasya manorAjyaM kartuM bAhyapadArthAn grahItuM vA sAmarthyAbhAvAdAkAshAvasthitakumbhavadantarbahiHshUnyatvam; svayamprakAshasachchidAnandaikarase brahmaNi nimagnatvena bahishcha sarvatra brahmadR^iShTyA samudramadhyasthApitajalapUrNakumbhavadantarbahiH pUrNatvam | turIyAbhidhAM saptamIM bhUmiM prAptasya yoginaH svataH parato vA vyutthAnameva nAsti | tAdR^ishamevoddishya \ldq{}dehaM vinashvaramavasthitamutthitaM vA\rdq{} ityAdibhAgavatavAkyaM pravR^ittaM (bhAgavate 11\.13\.36) | asampraj~nAtasamAdhi\-pratipAdakAni yogashAstrANyatraiva paryavasitAni | so.ayamIdR^isho yogI pUrvodAhR^itashrutau brahmavidvariShTha ityuchyate | tadevaM pArshvasthabodhitaH siddho na pashyatItyanayorbhUmidvaye vyavasthitatvAnna ko.api virodhaH | tatrAyaM sa~NgrahaH | pa~nchamyAdibhUmitrayarUpAyAM jIvanmuktau sampAdyamAnAyAM dvaitapratibhAsAbhAvena saMshayaviparyaya\-prasa~NgAbhAvAdutpannaM tattvaj~nAnamabAdhena rakShitaM bhavati | seyaM j~nAnarakShA jIvanmukteH prathamaM prayojanam | tapo dvitIyaM prayojanam | yogabhUmInAM devatvAdiprAptihetutayA tapastvaM draShTavyam | taddhetutvaM chArjunabhagavatoH shrIrAmavasiShThayoshcha prashnottarAbhyAmavagamyate | arjuna uvAcha \- \ldq{}ayatiH shraddhayopeto yogAchchalitamAnasaH | aprApya yogasaMsiddhiM kAM gatiM kR^iShNa gachChati | kachchinnobhayavibhraShTashChinnAbhramiva nashyati | apratiShTho mahAbAho vimUDho brahmaNaH pathi | etaM me saMshayaM kR^iShNa ChettumarhasyasheShataH | tvadanyaH saMshayasyAsya ChettA na hyupapadyate\rdq{} || \- (bhagavadgItAyAM 6\.37\-39) || bhagavAnuvAcha \- \ldq{}pArtha naiveha nAmutra vinAshastasya vidyate | na hi kalyANakR^itkashchidurgatiM tAta gachChati || prApya puNyakR^itAM lokAnuShitvA shAshvatIH samAH | shuchInAM shrImatAM gehe yogabhraShTo.abhijAyate || athavA yoginAmeva kule bhavati dhImatAm | etaddhi durlabhataraM loke janma yadIdR^isham | tatra taM buddhisaMyogaM labhate paurvadehikam | yatate cha tato bhUyaH saMsiddhau kurunandana\rdq{} | \- (bhagavadgItAyAM 6\.40\-43) iti || shrI rAma uvAcha \- \ldq{}AdyAmatha dvitIyAM vA tR^itIyAM bhUmikAmuta | ArUDhasya mR^itasyAtha kIdR^ishI bhagavan gatiH | \- (yogavAsiShThe nirvANaprakaraNe pUrva \.126\.44) || vasiShTha uvAcha \-\- \ldq{}yogabhUmikayotkrAntajIvitasya sharIriNaH | bhUmikAMshAnusAreNa kShIyate pUrvaduShkR^itam || tataH suravimAneShu lokapAlapureShu cha | merUpavanaku~njeShu ramate ramaNIsakhaH || tataH sukR^itasambhAre duShkR^ite cha purA kR^ite | bhogakShayaparikShINe jAyante yogino bhuvi || shuchInAM shrImatAM gehe gupte guNavatAM satAm | tatra prAgbhAvanAbhyastaM yogabhUmitrayaM budhaH | spR^iShTvopari patatyuchchairuttaraM bhUmikAkramam\rdq{} || iti | \- (tatraiva 126\.47\-51) || astvevaM yogabhUmInAM devalokaprAptihetutvam; tAvatA tapastvaM kuta iti chet, shruteriti brUmaH | tathA cha taittirIyA Amananti \- \ldq{}tapasA devA devatAmagra Ayan, tapasarShayaH svaranvavindan\rdq{} (taittirIya upa0 brAhmaNe 3\.12\.3) iti | tattvaj~nAnAt prAchInasya bhUmikAtrayasya tapastve sati tattvaj~nAnasyottarakAlInasya nirvikalpasamAdhirUpasya pa~nchamyAdibhUmikAtrayasya tapastvaM kaimutikanyAya\-siddham | ata eva smaryate\- \ldq{}manasashchendriyANAM cha aikAgryaM paramaM tapaH | tajjyAyaH sarvadharmebhyaH sa dharmaH para uchyate\rdq{} || \- (mahAbhArate 12\.242\.4) iti || yadyapyanena nyAyena tapasA prApyaM janmAntaraM nAsti, tathApi lokasa~NgrahAyedaM tapo yujyate | ata eva bhagavAnAha \- \ldq{}lokasa~NgrahamevApi sampashyan kartumarhasi\rdq{} || \- (bhagavadgItAyAM 3\.20) iti || sa~NgrAhyashcha lokastrividhaH \- shiShyo bhaktastaTasthashcheti | tatra shiShyasyArntamukhe yogini prAmANikatvabud.hdhyatishayena tadupadiShTe tattve paramaM vishvAsaM prApya chittaM sahasA vishrAmyati | ata eva shrUyate\- \ldq{}yasya deve parA bhaktiryathA deve tathA gurau | tasyaite kathitArthAH prakAshante mahAtmanaH\rdq{} || \- (shvetAshvataropaniShadi 6\.23) iti || smaryate cha\- \ldq{}shraddhAvAllabhate j~nAnaM tatparaH saMyatendriyaH | j~nAnaM labdhvA parAM shAntimachireNAdhigachChati\rdq{} || \- (bhagavadgItAyAM 4\.39) iti || annapradAnanivAsasthAnakalpanAdinA yoginaM sevamAno bhaktastadIyaM tapaH svayamevAdatte | tathA cha shrUyate \-tasya putrA dAyamupayanti suhR^idaH sAdhukR^ityAM dviShantaH pApakR^ityAm\rdq{} iti | taTastho.api dvividhaH \- Astiko nAstikashcheti | tatrAstiko yoginaH sanmArgAcharaNaM dR^iShTvA svayamapi sanmArge pravartate | tathA cha smR^itiH\- \ldq{}yadyadAcharati shreShThastattadevetaro janaH | sa yatpramANaM kurute lokastadanuvartate\rdq{} || \- (bhagavadgItAyAM 3\.21) iti || nAstiko.api yoginA dR^iShTaH pApAnmuchyate | taduktam\- \ldq{}yasyAnubhavaparyantA tattve buddhiH pravartate | taddR^iShTigocharAH sarve muchyante sarvapAtakaiH\rdq{} || \- (sUtasaMhitAyAM 220\.44) iti || anena prakAreNa sarvaprANyupakAritvaM yogino vivakShitvA paThyate\- \ldq{}snAtaM tena samastatIrthasalile sarvA.api dattA.avani\- ryaj~nAnAM cha sahasramiShTamakhilA devAshcha sampUjitAH | saMsArAchcha samuddhR^itAH svapitarastrailokyapUjyo.apyasau yasya brahmavichAraNe kShaNamapi sthairyaM manaH prApnuyAt\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 6\.16\.34) iti || \ldq{}kula pavitraM jananI kR^itArthA vishvambharA puNyavatI cha tena | apArasaMvitsukhasAgare.asmillInaM pare brahmaNi yasya chetaH\rdq{} || \- (sUtasaMhitAyAM 2 20\.45) iti || na kevalaM yoginaH shAstrIyavyavahArasyaiva tapastvam, kiM tu sarvasyaiva laukikavyavahArasyApi | tathA cha taittirIyAH svashAkhAyAM nArAyaNasyAntimenAnuvAkena viduSho.api mahimAnamAmananti | tasmiMshchAnuvAke pUrvabhAge yogino.avayavA yaj~nA~NgadravyatvenAmnAtAH\- \ldq{}tasyaivaM viduSho yaj~nasyAtmA yajamAnaH shraddhA patnI sharIramidhmamuro vedirlomAni barhirvedaH shikhA hR^idayaM yUpaH kAma AjyaM manyuH pashustapo.agnirdamaH shamayitA dakShiNA vAgghotA prANa udgAtA chakShuradhvaryurmano brahmA shrotramagnIt\rdq{} | (nArAyaNopaniShadi 80) iti | atra cha dAnaM dakShiNeti dAnapadamadhyAhartavyam, \ldq{}atha yattapodAnamArjavamahiMsA satyavachanamiti tA asya dakShiNA\rdq{} (ChAndogyopaniShadi 3\.17\.4) iti ChandogairAmnAtatvAt | uktAnuvAke madhyamabhAgena yogivyavahArAstajjIvanakAlAshcha jyotiShTomAvayavakriyArUpatvena sarvayaj~nAvayavakriyArUpatvena chAmnAtAH \- \ldq{}yAvaddhriyate sA dIkShA yadashnAti taddhaviryatpibati tadasya somapAnaM yadramate tadupasado yatsa~ncharatyupavishatyuttiShThate cha sa pravargyo yanmukhaM tadAhavanIyo yA vyAhR^itirAhutiryadasya vij~nAnaM tajjuhoti yatsAyaM prAtaratti tatsamidhaM yatprAtarmadhyandinaM sAyaM cha tAni savanAni ye ahorAtre te darshapUrNamAsau ye.ardhamAsAshcha mAsAshcha te chAturmAsyAni ya R^itavaste pashubandhA ye saMvatsarAshcha parivatsarAshcha te.ahargaNAH sarvavedasaM vA etatsatraM yanmaraNaM tadavabhR^ithaH\rdq{} (nArAyaNa upa0 \.80) iti | sarvavedasaM sarvasvadakShiNAkam | atraitachChabdena prakR^itAhorAtrAdiparivatsarAntaM sarvakAlasamaShTyupalakShitaM yogina AyurvivakShyate | yadAyustatsarvasvadakShiNopetaM sattramityarthaH | uktAnuvAke charamabhAgena sarvayaj~nAtmakaM yoginamupAsInasya kramamuktirUpaM sUryAchandramasoH kAryakAraNabrahmaNostAdAtmyalakShaNaM phalamAmnAyate \- \ldq{}etadvai jarAmaryamagnihotra satraM ya evaM vidvAnudagayane pramIyate devAnAmeva mahimAnaM gatvAdityasya sAyujyaM gachChatyatha yo dakShiNe pramIyate pitR^iNAmeva mahimAnaM gatvA chandramasaH sAyujya salokatAmApnotyetau vai sUryAchandramasormahimAnau brAhmaNo vidvAnabhijayati tasmAdbrahmaNo mahimAnamApnoti tasmAdbrahmaNo mahimAna\-mityupaniShat\rdq{} (nArAyaNa upa0 \.80) iti | jarAmaraNAvadhikaM yadyogicharitamasti tadvedoktAgnihotrAdisaMvatsarasatrAnta\-karmasvarUpamityevamupAsIno bhAvanAtishayena sUryAchandramasoH sAyujyaM tAdAtmyaM prApnoti | bhAvanAmAndyena samAnalokaM prApya tasmillo.Nke sUryAchandramasorvibhUtimanubhUya tata UrdhvaM satyaloke chaturmukhasya brahmaNo mahimAnamApnoti | tatrotpannatattvaj~nAnastata UrdhvaM satyaj~nAnAnandarUpasya parabrahmaNo mahimAnaM kaivalyaM prApnoti | ityupaniShadityanena yathoktavidyAyAstatpratipAdakagranthasya chopasaMhAraH kriyate | tadevaM jIvanmuktestaporUpaM dvitIyaM prayojanaM siddham | visaMvAdAbhAvastR^itIyaM prayojanam | na khalvantarmukhe bAhyavyApAramapashyati yogIshvare laukikastairthiko vA kashchidvisaMvadate | laukika visaMvAdo dvividhaH \-kalaharUpo nindArUpashcha | tatra krodhAdirahitena yoginA saha kathaM nAma laukikaH kalahAyate ? tadrAhityaM cha smaryate\- \ldq{}krudhyantaM na pratikrudhyedAkR^iShTaH kushalaM vadet\rdq{} | (manusaMhitAyAM 6\.48) | \ldq{}ativAdAMstitikSheta nAvamanyeta ka~nchana\rdq{} | (tatraiva 6\.47) | nanu jIvanmukteH prAchIno vidvatsa.nnyAsastato.api prAchInaM tattvaj~nAnaM tasmAdapi prAchIno vividiShAsannyAsaH | tatraite krodhAdirAhityAdayo dharmAH smR^itA iti chet \- bADham | ata eva jIvanmuktasya krodhAdayaH sha~NkitumapyashakyAH | atyarvAchIne pade vividiShAsa.nnyAse.api yadA krodhAdayo na santi tadottamapade tattvaj~nAne kutaste syuH, kutastarAM cha vidvatsannyAse, kutastamAM cha jIvanmuktau ? ato na yoginA saha laukikasya kalahaH sambhavati | nApi nindArUpo visaMvAdaH sha~NkanIyaH | nindyatvasyAnishchitatvAt | tathA cha smaryate \- \ldq{}yaM na santaM na chAsantaM nAshrutaM na bahushrutam | na suvR^ittaM na durvR^ittaM veda kashchitsa vai yatiH\rdq{} || \- (vasiShThasmR^itau 6\.40) iti || sadasattve uttamAdhamajAtI | tairthiko.api kiM shAstraprameye visaMvadate kiM vA yogicharite | Adye na tAvadyogI parashAstraprameyaM dUShayati \- \ldq{}tamevaikaM jAnatha AtmAnamanyA vAcho vimu~nchatha\rdq{} (muNDakopaniShadi 2\.2\.5) ; \ldq{}nAnudhyAyAdbahU~nshabdAnvAcho viglApanaM hi tat\rdq{} (bR^iha. upa0 \.4\.4\.21) ityAdishrutyanurodhAt | nApi svashAstraprameyaM prativAdino.agre samarthayate, \ldq{}palAlamiva dhAnyArthI tyajedgranthamasheShataH\rdq{} | (amR^itabindUpaniShadi 18) | \ldq{}paramaM brahma vij~nAya ulkAvattAnyathotsR^ijet\rdq{} | (amR^itanAdopaniShadi 1) yadA yogI prativAdinamapi svAtmatayA vIkShate tadA vijigIShAyAH kA kathA ? nApi laukAyatikavyatiriktaH sarvo.api tairthiko mokShama~NgIkurvan yogicharite.api visaMvaditumarhati ArhatabauddhavaisheShikanaiyAyikashaivavaiShNavashAktasA~NkhyayogAdimokShashAstreShu pratipAdyaprameyasya nAnAvidha\-tve.api mokShasAdhanasya yamaniyamAdyaShTA~NgayogasyaikavidhatvAt | tasmAdavisaMvAdena sarvasammato yogIshvaraH | etadevAbhipretya vasiShTha Aha\- \ldq{}yasyedaM janma pAshchAttyaM tamAshveva mahAmate | vishanti vidyA vimalA muktA veNumivottamam || \- (yogavAsiShThe upashamaprakaraNe 6\.8) || \ldq{}AryatA hR^idyatA maitrI saumyatA muktatA j~natA | samAshrayanti taM nityamantaH puramivA~NganAH || \- (tatraiva 6\.9) || \ldq{}peshalAchAramadhuraM sarve vA~nChanti taM janAH | veNuM madhuranidhvAnaM vane vanamR^igA iva || \- (tatraiva 6\.12) || \ldq{}suShuptavatprashamitabhAvavR^ittinA sthitaH sadA jAgrati yena chetasA | kalAnvito vidhuriva yaH sadA budhai\- niShevyate mukta itIha sa smR^itaH\rdq{} || \- (laghuyogavAsiShThe 16\.22) iti || \ldq{}mAtarIva shamaM yAnti viShamANi mR^idUni cha | vishvAsamiha bhUtAni sarvANi shamashAlini || \- (laghuyogavAsiShThe 4\.62) iti || \ldq{}tapasviShu bahuj~neShu yAjakeShu nR^ipeShu cha | balavatsu guNADhyeShu shamavAneva rAjate\rdq{} || \- (tatraiva 4\.66) iti || tadevamabAdhaM jIvanmuktervisaMvAdAbhAvarUpaM tR^itIyaM prayojanaM siddham | duHkhanAshasukhAvirbhAvarUpe chaturthapa~nchamaprayojane vidyAnandAtmakena brahmAnandagatena chaturthAdhyAyena nirUpite | tadubhayamatra sa~NkShipyochyate \- \ldq{}AtmAnaM chedvijAnIyAdayamasmIti pUruShaH || kimichChankasya kAmAya sharIramanusa~njvaret\rdq{} || \- (bR^iha. upa0 \.4\.4\.12) || ityAdishrutyA duHkhasyaihikasya vinAsha uktaH | \ldq{}etaha?? vAva na tapati kimahaM sAdhu nAkaravaM kimahaM pApamakaravam\rdq{} (tai. upa0 \.2\.9) ityAdishrutaya AmuShmikahetupuNyapApachintArUpasya duHkhasya nAshamAhuH | sukhAvirbhAvastredhA\-sarva\-kAmAvAptiH, kR^itakR^ityatvaM, prAptaprAptavyatvaM cheti | sarvakAmAvAptistredhA\-sarvasAkShitvaM, sarvatrAkAmahatatvaM, sarvabhoktR^irUpatvaM cheti | \ldq{}hiraNyagarbhAdisthAvarAnteShu deheShvanugataM sAkShichaitanyarUpaM yadbrahma tadevAhamasmi\rdq{} \- iti jAnataH svadeha iva paradeheShvapi sarvakAmasAkShitvamasti | tadetadabhipretya shrUyate \-\ldq{}so.ashnute sarvAnkAmAnsaha brahmaNA vipashchitA\rdq{} (tai. upa0 \.2\.1) iti | loke bhukteShu bhogeShvakAmahatatvaM yattatkAmaprAptirityuchyate | tathA cha sarvabhogadoShadarshinastattvavidaH sarvatrAkAmahatatvAdasti sarvakAmAvAptiH | ata eva sArvabhaumopakrameShu hiraNyagarbhaparyanteShUttarottara\-shataguNeShvAnandeShu \ldq{}shrotriyasya chAkAmahatasya\rdq{} (taittirIyopaniShadi 2\.8\.1) iti shrutam | sadrUpeNa chidrUpeNAnandarUpeNa cha sarvatrAvasthitaM svAtmAnamanusandadhataH sarvabhoktR^itvamastItyabhipretyaivaM shrUyate \- \ldq{}ahamannamahamannamahamannam | ahamannAdo.ahamannAdo.ahamannAdaH\rdq{} | \- (taittirIyopaniShadi 3\.10) iti || kR^itakR^ityatvaM tu smaryate\- \ldq{}j~nAnAmR^itena tR^iptasya kR^itakR^ityasya yoginaH | naivAsti ki~nchitkartavyamasti chenna sa tattvavit\rdq{} || \- (jAbAladarshanopaniShadi 1\.23, uttaragItAyAM 1\.13 cha |)|| \ldq{}yastvAtmaratireva syAdAtmatR^iptashcha mAnavaH | Atmanyeva cha santuShTastasya kAryaM na vidyate\rdq{} || \- (bhagavadgItAyA, 3\.17) iti || prAptaprAptavyatA.api shrUyate \- \ldq{}abhayaM vai janaka prApto.asi\rdq{} (bR^i0 upa0 4\.2\.2) iti, \ldq{}tasmAttatsarvamabhavat\rdq{} (bR^i. u \.1\.4\.10) iti, \ldq{}brahmaveda brahmaiva bhavati\rdq{} (muNDakopaniShadi 3\.2\.9) iti cha | nanvetau dvau duHkhavinAshasukhAvirbhAvau tatvaj~nAnenaiva siddhatvAnna jIvanmuktiprayojanatAmahartaH | maivam, surakShitayostayoratra vivakShitatvAt | yathA tattvaj~nAnaM pUrvamevotpannamapi jIvanmuktyA surakShitaM bhavati, evametAvapi surakShitau bhavataH | nanvevaM jIvanmukteH pa~nchaprayojanatve sati samAhito yogIshvaro lokavyavahAraM kurvatastattvavido.api shreShTha iti vaktavyam; tachcha rAmavasiShThayoH prashnottarAbhyAM nirAkR^itam\- shrIrAmaH \- \ldq{}bhagavanbhUtabhavyesha kashchijjAtu samAhitaH | prabuddha iva vishrAnto vyavahAraparo.api san || 5|| kashchidekAntamAshritya samAdhiniyame sthitaH | tayostuH kataraH shreyAniti me bhagavanvada || 6|| \- (laghuyogavAsiShThe 25\.5\-6) || vasiShThaH \- \ldq{}imaM guNasamAhAramanAtmatvena pashyataH | antaH shItalatA yAsau samAdhiriti kathyate || 7|| dR^ishyairna mama sambandha iti nishchitya shItalaH | kashchitsaMvyavahArasthaH kashchid.hdhyAnaparAyaNaH || 8|| dvAvatau rAma susamAvantashchet parishItalau | antaH shItalatA yA syAttadanantatapaH phalam\rdq{} || 9|| \- (laghuyogavAsiShThe 25\.7\-9) iti || naiSha doShaH | atra vAsanAkShayarUpamantaH shItalatvamavashyaM sampAdanIyamityetAvadeva pratipAdyate | na tu tadanantarabhAvino manonAshasya shreShThatvaM nivAryate | shItalatvaM tR^iShNAyAH prashamanamityetAdR^ishIM vivakShAM svayameva spaShTIchakAra \- \ldq{}antaH shItalatAyAM tu labdhAyAM shItalaM jagat | antastR^iShNopataptAnAM dAvadAhamayaM jagat\rdq{} || 24|| \- (tatraiva 25\.24) || nanu samAdhinindA vyavahAraprashaMsA chAtropalabhyete \- \ldq{}samAdhisthAnakasthasya chetashchedvR^itticha~nchalam | tattasya tu samAdhAnaM samamunmattatANDavaiH || 10|| unmattatANDavasthasya chetashchetkShINavAsanam | tadasyonmattanR^ityaM tu samaM brahmasamAdhinA\rdq{} || 11|| \- (tatraiva 25\.10 \-11) iti || maivam | atra hi samAdhiprAshastyamevA~NgIkR^itya vAsanA nindyate | iyamatra vachanavyaktiH \- yadyapi vyavahArAtsamAdhiH prashastaH, tathApyasau savAsanashchettadA nirvAsanAdvyavahArAdadhama eveti sa na samAdhiH | yadA samAhitavyavahartArAvubhAvapyatattvaj~nau savAsanau cha tadA samAdheruttamalokaprAptihetupuNyatvena prAshastyam | yadA tUbhau j~nAnaniShThau nirvAsanau cha, tadA.api vAsanAkShayarUpAM jIvanmuktiM paripAlayannayaM manonAsharUpaH samAdhiH prashasta eva | tasmAd yogIshvarasya shreShThatvAt pa~nchaprayojanopetAyA jIvanmukterna ko.api vighna iti siddham | iti shrImadvidyAraNyapraNIte jIvanmuktiviveke jIvanmuktisvarUpasiddhiprayojananirUpaNaM nAma chaturthaM prakaraNam || 4|| \section{5\. vidvatsa.nnyAsanirUpaNaM nAma pa~nchamaM prakaraNam} evaM svarUpapramANasAdhanaprayojanairjIvanmuktirnirUpitA | atha tadupakAriNaM vidvatsa.nnyAsaM nirUpayAmaH | vidvatsannyAsashcha paramahaMsopaniShadi pratipAditaH | tAM chopaniShadamanUdya vyAkhyAsyAmaH | tatrAdau vidvatsa.nnyAsayogyaM prashnamavatArayati \- \ldq{}atha yoginAM paramahaMsAnAM ko.ayaM mArgasteShAM kA sthitiriti nArado bhagavantamupagatyovAcha\rdq{} iti | yadyapyathashabdApekShita AnantaryapratiyogI na kopyatra pratibhAti, tathA.api praShTavyArtho.atra vidvatsa.nnyAsaH | tasmiMshcha viditatattvo lokavyavahArairvikShipyamANo manovishrAntiM kAmayamAno.adhikArI | tatastAdR^i\-gadhikArasampattyAnantaryamathashabdArthaH | kevalayoginaM kevalaparamahaMsaM cha vArayituM padadvayamuktam | kevalayogI tattvaj~nAnAbhAvena trikAlaj~nAnAkAshagamanAdiShu yogaishvaryachamatkAravyavahAreShvAsaktaH saMyamavisheShaistatra tatrodyu~Nkte | tataH paramapuruShArthAdbhraShTo bhavati | asminnarthe sUtraM pUrvamevodAhR^itaM \- \ldq{}te samAdhAvupasargA vyutthAne siddhayaH\rdq{} (yogasUtreShu 3\.38) iti | kevalaparamahaMsastu tattvavivekenaishvaryeShvasAratAM buddhvA virajyati | tadapyudAhR^itam\- \ldq{}chidAtmana imA itthaM prasphurantIha shaktayaH | ityasyAshcharyajAleShu nAbhyudeti kutUhalam\rdq{} || 67|| \- (laghuyogavAsiShThe 27\.67) iti || virakto.apyasau brahmavidyAbhareNa vidhiniShedhAvulla~Nghayati | taduktaM \-\ldq{}nistraiguNye pathi vicharatAM ko vidhiH ko niShedhaH\rdq{} (shukAShTake) iti | tathA cha shraddhAlavaH shiShTAstamevaM nindanti \- \ldq{}sarve brahma vadiShyanti samprApte tu kalau yuge | nAnutiShThanti maitreya shishnodaraparAyaNAH\rdq{} || \- iti | yogini tu paramahaMse yathoktaM doShadvayaM nAsti | anyo.apyasyAtishayaH prashnottarAbhyAM darshitaH\- shrIrAmaH\- \ldq{}evaM sthite.api bhagava~njIvanmuktasya sanmateH | apUrvo.atishayaH ko.asau bhavatyAtmavidAM vara\rdq{} || 1|| \- (laghuyogavAsiShThe 42\.1) || vasiShThaH \- \ldq{}j~nasya kasmiMshchidapyeShA bhavatyatishaye na dhIH | nityatR^iptaH prashAntAtmA sa Atmanyeva tiShThati || 2|| mantrasiddhaistapaHsiddhairyogasiddhaishcha bhUrishaH | kR^itamAkAshayAnAdi tatra kA syAdapUrvatA || 3|| eka eva visheSho.asya na samo mUDhabuddhibhiH | sarvatrA.a.asthAparityAgAnnIrAgamamalaM manaH || 5|| etAvadeva khalu li~Ngamali~NgamUrteH saMshAntasaMsR^itichirabhramanirvR^itasya | tajj~nasya yanmadanakopaviShAdamoha\- lobhApadAmanudinaM nipuNaM tanutvam\rdq{} || 6|| \- (laghuyogavAsiShThe 42\.2 \-6) iti || etenAtishayenopetAnAM doShadvayarahitAnAM mArgasthitI pR^ichChrayete | veShabhAShAdirUpo hi vyavahAro mArgaH | chittoparamarUpa Antaro dharmaH sthitiH | bhagavAMshchaturmukho brahmA | yathoktaM prashnottaramavatArayati \- \ldq{}taM bhagavAnAha\rdq{} iti | vakShyamANamArge shraddhAtishayamutpAdayituM taM mArgaM prashaMsati\- \ldq{}so.ayaM paramahaMsAnAM mArgo loke durlabhataro na tu bAhulyaH\rdq{} (parama0 upa0 1) iti | yaH pR^iShTaH so.ayamiti yojanA | ayamityuttaragranthe vakShyamANa AchChAdanAdiH svasharIropabhogena lokopakAreNa cha nirapekSho mukhyo mArgaHH parAmR^ishyate | tAdR^ishasya paramakAShThAM prAptasya vairAgyasyAdR^iShTa\-charatvAttasya mArgasya durlabhataratvam | na chaitAvatAtyantAbhAvaH sha~NkanIya ityabhipretya bAhulyameva pratiShedhati \- na tviti | bAhulyamiti vaktavye li~NgavyatyayashChAndasaH | nanvayaM mArgoM durlabhatarashchettarhi tadarthaM prayAso na kartavyaH, tena prayojanAbhAvAdityAsha~NkyAha \- \ldq{}yadyeko.api bhavati sa eva nityapUtasthaH sa eva vedapuruSha iti viduSho manyante\rdq{} (paramahaMsopaniShadi 1) iti | \ldq{}manuShyANAM sahasreShu kashchidyatati siddhaye | yatatAmapi siddhAnAM kashchinmAM vetti tattvataH\rdq{} | \- (bhagavadgItAyAM 7\.3) || iti nyAyena yatra kvApi yadA kadAchidyogIparamahaMso yadi kashchillabhyate tarhi sa eva nityapUtastho bhavati | nityapUtaH paramAtmA, \ldq{}ya AtmApahatapApmA\rdq{} (ChA0 upa0 \.8\.1) iti shruteH | evakAreNa kevalayogI kevala paramahaMsashcha vyAvartyate | kevalayogI nityapUtaM na jAnAti | kevala paramahaMso jAnannapi chittavishrAntyabhAvAdbahirmukho brahmaNi na tiShThati | vedapratipAdyaH puruSho vedapuruShaH | viduSho vidvAMso brahmAnubhavachittavishrAntipratipAdakashAstrapAra~NgatA yoginaH | paramahaMsasya brahmaniShThatvaM sarve janA manyante | yathoktA vidvAMsastu tadapyasahamAnA brahmatvameva manyante | tathA cha smaryate\- \ldq{}darshanAdarshane hitvA svayaM kevalarUpataH | yastiShThati sa tu brahmanbrahma na brahmavitsvayam\rdq{} || iti | ato na prayojanAbhAvaH sha~Nkitumapi shakyate | nityapUtasthatvaM vedapuruShatvaM cha mukhato vishadayannarthAt \ldq{}kA sthitiH ?\rdq{} iti prashnasyottaraM sUtrayati \- \ldq{}mahApuruSho yachchittaM tatsarvadA mayyevAvasthApayati, (mayyevAvatiShThate iti vA) tasmAdahaM cha tasminnevAvasthitaH (tasminnevAvasthIyate iti vA) \rdq{} iti | (paramahaMsopaniShadi 1) || vaidikaj~nAnakarmAdhikAriShu puruSheShu madhye yoginaH paramahaMsasyAtyantamuttamatvAnmahApuruShatvam | sa cha mahApuruSho yachchittaM svakIyaM tatsarvadAmayyevAvasthApayati, saMsAragocharANAM tadIyachittavR^ittInAmabhyAsavairAgyAbhyAM niruddhatvAt | ata eva bhagavAn prajApatiH shAstrasiddhaM paramAtmAnaM svAnubhavena parAmR^ishanmayIti vyapadishati | yasmAdyogI mayyeva chittaM sthApayati tasmAdahamapi paramAtmasvarUpatvena tasminneva yoginyAvirbhUto.avasthito.asmi netareShvaj~nAniShu, teShAmavidyAvR^itatvAt | tattvavitsvapyayogiShu bAhyachittavR^ittibhirAvR^itatvAnnAstyAvirbhAvaH | idAnIM ko.ayaM mArga iti pR^iShTaM mArgamupadishati \- \ldq{}asau svaputramitrakalatrabandhvAdI~nshikhAyaj~nopavIte svAdhyAyaM cha sarvakarmANi sa.nnyasyAyaM brahmANDaM cha hitvA kaupInaM daNDamAchChAdanaM cha svasharIropabhogArthAya lokasyopakArArthAya cha parigrahet\rdq{} (parama0 upa0 1) iti | yo gR^ihasthaH pUrvajanmasa~nchitapuNyapu~nje paripakve sati mAtR^ipitrAj~nAdinA nimittena vividiShAsa.nnyAsarUpaM paramahaMsAshramamasvIkR^ityaiva shravaNAdisAdhanAnyanuShThAya tattvaM samyagavagachChati, tato gR^ihasthasya prAptairlaukikavaidikavyavahArasahasraishchitte vikShipte sati vishrAntisiddhaye vidvatsannyAsaM chikIrShati, taM prati svaputramitretyAdyupadeshaH, pUrvameva vividiShAsannyAsaM kR^itvA tattvaM viditavato vidvatsannyAsaM chikIrShoH putrakalatrAdiprasa~NgAbhAvAt | nanvayaM vidvatsa.nnyAsaH kimitarasannyAsavatpraiShochchAraNAdividhyuktaprakAreNa sampAdanIyaH, kiM vA jIrNavastrasopadravagrAmAdityAgavallaukikatyAgamAtrarUpaH ? nAdyaH, tattvavidaH kartR^ittvarAhityena vidhi\-niShedhAnadhikArAt | ata eva smaryate \- \ldq{}j~nAnAmR^itena tR^iptasya kR^itakR^ityasya yoginaH | naivAsti ki~nchitkartavyamasti chenna sa tattvavit || iti | \- (jAbAladarshanopaniShadi 1\.23) iti || na dvitIyaH | kaupInadaNDAdyAshramali~NgavidhAnashravaNAt | naiSha doShaH, pratipattikarmavadubhayarUpatvopapatteH | tathA hi \- jyotiShTome dIkShitasya dIkShA~NganiyamA\-nuShThAnakAle kaNDUyituM hastaM pratiShidhya kR^iShNaviShANA vihitA \ldq{}yaddhastena kaNDUyeta pAmAnambhAvukAH prajAH syuryatsmayeta nagnambhAvukAH\rdq{} (taittirIyasaMhitAyAM iti, \ldq{}kR^iShNaviShANayA kaNDUyate\rdq{} (tatraiva 6\.1\.3) iti cha | tasyAshcha kR^iShNaviShANAyAH samApte niyame prayojanAbhAvAd voDhumashakyatvAchcha tyAgaH svata eva prAptaH | taM cha tyAgaM saprakAraM vedo vidadhAti \- \ldq{}nItAsu dakShiNAsu chAtvAle kR^iShNaviShANAM prAsyati\rdq{} (tatraiva 6\.1\.3) iti | tadidaM pratipattikarma laukikaM vaidikaM chetyubhayarUpam | evaM vidvatsa.nnyAso.apyubhayarUpaH | na cha tattvavidi sha~NkanIyaH, chidAtmanyAropitasya kartR^itvasya vidyayA.apohitatve.api chichChAyopete.antaHkaraNo\-pAdhau vikriyAsahasrayukte svataHsiddhasya kartR^itvasyAtyantAbhAvaH yAvaddravyabhAvitayA.anapohitatvAt | na cha \ldq{}j~nAnAmR^itena\rdq{} (jAbAladarshanopaniShadi 1\.23) ityAdismR^itivirodhaH, satyapi j~nAne vishrAntirahitasya tR^iptyabhAvena vishrAntisampAdanalakShaNakartavyasheShasadbhAvena kR^itakR^ityatvAbhAvAt | nanu tattvavido.api vidhya~NgIkAre sati tenApUrveNa dehAntaramArabhyeta | maivam | tasyApUrvasya chittavishrAntipratibandhanivAraNalakShaNasya dR^iShTaphalasya sambhave satyadR^iShTaphalakalpanAyA anyAyyatvAt; anyathA shravaNAdividhiShvapi brahmaj~nAnotpattipratibandhanivAraNarUpaM dR^iShTaphalamupekShya janmAntarahetutvaM kalpyeta | tasmAdvidhya~NgIkAre doShAbhAvAdvividiShuriva vidvAnapi gR^ihastho nAndImukhashrAddhopavAsa\-jAgaraNAdividhimanusR^ityaiva sa.nnyasyet | yadyapyatra shrAddhAdikaM nopadiShTaM tathApyasya vidvatsannyAsasya vividiShAsannyAsavikR^ititvAt \ldq{}prakR^itivadvikR^itiH kartavyA\rdq{} iti nyAyena tadIyA dharmAH sarve.apyatra prApnuvanti, yathAgniShTomasya vikR^itiShvatirAtrAdiShu tadIyadharmaprAptistadvat | tasmAditarasannyAsavadatrApi praiShamantreNa putramitrAdityAgaM sa~Nkalpayet | bandhvAdInityAdishabdena bhR^ityapashugR^ihakShetrA\-dilaukikaparigrahAdivisheShAH sa~NgR^ihyante | svAdhyAyaM cheti chakAreNa tadarthanirNayopayuktAni padavAkyapramANashAstrANi vedopabR^iMhakANItihAsapurANAdIni cha samuchchinoti | autsukyanivR^itti\-mAtraprayojanAnAM kAvyanATakAdInAM tyAgaH kaimutikanyAyasiddhaH | sarvakarmANIti sarvashabdena laukikavaidikanityanaimittikaniShiddhakAmyAni sa~NgR^ihyante | putrAdityAgenaihikabhogaH parihR^itaH | sarvakarmatyAgena chAmuShmikabhogAshA chittavikShepakAriNI parihR^itA | ayamiti ChAndasavibhaktili~NgavyatyayenedaM brahmANDamiti yojanIyam | brahmANDatyAgo nAma tatprAptihetorvirADupAsanasyatyAgaH | brahmANDaM cheti chakAreNa sUtrAtmaprAptihetorhiraNyagarbhopAsanasya tattvaj~nAnahetUnAM shravaNAdInAM cha samuchchayaH | svaputrAdihiraNyagarbhopAsanAntamaihikamAmuShmikaM cha sukhasAdhanaM sarvaM praiShamantrochchAraNena parityajya kaupInAdikaM parigR^ihNIyAt | AchChAdanaM cheti chakAreNa pAdukAdIni samuchchinoti | tathA cha smR^itiH\- \ldq{}kaupInayugalaM vAsaH kanthAM shItanivAriNIm | pAduke chApi gR^ihNIyAtkuryAnnAnyasya sa~Ngraham\rdq{} || \- (hArItasaMhitAyAM 6\.728; laghuviShNusmR^itau 4\.7) iti || svasharIropabhogo nAma kaupInena lajjAvyAvR^ittiH | daNDena gosarpAdyupadravaparihAraH | AchChAdanena shItAdiparihAraH | chakArAtpAdukAbhyAmuchChiShTadeshasparshAdiparihAraM samuchchinoti | lokasyopakAro nAma daNDAdili~NgenaitadIyamuttamAshramaM parij~nAya taduchitAbhivandanabhikShApradAnAdipravR^ittyA sukR^itasiddhiH | chakAreNAshramamaryAdAyAH shiShTAchAraprAptAyAH pAlanaM samuchchinoti | kaupInAdiparigrahasyAnukUlatvamabhipretya mukhyatvaM pratiShedhati \- \ldq{}tachcha na mukhyo.asti\rdq{} iti (parama0 upa0 \.1) || yatkaupInAdiparigrahaNamasti tadapyasya yoginaH paramahaMsasya mukhyaH kalpo na bhavati, kiM tvanukalpa eva | vividiShAsa.nnyAsinastu daNDagrahaNaM mukhyamiti kR^itvA daNDaviyogasya niShedhaH smaryate\- \ldq{}daNDAtmanostu saMyogaH sarvadaiva vidhIyate | na daNDena vinA gachChediShukShepatrayaM budhaH\rdq{} || \- (sanyAsopaniShadi 2\.11) iti || prAyashchittamapi daNDanAshe prANAyAmashataM smaryate \- \ldq{}daNDatyAge shataM charet\rdq{} iti | yoginaH paramahaMsasya mukhyaM kalpaM prashnottarAbhyAM darshayati \- \ldq{}ko.ayaM mukhya iti chedayaM mukhyaH, na daNDaM na shikhaM na yaj~nopavItaM nAchChAdanaM charati paramahaMsaH \ldq{}(parama0 upa0 \.1\-2) iti | na shikhamiti ChAndaso li~Ngavyatyayo.anusandheyaH | yathA vividiShuH paramahaMsaH shikhAyaj~nopavItAbhyAM rahito mukhyastathA yogI daNDAchChAdanAbhyAM rahitaH sanmukhyo bhavati, daNDasya vaiNavattvAdilakShaNamAchChAdanasya kanthAtvAdilakShaNaM cha parIkShituM daNDAdikaM sampAdayituM rakShituM cha chitte vyApR^ite sati chittavR^ittinirodhalakShaNo yogo na sidhyediti | tachcha na yuktam, \ldq{}na hi varavighAtAya kanyodvAhaH\rdq{} iti nyAyAt | AchChAdanAdyabhAve shItAdibAdhAyAH kaH pratIkAra ityAsha~NkyAha \- \ldq{}na shItaM na choShNaM na sukhaM na duHkhaM na mAnAvamAnau cha ShaDUrmivarjam\rdq{} (parama0 upa0 \.2) iti | niruddhAsheShachittavR^itteryoginaH shItaM nAsti, tatpratItyabhAvAt | yathA lIlAyAmAsaktasya bAlasyAchChAdanAdirahitasyApi hemantashishirayoH prAtaHkAle.api shItaM nAsti, tathA paramAtmanyAsaktasya yoginaH shItAbhAvaH | gharmakAla uShNAbhAvashcha tathaivAvagantavyaH | varShAsu tadabhAvasamuchchayArthashchakAraH | shItoShNayorapratItau tajjanyayoH sukhaduHkhayorabhAva upapannaH | nidAghe shItaM sukhajanakaM hemante duHkhajanakam | uktaviparyaya uShNe draShTavyaH | mAnaH puruShAntareNa sampAditaH satkAraH | avamAnastiraskAraH | yadA yoginaH svAtmavyatiriktaM puruShAntarameva na pratIyate tadA mAnAvamAnau dUrAdapetau | chakAraH shatrumitrarAgadveShAdidvandvAbhAvaM samuchchinoti | ShaDUrmayaH \- kShutpipAse shokamohau jarAmaraNe cha | teShAM trayANAM dvandvAnAM krameNa prANamanodehadharmatvAdAtmatattvAbhimukhasya yoginastadvarjanaM yujyate | nanvastvevaM samAdhidashAyAM shItAdyabhAva; vyutthAnadashAyAM tu nindAdikleshaH saMsAriNamivainaM bAdhetaivetyAsha~NkyAha \- \ldq{}nindAgarvamatsaradabhbhadarpechChAdveShasukhaduHkhakAmakrodhalobhamohaharShAsUyAha~NkArA\-dIMshcha hitvA\rdq{} (parama0 upa0 \.2) iti | vividhaiH puruShaiH svasminnApAditA doShoktirnindA | anyebhyo.adhiko.ahamiti chittavR^ittirgarvaH | vidyAdhanAdibhiranyasadR^isho bhavAmIti buddhirmatsaraH | pareShAmagre japadhyAnAdiprakaTanaM dambhaH | bhartsanAdiShu dR^iDhabuddhirdarpaH | dhanAdyabhilASha ichChA | shatruvadhAdiShu buddhirdveShaH | anukUladravyAdilAbhena buddhisvAsthyaM sukham | tadviparyayo duHkham | yoShidAdyabhilAShaH kAmaH | kAmitArthavighAtajanyo buddhikShobhaH krodhaH | labdhasya dhanasya tyAgAsahiShNutvaM lobhaH | hiteShvahitabuddhirahiteShu cha hitabuddhirmohaH | chittagatasukhAbhivya~njikA mukhavikAsAdiheturdhIvR^ittirharShaH | parakIyaguNeShu doShatvAropaNamasUyA | dehendriyAdisa~NghAteShvAtmabhramo.aha~NkAraH | Adishabdena bhogyavastuShu mamakArasamIchInatvAdibuddhayo gR^ihyante | chakAro yathoktanindAdiviparItaM stutyAdikaM samuchchinoti | etAn sarvAn nindAdIn hitvA pUrvoktavAsanAkShayAbhyAsena parityajyAvatiShTheteti sheShaH | nanu vidyamAne svadehe tatparityAgo na sambhavatItyAsha~NkyAha \-\ldq{}svavapuH kuNapamiva dR^ishyate yatastadvapurapadhvastam\rdq{} (parama0 upa0 \.2) iti | pUrvaM yatsvakIyaM vapustadidAnIM yoginA svAtmachaitanyAtpR^ithagbhUtatvena kuNapamivAvalokyate | yathA shraddhAluH sparshanabhItyA shavadehaM dUre sthito.avalokayati, tathA.ayaM yogI tAdAtmyabhrAntyudayabhItyA sAvadhAno dehaM chidAtmanaH sakAshAnnirantaraM vivinakti | yataH kAraNAt tadvapurAchAryopadeshAgamAnubhavairapadhvastaM chidAtmanaH sakAshAnnirAkR^itam | tatashchaitanyaviyuktasya dehasya shavatulyatayA dR^ishyamAnatvAt satyapi dehe nindAdityAgo ghaTata ityabhiprAyaH | nanUtpanno digbhramaH sUryodayadarshanena vinaShTo.api yathA kadAchidanuvartate, tathA kadAchidAtmani dehAtmasaMshayAdyanuvR^ittau nindAdikleshaH punaH punaH prasajyete \- tyAsha~NkyAha\- \ldq{}saMshayaviparItamithyAj~nAnAnAM yo hetustena nityanivR^ittaH\rdq{} (pa0 upa0 2) iti | AtmA kartR^itvAdidharmopetastadrahito vetyAdikaM saMshayaj~nAnam | dehAdirUpa evAtmeti viparItaj~nAnam | etadubhayaM bhoktR^iviShayam | mithyAj~nAnaM tu bhogyaviShayamatra vivakShitam | tachchAnekavidham\-\ldq{}sa~NkalpaprabhavAnkAmAn\rdq{} (bhagavadgItAyAM 6\.24) ityatra spaShTIkR^itam | taddhetushchaturvidhaH, \ldq{}anityAshuchiduHkhAnAtmasu nityashuchisukhAtmakhyAtiravidyA\rdq{} (yogasUtreShu 2\.5) iti sUtraNAt | anitye girinadIsamudrAdau nityatvabhrAntirekA | ashuchau putrabhAryAdisharIre shuchitvabhrAntirdvitIyA | duHkhe kR^iShivANijyAdau sukhatvabhrAntistR^itIyA | gauNamithyAtmani putrabhAryAdAvannamayAdike chAnAtmani mukhyAtmatvabhrAntishchaturthI | eteShAM saMshayAdInAM heturadvitIyabrahmAtmatattvAvarakamaj~nAnaM tadvAsanA cha | tachchAj~nAnaM yoginaH paramahaMsasya mahAvAkyArthabodhena nivR^ittam; vAsanA tu yogAbhyAsena nivR^ittA | udAhR^itAyAM digbhrAntAvaj~nAne nivR^itte.api vAsanAyAH sadbhAvAdyathApUrvaM bhrAntivyavahAraH | yoginastu bhrAntihetudvayarAhityAtkutaH saMshayAdInyanuvarteran ? tamenamanuvR^ittyabhAvamabhipretya tena hetudvayena yogI nityanivR^itta ityuktam | satyAmapyaj~nAnatadvAsanAnivR^ittau tasyA nivR^ittervinAshAbhAvAnnityatvaM draShTavyam | tannityatve hetumAha \- \ldq{}tannityabodhaH\rdq{} (parama0 upa0 2) | sarvanAmatvAtprasiddhArthavAchI tachChabdo.atra sarvavedAntaprasiddhaM paramAtmAnamAchaShTe | tasminparamAtmani nityo bodho yasya yoginaH so.ayaM tannityabodhaH | yogI hi \ldq{}tameva dhIro vij~nAya praj~nAM kurvIta brAhmaNaH\rdq{} (bR^ihadAraNyakopaniShadi 4\.4\.21) iti shrutimanusR^itya chittavikShepAnyogena parihR^itya nairantaryeNa paramAtmaviShayAmeva praj~nAM karoti | ato bodhasya nityatvAdddbodhavinAshyayoraj~nAnatadvAsanayornivR^itti\-rnityetyarthaH | budhyamAnasya paramAtmanastArkikeshvaravattaTasthatvasha~NkAM vArayati \- \ldq{}tatsvayamevAvasthitiH\rdq{} (parama0 upa0 \.2) iti | yadvedAntavedyaM paraM brahmAsti tatsvayameva na tu svasmAdanyadityevaM nishchitya yogino.avasthitirbhavati | tasya yogino brahmAnubhavaprakAraM darshayati \- \ldq{}taM shAntamachalamadvayAnandavij~nAnaghana evAsmi tadeva mama paramaM dhAma\rdq{} (parama0 upa0 \.2) iti | tamityAdipadatraye dvitIyA prathamArthe draShTavyA | yaH paramAtmA shAntaH krodhAdivikSheparahitaH, achalo gamanAdikriyArahitaH, svagatasajAtIyavijAtIyabhedashUnyaH sachchidAnandaikaraso.asti sa evAhamasmi | tadeva brahmatattvaM mama yoginaH paramaM dhAma vAstavaM svarUpam; na tvetatkartR^itvabhoktR^itvAdiyuktam, etasya mAyAkalpitatvAt | nanvAtmanaH parabrahmatva AnandAvAptiridAnIM kuto netyatrAnandAvAptiH sadR^iShTAntamuktAbhiyuktaiH \- \ldq{}gavAM sarpiH sharIrasthaM na karotya~NgapoShaNam | tadeva karmarachitaM punastasyaiva bheShajam || evaM sarvasharIrasthaH sarpivatparameshvaraH | vinA chopAsanAM devo na karoti hitaM nR^iShu | \rdq{} \- (bR^ihadyogIyAj~navalkyasmR^itau 9\.30\-31) iti || (\*\*yathA sarpiH sharIrasthaM gavAM na kurute balam | nirgataM karmasaMyukta dattaM tAsAM mahAbalam || tathA viShNuH sharIrastho na karoti hitaM nR^iNAm | vinArAdhanayA devaH sarvagaH parameshvaraH || \- (garuDapurANe 227\.2,3) || yadi yoginaH pUrvAshramaprasiddhA AchAryapitR^ibhrAtrAdayaH karmiNaH shraddhAjaDAH shikhAyaj~nopavItasandhyA\-vandanAdirAhityena pAShaNDitvamAropya vyAmohayeyustadA vyAmohAnutpattaye yogino vartamAnaM nishchayaM darshayati\- \ldq{}tadeva cha shikhA tadevopavItaM cha paramAtmAtmanorekatvaj~nAnena tayorbheda eva vibhagnaH sA sandhyA\rdq{} (parama0 upa0 \.2) iti | yadvedAntavedyasya parabrahmaNo j~nAnaM tadeva karmA~NgabhUtabAhyashikhAyaj~nopavItasthAnIyam | anye cha mantradravyalakShaNe karmA~NgabhUte chakArAbhyAM samuchchIyete | shikhAdya~NgasAdhyaiH karmabhirutpannaM yatsvargAdisukhaM tatsarvaM brahmaj~nAnenaiva labhyate, viShayAnandasya sarvasya brahmAnandaleshatvAt | \ldq{}etasyaivAnandasyAnyAni bhUtAni mAtrAmupajIvanti\rdq{} (bR^i. upa0 \.4\.3\.32) iti shrutiH | etadevAbhipretyAtharvaNikA brahmopaniShadyAmananti\- \ldq{}sashikhaM vapanaM kR^itvA bahiHsUtraM tyajedbudhaH | yadakSharaM paraM brahma tatsUtramiti dhArayet || (brahmopaniShadi 6) || \ldq{}sUchanAtsUtramityAhuH sUtraM nAma paraM padam | tatsUtraM viditaM yena sa vipro vedapAragaH || (tatraiva 7) || \ldq{}yena sarvamidaM protaM sUtre maNigaNA iva | tatsUtraM dhArayedyogI yogavittattvadarshivAn || (tatraiva 8) || \ldq{}bahiHsUtraM tyajedvidvAn yogamuttamamAsthitaH | brahmabhAvamidaM sUtraM dhArayedyaH sa chetanaH | dhAraNAttasya sUtrasya nochChiShTo nAshuchirbhavet || (tatraiva 9) || \ldq{}sUtramantargataM yeShAM j~nAnayaj~nopavItinAm | te vai sUtravido loke te cha yaj~nopavItinaH || (tatraiva 10) || \ldq{}j~nAnashikhA j~nAnaniShThA j~nAnayaj~nopavItinaH | j~nAnameva paraM teShAM pavitraM j~nAnamuchyate || (tatraiva 11) || \ldq{}agneriva shikhA nAnyA yasya j~nAnamayI shikhA | sa shikhItyuchyate vidvAn netare keshadhAriNaH || (tatraiva 12) || \ldq{}karmaNyadhikR^itA ye tu vaidike brAhmaNAdayaH | tairvidhAryamidaM sUtraM karmA~NgaM taddhi vai smR^itam || (tatraiva 13) || \ldq{}shikhA j~nAnamayI yasyopavItaM chApi tanmayam | brAhmaNyaM sakalaM tasya iti brahmavido viduH || (tatraiva 14) || \ldq{}idaM yaj~nopavItaM cha paramaM yatparAyaNam | vidvAnyaj~nopavItI syAttajj~nAstaM yajvinaM viduH\rdq{} || (tatraiva 15) iti || tasmAdyoginaH shikhAyaj~nopavIte yathA vidyete tathaiva sandhyApi vidyate | yaH shAstragamyaH paramAtmA yashchAhampratyayagamyo jIvAtmA, tayorekatvaj~nAnena mahAvAkyajanyena bhrAntipratIto bhedo visheSheNa bhagna eva | punarbhrAntyanudayo bha~Ngasya visheShaH | yeyamekatvabuddhiH seyamubhayorAtmanoH sandhau jAyamAnatvAt sandhyetyuchyate | ahorAtrayoH sandhAvanuShTheyA kriyA yathA sandhyA tadvat | evaM cha sati yogI shraddhAjaDairna vyAmohayituM shakyaH | \ldq{}ko.ayaM mArgaH ? \ldq{}iti prashnasya \ldq{}asau svaputra\rdq{} (parama0 upa0| 1) ityAdinottaramuktam | \ldq{}kA sthitiH\rdq{} ? ityetasya \ldq{}mahApuruSha \-\rdq{} ityAdinA sa~NkShipyottaramuktvA \ldq{}saMshayaviparIta \-\rdq{} ityAdinA tadeva prapa~nchyedAnI\- mupasaMharati \- \ldq{}sarvAnkAmAnparityajya advaite paramA sthitiH\rdq{} | (parama\. upa0 \.3) iti || krodhalobhAdInAM kAmapUrvakatvAt kAmaparityAgena chittadoShAH sarve.api parityajyante | etadevAbhipretya vAjasaneyibhirAmnAtaM \- \ldq{}atho khalvAhuH kAmamaya evAyaM puruShaH\rdq{} (bR^ihadAraNyakopaniShadi 4\.4\.5) iti | ato niShkAmasya yogichittasyAdvaite nirvighnA sthitirupapadyate | nanu daNDagrahaNavidhivAsanayopetA vividiShAsa.nnyAsino yoginaM daNDarahitaM paramahaMsaM nAbhyupagachChantItyAsha~NkyAha\- \ldq{}j~nAnadaNDo dhR^ito yena ekadaNDI sa uchyate | kAShThadaNDo dhR^ito yena sarvAshI j~nAnavarjitaH | sa yAti narakAnghorAnmahArauravasa.nj~nakAn || titikShAj~nAnavairAgyashamAdiguNavarjitaH | bhikShAmAtreNa yo jIvetsa pApI yativR^ittihA || idamantaraM j~nAtvA sa paramahaMsaH\rdq{} (parama0 upa0 \.3\.3) iti | paramahaMsasya yo.ayamekadaNDaH sa dvividhaH \- j~nAnadaNDaH kAShThadaNDashcheti | yathA tridaNDino vAgdaNDo manodaNDaH karmadaNDashcheti (\ldq{}kAyadaNDashcheti\rdq{} iti vA pAThaH) traividhyaM tadvat | vAgdaNDAdayo manunA smaryante\- \ldq{}vAgdaNDo.atha manodaNDaH karmadaNDastathaiva cha | yasyaite niyatA buddhau sa tridaNDIti chochyate || tridaNDametannikShipya sarvabhUteShu mAnavaH | kAmakrodhau tu saMyamya tataH siddhiM nigachChati\rdq{} || \- (manu \.12\.10, 11) iti || teShAM svarUpaM dakShaH smarati \- \ldq{}vAgdaNDo.atha manodaNDaH karmadaNDastathaiva cha | yasyai niyatA daNDAstridaNDIti sa uchyate | vAgdaNDe maunamAtiShThet karmadaNDe tvanIhatAm | mAnasasya tu daNDasya prANAyAmo vidhIyate\rdq{} || iti | \ldq{}karmadaNDo.alpabhojanam\rdq{} iti smR^ityantarapAThaH | IdR^ishaM tridaNDitvaM paramahaMsasyApyasti | tadetadabhipretya pitAmahaH smarati \- \ldq{}yatiH paramahaMsastu turyAkhyaH shrutichoditaH | maicha niyamairyukta viShNurUpI tridaNDabhR^it\rdq{} || iti | evaM sati maunAdInAM vAgAdidamanahetutvAdyathA daNDatvaM tathaivAj~nAnatatkAryadamanahetorj~nAnasya daNDatvam | ayaM j~nAnadaNDo yena paramahaMsena dhR^itaH sa eva mukhya ekadaNDItyuchyate | mAnasasya j~nAnadaNDasya kadAchichchittavikShepeNa vismR^itiH prasajyeteti tannivAraNArthaM smArakaH kAShThadaNDo dhriyate | tadetachChAstrArthara\- hasyamabuddhvA veShamAtreNa puruShArthasiddhimabhipretya kAShThadaNDo yena paramahaMsena dhR^itaH sa puruSho bahuvidhayAtanopetatvAdghorAnmahArauravasa.nj~nakAnnarakAnApnoti | tatra heturachyate?? \- paramahaMsaveShaM dR^iShTvA j~nAnitvabhrAntyA sarve janAH svasvagR^ihe taM bhojayanti | ayaM cha jihvAlampaTo varjyAvarjyavivekamakR^itvA sarvamannamashnAti | tena pratyavAyaM prApnoti | yAni tu \ldq{}nAnnadoSheNa maskarI\rdq{} (sa.nnyAsopaniShadi 72) , \ldq{}chAturvarNyaM charedbhaikSham\rdq{} ityAdismR^itivachanAni tAni j~nAniviShayANi | ayaM cha j~nAnavarjita iti yukto.asya narakaH | ata eva j~nAnahInasya yaterbhikShAniyamamAha manuH\- \ldq{}na chotpAtanimittAbhyAM na nakShatrA~NgavidyayA | nAnushAsanavAdAbhyAM bhikShAM lipseta karhichit || 50|| ekakAlaM charedbhaikShaM na prasajyeta vistare || bhaikShe prasakto hi yatirviShayeShvapi sajjati\rdq{} || 55|| \- (manu0 6\.50, 55) || j~nAnAbhyAsinaM prati tvevaM smaryate\- \ldq{}ekavAraM dvivAraM vA bhu~njIta parahaMsakaH | yena kena prakAreNa j~nAnAbhyAsI bhavetsadA\rdq{} || iti | evaM cha sati j~nAnadaNDakAShThadaNDayoryadantaramuttamatvAdhamatvarUpaM tadidamavagatyottamaM j~nAnadaNDaM yo dhArayati sa eva mukhyaH paramahaMsa ityabhyupagantavyam | nanvastvabhij~nasya paramahaMsasya j~nAnadaNDo mAbhUtvakAShThadaNDanirbandhaH, itarA tu charyA sarvA kIdR^ishItyAsha~NkyAha \- \ldq{}AshAmbaro na namaskAro na svadhAkAro na nindA na stutiryAdR^ichChiko bhaved bhikShurnAvAhanaM na visarjanaM na mantraM na dhyAnaM nopAsanaM na lakShyaM nAlakShyaM na pR^itha~NnApR^itha~N na chAhaM na tvaM na cha sarvaM na chAniketasthitireva sa bhikShuH sauvarNAdInnaiva parigrahenna lokaM nAvalokaM cha\rdq{} (parama0 upa0 \.4) iti | AshA dishaH, tA evAmbaraM vastramAchChAdanaM yasyAsAvAshAmbaraH | yattu smR^itivachanam\- \ldq{}jAnvorUrdhvamadho nAbheH paridhAyaikamambaram | dvitIyamuttaraM vAsaH paridhAya gR^ihAnaTet\rdq{} || iti, tadidamayogiviShayam | ata eva pUrvaM \ldq{}tachcha na mukhyo.asti\rdq{} ityuktam | yadyapi smR^ityantaraM \- \ldq{}yo bhavetpUrvasa.nnyAsI tulyo vai dharmato yadi | tasmai praNAmaH kartavyo netarAya kadAchana\rdq{} || iti, tathApi tasyAyogiviShayatvAnnAsya namaskAraH kartavyo.asti | ata eva brAhmaNalakShaNe \ldq{}nirnamaskAramastutim\rdq{} (mahAbhArate shAntiparvaNi mokShadharme 237\.24) ityudAhR^itam | gayAprayAgAditIrtheShu shraddhAjADyAtprAptaH svadhAkAro niShidhyate | pUrvatra \ldq{}nindAgarva \-\rdq{} (parama0 upa0 \.2) ityAdivAkyenaparakR^itayA svanindayA klesho nivAritaH, atra tu svakartR^ike anyaviShaye nindAstutI niShidhyete | yAdR^ichChikatvaM nirbandharAhityam | na kvachidapi vyavahAre nirbandhaM kuryAt | yastu devapUjAyAM nirbandhaH smaryate\- \ldq{}bhikShATanaM japaH shauchaM snAnaM dhyAnaM surArchanam | kartavyAni ShaDetAni sarvathA nR^ipadaNDavat\rdq{} || iti, tasyApyayogiviShayatvamabhipretya nAvAhanamityAdyAmnAtam | sakR^itsmaraNaM dhyAnam, nairantaryeNAnusmaraNamupAsanamiti tayorbhedaH | yathA yoginaH stutinindAdi\-laukikavyavahArAbhAvaH, yathA vA devapUjAdidharmashAstravyavahArAbhAvaH, tathA lakShyatvAlakShyatvAdi\-j~nAnashAstravyavahAro.api nAsti | \ldq{}yatsAkShichaitanyamasti tadidaM tattvamasIti vAkye tvampadena lakShyam; dehAdivishiShTaM chaitanyaM lakShyaM na bhavati, kiM tu vAchyam; tachcha vAchyaM tatpadArthAtpR^ithak, lakShyaM tvapR^ithak; svadehaniShTho vAchyo.artho.ahamiti vyavahArArhaH, paradehaniShThastvamiti vyavahArArhaH | lakShyaM vAchyamityubhayavidhaM chaitanyopetam, anyajjaDaM jagatsarvamiti vyavahArArham\rdq{} ityetAdR^isho vikalpo na ko.api yogino.asti, tadIyachittasya brahmaNi vishrAntatvAt | ata eva sa bhikShuraniketasthitireva | yadi niyatanivAsArthaM ka~nchinmaThaM sampAdayet, tadAnIM tasminmamatve sati tadIyahAnivR^iddhayoshchittaM vikShipyeta | etatsarvamabhipretya gauDapAdAchAryA AhuH\- \ldq{}niHstutirnirnamaskAro niHsvadhAkAra eva cha chalAchalaniketashcha yatiryAdR^ichChiko bhavet\rdq{} || \- (mANDUkyakArikAyAM 2\.37) iti || yathA maTho na parigrahItavyastathA sauvarNarAjatAdInAM bhikShAchamanAdipAtrANAmekamapi na gR^ihNIyAt | tadAha yamaH\- \ldq{}hiraNmayAni pAtrANi kArShNAyasamayAni cha | yatInAM tAnyapAtrANi varjayettAni bhikShukaH\rdq{} || iti manurapi\- \ldq{}ataijasAni pAtrANi tasya syurnirvraNAni cha | teShAmadbhiH smR^itaM shauchaM chamasAnAmivAdhvare || alAbudArupAtraM vA mR^inmayaM vaiNavaM tathA | etAni yatipAtrANi manuH svAyambhuvo.abravIt\rdq{} || \- (manu 6\.53, 54) iti || bodhayanopi \- \ldq{}svayamAhR^itaparNeShu svayaM shIrNeShu vA punaH | bhu~njIta na vaTAshvatthakara~njAnAM cha parNake || Apadyapi na kAMsyeShu malAshI kAMsyabhojanaH | sauvarNe rAjate tAmre mR^inmaye trapusIsayoH\rdq{} || iti | tathA lokaM janaM shiShyavargaM na gR^ihNIyAt | tadAha manuH \- \ldq{}eka eva charennityaM sid.hdhyarthamasahAyakaH | siddhimekasya pashyanhi tajjahAti na hIyate\rdq{} || \- (manu 6\.42) iti || medhAtithirapi\- \ldq{}AsanaM pAtralopashcha sa~nchayaH shiShyasa~NgrahaH | divAsvApo vR^ithAlApo yaterbandhakarANi ShaT || \ldq{}ekAhAtparato grAme pa~nchAhAtparataH pure | varShAbhyonyatra yatsthAnamAsanaM tadudAhR^itam || \ldq{}uktAlAbvAdipAtrANAmekasyApi na sa~NgrahaH | bhikShorbhaikShabhujashchApi pAtralopaH sa uchyate || \ldq{}gR^ihItasya tu daNDAderdvitIyasya parigrahaH | kAlAntaropabhogArthaM sa~nchayaH parikIrtitaH || \ldq{}shushrUShAlAbhapUjArthaM yasho.arthaM vA parigrahaH | shiShyANAM na tu kAruNyAtsa j~neyaH shiShyasa~NgrahaH | \ldq{}vidyA dinaM prakAshatvAdavidyA rAtriruchyate | vidyAbhyAse pramAdo yaH sa divAsvApa uchyate || \ldq{}AdhyAtmikIM kathAM muktvA bhaikShacharyAM surastutim | anugrahaH pathiprashno vR^ithAlApaH sa uchyate\rdq{} || lokaM shiShyajanarUpaM na gR^ihNIyAdityetAvadeva na bhavati, kiM tu tasya lokasyAvalokaM darshanamapi na kuryAt, tasya bandhahetutvAt | na chetyanenAnyadapi smR^itiniShiddhaM na kuryAdityabhipretam | tachcha niShiddhaM medhAtithirdarshayati\- \ldq{}sthAvaraM ja~NgamaM bIjaM taijasaM viShamAyudham | ShaDetAni na gR^ihNIyAdyatirmUtrapurIShavat || rasAyanaM kriyAvAdaM jyotiShaM krayavikrayam | vividhAni cha shilpAni varjayetparadAravat\rdq{} || iti | yogino laukikavaidikavyavahAragatAni yAni bAdhakAni santi teShAM varjanamabhihitam | atha prashnottarAbhyAmatyantabAdhakaM pradarshya tadvarjanamAha\- \ldq{}AbAdhakaH ka iti chedAbAdhakostyeva | yasmAdbhikShurhiraNyaM rasena dR^iShTaM chetsa brahmahA bhavet | yasmAdbhikShurhiraNyaM rasena spR^iShTaM chetsa paulkaso bhavet | yasmAdbhikShurhiraNyaM rasena grAhyaM chetsa AtmahA bhavet | tasmAdbhikShurhiraNyaM rasena na dR^iShTaM cha na spR^iShTaM cha na grAhyaM cha\rdq{} (parama0 upa0 \.4) iti | AkAro.abhivyAptyarthaH, \ldq{}A~NIShadarthebhivyAptau\rdq{} ityabhihitatvAt | abhivyAptau bAdhako.atyantabAdhakastasya sadbhAvaM pratij~nAya hiraNyasya tathAvidhabAdhakatvamuchyate | rasenAbhilAShayuktenAdareNa hiraNyaM yadi dR^iShTaM syAttadAnIM sa draShTA bhikShurbrahmahA bhavet | hiraNyAsaktyA tatsampAdanarakShaNayoH sarvadA prayatamAnastadvaiyarthyaparihArAya prapa~nchamithyAtvapratipAdakAn vedAntAndUShayitvA tatsatyatvamavalambate | tataH shAstrasiddhamadvitIyaM brahma tena bhikShuNA hatameva bhavati | tasmAdasau brahmahA bhavet | tathA cha smaryate\- \ldq{}brahma nAstIti yo brUyAddveShTi brahmavidaM cha yaH | abhUtabrahmavAdI cha trayaste brahmaghAtakAH | \rdq{} iti | \ldq{}brahmahA sa tu vij~neyaH sarvadharmabahiShkR^itaH | \rdq{} iti cha | abhilAShapUrvakaM hiraNyaM spR^iShTaM chettadA tatspR^iShTA bhikShuH patitatvAt paulkaso mlechChasadR^isho bhavet | pAtityaM cha smaryate\- \ldq{}patatyasau dhruvaM bhikShuryasya bhikShordvayaM bhavet | dhIpUrvaM reta utsargo dravyasa~Ngraha eva cha\rdq{} || iti | abhilAShapuraHsaraM hiraNyaM na grAhyam | gR^ihItaM chettadA sa bhikShurdehendriyAdisAkShiNamasa~NgaM chidAtmAnaM hatavAnbhavet, asa~Ngatvamapohya svAtmano hiraNyAdidravyaM prati bhoktR^itvena pratipannatvAt | tasyAshchAnyathApratipatteH sarvapAparUpatvaM smaryate\- \ldq{}yo.anyathA santamAtmAnamanyathA pratipadyate | kiM tena na kR^itaM pApaM choreNAtmApahAriNA\rdq{} || \- (mahAbhArate 1\.68\.26) iti || kiM chAtmaghAtinaH sukhaleshenApi rahitA bahuvidhaduHkhenAvR^ittA lokAH shrUyante\- \ldq{}asuryA nAma te lokA andhena tamasAvR^itAH | tAMste pretyAbhigachChanti ye ke chAtmahano janAH | \rdq{} \- (IshopaniShadi 3) iti || dR^iShTaM chetyanena chakAreNa shrutaM cha samuchchIyate | spR^iShTaM chetyanena kathitasya samuchchayaH | grAhyaM chetyanena vyavahR^itaM cheti samuchchIyate | darshanasparshanagrahaNavadabhilAShapUrvakA hiraNyavR^ittAntashravaNatadguNakathana\-tadIyakrayAdivyavahArA api pratyavAyahetava yasmAtsAbhilAShahiraNyadarshanAdayo doShakAriNastasmAdbhikShuNA hiraNyadarshanAdayo varjanIyA ityarthaH | hiraNyavarjanasya phalamAha\- \ldq{}sarve kAmA manogatA vyAvartante duHkhe nodvignaH sukhe niHspR^ihastyAgo rAge sarvatra shubhAshubhayoranabhisneho na dveShTi na modate cha sarveShAmindriyANAM gatiruparamati ya AtmanyevAvatiShThate\rdq{} (parama0 upa0 \.4) iti | putrabhAryAgR^ihakShetrAdikAmAnAM sarveShAM hiraNyamUlatvAddhiraNye parityakte sati te kAmA manogatA manasyavasthAnAdvyAvartante vyAvR^ittA bhavanti | kAmanivR^ittau satyAM karmaprAptayorduHkhasukhayorudvegaspR^ihe na bhavataH | etachcha sthitapraj~naprastAve prapa~nchitam | aihikayoH sukhaduHkhayorvikShepakatvenAmuShmikaviShayarAgepi tyAgo bhavati | aihika sukhaspR^ihAyukto hi taddR^iShTAntenAnumita AmuShmike sukhe rAgavAnbhavati | tasmAdaihike niShpR^ihasyAmuShmike rAgAbhAvo yujyate | evaM sati sarvatra lokadvayepi yau shubhAshubhAvanukUlapratikUlaviShayau tayoranabhisnehaH | etachcha dveSharAhityasyApyupalakShaNam | tAdR^isho vidvAnashubhakAriNaM ka~nchidapi puruShaM na dveShTi | shubhakAriNaM dR^iShTvA na cha modaM prApnoti | dveShamodarahito yaH pumAnAtmanyeva sarvadAvatiShThate tasya sarveShAmindriyANAM gatiH pravR^ittiruparamati | indiyoparatau na kadAchidapi nirvikalpasamAdhervighno bhavati | \ldq{}teShAM kA sthitiH ?\rdq{} iti prashnasya sa~NkShepavistarAbhyAmuttaraM pUrvamuktam; tadevAtra punarapi hiraNyaniShedhaprasa~Ngena spaShTIkR^itam | atha vidvatsa.nnyAsamupasaMharati \- \ldq{}yatpUrNAnandaikabodhastadbrahmAhamasmIti kR^itakR^ityo bhavati kR^itakR^ityo bhavati\rdq{} (parama0 upa0 \.4) iti | yadbrahma vedAnteShu pUrNAnandaikabodhaH paramAtmeti nirUpitaM tadbrahmAhamasmItyevaM sarvadAnubhavannayaM yogI paramahaMsaH kR^itakR^ityo bhavatIti | yathA cha smaryate \-\-\- \ldq{}j~nAnAmR^itena tR^iptasya kR^itakR^ityasya yoginaH | naivAsti ki~nchitkartavyamasti chenna sa tattvavit\rdq{} || iti || jIvanmuktivivekena tamo hArdaM nivArayan | pumarthamakhilaM deyAdvidyAtIrthamaheshvaraH || 1|| iti shrImadvidyAraNyapraNIte jIvanmuktiviveke vidvatsa.nnyAsanirUpaNaM nAma pa~nchamaM prakaraNam || 5|| sampUrNo.ayaM shrImadvidyAraNyapraNIto jIvanmuktivivekaH | ## Proofread by Manish Gavkar \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}