% Text title : Vicharasagarah % File name : vichArasAgaraH.itx % Category : major\_works, vedAnta, advaita % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Author : Vasudeva Brahmendra Sarasvati Sanskrit translation of original Hindi by Nishchala Das % Transliterated by : Nikhil Gandhi % Proofread by : Nikhil Gandhi % Latest update : August 12, 2025 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Vicharasagarah ..}## \itxtitle{.. vichArasAgaraH ..}##\endtitles ## || OM || shrIchidghanagaNeshAya namo mahyam | shrIvAsudevabrahmendrasarasvatIvirachitaH \section{|| saMskR^itavichArasAgaraH ||} tadIyayA TippaNyA samala~NkR^itaH | ##Main Topics ##(AvartAH ##A. Section Groups##) (##Chapter 1 ## tatrAnubandhAnAM sAmAnyato nirUpaNaM nAma prathamastara~NgaH |) ##(A. 1-11) ## vastunirdesharUpama~NgalAcharaNaM ##(A. 4-11) ## svapratyagAtmaviShayakama~NgalAcharaNaviShaye AkShepasamAdhAnAni ##(A. 12-13) ## granthamahimA\- ##(A. 14-37) ## sAdhanachatuShTayanirUpaNam\- ##(A. 15-31) ## adhikArinirUpaNam\- ##(A. 24-26) ## j~nAne mukhyAntara~NgasAdhanashravaNAdInAM lakShaNam\- ##(A. 29-31) ## mahAvAkyamaparokShaj~nAnaheturityatrAkShepasamAdhAnAni ##(A. 33-38) ## prayojananirUpaNam\- (##Chapter 2 ## saMskR^itavichArasAgare anubandhAnAM visheShato nirUpaNaM nAma dvitIyastara~NgaH |) ##(A. 40-43) ## adhikAriviShayakAkShepAH\- ##(A. 44-45) ## adhikAriviShayakAkShepANAM samAdhAnAni\- ##(A. 55-60) ## viShaye AkShepAH\- ##(A. 56-60) ## sAkShibrahmaikyaviShaye AkShepaH\- ##(A. 61-65) ## viShayaviShayakAkShepANAM samAdhAnAni\- ##(A. 66-82) ## prayojanaviShayakAkShepAHA ##(A. 66-72) ## na j~nAnena bandhanivR^ittirityAkShepaH\- ##(A. 73-81) ## karmaNaiva mokShaH sid.hdhyatItyaikabhavikavAdamavalambyAkShepaH\- ##(A. 76-80) ## mumukShuNA anuShTheyakarmaNAM nirUpaNam\- ##(A. 83-106) ## prayojanaviShayakAkShepANAM samAdhAnAni ##(A. 83-98) ## \ldq{}bandhaH satyaH, sa cha j~nAnena na nivartyeta\rdq{} ityAkShepasya samAdhAnAni\- ##(A. 97-98) ## kAraNAdhyAsanirUpaNam\- ##(A. 99-106) ## karmaNA mokSho na sid.hdhyati\- ##(A. 107-108) ## sambandhaviShayAkShepaH samAdhAnaNa cha\- (##Chapter 3 ## saMskR^itavichArasAgare gurushiShyasvarUpanirUpaNaM nAma tR^itIyastara~NgaH |) ##(A. 109-121) ## (##Chapter 4 ## saMskR^itavichArasAgare uttamAdhikAriNa upadeshanirUpaNaM nAma chaturthastara~NgaH |) ##(A. 122-125) ## shubhasantateH rAj~naH, tattvadR^iShTiriti, adR^iShTiriti, tarkadR^iShTiriti samAkhyAtAnAM tatputrANAM cha kathA\- ##(A. 128-168) ## j~nAnopadeshaH\- ##(A. 129-168) ## atrAkShepasamAdhAnAni ##(A. 129-132) ## sukhaviShayakAkShepasamAdhAnAni\- ##(A. 133-168) ## duHkhaviShayakaprashnapratyuktayaH\- ##(A. 138-143) ## shiShyaH svaprashnasyAshayaM varNayati\- ##(A. 141-142) ## anyathAkhyAtiH\- ##(A. 144-145) ## akhyAtimatakhaNDanam\- ##(A. 146-149) ## siddhAntino.anirvachanIyakhyAtinirUpaNam\- ##(A. 150-159) ## atrAkShepasamAdhAnAni\- ##(A. 153-155) ## sarpAbhAvAtsarpaj~nAnasya kAraNe layarUpanivR^ittiriti samAdhiH\- ##(A. 161-162) ## pUrvaprashnasyottaram\- ##(A. 167-168) ## guruoruttaram\- ##(A. 169-225) ## pUrvopadiShTaviShaye AkShepasamAdhAnAni ##(A. 169-188) ## jIvabrahmaNorabhedanirUpaNam ##(A. 169-171) ## jIvabrahmAbhedaviShaye tattvadR^iShTiprashnaH\- ##(A. 172-185) ## svarUpabhedAjjIvabrahmaNoraikyAsa~Ngatiriti sha~NkAyAH ##(A. 173-176) ## chaturvidhAkAshavarNanam\- ##(A. 177-185) ## chaitanyasya chAturvidhyavarNanam\- ##(A. 179-183) ## jIvasvarUpavarNanam ##(A. 179-182) ## buddhipratibimbitachaitanyaM jIvaH\- ##(A. 186-188) ## \ldq{}dvA saparNA\rdq{} iti shrutyA jIvabrahmabhedaH ##(A. 189-198) ## \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti j~nAnaM kasyeti vichAraH\- ##(A. 190-196) ## prAguktaprashnasyottaram ##(A. 190-191) ## AbhAsasya saptAvasthAH\- ##(A. 199-218) ## kUTasthAbhAsayoH \ldq{}ahaMvR^ittau\rdq{} bhAnaM kiM ##(A. 200-218) ## pUrvaprashnasyottaram\- ##(A. 204-209) ## pramANaprasa~NgAtpratyakShAnumAnashabdopamAnArthApattyanupalabdhipramANAni nirUpyante\- ##(A. 214-217) ## pramAtR^ilakShaNam\- ##(A. 219-223) ## indriyasambandhaM vinA \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti ##(A. 220-222) ## brahma na j~nAnendriyANAM viShayaH\- ##(A. 224-225) ## pUrvoktaprashnasyottaram\- (##Chapter 5 ## saMskR^itavichArasAgare madhyamAdhikAriNa upadeshanirUpaNaM nAma pa~nchamastara~NgaH |) ##(A. 226-251) ## guruvedaprabhR^itInAM vyAvahArikasattApratipAdanam\- ##(A. 227-249) ## shrIsadguroruttaram ##(A. 227-229) ## shA~NkaramatasyAdvaitasya prAmANikatvavarNanam\- ##(A. 230-240) ## dR^iShTAntatvena rAjAmAtyabharchChukathAprastAvaH\- ##(A. 232-239) ## bharchChorvairAgyavarNanam\- ##(A. 234-237) ## strIsa~NgajaduHkhavarNanam\- ##(A. 246-248) ## vyAvahArikaprAtibhAsikapAramArthikasattAnAM ##(A. 252-283) ## saMsAraviShayakavichAraH\- ##(A. 253-283) ## pUrvaprashnasya guroruttaram\- ##(A. 255-272) ## shrutyuktotpattikramanirUpaNam ##(A. 255-260) ## prasa~NgAnmAyAsvarUpapratipAdanam\- ##(A. 261-262) ## prasa~NgAdIshvarasvarUpavarNanam\- ##(A. 264-272) ## jagatsR^iShTivarNanam\- ##(A. 266-270) ## sUkShmasR^iShTinirUpaNam\- ##(A. 271-272) ## sthUlasR^iShTiH\- ##(A. 273-183) ## AtmavivekaH, athavA pa~nchakoshavivekaH\- ##(A. 279-282) ## AnandamayakokSha evAtmeti matam\- ##(A. 284-316) ## mahAvAkyArthopadeshanirUpaNam\- ##(A. 286-316) ## pUrvoktaprashnasyottaram\- ##(A. 290-292) ## layachintanakramaH\- ##(A. 294-326) ## praNavopAsananirUpaNam\- ##(A. 296-315) ## nirguNapraNavopAsanakramaH\- ##(A. 298-305) ## brahmasvarUpasyo~NkArasyAtmanashchAbhedaH\- ##(A. 308-309) ## o~NkAradhyAnaphalam\- ##(A. 310-316) ## (##Chapter 6 ## saMskR^itavichArasAgare guruvedAntAdisAdhanamithyAtvavarNanaM nAma ShaShThastara~NgaH |) ##(A. 317-317) ## ##(A. 318-319) ## kaniShThAdhikAriNastarkadR^iShTeH prashnaH\- ##(A. 320-321) ## pUrvoktaprashnayoruttaram\- ##(A. 322-341) ## \ldq{}jAgratsvapnayostulyatA\rdq{} iti siddhAntanirUpaNam\- ##(A. 323-234) ## svApnapadArthasyAdhiShThAnopAdAnayoH pradarshanapUrvakamutpattivarNanam\- ##(A. 325-331) ## trividhasattApakShe vilakShaNayorjAgratsvapnayoH ##(A. 325-326) ## sattAbhedaH; vastutastayoravailakShaNyAtsattaikyameva tatra sha~NkA\- ##(A. 327-328) ## pUrvoktasha~NkayoH samAdhAnam\- ##(A. 332-334) ## brahmaniShThakAraNatAyA deshakAloyara~NgIkAre ##(A. 336-337) ## jAgrati padArthA j~nAnasamakAlamevotpadyante ##(A. 338-340) ## jAgratpadArthAnAM mithaH kAryakAraNatAnAstIti pratipAdanam\- ##(A. 342-460) ## guruvedAntAdInAM mithyAtve dR^iShTAntapradarshanam\- ##(A. 343-460) ## agR^idhadevasya (ichChArahitAtmadevasya) ##(A. 344-460) ## agR^idhadevasya svapnaH\- ##(A. 346-352) ## mithyAchAryeNa mithyAshiShyAya mithyAsaMskR^itagranthenopadeshaH ##(A. 346-348) ## granthArambhe ma~NgalAcharaNam\- ##(A. 349-351) ## vedAntashAstrapraNeturAchAryasya (shrIvedavyAsasya) namaskAraH ##(A. 353-382) ## \ldq{}ahaM kaH\rdq{} iti prashnasyottaram\- ##(A. 356-364) ## trividhanaiyAyikamatavarNanam, tannirAkaNaM cha\- ##(A. 356-360) ## AtmA vyApaka iti matavarNanaM tatkhaNDanaM cha\- ##(A. 356-358) ## Atmano vyApakatvopapAdanam\- ##(A. 361-362) ## Atmano madhyamaparimANatvavAdimatanirAkaraNam\- ##(A. 365-367) ## siddhAntapradarshanam\- ##(A. 369-371) ## AtmanashchidrUpatvavarNanam\- ##(A. 373-376) ## AtmA AnandasvarUpaH\- ##(A. 377-378) ## sachchidAnandAH parasparaM na bhinnA iti ##(A. 379-381) ## brahmarUpasyAtmano janmarahitatvapratipAdanam\- ##(A. 383-387) ## \ldq{}asya saMsArasya kartA kaH\rdq{} iti dvitIyaprashnasyottaram\- ##(A. 384-385) ## IshvaraH sarvaj~naH sarvashaktimAn svatantrashcheti ##(A. 388-419) ## \ldq{}mokShasya kAraNaM kim\rdq{} iti tR^itIyaprashnasyottaram\- ##(A. 389-392) ## karmopAsanayormokShasAdhanatvAbhAvaH\- ##(A. 393-396) ## karmopAsane j~nAnasya mokShasya cha sAdhane ##(A. 397-399) ## karmopAsanayorj~nAnena saha virodha iti ##(A. 400-413) ## mokShamuddishya j~nAnasya karmopAsanayorapekShAbhAvaH\- ##(A. 405-406) ## j~nAninaH pApachA~nchalyayorabhAvAttasya karmopAsane anupayukte\- ##(A. 408-409) ## dR^iDhaj~nAninAmadR^iDhaj~nAninAmuttamajij~nAsUnAM cha ##(A. 410-412) ## karmopAsane dR^iDhabodhasya na virodhinI ##(A. 414-417) ## upadiShTArthasa~NgrahaH\- ##(A. 415-416) ## j~nAnasAdhanavarNanam\- ##(A. 418-419) ## mokShasya sAdhanaM j~nAnamiti prakArAntareNa ##(A. 420-462) ## mahAvAkyArthaj~nAnam\- ##(A. 420-442) ## lakShaNAnirUpaNam\- ##(A. 423-440) ## shaktilakShaNam\- ##(A. 425-427) ## shaktiviShaye matAntarakhaNDanam\- ##(A. 427-428) ## vaiyAkaraNAbhimatashaktikhaNDanam\- ##(A. 429-431) ## bhaTTamatena shaktilakShaNam\- ##(A. 432-437) ## bhaTTamatakhaNDanam\- ##(A. 432-434) ## vAchyavAchakayorbhedAbhedarUpatAdAtmyamasa~Ngatamiti nirUpaNam\- ##(A. 435-437) ## upAdAnakAraNatatkAryayorbhedAbhedarUpatAdAtmyasambandho durghaTaH\- ##(A. 440-442) ## jahadajahadbhAgatyAgalakShaNAnAM lakShaNam\- ##(A. 443-449) ## mahAvAkyeShu lakShaNA\- ##(A. 449-453) ## jIveshvarasvarUpe AbhAsapratibimbAvachChedavAdAH\- ##(A. 456-460) ## pUrvoktAkShepasamAdhiH | padadvayalakShaNA saphaleti pradarshanam\- ##(A. 462-463) ## pUrvoktaprashnasyottaram\- (##Chapter 7 ## saMskR^itavichArasAgare jIvanmuktividehamuktivarNanaM nAma saptamastara~NgaH |) ##(A. 465-483) ## j~nAnino vyavahArAniyamAkShepaH\- ##(A. 469-474) ## samAdhyaShTA~NganirUpaNam\- ##(A. 487-488) ## j~nAnino vyavahAro.aniyataH\- ##(A. 492-502) ## tarkadR^iShTernishchayaH\- ##(A. 509-518) ## shubhasantatirAjaprasa~NgaH\- \chapter{##Chapter 1 ## tatrAnubandhAnAM sAmAnyato nirUpaNaM nAma prathamastara~NgaH |} \section{##(A. 1-11) ## vastunirdesharUpama~NgalAcharaNaM} \section{(1)} jIvabrahmaikyarUpama~NgalaM sukhaM nityaM svaprakAshaM vyApakaM nAmarUpayoH | adhiShThAnaM bud.hdhyabodhyaM buddherdR^igyattu nirmalam || 1|| apAraM sarvavedAntavedyaM pratyak paraM mahaH | tadevAhaM na matto.anyaditi me nishchitA matiH || 2|| asyArthastu \- \ldq{}tadevAham\rdq{} ityuktyA mahAvAkyArthapratyagabhinnaparamAtmaiva svasvarUpamiti | tadvisheShaNAni nirUpyante \- tat pratyak paraM mahaH (brahma) kathaM bhUtaM \- sukham, nityam, svaprakAsham, vyApakam, nAmarUpayoradhiShThAnaM cha bhavati | punashcha tadbrahma kathaM bhUtaM \- bud.hdhyabodhyaM buddherdR^ik cha bhavati | asyArthaHbud.hdhyabodhyaM ##=## na hi buddhirbrahma vijAnAti ##=## prakAshayati | \ldq{}naiva vAchA na manasA prAptuM shakyo na chakShuShA\rdq{} (ka\. 2\.3\.12) \ldq{}yato vAcho nivartante aprApya manasA saha\rdq{} (tai\. bra\. 4, 9) \ldq{}na tatra sUryo bhAti\rdq{} (ka\. 2\.2\.15, mu\. 2\ | 2\.10, shve\. 6\.14) ityAdishrutibhyaH | kintu buddherdR^ik ##=## sarvasAkShi brahmaiva buddhiM 1\. nirguNabrahmAtmAvabodhanam | 2\. vighnadhvaMsAnukUlavyApAravisheShaH | 3\. paramapremAspadIbhUtaniratishayAnandaH | 4\. trikAlAbAdhyaM kUTasthasatyam | 5\. ananyAdhInaprakAsharUpam, chinmAtramiti yAvat | 6\. deshakAlavastuparichChedashUnyam, anantam, niratishayamahat | 7\. vivartopAdAnakAraNam | prakAshayati | \ldq{}yanmanasA na manute yenAhurmano matam\ldq{}(ke\. 1\.5) \ldq{}tasya bhAsA sarvamidaM vibhAti\ldq{}(ka\. 2\.2\.15, mu\. 2\.2\.10, shve\. 6\.14) ityAdishrutibhyaH | (2) buddhirna shabdasya shaktivR^ittyA brahma vijAnAti, kintu lakShaNAvR^ittyA | (3) malavikShepAdidoShayuktA buddhirna brahma vijAnAti, kintu tadrahitA | \ldq{}shAstrAchAryopadeshashamadamAdisaMskR^itaM mana Atmadarshane karaNam\ldq{}iti gItAbhAShyavachanAt (bha\. gI\. 2\.21) | asau buddhirapi phalavyAptyA na brahma vijAnIyAt, kintu vR^ittivyAptyaiva | iya~ncha vR^ittirdIpo yathA svasambaddhapadArthAn prakAshayati na tathA brahma prakAshayituM prabhavati | kintvandhakAre ghaTAdyAvR^itaratnapradIpAdiryathA ghaTAdisvAvaraNabha~Nge svayameva prakAshate, evaM \ldq{}ahaM brahmAsmi\ldq{} iti pramANajanyapramArUpavR^ittirbrahmAvArakAj~nAnanAshamAtraM karoti, brahma tu bud.hdhyAdisAdhanAntaranirapekShameva svasambaddhasarvAvabhAsakatvarUpa\- svaya~njyotiShTvena nityAparokSharUpatvAt svayaM prathate | iti brahmaNaH svaprakAshatvabodhakaM idaM visheShaNam | punashcha tadbrahma kathaM bhUtam | nirmalaM ##=## shuddham, apAraM ##=## deshakAlavastvaparichChinnaM bhavati | \section{(2)} atha visheShaNAnAM pratyekaM prayojanamuchyate (1) sukham, nityaM \- sukhasya nityatvavisheShaNAnupAdAne vaiShayike sAmaye 1\. vR^ittipratiphalitachidAbhAsaviShayatvaM phalavyAptiH | 2\. kevalavR^ittiviShayatvaM vR^ittivyAptiH | tathA choktaM pa~nchadashyAM svaprakAsho.api sAkShyeSha dhIvR^ittyA vyApyate.anyavat | phalavyApyatvamevAsya shAstrakR^idbhirnivAritam || tR^iptidIpe 90|| buddhitatsthachidAbhAsau dvAvapi vyApnuto ghaTam | tatrAj~nAnaM dhiyA nashyedAbhAsena ghaTaH sphuret || 91|| brahmaNyaj~nAnanAshAya vR^ittivyAptirapekShitA | svayaM sphuraNarUpatvAnnAbhAsa upayujyate || 92|| chakShurdIpAvapekShyete ghaTAderdarshane tathA | na dIpadarshane kintu chakShurekamapekShyate || 93|| 3\. mAyAtatkAryarahitatvAnnirmalaM ##=## shuddham | 4\. pAraH ##=## antaH | sa cha deshakAlavastukR^itabhedAt trividhaH | tadabhAvAdapAraM brahma | (1) tatra deshaH ##=## pradeshaH, yat sarvatravyApitvenaikadeshavarti tasya deshato.anta.asti, yathA ghaTAdeH, na tu brahmaNaH, tachcha sarvatra vyApyAvatiShThate | sarvasyApi deshasya mAyayA tasminnadhyastatvena tadanavachChedakatvAt | (2) kAlaH ##=## avidyAchitsaMyogaH | \ldq{}kAlo mAyA\-|| sukhe, naiyAyikAbhimate AtmaguNe Anande cha ativyAptiH | tadupAdAne tu viShayAnandasya, AtmaguNasya chAnandasyAnityatvaprasiddhernAtivyAptiH | (2) nityam, svaprakAshaM \- nityatvamAtroktau nyAyamatasiddhakAlAkAshAdinityapadArtheShvativyAptestadvAraNAya \ldq{}svaprakAsham\ldq{}iti | AkAshAdInAM nityatve.api nyAyamate teShAM jaDatvena svaprakAshatvAbhAvAnnAtivyAptiH | (3) svaprakAsham, vyApakaM \- svaprakAshatvamAtroktau sUryAdijyotiShi, nyAyamatasiddhAtma\*guNe j~nAne, bauddhAnAM kShaNikavij~nAnAtmani chAtivyAptiprasaktestadvAraNAya \ldq{}vyApakam\ldq{}iti | teShAM parichChinnatvAnnAtivyAptiH | (4) vyApakam, nAmarUpayoradhiShThAnaM \- vyApakatvamAtroktau naiyAyikaprAbhAkaramatasiddhAtmani, AkAshAdau, sA~NkhyamatasiddhaprakR^itau chAtivyAptestadvAraNAya \ldq{}nAmarUpayoradhiShThAnam\ldq{}iti | purvokteShu AkAshAdiShu triShu vyApakatvA~NgIkAre.api nAmarUpayoradhiShThAnatvAna~NgIkArAnnAtivyAptiH | (5) nAmarUpayoradhiShThAnam, svaprakAshaM [bud.hdhyabodhyaM buddherdR^ik] \- nAmarUpayoradhiShThAnatvamAtroktau prAtibhAsikasarpAdinAmarUpAdhiShThAnarajjvAdAvativyAptistadvAraNAya \ldq{}svaprakAsham\ldq{}[bud.hdhyabodhyaM buddherdR^ik] iti | rajjvAderjaDatvAnnAtivyAptiH | ayaM cha pariShkAro mandadR^iShTyA | vastutastu vedAntimate rajjvAdisarvakalpanAdhiShThAnaM tattadupahitachaitanyameva | ato \ldq{}nAmarUpayoradhiShThAnam\ldq{}ityeva lakShaNam | || AtmasambandhaH sarvasAdhAraNAtmakaH\rdq{} ityukteH | yasya tu janmataH prAgUrdhvaM chAbhAvo dR^ishyate tasya kAlato.anto.asti, yathA vidyudAdeH, na brahmaNo janmAdivikArAbhAvAt tasya, kAlasyApi tadadhyastatvAchcha | (3) vastu ##=## padArthaH | yat yasmAdbhidyate tena tasyAnto bhavet, yathA ghaTaH paTAdbhidyata iti ghaTena paTasyAnto bhavati | brahmaNi tu sarvasyApi jagataH mR^idi ghaTasharAvAderiva kalpitatvenAvastutvAnna vastu parichChedo.api tasya sambhavati | tasmAdbrahma apAraM ##=## anantaM ##=## deshakAlavastuparichChedashUnyaM, tato.anyasya dvitIyasyAbhAvAt | 1\. alakShye lakShaNasya sattvamativyAptiH, lakShyaikadeshAsattvamavyAptiH, lakShyasAmAnyAsattvamasambhavaH | (\*vyavasAyAtmakaj~nAnasyAnuvyavasAyagrAhyatvavAdinaiyAyikairapyanuvyavasAyasya grAhakAntarA~NgIkAre.anavasthAbhayAt svaprakAshatvama~NgIkartavyam | tathA cha vyavasAyAtmakaj~nAnasyApi svaprakAshatvamastvityabhiprAyeNaivamuktam) 2\. AkAshAdInAM vyApakatvamApekShikam | 3\. pratItikAlamAtrasattAkaM ##=## kalpitaM ##=## mithyetyarthaH | (6) svaprakAshaM [bud.hdhyabodhyaM buddherdR^ik], nirmalaM \- svaprakAshatvamAtroktau keShA~nchidupAsakAnAM mate AtmanyativyAptistadvAraNAya \ldq{}inarmalam\ldq{}iti | upAsakamate tvAtmanaH svaprakAshatve.api avidyAdimalavattvenaivAbhyupagamAnnAtivyAptiH | (7) nirmalam, apAraM \- nirmalatvamAtroktau sA~NkhyAbhimate AtmanyativyAptisambhavAttadvAraNAya \ldq{}apAram\ldq{}iti | tanmate Atmano deshakAlaparichChedAbhAve.api vastuparichChedasyeShTatvAt | tasyApyabhAvAdbrahmaNo nAtivyAptiH | \section{(3)} anekavisheShaNAnAM prayojanaM \- pUrvoktAtmalakShaNeShu \ldq{}sukham, nityam\ldq{}; \ldq{}nityam, svaprakAsham\ldq{}; iti dvAbhyAM dvAbhyAmeva lakShaNAbhyAM sarvatrAtivyAptidoShanivR^ittAvapi anekadhAtivyAptinirAsoktistu tallakShaNaprayojaneShu vispaShTArtharuchInAM sarvaprakAreNa brahmaj~nAnotpattaye | pUrvoktAkhilalakShaNalakShitachinmAtrabrahmaivAhaM na parAgrUpa iti ma~NgalArthaH | \section{##(A. 4-11) ## svapratyagAtmaviShayakama~NgalAcharaNaviShaye AkShepasamAdhAnAni} \section{(4)} prathama AkShepaH \- nanu hariharabrahmadiShUpAsyeShu satsu tatsmaraNAtmakama~NgalAcharaNaM vihAya svAtmasmaraNarUpaM ma~NgalaM kimiti yuktaM kartumiti chet | \section{(5)} tatsamAdhAnaM \- uchyate | mayyakhaNDachidambhodhau hariharabrahmArkendrachandravaruNayamashaktikuberagaNapatyAdyupalakShitAH sarvepi devAstara~NgAyante | ato mayi sarvaprapa~nchAdhiShThAne jagatkAraNe smR^ite matkAryabhUtAste sarve.api devAH smR^itA eva bhavanti | tasmAtsvaviShayakaM ma~NgalAcharaNameva yuktam | \section{(6)} dvitIya AkShepaH \- nanu hariharAdayo devA mAyAvishiShTachaitanyAtmakeshvararUpasamudrasya tara~NgA iti vaktuM yuktam, na tu tava | ata IshvaraviShayakaM ma~NgalAcharaNaM yujyate | ki~ncha vR^ikShamUlasechanena yathA tachChAkhAskandhAdayastR^ipyanti, yathAnnapAnAdijanitaprANatR^iptyA indriyAditR^iptiH, evamIshvaraviShayakama~NgalAcharaNenaiva tadvibhUtibhUtetaradevatAma~NgalAcharaNaM sid.hdhyet, na tu tvanma~NgalAcharaNAditi chet | 1\. asya granthasya jIvabrahmaikyaM viShaya ityanena ma~Ngalena sUchyate | \section{(7)} samAdhAnaM \- uchyate | yogibhirhR^idaye chintyamAnaH sarvaj~naH kR^ipAlurIshvaro.api mAyopAdhivashAnmayyevAkhaNDachinmAtre svapnendrajAlamAyAmarIchyudakagandharvanagararajjusarpAdivanmR^iShAdhyAropitaH | tathA cha uktammayyeva sakalaM jAtaM mayi sarvaM pratiShThitam | mayi sarvaM layaM yAti tadbrahmAdvayamasmyaham || kai\. 19|| Atmata evedaM sarvam || ChA\. 7\.26\.1|| aNoraNIyAnahameva tadvanmahAnahaM vishvamidaM vichitram | purAtano.ahaM puruSho.ahamIsho hiraNmayo.ahaM shivarUpamasmi || kai\. 20|| svapUrNAtmAtirekeNa jagajjIveshvarAdayaH | na santi nAsti mAyA cha tebhyashchAhaM vilakShaNaH || varAha\. 2\.11|| sarvAdhiShThAnarUpo.asmi sarvadA chidghano.asmyaham || tejobindu\. 3\.13|| rakShako viShNurityAdi brahmA sR^iShTestu kAraNam | saMhAre rudra ityevaM sarvaM mithyeti nishchinu || tejobindu\. 5\.51|| \ldq{}tadeva brahma tvaM viddhi nedaM yadidamupAsate\rdq{} (kena\. 1\.4\.8) | \ldq{}atha yo.anyAM devatAmupAste anyo.asAvanyo.ahamasmIti na sa veda yathA pashuH\rdq{} (bR^i\. 1\.4\.10) | \ldq{}sarvaM taM parAdAdyo.anyatrAtmanaH sarvaM veda\rdq{} (bR^i\. 2\.4\.6) ityAdishrutibhyaH | sarvaM chaitadavidyayA triguNayA seshaM mayA kalpitam || ma\. pa\. 2|| svasminneva svapnavadIshAnatvAdisarvakalpanayA | jIvaH sarvavikAropAdAnamiti bruvantyanye || ityAdi vachanashatebhyashcha\ldq{}yat yatrakalpitaM naiva tattato.adhiShThAnAdatirichyate\ldq{}iti nyAyAdIshvarAdInAM mayyakhaNDachidAtmanyadhyastatvena matsvarUpAnusandhAnAdeva teShAM devatAntarANAmapi ma~NgalAcharaNaM sid.hdhyatIti na kApyanupapattiH | \section{(8)} tR^itIya AkShepaH \- nanu shuddhe brahmaNIshvaraH kalpita iti shakyate vaktuM, na tu sutarAM tvayi parichChinne | ato nirguNabrahmasmaraNenaiva kR^itAni bhavantItarasakaladevatAma~NgalAni, na tu tvatsmaraNAditi chet\- \section{(9)} samAdhAnaM \- uchyate | yathA adhiShThAnabhUtarajjvAdyaj~nAnAtsarpAdibhramaH, tadadhiShThAnayAthAtmyaj~nAnena tannivR^ittishcha, tathA sakalajagadadhiShThAnapratyagekarasabrahmAj~nAnAt jagatpratIyate, tadAparokShyeNa nishsheShaM nivartate cha | tachchAdhiShThAnaM brahma pratyagAtmA ahameva | ayamAtmA hi brahmaiva sarvAtmakatayA sthitaH | iti nirdhAritaM shrutyA bR^ihadAraNyasaMsthayA || aparokShAnubhUti\. 65|| yachchApnoti yadAdatte yachchAtti viShayAniha | yachchAsya santato bhAvastasmAdAtmeti gIyate || li\. pu\. 1\.70\.96|| tattvamasi || ChA\. 6\.8\.7|| tvaM tadasi || pai~Ngala\. 3\.1 || yatparambrahma sarvAtmA vishvasyAyatanaM mahat | sUkShmAtsUkShmataraM nityaM tat tvameva tvameva tat || kai\. 16|| ekamAdyantarahitaM chinmAtramamalaM tatam | khAdapyatitarAM sUkShmaM tadbrahmAsi na saMshayaH || annapUrNA\. 5\.65|| anena sarvaM hyetadveda || bR^i\. 1\.4\.7|| \ldq{}tadetatpreyaH putrAtpreyo vittAtpreyo.anyasmAtsarvasmAdantarataraM yadayamAtmA | sa yo.anyamAtmanaH priyaM bruvANaM brUyAt priyaM rotsyatItIshvaro ha tathaiva syAt | AtmAnameva priyamupAsIta\rdq{} (bR^i\. 1\.4\.8) | \ldq{}AtmA hyeShAM sa bhavati\rdq{} (bR^i\. 1\.4\.10) \ldq{}yatsAkShAdaparokShAdbrahma ya AtmA sarvAntaraH\rdq{} (bR^i\. 3\.4\.1) ityAdishrutibhyaH | \ldq{}eva\rdq{} ityavadhAraNenAMshAMshitvavikAravikAritvopAsyopAkatvAdidvitvanibandhano bhedaH sutarAM pratyagekarasasya mama chinmAtrasya brahmaNashcha nAstIti sid.hdhyati | etena kAraNAdhInatvarUpakAryatvam, prakAshAdhInatvarUpaprakAshyatvam, adhiShThAnAdhInatvarUpAdheya(ropita) tvaM chetyetattrividhapAratantryaM mama na sambhavatIti sUchyate | tasmAchchinmAtrapratyagrUpasya mama ma~Ngalameva shuddhabrahmaviShayakaM ma~NgalaM bhavati | \section{(10)} chaturtha AkShepaH \- nanu bhavadguruparamparAgatasaguNeShTadevatAnamaskArAtmakama~NgalaM yuktaM kartuM iti chet | \section{(11)} samAdhAnaM \- uchyate | yatsvarUpaparij~nAnAya sAdhakAH chittashuddhaye niShkAmakarmANi, chittaikAgryAyopAsanAni cha yamAdyaShTA~NgasahitA Acharanti tAdR^ishapratyagekarasachinmAtrAkhaNDabrahmarUpatvAt svasya mama, kamanyaM namaskuryAm | svasvarUpAtiriktasya dvaitasyANumAtrasyApyabhAvAt bhedaghaTitatripuTIviShayabhUtanamaskArAdivyavahAra eva na sambhavatItyabhiprAyaH | \section{##(A. 12-13) ## granthamahimA\-} \section{(12)} vedAntasiddhAntarUpanIrapUrNo.atigambhIro.ayaM vichArasAgarAkhyo granthaH | gurumukhAt tIvratarashraddhAbhaktisAdhanachatuShTayapUrvakamasya granthasya shravaNamanananididhyAsanajanyasvasvarUpAparokShasAkShAtkAreNa avidyAdyakhilAnarthanivR^ittyA kevalAdvitIyachinmAtrarUpo dhIraH paramAnandaM Apnoti | nanu satsvenakaprAchInodgrantheShu sUtratadbhAShyavArtikAdiShu kimityayaM 1\. rAmakR^iShNAdi | 2\. gurushiShyayostattvabubhutsAkathArUpeNa vAdena vA, pUrvapakShasiddhAntacharchArUpeNa vA, jaDachetanapadArthayorupakramAdiShaDvidhatAtparyali~Ngairyo nirNayaH sa vichAraH | tena paryavasanno.arthaH siddhAntaH | sa eva sAgara iva sAgaraH | kutaH \- anekasha~NkApa~NkaprakShAlakasamAdhAnarUpasalilapUrNatvAt | anekAdhyAyarUpatara~NgavattvAt | kaThinaprameyarUpagrAhavattvAt | shuddhabodhasvarUpanirNAyakasiddhAntarUparatnAnAmAkaratvAt | parakUlaprApaNAya shuddhabuddhirUpa naukAvattvAt | asakR^idabhyAsAtmakAnukUlavAteritatvAt | ananyapratyagbrahmaniShThagururUpa \- naukAdaNDavattvAt | etadgranthAbhyAsajanitaj~nAnagamyamokSharUpatIravatvAchcha | 3\. \ldq{}dhI\rdq{}shabdasya buddhirarthaH | \ldq{}ra\rdq{} ityasya viShayebhyaH parAvR^itya tadrakShaNamarthaH | tathA cha viShayebhyo buddhiM yo niyachChati sa eva dhIraH | \ldq{}parA~nchi khAni vyatR^iNat svayambhUstasmAtparAkpashyati nAnatarAtman | kashchiddhIraH \ldq{}(ka\. 2\.1\.1) ityAdishruteH | 4\. \ldq{}alpAkSharamasandigdhaM sAravadvishvatomukham | astobhamanavadya~ncha sUtraM sUtravido viduH\rdq{} | ShaDdarshanAtmakAnekagrantheShu satsvapyatra \ldq{}sUtra\rdq{}shabdena shrIkR^iShNadvaipAyanapraNItaM (555 sUtrAtmakam) shArIrakamImAMsAshAstraM gR^ihyate | 5\. \ldq{}sUtrArtho varNyate yatra padaiH sUtrAnusAribhiH | svapadAni cha varNyante bhAShyaM bhAShyavido viduH\rdq{} | evaM satsvapyanekeShu bhAShyeShu bhagavatpAdIyamevAtra bhAShyaM yogyaM grahItum | 6\. \ldq{}uktAnuktaduruktAnAM chintA yatra pravartate | tadeva vArtikaM prAhurvArtikaj~nA maharShayaH\rdq{} | satsvapyeva~njAtIyakeShvanekeShu shrImat sha~NkarabhagavatpAdapUjyashiShyamaNDanamishrAkhyashrIsureshvarAchAryakR^itamevAtra vArtikaM grAhyam | 7\. AdipadagrAhyANi upaniShadgItAdIni | apUrvo grantho.adhunA virachyata iti chenna | teShAmatyantaprauDhottamAdhikArikatvena mandAnAmupakArAyAsya sAphalyAt | \section{(13)} satsvapyanekeShu bhAShAgrantheShu pa~nchabhAShAtmabodhAdiShu vinA vichArasAgaraM svAtmaviShayakasarvasaMshayA na nivarteran | yataH kechana granthakArAH shravaNamAtraM kR^itvA bhAShAgranthaM rachayAmAsuH | tatastadgataviShayAH kechana shAstrAnusAriNo na bhavanti | kvachit shAstrArthavaiparItya~nchopalabhyate | apare kechana svalpashAstrAbhyAsamAtreNa bhAShAgranthAn rachayAmAsuH | tatra vedAntArthasya samagrasyAnuktatvAt na tairnissaMshayaj~nAnamudeti | asmin vichArasAgare tu vedAntArthAH samarmakAH samagratayA shAstrAnusAreNa pratipAdyante | sarvatra shAstrAvirodhena chAtmaj~nAnopayogiviShayAH saprapa~nchaM nirUpyante | tasmAdayameva sarvebhyo vedAntagranthebhya uttamottamaH | nAstyasya samaM granthAntaram | \section{##(A. 14-37) ## sAdhanachatuShTayanirUpaNam\-} \section{(14)} anubandhachatuShTayaM \- adhikAriviShayaprayojanasamabandhAnAmanubandha iti nAma | sarvasyaiva hi shAstrasya karmaNo vApi kasyachit | yAvatprayojanaM noktaM tAvat tatkena gR^ihyate || iti vachanAtprayojanAdij~nAnAbhAve vivekinAM granthe pravR^ittyanupapattestada~NgabhUto anubandhaH prathamaM nirUpyate | \section{##(A. 15-31) ## adhikArinirUpaNam\-} \section{(15)} adhikArilakShaNaM \- nisargata eva sarveShAM antaHkaraNe mala 1\. stambhachatuShTayAbhAve yathA maNDapo na tiShThati tadvadanubandhachatuShTayAbhAve na kasyApi granthe pravR^ittiH sid.hdhyet | tasmAdgranthAdau tatra pravR^ittyarthamavashyaM granthakartrA tachchatuShTayaM nirUpaNIyam | svaj~nAnamanu ##=## svavivekavij~nAnAntarameva mumukShuM granthena badhnAti ##=## vedAntavichAre pravartayatItyanubandhaH | 2\. sthUladehagatavAtapittashleShmarUpadoShatrayajanyaroganivR^ittaye yathA dhanvantariprabhR^itibhirAyurvedaH prANAyi, evaM sarvaprANisAdhAraNAntaHkaraNagatamalavikShepAj~nAnAkhyadoShatrayanivR^ittaye karmopAsanAj~nAnakANDatrayopabR^iMhitaM vedachatuShTayamIshvareNAkAri | malaM nAma pApaM \- tachcha saMskArAtmanAtisUkShmatvAnna pratyakShIkriyate | kintu niShiddhakarmAnuShThAnena, viShayAsaktyA chittagatAshubhavAsanAbhishchAnumIyate | tadvAn puruSho malino bhavati | atastannivR^ittyarthaM niShkAmakarmANi, bhUtadayAdi, IshvaranAmochchAraNAdIni cha sAdhanAni vihitAni | tatrAdyadvayaM malamAtraM nivartayet | nAmochchAraNaM tu vikShepamapi || vikShepAvaraNAtmakadoShatrayaM Aste | niShkAmakarmAnuShThAnenAntaHkaraNasthamalarUpadoShanivR^ittiH | upAsanayA vikShepasya | yasya niShkAmakarmopAsanAbhyAM malavikShepayornivR^ittAvapi svasvarUpAvArakAj~nAnaM na nivR^ittaM, yashcha puShkalasAdhanachatuShTayasampannaH saH adhikArI | \section{(16)} sAdhanachatuShTayaM \- (1) nityAnityavastuvivekaH, (2) ihAmutrArthaphalabhogavirAgaH, (3) shamadamAdiShaTkasampattiH, (4) mumukShutvaM cheti | \section{(17)} nityAnityavastuvivekaH \- chinmAtra AtmA nityaH (satyaH), nAshApratiyogI, kriyAshUnyaH | tadvilakShaNo.anAtmA tu dR^ishyaH prapa~ncho nAshapratiyogI, anityaH (asatyaH), kriyAsahitashcheti vivechanameva vivekaH | vikShepo nAma \- chittachA~nchalyam | yasya chittaM vidAntashravaNe svarUpAnusandhAne vA sthairyaM na prApnoti kintu viShayAbhimukhIbhavati, tena tannivR^ittaye IshvaranAmochchAraNam, ajapAmantrAvR^ittiH, IshvaramUrtidhyAnam, nirguNabrahmAnusandhAnamityAdyupAyA anuShTheyAH | upAsanAdibhishchittaikAgryasambhavAt | athavA \- sharIravA~NmanobhiH, puShkalena dhanena, shushruShayA cha Ishvara evAsmadanantakoTijanmArjitasukR^itaparipAkavashAt gurumUrtirUpeNAvatIrNa iti shrIsadgurUpAsanaM kuryAt | \ldq{}yasya deve parA bhaktiH\rdq{} ityAdishruteH | etachcha gurUpAsanaM vinaiva karmopAsanAdisAdhanakalApaM chittashuddhidvArA chittaikAgryaM janayet | athavA \- aharnishaM vedAntashravaNa evAtyantamAdareNa tIvratarA pravR^ittirapyupAyAntarameva | tathA cha shrutismR^itivAdAH \- \ldq{}shrotavyo mantavyo nididhyAsitavyaH\rdq{} (bR^i\. 4\.5\.6) \ldq{}vedAntavij~nAnasunishchitArthAH\rdq{} (mu\. 3\.2\.6) \ldq{}vedAnte paramaM guhyaM purAkalpe prachoditam\rdq{} (shve\. 6\.22) \ldq{}dine dine cha vedAntashravaNAt\rdq{} (kai\. 4) \ldq{}AsupterAmR^iteH kAlaM nayedvedAntachintayA\rdq{} ityAdayaH | etachcha vedAntashravaNaM svAtantryeNaiva karmopAsanAdikamanapekShya chittashud.hdhyaikAgryAdi janayet | \ldq{}nAhamakhaNDachinmAtrabrahmarUpapratyAgAtmAnaM jAne\ldq{}iti vyavahAraheturaj~nAnam | tachcha tAdR^ishatattvaj~nAnAdeva nashyati | 1\. yathA bR^ihaspatisave brAhmaNasyaivAdhikAraH, rAjasUye kShatriyasyaiva, vaishyastome vaishyasyaiva, tathA sAdhanachatuShTayasampannasyaiva vedAntavichAre.adhikAro nAnyasya | 2\. haMsasya nIrakShIravivechanavat AtmAnAtmanoH dR^iDhataravedAntArthavichAreNa svarUpavivechanaM vivekaH | IdR^ishavivekena jaganmithyAtvaviShayakaparokShaj~nAnamAtraM jAyate, nAparokShaj~nAnam | tasmAt sAdhanAntaravatApi mumukShuNA bhAvyam | nanu vAdivijigIShUNAmapi paNDitAnAM \ldq{}AtmA nityaH, tato.anyo dehAdiprapa~ncharUpAnAtmAnityaH\rdq{} iti bhedaj~nAnaM asti | kasmAt tadbhedaj~nAnaM teShAM vairAgyAditrayamuttaraM sAdhanajAtaM na janayatIti chenna | teShAM shAstrAbhyAsavashAdviveke satyapi niShkAmakarmopAsanasAdhyachittashud.hdhyabhAvena malinavikShiptAntaHkaraNatvAt | yathoSharabhUmau kadalIvR^ikSho na prarohati urvarAvanau tUttarottaramabhivardhate || uttareShAM trayANAmapi sAdhanAnAmayaM hetuH, etatsthityadhInotpattikatvAdvairAgyAdInAM trayANAm | ato nimittAbhAve naimittikAbhAvAdavashyamevAdau vivekaH sampAdanIyaH | \section{(18)} vairAgyaM \- doShadR^iShTyA AbrahmalokAdviparivartamAneShu bhogeShvanAdararUpopekShaiva vairAgyaM ityuchyate brahmapAragaiH | \section{(19)} shamAdiShaTkaM nAma \- shamadamashraddhAsamAdhAnoparatititikShAH | shamo nAma \- prAchInaviShayavAsanAtyAgapUrvakaM viShayebhyo manasaH pratinivartanam | damo nAma \- tadvat viShayebhyo bAhyendriyANAM pratinivartanam | shraddhA nAma \- guruvedAntavAkyeShu dR^iDhataravishvAsaH, Astikyam | samAdhAnaM nAma \- lakShye brahmaNi chittaikAgryam | tathA shuddhAntaHkaraNe malavikShepAbhAvAdviveko vairAgyAdisAdhanAntarANi janayet, nAnyathA | tasmAnmumukShubhishchittashuddhipUrvakaM vivekAdi sampAdanIyam | 1\. vairAgyaM nAma \- sarvaviShayatityAjayiShA, ichChAsAmAnyAbhAvo vA | (1) yatamAnaM (2) vyatirekaH (3) ekendriyaM (4) vashIkaraNaM cheti chaturvidham | (1) yatamAnaM nAma \- mandavivekaH | (2) vyatireko nAma \- nakulo yathA nakulalatAmAshritya sarpeNa yud.hdhyate tathA satsa~Ngena durguNaparihAre sadguNasampAdane chotsAhasampattiH | (3) ekendriyaM nAma \- viShayebhya indriyanigraha eva | (4) vashIkaraNaM nAma \- sarvato manonigraha eva | tadapi trividhaM \- mandam, tIvram, tIvratara~ncheti | putravittakalatrAdihAnikAlikavairAgyopetachittavR^ittirmandam | aihikaputrAdiviShayopabhogajasukhe.aspR^ihA tIvram | sAtishayatvapunarAvR^ittyAdyanekadoShAvamarshena lokAntarabhogeShvakhileShvapIchChAnudayastIvrataram | tatrAparokShaj~nAnAntara~NgasAdhanaM tu tIvrataravashIkaraNAkhyavairAgyameva | ato.atiprayatnena sampAdanIyaM tanmumukShubhiH | 2\. ivaShayadoShadR^iShTyAtmakA~Nkushena manorUpamAta~Ngasya svAyattIkaraNaM shamaH | 3\. doShadR^iShTipUrvakaM shAsrachintArUpakashAghAtena tattachChabdAdiviShayarUpaviShamamArgebhya indriyarUpahayAnAM svavashatApAdAnaM damaH | 4\. yasya tvIshvarAchAryavedavAkyAdiShu pUjyatvagraheNa premAtishayarupA niratishayabhaktiH sa~njAyate tasyaiva vedashAstrAchAryAdiShu shraddhA jAyeta, netarasya | ataH shraddhA bhaktimapekShate | 5\. lakShye brahmaNi chittaikAgryaM samAdhAnam | pUrvamadhikArilakShaNe saguNopAsanayA vikShepadoShanivR^ittijanyachittaikAgratoktA | anayorekAgryayorbhedastu \- saguNabrahmadhyAnena vA mUrtyupAsanena vA prathamaM jAyate | dvitIyaM tu nirguNabrahmaNyanavaratasthityA | uparatiH nAma \- sasAdhanAnAM aihikAmuShmikabhogahetUnAM laukikavaidikakarmaNAm, srakchandanAdiviShayANAm, visheShataH srINAM cha parityAgo hAlAhalavat | titikShA nAma \- shItoShNakShutpipAsAdidvandvasahanam | shamAdInAM ShaNNAmapi sAdhanAnAM ekasAdhanatvena evAbhipretatvAt vivekAdIni chatvAryeva sAdhanAni | na naveti j~neyam | 1\. tyakte.api viShaye katha~nchitpunaH prApte pUrvAnubhavajanitavAsanAvashAtpunarichChAnudayo vairAgyasya phalIbhUtAvasthA uparatirityuchyate | aprApte viShaye doShadR^iShTipUrvakamichChAnudayo vairAgyamiti bhedaH | 2\. patnIputravittavayo.avasthAjAtyabhimAnAdikaM karmasAdhanam | 3\. nanu viShayagrahaNenaiva strIrUpaviShayasya gR^ihItatvAtpunaruktiranarthaketi chenna | atItAnantakoTijanmArjitastrIviShayopabhogajanitavAsanAyAH tIvrataratvAt, shabdasparsharUparasagandhamaithunAtmakaShaDendriyaviShayANAmekatraiva strIpiNDe sambhavAt, sarvebhyo.api viShayebhyaH saMsArArNavanimajjanahetubhUtebhyaH strIvyaktereva prabalataratvAtsarvAnarthamUlatvAchcha strIrUpe viShaye.atitarAM vairasyaM sampAdanIyamityabhiprAyaM dyotayituM punargrahaNam | tathA choktam | yasya strI tasya bhogechChA nistrIkasya kva bhogabhUH | striyaM tyaktvA jagattyaktaM jagattyaktvA sUkhI bhavet || lindu mAbhigAM lindu mAbhigAm | (ChA\. 8\.14\.1) sarvendriyANAM jarayanti tejaH | (ka\. 1\.1\.26) iti | \ldq{}atha yadyaj~na ityAchakShate brahmacharyameva tat\ldq{}(ChA\. 8\.5\.1) ityAdinA bahuprapa~nchena kevalabrahmacharyasya strIviShayaparityAgalakShaNasya vairAgyasya (maithunAsamAchArasya) daharAdyupAsanAntaraprApyabrahmalokAvAptisAdhanatvamuchyate | 4\. vedAntashravaNAdiprasa~Nge sati tatpratibandhakashItoShNakShutpipAsAdidvandvAntarAyasahanarUpA titikShA kAryA | anyathA kShutpipAsAdipratIkAre vyApR^itachittasya shravaNAdipravR^ittyasambhavaH syAt | ato.avashyaM titikShA sampAdanIyA | 5\. AtmAnaM rathinaM viddhi sharIraM rathameva tu | buddhiM tu sArathiM viddhi manaH pragrahameva cha || ka\. 1\.3\.3|| indriyANi hayAnAhurviShayAMsteShu gocharAn | AtmendriyamanoyuktaM bhoktetyAhurmanIShiNaH || 4|| yastvavij~nAnavAn bhavatyayuktena manasA sadA | tasyendriyANyavashyAni duShTAshvA iva sAratheH || 5|| yastu vij~nAnavAn bhavati yuktena manasA sadA | tasyendriyANi vashyAni sadashvA iva sAratheH || 6|| yastvavij~nAnavAn bhavatyamanaskaH sadA.ashuchiH | na sa tatpadamApnoti saMsAraM chAdhigachChati || 7|||| yastu vij~nAnavAn bhavati samanaskaH sadA shuchiH | sa tu tatpadamApnoti yasmAdbhUyo na jAyate || 8|| vij~nAnasArathiryastu manaHpragrahavAn naraH | so.adhvanaH pAramApnoti tadviShNoH paramaM padam || 9|| sharIrarUparathasyendriyANi hayAH, manaH pragrahaH, buddhiH sArathiH, AtmA yajamAno rathI | yasya yajamAnasya buddhirUpasArathirvij~nAnavAn kushalastasyendriyAshvAH sanmArge gatvA yajamAnaM mokShaM gamayeyuH | viparItabuddhisArathyupetastu yajamAno.adAntendriyAshvairniShiddhamArgeNa narakamApnuyAt | tasmAnmumukShurbuddhisArathiM svechChAchArAtpratinivartayan indriyAshvAn sanmArge pravartayet | atra buddhisAratheH svavashatApAdanaM shamaH | indriyAshvavashIkaraNaM damaH iti | anyatrApyuktammana eva manuShyANAM kAraNaM bandhamokShayoH | bandhAya viShayAsaktaM muktyai nirviShayaM smR^itam || (pa\. bra\. yo\. 117) chittaM kAraNamarthAnAM tasmin sati jagattrayam | tasmin kShINe jagatkShINaM tachchikitsyaM prayatnataH || iti | sAratherashvAnAM cha yathA parasparAdhInatA tathA buddherindriyANAM cha parasparAdhInatA vartate | vichitrAnekamaNighaTitamAlAyA yathA chAmIkaratvenaikatvavyavahArastathA ShaNNAmapi vilakShaNAnAM shamAdInAM parasparApekShaNenaikasAdhanatvavyavahAraH | shamAdInAM parasparasahAyatA chettham\- (1) manovashIkaraNamantareNa indriyasya jayo na sambhavatIti damaH shamaM apekShate | (2) bahirmukhasya manaso dAraputravittAdyAsaktasya vedAntashAstraguruprabhR^itiShu pUrNashraddhAsambhavAchChraddhA shamamapekShate | (3) antarA manonirodhaM brahmaNi chittaikAgryAsambhavAtsamAdhAnaM shamamapekShate | (4) kShIrAdinA saMvardhito mArjAraH pAshAdyavashIkR^itatvAnmUShakadarshanamAtreNa yathA tadgrahaNAya dhAvedevaM viShayebhya uparatamapi mano nirodhAdibhiravashIkR^itaM chet, samprApte viShaye prAchInavAsanAvegAddhAvedityata uparatiH shamamapekShate | (5) antarmukhIbhUtamanasaiva shItoShNAdidvandvasahanaM kartuM shakyate, na tu bahirmukhIbhUtamanasetyatastitikShApi shamamapekShate | iti shamaH damAdInAM pa~nchAnAM sahakArI | (6) vinA tu indriyadamena mano na jIyata ityataH shamo.api damamAkA~NkShate | (7) rUparasAdiviShayAsaktasya guruvedAntavAkyashraddhA na jAyetetyataH shraddhApi damamAkA~NkShate | (8) indriyanigrahamantarA chaikAgryaM na manaso jAyetetyataH samAdhAnamapi damamAkA~NkShate | (9) R^ite tvindriyadamenAnubhUtaviShayakavAsanAvegavashAt dR^iShTeShTaviShayeShu punaH punarichChA jAyetetyata uparatirapi damamAkA~NkShate || \section{(20)} mumukShA nAma \- svasvarUpabhUtabrahmAvAptiranarthanivR^ittishcha mokSha iti tasmin tIvratarechChA | \section{(21)} j~nAnotpattisAdhanAni \- vivekAdichatuShTayaM, shravaNamanananididhyAsanAni trINi, tattvampadArthashodhanaM chetyaShTau j~nAnasAdhanAni | \section{(22)} antara~Ngabahira~NgasAdhanAni \- vivekAdIni pUrvoktasAdhanAnyaShTAvapi antara~NgasAdhanAni | yaj~nadAnatapAdIni bahira~NgasAdhanAni | anayormumukShurjij~nAsautkaTye.antara~Ngameva sAdhanamanutiShThet | (10) antareNa tvindriyadamena viShayasAnnidhyavashAt kShubhitaM sanmanaH shItoShNAdidvandvaM na viShahetetyatastitikShApi damamAkA~NkShate | iti damaH shamAdInAM pa~nchAnAM sahakArI | (11) shrIsadguruvedAntashAstreShu tIvratarashraddhAbhAve shravaNAdau shravaNopayogishamAdisAdhane pravR^ittirna jAyetetyataH shamAdayo.api shraddhAmapekShante | (12) antareNa chittaikAgryaM shamAdisAdhanAni na sid.hdhyerannityataH shamAdayaH samAdhAnamapekShante | (13) viShayebhyashchet syAdanuparataM chittaM tadA shamAdayo na sid.hdhyerannityataH shamAdaya uparatimapekShante | (14) shItoShNakShutpipAsAlAbhAlAbhAdivichitraviShayAnubhavajanitatApatrayAsahaM chet syAchchittam, manasaH shamaH, indriyANAM damaH, guruvedAntavAkye shraddhA, chittaikAgryaM, prAptopabhogayogyadhanAdiviShayebhya uparatishchetyAdisAdhanAni na sid.hdhyerannityataH shamAdayastitikShAmapekShante | itthaM parasparasApekShatvAt shamAdiShaTkamapi militvaikameva sAdhanamityuchyate | 1\. yathA bubhukShitasyAnanyachittatayA annapAnAdisampipAdayiShA, yathAgninA dagdhasya tachChAntyarthaM jalAshayAnveShaNam, evaM saMsAratApatrayapariveShTitasya tato mumukShAyAmananyachittatayA tadaikAgryameva tatra tIvratA | \ldq{}prayojanamanuddishya na mandopi pravartate \ldq{}iti nyAyena mokSharUpaphale mandechChAbhAve niShkAmakarmAnuShThAne na kasyachitpravR^ittiH syAt | ato mandamumukShayA sakaletarasAdhanebhyaH prathamato bhAvyam | tadAnIM sA na tIvrA syAt | siddheShu tvitarasAdhaneShu sA tIvrA bhavet | saiva tIvrechChA shravaNAdipravR^ittau nidAnam | 2\. yathA haMsena kShIranIravivechanaM kriyate, yathA vA dadhno navanItasya vivechanaM kriyate evaM chijjaDayorupalabhyamAnakAraNakAryatvAdhiShThAnAropitattva\-dR^igdR^ishyatva\-sAkShisAkShyatvAdisvarUpasya shAstrAnusArivichAraNameva shodhanam | 3\. dhanuShi lakShyavedhAya sandhIkR^ito vA, dhanuSho mukto vA bANo yathA tadvedhane.antara~NgasAdhanaM bhavati, evaM j~nAnotpattau vivekAdayo.aShTAvapyantara~NgasAdhanAni sannipatyopakArakatvAt | 4\. yathA dhanuH lakShyavedhane bahiShThameva sat bANasandhAnadvAropakArakatvAdbahira~NgasAdhanam || yasya sAdhanasya shravaNAdikaM tatkAryabhUtamaparokShaj~nAnaM vA dR^iShTaM phalaM, tadantara~Ngamityuchyate | vivekAdichatuShTayaM shravaNe mukhyasAdhanam; bahirviShayAbhimukhasya vivekAdyayogAchChravaNAdyasiddheH | evaM shravaNamanananididhyAsanAnyapi brahmasAkShAtkAre mukhyasAdhanAni, tadabhAve tadabhAvAt | tattvamoH padArthaj~nAnamapyakhaNDamahAvAkyArthAbhedaj~nAne kAraNam | itthaM vivekAdichatuShTayasya shravaNAdau, shravaNAdeshchAparokShaj~nAne tattvampadArthaj~nAnasya mahAvAkyArthaj~nAne cha krameNa kAraNabhAvApattau pUrvoktAnyaShTAvapyantara~NgasAdhanAnItyuchyante | atastAni sAdhanAni mumukShuNA tIvratarashraddhayA sampAdanIyAni | yasya sAdhanasya shravaNaM vA j~nAnaM vA dR^iShTaprayojanaM na bhavati, kintu chittashuddhimAtraM phalaM, tat j~nAnasya bahira~NgasAdhanam | evaM yaj~nAdikarmANi bahira~NgasAdhanAnItyuchyante | yadyapi tAni sakAmasyAnuShThIyamAnAni saMsArahetutvena bandhAya bhavanti na tu chittashuddhaye, tathApi \ldq{}yathAkratu\rdq{}shrutyA saMyogapR^ithaktvanyAyena cha niShkAmasya chittashuddhaye bhavanti | tasmAnniShkAmasya mumukShoH chittashuddhidvArA j~nAnotpattihetutvAdyaj~nAdIni bahira~NgasAdhanAnIti, vivekAdIni tvantara~NgasAdhanAnIti chochyante | bahira~NgAni ##=## viprakR^iShTAni | antara~NgAni ##=## sannikR^iShTAni | yaj~nAdinikhilakarmANi tatsAdhanavittadAraputrAdIni cha nishsheShaM yaH sannyasyati sa eva j~nAne uttamAdhikArI | j~nAnAdhikAriNi yaj~nAdInAmasambhavAttAni bahira~NgAnItyuchyante | \section{(23)} vivekAdInAmantara~NgasAdhanatvanirUpaNaM \- vivekAdInAM j~nAnAdhikAriNi sambhavAttAnyantara~NgAnItyuchyante | atra chAyaM visheShaH \- vivekA||evaM nityanaimittikayaj~nAdIni shrautasmArtakarmANi, saguNopAsanAdIni cha malavikShepAdidoShanirAkaraNena chittashuddhimaikAgryaM chotpAdya jij~nAsotpattidvArA j~nAne ArAdupakArakatvAdbahira~NgAnItyuchyante | ArurukShormuneryogaM karmakAraNamuchyate | yogArUDhasyatasyaiva shamaH kAraNamuchyate || (bha\. gI\. 6\.3) ityAdivachanairantara~NgasAdhanasid.hdhyanantarameva vahira~NgasAdhanAni parityAjyAni | anyathA vivekAdisAdhanasiddheH pUrvameva nityanaimittikayaj~nAdikarmaparityAge ubhayabhraShTo.adhaH patedeva | yathA andhakUpe patito durbalaM tR^iNAdyAshrayamavalambya lambamAnaH svoddharaNAya prahitadR^iDhatararajjvavalambanAtpUrvameva prAktanAvalambaM parityajannadhaH patettadvat | dInAM shravaNe upayuktatvAt shravaNAdInAM cha j~nAne viniyuktatvAt vivekAdInyapekShya shravaNAdInyantara~NgasAdhanAni | vivekAdIni tu tadapekShayA bahira~NgAni | yadyapi sarvatra vedAntashAstreShu j~nAnaM prati vivekAdInyantara~NgasAdhanatvenaivoktAni na bahira~NgasAdhanatvena, tathApi vivekAdInAM hi, j~nAne antara~NgasAdhanIbhUtashravaNameva pratyakShaM phalam | shravaNAdivadvivekAdInyapi jij~nAsunA mumukShuNAvashyamAdartavyAnyeva, na tu yaj~nAdivaddhAtavyAni | tasmAtkAraNAt, yaj~nAdyapekShayAntara~NgatvAchcha tAnyantara~NgasAdhanAnItyuchyante | \section{##(A. 24-26) ## j~nAne mukhyAntara~NgasAdhanashravaNAdInAM lakShaNam\-} \section{(24)} shravaNalakShaNaM \- vastuto vichAryamANe shravaNAdInyapi nAntara~NgasAdhanAni j~nAnasya, kintu tattvamasyAdimahAvAkyAnyeva; pramANaphalatvAt j~nAnasya | \ldq{}taM tvaupaniShadaM puruSham\ldq{}(bR^i\. 3\.9\.26) \ldq{}vedAntavij~nAnasunishchitArthAH\rdq{} (mu\. 3\.2\.6) ityAdishrutibhyaH | shravaNaM nAma yuktyA ShaDvidhatAtparyali~NgaiH vedAntavAkyAnAmadvitIye pratyagabhinnabrahmaNi tAtparyanirNayAnukUlachetovR^ittivisheShaH | 1\. vedAntashravaNaM hi dIrghakAlaM nairantaryeNAdareNAnuShTheyam | vivekAdisAdhanachatuShTayarahitasya bahirmukhasya nirantarAyatayA shravaNaM na sid.hdhyet | shravaNamantarA manananididhyAsane na syAtAm | ataH shravaNAdya~NgatayA vivekAdichatuShTayamavashyaM sampAdya vichArayet | loke shAstraj~no.api vivekamAtrayukto.apyatyantaviShayAsaktaH san kAmyakarmasu pravartate | ato dvitIyasAdhanenehAmutraphalabhogavairAgyeNApyavashyaM bhAvyam | prathamadvitIyAbhyAM sampanno.api kashchitkopAdinA tapyata iti tR^itIyenApi shamAdisAdhanena bhAvyam | satsvapi triShu sAdhaneShu mumukShAbhAve shravaNAdau na pravarteteti chaturthyA api mumukShayA avashyaM bhAvyaM iti | 2\. dhUmaj~nAnena vahnij~nAnasya jAyamAnatvAdyathA dhUmo vahninishchaye li~NgaM, tathAdvaitasvarUpe pratyagabhinnabrahmaNi vedAntAnAM tAtparyamiti, upakramopasaMhArAdiShaDvidhatAtparyali~NgairnirNIyamAnatvAttAni tAtparyali~NgAnItyuchyante | yuktishabdena chaitAni li~NgAni gR^ihyante | tAni cha li~NgAni ShaDvidhAniupakramopasaMhArAvabhyAso.apUrvatAphalam | arthavAdopapattI cha li~NgaM tAtparyanirNaye || iti vachanAt | (1) ChAndogye ShaShThaprapAThake \ldq{}sadeva somyedamagra AsIdekamevAdvitIyam\ldq{} (ChA\. 6\-2\-1) iti prakaraNopakrame yo.artha uktaH sa evopasaMhAre.api \ldq{}aitadAtmyamidaM sarvaM tatsatyaM sa AtmA\ldq{}(ChA\. 6\.16\.3) ityupasaMhR^itaH | ityupakramopasaMhAraikarUpyamekaM li~Ngam | (2) yathA arthI puruShaH svAbhilaShitamarthaM bhinnabhinnavAkyaiH punaH punaH prakaTIkuryAdevaM bhinnabhinnayuktimadvachanaiH pratyagbrahmaikyaM \ldq{}tattvamasi\ldq{}(ChA\. 6\.8\.7) iti navakR^itvaH punaH punarabhyasyate | ityabhyAso.api dvitIyaM li~Ngam || \section{(25)} mananalakShaNaM \- mananaM nAma pratyagbrahmaikyasAdhaka\-tadbhedabAdhaka\- (3) advitIyaM pratyagabhinnaM brahma vedAntetarapramANAgamyamiti svaprakAshatvena nityAparokShamiti chArthaH \ldq{}shraddhatsva somya\ldq{}(ChA\. 6\.12\.2) \ldq{}AchAryavAn puruSho veda\ldq{} (ChA\. 6\.14\.2) iti guruvedAntavAkyashraddhAmAtrasamadhigamyatvabodhakavachanairgamyata ityapUrvatA tR^itIyaM li~Ngam | (4) \ldq{}tasya tAvadeva chiraM yAvanna vimokShye atha sampatsye\ldq{}(ChA\. 6\.14\.2) ityanena kAryakaraNasa~NghAtAdvyAvR^itto brahmavit brahmaiva bhavatItyadvaitabrahmabhAvApattirUpaphalaM pratipAdyata iti phalaM chaturthaM li~Ngam | (5) \ldq{}tadaikShata bahu syAM prajAyeya tattejo.asR^ijata\ldq{}(ChA\. 6\.2\.3) ityAdisR^iShTivAkyairbhedanindApUrvakamabhedaH stUyata ityarthavAdo.api pa~nchamaM li~Ngam | (6) pratipAdayiShitasyAdvaitasyAnukUladR^iShTAntapradarshanamupapattiH | \ldq{}yathA somyaikena mR^itpiNDena sarvaM mR^iNmayaM vij~nAtaM syAdvAchArambhaNaM vikAro nAmadheyaM mR^ittiketyeva satyam\ldq{} (ChA\. 6\.1\.4) \ldq{}yathA somyaikena lohamaNinA ||\ldq{}(ChA\. 6\.1\.5) \ldq{}yathA somyaikena nakhanikR^intanena\ldq{}(ChA\. 6\.1\.6) \ldq{}evameva khalu somyAnnena shu~NgenApo mUlamanvichChAdbhiH somya shu~Ngena tejo mUlamanvichCha tejasA somya shu~Ngena sanmUlamanvichCha sanmUlAH somyemAH sarvAH prajAH sadAyatanAH satpratiShThAH\ldq{}(ChA\. 6\.8\.4) ityAdivachanaiH kAraNasadrUpavyatirekeNa kArya nAstyeva, mAyAmAtramidaM dR^ishyamiti mR^illohAdidR^iShTAntamukhena jagatsarvaM pratyakchetanaM brahmaivetyupapattiruchyata ityupapattirapi ShaShThaM li~Ngam | evaM upakramopasaMhArAdiShaDvidhali~NgairvedAntavAkyAnAmadvaite pratyagAtmani tAtparyanirNayAnukUlachetovR^ittiH shravaNam | evameva sarveShAmapi vedAntAnAmadvaite tAtparyAvadhAraNaM bodhyam | upakramaH ##=## prakaraNArambhaH, upasaMhAraH ##=## prakaraNasamAptiH | 1\. aikyasAdhakayuktayaH\- (1) anumAnapramANaM \- yat sachchidAnandasvarUpaM na tato brahmaNo bhidyate; yat sachchidAnandasvarUpaM na bhavati tat brahmaNo bhidyate | yatheshvaraH sachchidAnandasvarUpatvAdeva brahmaNo na bhidyate, vyAvahAriko ghaTAdistvanR^itajaDaduHkhAtmakatvena sachchidAnandarUpatvAbhAvAdbrahmaNo bhidyate | evaM jIvo.api brahmaiva, sachchidAnandasvarUpatvAt Ishvaravat ityanumAnam | (2) upamAnapramANaM \- yathA ghaTAkAshamaThAkAshayorghaTamaTharUpopAdhI vinA na svato bhedo.asti, tathA antaHkaraNa(buddhi) mAyArUpopAdhI antarA jIvabrahmaNorapi bhedo naiva sid.hdhyati | (3) arthApattipramANaM \- \ldq{}neha nAnAsti ki~nchana\ldq{}(bR^i\. 4\.4\.19, ka\. 2\.1\.11) ; \ldq{}na tu tato dvitIyamasti\ldq{}(bR^i\. 4\.3\.23) \ldq{}ato.anyadArtam\ldq{} (bR^i\. 3\.7\.23) ityAdishrutyuktabhedanindAnyathAnupapattyA vastuto.abhedAsiddhau shrutivaiyarthyaprasa~NgAdavashyamaikyamabhyupeyam | yathA devadattasharIragatapInatvabud.hdhyA bhojanAbhAvabuddhirbAdhyate, evaM bhedadhIrapi \ldq{}neha nAnAsti\ldq{}(bR^i\. 4\.4\.19, ka\. 2\.1\.11) \ldq{}neti neti\ldq{} (bR^i\. 2\-3\-6) ityAdishrutibhirbAdhyata eva | idaM cha yuktitrayamabhedasAdhakam | 2\. bhedabAdhakayuktayaH\- (1) anumAnapramANaM \- pratyakparachitorbhedo mithyA, upAdhyadhInatvAt, ghaTA\-|| yuktibhiH sadA.advitIyabrahmAtmaikyAnusandhAnam | \section{(26)} nididhyAsanalakShaNaM \- bhedapratyaya(anAtmapratyaya) anantaritabrahmAkArapratyayapravAha eva nididhyAsanaM uchyate | nididhyAsanaparipAkAvasthaiva samAdhiriti, nididhyAsane.antarbhAvAnna samAdhiH pR^ithaksAdhanatvena gaNyate | \section{(27)} shravaNAdiprayojananirUpaNaM \- shravaNAdIni yadyapi na sAkShAjj~nAnasAdhanAni, apramANatvAt; tathApi tAni j~nAnapratibandhakIbhUtabuddhidoShAsambhAvanAviparItabhAvanAdIn nAshayanti | asambhAvanA ##=## saMshayaH | viparItabhAvanA ##=## viparyayaH | kAshamaThAkAshayoH bhedavat | yannaivaM tannaivaM (yadaupAdhikaM na bhavati tanmithyA na bhavati), yathA vyAvahArikaghaTapaTAdibhedaH aupAdhikasvAbhAvAdeva satyaH (na mithyA) tadvat | ata eva yatra yatropAdhinibandhano bhedastatra tatra mithyaiva saH | (2) upamAnapramANaM \- yathA bimbapratibimbayorbhedo mithyA tathA jIvabrahmaNorapi | (3) arthApattipramANaM \- mahAvAkyairupaniShatsu jIvabrahmaNorabheda eva nishchitaH | yadi pratIyamAno.api bhedo vastuto na mithyA syAttarhi mahAvAkyairabhedo na pratipAdyeta, pratipAdyate tu | tasmAdarthApattipramANAdapi jIvabrahmaNorbhedo mithyaiva | (4) anupalabdhipramANaM \- jAgratasvapnayorupAdheH satvAjjIvabrahmaNorbhedaH pratIyate | suShuptau tadabhAvAdbhedo naivopalabhyata ityato jIvabrahmaNorbhedaH paramArthato naiveti nishchIyate | ityanupalabdhipramANam | evaM etA bhedakhaNDanayuktayaH | 1\. ayameva bhedaH sAkShAtkAranididhyAsanayoH \- svayameva namrIbhUtavR^ikShashAkhAvadvinaiva svaprayatnaM \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} iti vedAntajanyA anAtmAkAravR^ittirUpAntarAyarahitA brahmAkAravR^ittiH sAkShAtkAra uchyate | nididhyAsanaM tu svaprayatnAdAnamitavR^ikShashAkhAvatsvaprayatnamAtrasAdhyA brahmAkAravR^ittiH | prayatnoparame tu shAkhAyA unnamanavat, nididhyAsananivR^ittau nivartetaiva brahmAkAravR^ittirapi iti | 2\. atra samAdhishabdena tripuTIbhAnarahitanirvikalpakasamAdhirabhidhIyate | nididhyAsanashabdena dhyAtR^idhyAnadhyeyAtmakatripuTIyuktasavikalpasamAdhiruchyate | tathA choktaM pa~nchadashyAm | tAbhyAM nirvichikitse.arthechetasaH sthApitasya yat | ekatAnatvametaddhi nididhyAsanamuchyate || tattva\. 54|| dhyAtR^idhyAne parityajya kramAt dhyeyaikagocharam | nivAtadIpavachchittaM samAdhirabhidhIyate || 55|| iti | 3\. iyaM rajjurvA sarpo veti koTidvayaviShayakaM j~nAnaM saMshayaH | 4\. rajjau \ldq{}ayaM sarpaH\rdq{} ityavidyAvR^ittirviparyayaH | ayameva bhrAntij~nAnam, viparItabhAvanA, viparItaj~nAnam, j~nAnAdhyAsa iti chochyate | prakR^ite mithyAbhUteShu dehAdiShvanAtmasu satyatvabuddhiH Atmatvabuddhishcha vaparyayaH | shravaNasyopayogaH \- vedAntavAkyaM kimadvitIyaM brahma bodhayati, uta yatki~nchidarthAntaramiti pramANagatasandehaH shravaNena nivartyate | mananasyopayogaH \- jIvabrahmaNorabhedaH satya uta bheda iti prameyagatasandehaH | sa chAnekaprakAro.api mananena nivAryate | nididhyAsanasyopayogaH \- \ldq{}dehAdidR^ishyaprapa~nchaH sarvo.api satyaH, jIvabrahmaNorbhedashcha satyaH\ldq{}iti dhIraviparItabhAvanA | sA cha nididhyAsanena nivAryate | evaM shravaNAditrayaM j~nAnapratibandhakIbhUtAsambhAvanAviparItabhAvanAnivR^ittidvArA paramparayA aparokShaj~nAnasAdhanaM bhavati | na tu sAkShAt | \section{(28)} aparokShaj~nAnasAkShAtsAdhanaM \- j~nAnasya sAkShAtsAdhanaM tu shrotrendriyasambaddhavedAntavAkyameva | tachcha dviprakAram | avAntaravAkyaM mahAvAkyaM cheti | jIvAtmaparamAtmasvarUpapratipAdakavAkyamavAntaravAkyam | tadaikyapratipAdakavAkyaM mahAvAkyamiti chochyate | avAntaravAkyena parokShameva j~nAnaM jAyate | mahAvAkyena tvaparokShameva | \ldq{}asti brahma\ldq{}iti j~nAnaM parokSham | \ldq{}ahameva brahma\ldq{}iti j~nAnamaparokSham | \ldq{}tvameva brahmAsi\rdq{} iti gurUpadiShTamahAvAkyashravaNAnantaraM shrotuH shiShyasya puShkalasAdhanasampannasya \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} ityaparokShameva j~nAnaM jAyate | shrotreNAsambaddhaM vAkyaM naiva j~nAnaM janayet | ataH shrotrendriyasambaddhamahAvAkyamevAparokShaj~nAnahetuH | mahAvAkyena sarveShAM j~nAnamaparokShameva jAyate, na tu parokShamiti niyamaH | \section{##(A. 29-31) ## mahAvAkyamaparokShaj~nAnaheturityatrAkShepasamAdhAnAni} 1\. pramANaM ##=## upaniShadvAkyAni, shabdapramANam | 2\. prameyaH ##=## mokShAdij~neyaviShayaH | 3\. evaM saMshayadvaye nivR^itte.api sAkShAtkArAtpUrvamavidyAyAH satvAt \ldq{}ahaM brahma na bhavAmi, jIva evAhaM; matto bhinnameva brahma; dehAdijagat satyam;\rdq{} ityevaMvidhAnekasaMshayAH [viparyayAH] punaH punarjAyeran | tannivR^ittaye sadA nididhyAsitavyameva | 4\. netrA~njanaM netraroganivR^ittidvArA sUryAvalokane upakaroti netrasya | netrameva tu sUryaM sAkShAdyathA pashyati, tathA shravaNAdInyapi j~nAnapratibandhakIbhUtasaMshayaviparyayarUpa(doSha) roganivR^ittidvArA brahmaj~nAnasAdhanAni bhavanti | sAkShAjj~nAnasAdhanaM tu shrotrasambaddhamahAvAkyameva | \section{(29)} atra kechidAkShipanti \- (1) shravaNAdIni mahAvAkyAni cha samuchchityaivAparokShaj~nAnaM janayanti | kevalAni tu vAkyAni parokShameva j~nAnaM janayeyuH, nAparokSham | (2) kevalavAkyAnyeva yadyaparokShaj~nAnaM janayeyustarhi vyarthAni syuH shravaNamanananididhyAsanAnIti | na cha kevalamahAvAkyAdaparokShameva j~nAnaM jAyate, shravaNAdInAM tvasambhAvanAviparItabhAvanAnivR^ittAvupayuktatvAnna vyarthateti vAchyam | aparokShaj~nAnaviShaye vastuni kasyApyasambhAvanAviparItabhAvanAnudayAt, kevalAdapi mahAvAkyAdaparokShameva j~nAnaM jAyata iti vadatAM mate, tattvamasyAdimahAvAkyairbrahmAparokShaj~nAnotpattyanantaramasambhAvanAviparItabhAvanAnutpatteH shravaNAdisAdhanAnAM vyarthataiva syAt | asmanmate tu (pUrvapakShimate) kevalavAkyena parokShameva j~nAnaM prathamaM jAyate | shravaNAdisahakR^itena vAkyena tu pashchAdaparokShamitya~NgIkArAnna shravaNAdivaiyarthyam | ityanekagranthakR^ittAtparyamiti | \section{(30)} prathamAkShepasya samAdhAnaM \- yaduktaM shabdasAmAnyaM parokShameva j~nAnaM janayediti, naitatsAdhu | yato.ayameva svabhAvaH shabdasya yat parokShAparokSharUpadvividhaj~nAnajanakatvamiti | deshakAlaparichChinnaM (AvR^itam) vastu vyavahitamityuchyate | tadanavachChinnaM (tadanAvR^itam) avyavahitamiti cha | vyavahitaviShayakaM shAbdaM j~nAnaM parokShameva, na kadAchit katha~nchidapyaparokShaM bhavati; svargendradevatAdInAM vyavahitAnAM j~nAnasya shAstrarUpashabdapramANena jAyamAnasya nityaM parokShatvAt | avyavahitavastuviShayakaM shAbdaM j~nAnaM parokShamaparokShaM cha bhavati | yadA avyavahitavastuviShayakaM j~nAnaM \ldq{}asti\ldq{}iti shabdena jAyate tadA avyavahitasyApi vastuno j~nAnaM parokShameva bhavati | yathA \ldq{}dashamo.asti\ldq{} ityatra \ldq{}asti\rdq{}shabdena jAyamAnamavyavahitasyApi dashamapuruShasya j~nAnaM parokShameva bhavati | yadA avyavahitavastuviShayakaM j~nAnaM \ldq{}idamasti\rdq{} ityAdi shabdapramANena jAyate tadA tajj~nAnamaparokShameva bhavati, na parokSham | yathA 1\. pa~nchadashaprakaraNAdikR^idvidyAraNyaprabhR^itayaH | 2\. idaM shArIrakamImAMsAyAstAtparyam | 3\. dUradeshe sthitaM vastu deshato vyavahitam | bhUtabhaviShyadvastu kAlato vyavahitamityuchyate | \ldq{}dashamastvamasi\rdq{} ityatra \ldq{}tvamasi\rdq{}shabdena jAyamAnaM dashamapuruShaj~nAnamaparokShameva bhavati | evameva prakR^itasya brahmaNaH sarvaprANipratyagAtmabhUtatvAdatyantAvyavahitasya nityAparokSharUpasyApi j~nAnam, \ldq{}tadasti\ldq{}ityavAntaravAkyena parokShameva jAyate | mahAvAkyaM tu \ldq{}dashamasvamasi \ldq{}itivat shroturAtmatvenAparokShatayA brahma bodhayati | ata eva mahAvAkyenAvyavahitapratyagbrahmAparokShaj~nAnameva jAyate, na tu parokShamiti | \section{(31)} dvitiyAkShepasya samAdhAnaM \- yattUktaM mahAvAkyenAparokShaj~nAnotpatya~NgIkAre.aparokShaj~nAnotpatyadhikaraNe.asambhAvanAdyanutpatteH shravaNAdInAM vaiyarthyaM syAditi, tadasat | kashchana rAjA svAmAtyaM bharchChunAmakaM chakShuShA pashyannapi viparItabhAvanayA yathA na viveda tam, tathA mahAvAkyena brahmAparokShaj~nAnotpattAvapi yasyAntaHkaraNe asambhAvanAdidoShAH pratibandhakAH vartante tasya sakala~NkaM j~nAnaM naiva phalAya kalpate | ataH pratibandhakIbhUtadoShanivR^ittyarthaM tena shravaNAdikamavashyamAvartanIyam | yasya tu punarbuddhau mahAbhAgyavashAt rAgadveShAdikAraNIbhUtAsambhAvanAdidoShA naiva vidyante tasya shravaNAdivaiyarthyamiShTameva | eva~ncha j~nAnasya sAkShAtkAraNaM mahAvAkyameva, na shravaNAdi | shravaNAdi tu j~nAnapratibandhakIbhUtAsambhAvanAdidoShApanayanamAtraM kuryAt | tAvanmAtreNa shravaNAdyapi j~nAnasAdhanamiti gauNyA vR^ittyochyate | tathA cha vivekAdichatuShTayamapi shravaNAdyupakArakatayA j~nAnasAdhanamityevochyate | tathA cha vivekAdisAdhanachatuShTayasampanna evAdhikArIti siddham | 1\. dashamapuruShakathA \- dasha pathikA deshAntaragamanasamaye madhye mArge kA~nchinnadIM gabhIrAM prApya ekaikashastIrtvA paraM pAramAsAdya sarve vayamuttIrNA na veti sandihAnAstatpratyayArthaM pratyekaM svAtmAnaM vihAya gaNayantaH \ldq{}navaiva vayaM smaH eko nadyAM mamAra\ldq{}iti ruruduH | tadA kashchana pAnthaH teShAM paridevanaM shrutvA, buddhvA cha duHkhanidAnaM, kR^ipayA prathamataH \ldq{}dashamo.asti\ldq{} ityavochat | tadA teShAM parokShameva j~nAnaM dashamaviShayamabhUt | teShvekaH \ldq{}kutrAsti dashamaH\ldq{} ityapR^ichChat | so.abravIt \ldq{}sa dashamaH tvamasi\rdq{} iti | tadaiva tasya svaviShayakadashamatvaj~nAnamaparokShamevAjAyata | tathA chAparokShye satyapi dashamasya, karaNe cha chakShuShi sati, \ldq{}dashamastvamasi\ldq{}iti paropadeshamantarA svaviShayakaM j~nAnaM parokShakalpamevAsIt | yathaivAtra \ldq{}tvamevAsi dashamaH\ldq{}ityAptopadiShTavAkyamaparokShaj~nAne sAkShAtsvayaM karaNam, evameva pratyagbrahmAparokShaj~nAne.api gurUpadiShTamahAvAkyamapi sAkShAdeva karaNaM bhavati | tasya cha saMshayAdidoShapratibandhakashUnyashuddhAntaHkaraNaM sahakArisAdhanam | (chaturthastara~Nge asya vistaraH) 2\. iyaM kathA pa~nchamatara~Nge vivriyate | 3\. ayaM puruSho vedAntagranthe tadvichAradvArA Atmaj~nAne Atmaj~nAnadvArA mokShe cha adhikriyate | \section{(32)} viShayanirUpaNaM \- ayaM cha grantho jIvabrahmaikyaM pratipAdayati | ataH pratyakparachitoraikyamevAsya granthasya viShayaH | sarve vedAstamevArthaM pratipAdayanti | ito.anyathA dvaitavAdino vedaviruddhArthavAditvAdvedabAhyAH shaThAH ##=## gUDhavipriyakAriNaH ##=## pratyakShaM stutikartAraH parokShe chAtidUShakAH | \section{##(A. 33-38) ## prayojananirUpaNam\-} \section{(33)} prayojanalakShaNaM \- sarvaprapa~nchakAraNIbhUtAj~nAnaM tatkAryadR^ishyajAtaM sarvaM dvaitaM cha jananamaraNaprabandharUpAkhiladuHkhanidAnatvAnmahAnartha iti shrutismR^itipurANetihAsAnubhavAdisakalapramANasiddham | IdR^ishAnarthanivR^ittiH paramAnandAvAptishcha mokSha ityuchyate | ayameva mokSho.asya granthasya paramaprayojanam | j~nAnaM tvavAntaraprayojanam | puruShasya yadviShaye utkaTechChA jAyate tadeva tasya paramaM prayojanaM puruShArtha iti chochyate | sakalajanAnAM cha duHkhanivR^ittau sukhAvAptau chedR^ishIchChA sa~njAyate | pUrvoktAnarthadvaitAbhAvopalakShitaparamAnandachideva mokShasvarUpam | ata eva mokShaH paramaprayojanaM, na j~nAnam | duHkhanivR^ittAvAnandAvAptau cha j~nAnasya hetutvAt, tasya duHkhanivR^ityAnandarUpatvAbhAvAchcha j~nAnamavAntaraprayojanam | paramaprayojanAvAptau yat dvArIbhavati tadavAntaraprayojanam | yathA kadalIphalaprAptau tatpatrapuShpAdi | etAdR^ishavedAntagranthajanitaj~nAnadvArA muktirUpaparamaprayojanaphalaprAptau j~nAnamavAntaraprayojanaM bhavati | \section{(34)} atra prathamAkShepaH \- yaduktamanarthanivR^ittiH paramAnandAvAptishcha granthasya paramaprayojanamiti, tanna sa~NgachChate | yataH sarveShvapi vedAnteShu jIvasya paramAnandarUpatvaM varNitam | bhavadbhirapi tathaivA~NgIkR^itam | loke tvaprAptasyaiva prAptiryujyate | na tu sadA prAptasyaiva prAptiH kadAchidapi sa~NgachChate | tasmAtsadA paramAnandasvarUpasyaiva sata AtmanaH punaH paramAnandaprAptikathanaM sarvathApyasambhAvitameveti | \section{(35)} tatsamAdhiH \- etAdR^ishapUrvapakShyAkShepashravaNamAtreNAdvaitagranthokta\- prayojane.anAdaro na kAryaH | vedAntaj~nAnopadeShTR^it??\- sadgurukR^ipAleshapAtrIbhUtAnAmIdR^ishAsheShasandehatUlanirAsasya dR^iShTAntaprachaNDavAtabalena sukaratvAt | tathA hi, kashchana puruSho bhrAntyA svakarasthaka~NkaNaM naShTaM matvA anveShamANa itastato bhraman 1\. jIvashabdena jIvashabdalakShyArthaH kUTastho bodhyaH | 2\. \ldq{}vij~nAnamAnandaM brahma\rdq{} (bR^i\. 3\.9\.27) ityAdyanantashrutayaH | asyArthastuvij~nAnaM jIvachaitanyam, AnandaM brahmaiva na tato.atirichyata iti | anyena kenachidAptena prabodhitaH san, prAptameva karasthaM ka~NkaNamapUrvatayA prAptamiti manyamAnaH \ldq{}mama ka~NkaNamidAnImupalabdham\ldq{}iti yathA vadati; tathaiva paramAnandasvarUpe svAtmani nityAparokShatayA sadA prAptepyavidyAvashAdaprAptatvabhrAntyA \ldq{}nAhaM paramAnandasvarUpaH, kintu brahmaiva tathA; tato vilakShaNasya mama tadupAsanayA tAdR^ishabrahmaprAptiH sampAdyA\ldq{}Ita mUDho bhrAntyA pratipadyate | evaMvit paNDito.api mUDhatama eva | \ldq{}anyo.asAvanyo.ahamasmIti na sa veda yathA pashuH\rdq{} (bR^i\. 1\.4\.10) \ldq{}tadeva brahma tvaM viddhi nedaM yadidamupAsate\rdq{} (ke\. 1\.4\.8) \ldq{}yo.anyathA santamAtmAnamanyathA pratipadyate | kiM tena na kR^itaM pApaM chaureNAtmApahAriNAH\rdq{} ityAdishrutismR^itishatebhyo jIvabrahmabhedavAdinAM mUrkhatvA~NgIkArAt | itthaM bhUtAnAmapi mUrkhANAmanantajanmArjitapuNyapu~njavashAtsaMskR^itachittAnAm, prashAntachittAt brahmavidvariShThAt sadguroryadi kadAchidvedAntashravaNaM labhyeta, tadA \ldq{}paramAnando vedAntavAkyaiH sadgurukR^ipAkaTAkShaleshena chAsmAbhiH prAptaH\ldq{}iti matirjAyeta | ayaM bhAvaH \- AtmanaH paramAnandasvarUUpatve.api svaprakAshAparokShasvarUpatve.api svAvidyAvR^itatvAdaprAptavatteShAM svasvarUpaM pUrvamabhAt | yadA tu shrImadAchAryamukhAdvedAntashravaNena svasvarUpabhUta eva paramAnando buddhAvavabhAsate tadaiva sa apUrvatayA prAptavadvyavahriyate | evameva prAptasyApi punaH prAptikathanamupapadyate | tasmAtparamAnandaprAptirevAsya granthasya paramaprayojanamiti yuktamevoktam | \section{(36)} prAptaprAptirUpaprayojanaM nirUpyedAnIM nityanivR^ittanivR^ittirUpaprayojanamapi yuktamevoktamityuchyate | rajjau sarpasya nityanivR^ittasyApi kadAchidbhramAdavabhAse sati, \ldq{}rajjureveyam\ldq{}ityadhiShThAnasAkShAtkAramAtreNa sa nivartate yathA, tathA svAtmani bhramAt pratIyamAno.api saMsAraH, nityanivR^itta eva svasvarUpArokShasAkShAtkAreNa nishsheShaM nivartate | tasmAnnityanivR^ittasyApi 1\. vayAvahArikadashAyAM prAtibhAsikadashAyA~nchAvabhAsamAnasyApi prapa~nchasya \ldq{}neti neti\rdq{} (bR^i\. 2\.3\.6) \ldq{}ato.anyadArtam\rdq{} (bR^i\. 3\.7\.23) \ldq{}na tu taddvitIyamasti tato.anyadvibhaktam\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.23) \ldq{}neha nAnAsti ki~nchana\rdq{} (bR^i\. 4\.4\.19) ityAdishrutibhiH yuktibhiH svAnubhavaishcha paramArthato.avidyamAnatvameva | kAlatrayaniShedha eva nityanivR^ittirityuchyate | pUrvoktapramANaiH kAlatraye.api prapa~ncho nAstyeveti prapa~nchayAthAtmyanishchaya eva nityanivR^ittasya tasya nivR^ittiraj~neyA | inavR^ittiH, nityaprAptasyApi prAptishcha vedAntagranthasya paramaprayojanaM sutarAmupapannameva | \section{(37)} dvitIyAkShepaH \- nanu savilAsAj~nAnanivR^ittiH paramAnandAvAptishcha granthasya prayojanamityuktaM na sa~NgachChate | yato nivR^ittirnAma nishsheShanAsha eva; nAshastu pradhvaMsAbhAva eva | ato.anarthanivR^ittirUpAbhAvasya paramAnandaprAptirUpabhAvasya chaikatra muktisvarUpe sAmAnAdhikaraNyaM na ghaTeta, bhAvAbhAvayoranyonyavirodhAt, viruddhadharmayorekatra yugapatsamAveshAyogAchcha | tasmAduktaprayojanaM granthasya na sambhavatIti chet\- \section{(38)} tatsamAdhiH \- naiSha doShaH | savilAsAvidyAnivR^itteradhiShThAnabrahmachaitanyamAtratvAnna tato.atirichyate sA | yathA AropitasarpanivR^ittiradhiShThAnarajjumAtram, evaM kalpitanAmarUpAtmakasakalavastunivR^ittirapi tadadhiShThAnachinmAtrameva, na tato.atirikteti siddham | AropitapratiyogikapradhvaMsasya pratiyogyadhiShThAne bhAsamAnasyAdhiShThAnamAtratvaniyamAt | taduktaM vArtike \ldq{}adhiShThAnAvasheSho hi nAshaH kalpitavastunaH\rdq{} iti | ayameva bhagavatpAdAdInAmAshayaH AkarAdiShu sphuTataraH | ata eva prakR^ite.apyanarthanivR^ittirbrahmamAtramityuktadoShAnavakAshaH | sarvAnarthadR^ishyakalpanAdhiShThAnatvAdbrahmaNaH | tachcha brahma siddhavastusvarUpatvAdbhAvarUpam | tasmAdanarthanivR^itterbhAvarUpatvAdeva tasyA asmin granthe prayojanatvakathanaM yuktameveti | 1\. \ldq{}tadyathA hiraNyanidhiM nihitamakShetraj~nA uparyupari sa~ncharanto na vindeyurevamevemAH sarvAH prajA aharahargachChantya etaM brahmalokaM na vindantyanR^itena hi pratyUDhAH\rdq{} (ChA\. 8\.3\.2) ityAdishrutyuktarItyA gR^ihe.antarnihito hiraNyanikShepo vidyamAno.api yAvadavidyamavidyamAnavadavidyayAprAptavadbhavati | a~njanAdyupAyairj~nAtashchet prAptavadbhavati | iyameva nityaprAptasya prAptirityuchyate | yathAyaM dR^iShTAntaH, evameva \ldq{}ayamAtmA brahma\rdq{} (bR^i\. 2\.5\.19) \ldq{}praj~nAnaM brahma\rdq{} (ai\. 3\.1) \ldq{}sarvaM khalumidaM brahma\rdq{} (ChA\. 3\.14\.1) \ldq{}AtmaivedaM sarvam\rdq{} (ChA\. 7\.25\.2) \ldq{}brahmaivedaM sarvam\rdq{} (bR^i\. 2\.5\.1) ityAdishrutibhiH sarvasya brahmatvopadeshena paramAnandasvarUpasya svasya brahmatvAt nityaprAptatve.apyavidyayAprAptatvabhramaH | \ldq{}akhaNDaparamAnandachidrUpabrahmaivAham\ldq{}iti shrutiyuktyanubhavairjAyamAnasvasvarUpasAkShAtkAra eva nityaprAptasya prAptiriti | 2\. rajvAM pratIyamAnasarpasya rajjuradhiShThAnatvena kathyate | mandAndhakAre pratibhAsamAnasarpabhramAdhiShThAnasya prakAshasambandhe sati \ldq{}rajjureveyem\ldq{}iti nishchaye jAte tatkShaNAdeva sarpo nivartate | tasmAtsarpanivR^ittitadadhiShThAnarajjusAkShAtkArayoshchaikakShaNAvachChedena jAyamAnatvAt sarpanivR^ittiradhiShThAnarajjumAtraM bhavati | \section{(39)} sambandhanirUpaNaM \- (1) granthasya viShayasya (prameyasya) cha pratipAdyapratipAdakabhAvaH sambandhaH | granthaH pratipAdakaH, viShayaH (jIvabrahmaikyam) pratipAdyaH | yat viShayaM vivichya bodhayati tat pratipAdakam, yat bodhyate tatpratipAdyam | (2) adhikAriphalayoH prApyaprApakabhAvarUpaH sambandhaH | phalaM prApyam, adhikArI prApakaH | yadvastu labhyate tat prApyaM, yo labdhA sa prApakaH | (3) adhikArivichArayostu kartR^ikartavyabhAvarUpaH sambandhaH | adhikArI kartA, kartavyo vichAraH | yaH karoti sa kartA, yat kriyate tatkartavyam | (4) granthaj~nAnayoH janyajanakabhAvaH sambandhaH | vichAradvArA j~nAnaM prati grantho janakaH j~nAnaM janyam | yadutpAdayati tajjanakam, yadutpadyate tajjanyam | evameva sambandhAntaramapi bodhyam | yastu sAdhanasampanno jij~nAsuH prathamaM paThet | imaM tara~NgaM satataM mukto.asau nAtra saMshayaH || iti shrIvAsudevabrahmendrasarasvatIvirachite saMskR^itavichArasAgare anubandhasAmAnyanirUpaNaM nAma || prathamastara~NgaH || 1\. sambandharUpAnubandhakathane prayojanaM \- yadvastuno yena saha sambandho bhavati tasya tadviShaye.apyupayogo.asti | yathA kulAlAdInAM ghaTAdInAM saha sambandho.asti, ataH kulAlAdayo ghaTAdyutpattiviShaye upayujyante | yasya yena sambandho nAsti na tasya tadviShaye upayogo.asti | yathA chakShuSho vAyvAkAshAbhyAM sambandhAbhAvAt tadviShayIkaraNe nopayogaH | evaM granthabrahmaNoH sambandhAbhAve granthasya na brahma viShayo bhavet | grantho.api na brahmapratipAdakaH syAt | tasmAtparasparopakArasid.hdhyarthamanayoH sambandhaH atadvyAvR^ittyA bodhyabodhakabhAvarUpaH kalpyate | iti | 2\. sambandhAntarashabdena shravaNAderj~nAnena saha, j~nAnasya cha mokShena saha cha sAdhyasAdhanabhAvarUpaH sambandho vij~neyaH | \chapter{##Chapter 2 ## saMskR^itavichArasAgare anubandhAnAM visheShato nirUpaNaM nAma dvitIyastara~NgaH |} pUrvatara~Nge anubandhajAtaM sa~NkShepata uktam | asmiMstu dvitIyatara~Nge tadvistarataH pratipAdyate | \section{##(A. 40-43) ## adhikAriviShayakAkShepAH\-} \section{(40)} duHkhanivR^ittAvAkShepaH \- sAdhanachatuShTayasampanno.adhikArIti pUrvaM pratyapAdi | teShu sAdhaneShu \ldq{}mumukShutA\rdq{} nAmaikA | sA cha sAdhaneShUttamA | mumukShutA nAma tIvrataramokShechChA | mokShashcha sopAdAnakAraNajagannivR^ittyupalakShitabrahmAvAptirityuchyate | atra mokShalakShaNaghaTakavisheShaNarUpaprathamAMshe sopAdAnakAraNajagannivR^ittau pUrvapakShI sha~Nkate \- mUlAvidyayA saha jagannAshaM na ko.api vA~nChati | kintu vivekI tApatrayanivR^ittimAtraM vA~nChati | tApatraya~ncha (1) AdhyAtmikaM (2) AdhibhautikaM (3) Adhidaivika~ncheti | tatra sharIre jvarAdirogakShutpipAsAdijanyaM duHkhaM AdhyAtmikaM, choravyAghrasarpAdijanyaM duHkhaM AdhibhautikaM, yakSharAkShasapretapishAchagrahAdijanyaM shItavAtAtapAdijanyaM cha duHkhaM Adhidaivikam | etattrividhaduHkhanivR^ittireva sarvaiH prArthyate | na duHkhAdanyasya kasyachidapi nivR^ittirvivekibhiH prArthyate | tasmAnmUlAvidyA 1\. kashchitkila gR^ihI gR^ihaprAsAdAdisamArambhasamaye parisaravartinAnyena gR^ihasthena pratiruddho nyAyAdhipatidvArA svasvAmyaM saMsAdhya yathA gR^ihArambhe pravartate, tadvadevAyaM granthakartApi prathamatara~Nge sAmAnyato.anubandhachatuShTayaM nirUpya granthamArabhamANaH pUrvapakShyAkShepeNa pratibaddhaH, shrutiyuktyanubhavAdipramANAvalambena svapakShaM saMsAdhayannimaM granthamArabhate | 2\. upAdAnakAraNaM ##=## mUlAvidyA | 3\. \ldq{}na hi bhikShukAH santIti sthAlyo nAdhishrIyante,\rdq{} \ldq{}na hi yUkAH santIti vastrANi na paridhIyante,\rdq{} \ldq{}na hi mR^igAH shalabhAshcha santIti shAlayo nopyante\rdq{} iti yathA tathA vivekI tApatrayabhayAnna jagato nAshamichChati | kintu tApatrayanivR^ittimAtramichChati, itIyaM sA~NkhyamatAnuyAyinAM sha~NkA | 4\. AtmAnamadhikR^itya vartamAnaM sthUlasUkShmasharIramadhyAtmam | tato jAyamAnaM duHkhAdikamAdhyAtmikam | 5\. svasharIrAdisa~NghAtavyatiriktaM sat yat chakShurindriyagocharaM tadadhibhUtam | tato jAyamAnaM duHkhAdikamAdhibhautikam | 6\. svasharIrAdisa~NghAtavyatiriktaM sat yat chakShurindriyAgocharaM tadadhidaivam | tato jAyamAnaM duHkhAdikamAdhidaivikam | sahitajagannivR^ittau na kasyApIchChA jAyate | iti | \section{(41)} na cha sarveShAM niHsheShasakaladuHkhanibarhaNechChA vidyate, samUlAj~nAnajagannivR^ittimantarA na niHsheShaduHkhochChedaH sambhavati, ityato niHsheShaduHkhanivR^ittyanyathAnupapattyA samUlAj~nAnajagannivR^ittirarthAdAkShipyate iti vAchyam | ArtAnAM dhanvantaryAdikR^itAyurvedoktabhaiShajyasevanAt jvarAdirogahetukaduHkhakShayadarshanAt | bhojanena kShujjanyaduHkhanivR^itteH sarvAnubhavasiddhatvAchcha | itthameva tattatpratIkAreNa tattadduHkhanivR^ittisambhave samUlAj~nAnajagannivR^ittimantareNApi duHkhanivR^itteH sambhAvitatvAt, nApekShyate duHkhanivR^ittyarthaM samUlAj~nAnajagannivR^ittiH | tasmAnmokShalakShaNaghaTakasamUlAj~nAnajagannivR^ittirUpe visheShaNAMshe na kasyApIchChA jAyeta | \section{(42)} sukhaprAptiviShayAkShepAH \- mokShalakShaNaghaTakavisheShyAMshe brahmAvAptirUpe.api na kasyApIchChA jAyeta | tathA hi \- yadeva vastu prAganubhUtaM tajjAtIyavastvantarasyaiva sukhasAdhanatvena samprAptAvichChA sarveShAM jAyeta, nAnanubhUtasamprAptau | yathA deshAntareShu vidyamAneShvatyadbhuteShvapyanirj~nAteShu padArtheShu, tatprAptIchChA na kasyApi jAyata eva | tadvadevAtrApi mumukShoradhikAriNaH prA~Nna brahmaviShayakaj~nAnamasti | yasya tu brahmaj~nAnamasti sa nAdhikArI, tasya muktatvAt | muktasya cha mumukShAnupapatteradhikArAbhAvaH | ato vedAntashravaNAtpUrvamanirj~nAtasya brahmaNo.avAptIchChA kasyApi nonmiShatyeva | itthaM samUlAj~nAnajagannivR^ittyAtmake, tadupalakShitabrahmAvAptirUpe cha mokShe na jAyetaivechChA kasyachidapi | tasmAdadhikArI mumukShurna ko.api sid.hdhyati | \section{(43)} adhikAryabhAvaM prakArAntareNa pratipAdayati \- sarvo.api viShayasukhameva vA~nChati | tapasvino.api pAralaukikabhogAibhalASheNaivaihikAn bhogAn parityajyAnekavidhakleshAnsahante | tathA chaihikebhyo vAmuShmikebhyo vA viShayasukhebhya eva sarve spR^ihayanti | naivedamasti viShayasukhaM mokShe | tato na ko.api mokShasAdhanamichChet | tatashcha mokShechChArUpA mumukShA na kasyApi sid.hdhyet | ki~ncha brahmAdistambAntasya lokasya viShayasukhAshApAshaparavashIkR^itachittatvAt vairAgyoparamashamadamAdisAdhanaM na kasyApi sid.hdhyet | tasmAtsAdhanachatuShTayasampannasyAdhikAriNo.abhAvAdviphalo.ayaM granthArambhaH | \section{##(A. 44-45) ## adhikAriviShayakAkShepANAM samAdhAnAni\-} \section{(44)} mokShasya prathamAMshabhUte samUlAj~nAnajagannivR^ittirUpe ichChAsambhavaprakAraH \- mokShechChA na kasyApi sambhavati; yato mokShe aMshadvayamasti, prathamaH sopAdAnakAraNajagannivR^ittirUpo.aMshaH, dvitIyo brahmaprAptirUpo.aMshaH | tatra sopAdAnakAranajagannivR^ittirUpe mokShasya prathamAMshe na kasyApIchChA sambhavati; api tu trividhaduHkhanivR^ittIchChaiva sarveShAM sambhavati | tattadduHkhanivR^ittistattadupAyAdbhavati | tasmAtsopAdAnakAraNajagannivR^ittikAmo mumukShuradhikArItyetanna sa~NgachChata iti hi prathamaH pUrvapakShaH | tatra samAdhiH \- sarvAnarthabIjabhUtamUlAj~nAnatatkAryajagannivR^ittivyatirekeNa nopAyAntareNa tApatrayanAsho niHsheShamupajAyeta | niHsheShamUlAvidyAnivR^ittyaiva sakaladuHkhAni tatkAraNIbhUtarogAdayo rogAdyAshrayasharIrAdayashcha niravasheShaM nashyanti | tasmAttApatrayanivR^ittaye samUlAj~nAnajagannivR^ittirUpe mokShalakShaNaghaTakavisheShaNAMshe udetyevechChA sarveShAm | ayamAshayaH \- yastu sakalauShadhAdyupAyanirmANe nikhilarogachikitsAyAM chAtyantasamarthastasyApi na niyamena duHkhashAntirdR^ishyate | kasyachideva rogAdijanyaduHkhamauShadhAdyupAyairnivartate, kasyachinnaiva | ata evauShadhAdyupAyai rogAdijanyaduHkhaM na niyamena sarveShAM nivartate | ki~ncha yasya rogaH auShadhAdyupAyairnivartate tasyApi kAlAntare punarjAyata eva rogaH | tasmAdauShadhAdyupAyairduHkhaM nAtyantikatayA nivartate | nivR^ittasya punarapi kadAchidapyanutpattirevAtyantikI nivR^ittirityuchyate | auShadhAdyupAyairniyamena duHkhanivR^ittyasambhavAt, nivR^ittasya cha punarutpattidarshanAt tAdR^ishairupAyashatairapi na niHsheShaduHkhanivR^ittirjAyeta | parantu sakaladuHkhanidAnanivR^ittAveva niyamenAsheShaduHkhanivR^ittiH syAt | tAdR^ishaduHkhanidAnanAshe satyeva bhUyo naiva jAyeta duHkhalesho.api | tasmAtsarvasyApi lokasya duHkhanivR^ittyarthaM tannidAnanivR^ittIchChA jAyetaiva | \section{(45)} duHkhanidAnaM tvaj~nAnaM tatkAryarUpaprapa~ncheti \- ChAndogyopaniShadi bhUmavidyAprakaraNe sphuTataraM nirUpyate | tatra hi \ldq{}adhIhi bhagava iti hopasasAda sanatkumAraM nAradaH | taM hovAcha yadvettha tena mopasIda tatasta UrdhvaM vakShyAmIti | (ChA\. 7\-1\-1) sa hovAcha R^igvedaM bhagavo.adhyemi || etadbhagavo.adhyemi | (ChA\. 7\-1\-2) so.ahaM mantravidevAsmi nAtmavit | shrutaM hyeva 1\. yathA jvarAdirogagrasta ArogyakAmanayA vaidyoktapathyapadArthAn j~nAtvA ArogyaviruddhapadArthaparityAgena roganidAnAni nirasyati, tathAtyantikaduHkhanivR^ittikAmo.api tatsAdhanAni gurUpadiShTavedAntashAstrapramANena j~nAtvA tAni duHkhanidAnAni nivartayedeva | me bhagavaddR^ishebhyastarati shokamAtmaviditi | so.ahaM bhagavaH shochAmi | taM mA bhagavAn shokasya pAraM tArayatviti | taM hovAcha yadvai ki~nchaitadadhyagIShThA nAmaivatat .\rdq{} (ChA\. 7\.1\.3) ityAdinA dvAviMshatibhiH khaNDikAbhiraparabrahmopAsanaM j~nAnasAdhanamuktvA, tataH paraM \ldq{}yo vai bhUmA tatsukhaM nAlpe sukhamasti | bhUmaiva sukhaM, bhUmA tveva vijij~nAsitavyaH | bhUmAnaM bhagavo vijij~nAse .\rdq{} (ChA\. 7\.23\.1) yatra nAnyatpashyati nAnyachChR^iNoti nAnyadvijAnAti sa bhUmA | atha yatrAnyatpashyatyanyachChR^iNotyanadvijAnAti tadalpaM, yo vai bhUmA tadamR^itam, atha yadalpaM tanmartyam\rdq{} (ChA\. 7\.24\.1) ityAdinA bhUmavidyopadishyate | atrAyamarthaH\- sakalakalAbhij~no.api nAradaH AtmAnaM shokAkrAntamevApashyat | niHsheShataH shokataraNaM chAtmaj~nAnAnnAnyato bhavatIti shrutavAMshcha | tatashchAtmanaH shokanidAnAj~nAnanivR^ittaye Atmaj~nAnalAbhAya cha sanatkumAraM paprachCha \ldq{}taM mA bhagavAn shokasya pAraM tArayatu\rdq{} (ChA\. 7\.1\.3) iti | sa chAnekasAdhanopadeshAnantaraM shokashUnyamaparichChinnaM niratishayasukhasvarUpaM bhUmAnamupadishya, tato.anyat sarvaM dR^ishyajAtaM parichChinnaM duHkhameveti, bhUmA tu brahmaiveti chovAchat | tathA cha mUlAj~nAnatatkAryabhUtadR^ishyaprapa~nchamAtrasya brahmaNo.anyatvAt tadevAtra sakaladuHkhanidAnamityuktaM bhavati | tAdR^ishaduHkhanidAnasya dvaitaprapa~nchasya mUlAj~nAnasahitasya \ldq{}neti neti\rdq{} (bR^i\. 2\.3\.6) ityAdishrutyuktarItyA svarUpato nivR^ittau satyAmeva nikhiladuHkhAnAM niHsheShatayA niyamena nivR^ittirupapadyeta | tasmAnniHsheShaduHkhanivR^ittaye samUlAj~nAnaprapa~nchanivR^ittirUpe mokShalakShaNavisheShaNAMshe jAyetaivechChA | 1\. samUlAj~nAnajagannivartanechChA sarveShAM jAyetetyatraivamAsha~NkA jAyeta \- prAganubhUtavastunyevechChA jAyeta na tvananubhUte | na hi brahmarUpAdhiShThAnasAkShAtkAreNa samUlAnaprapa~nchanivR^ittau mumukShoH pUrvAnubhavo.asti | atastannivR^ittIchChA na kasyApi jAyeteti | tanna, prAganubhUta evechChA jAyeteti niyamasyAbhAvAt | tathA satyatItabhojanAdAvichChA punarapi prasajyeta | na tu tathA bhavati | kintu pUrvAnubhUtabhojanasajAtIye bhojanAntare ichChA jAyata ityeva niyamaH | tathA cha pUrvoktasha~NkAyA nAvakAshaH | tathA hi, yathAropitasarpasya rajjuradhiShThAnaM tathAropatisamUlAj~nAnaprapa~nchasya brahmAdhiShThAnamiti, rajjubrahmaNoradhiShThAnatvAMshe sAjAtyamasti | evamAropitasarpAdinivR^itterAropatisamUlAj~nAnaprapa~nchanivR^itteshchAsti parasparaM sAjAtyam | mumukShoshcha pUrvaM rajjvAdyadhiShThAnasAkShAtkAreNa sarpAdinivR^ittiAvanubhavo.asti | tatashcha tatsajAtIyAyAM nikhiladR^ishyaprapa~nchAdhiShThAnabhUtabrahmasAkShAtkAraprayukta\- samUlAj~nAnaprapa~nchanivR^ittAvichChA mumukShorjAyetaiva | \section{(46)} dvitIyAkShepasya samAdhAnaM \- yattUktaM prAganubhUtasyaiva vastunaH prAptIchChA jAyate | brahmaNastu kenApyananubhUtapUrvatvAt tatprAptirUpe mokShasya dvitIyAMshe na kasyApIchChA jAyeteti | tadasat | sarvaiH sukhasyAnubhUtatvAtsarveShAM tatrechChA jAyate | brahmaNashcha nityaniratishayasukhasvarUpatvena sarvavedAntaprasiddhatvAt sAdhanachatuShTayasampannasyottamAdhikAriNaH sukhasvarUpabrahmaprAptIchChA jAyetaiva | \section{(47)} tR^itIyAkShepasya samAdhAnaM \- yattAvadabhihitaM sarvo.api loko viShayendriyasaMyogajasukhameva vA~nChati | na hyetadasti mokShe, advitIyatvAnmokShasya; dvaitaprapa~nchAyattatvAchcha viShayasukhasya | ato.adhikAriNo mumukShorabhAvAt granthArambho nirarthaka iti | tatrAsti tAvatpraShTavyaM \- kiM mumukShureva nAsti kishchidapItyuchyate, uta satyapi mumukShau tasya granthe pravR^ittireva na jAyeteti | nAdyaH | sarveShAmAtyantikaduHkhanivR^ittau nityaniratishayasukhAvAptau chechChAdarshanAt | niHsheShaduHkhadhvaMsapUrvakanityaniratishayasukhasyaiva mokSharUpatvAt | tasmAtsarve.api mumukShava eva | \section{(48)} vaiShayikameva sukhaM sarve.abhilaShantItyetadasama~njasaM \- kintarhi, sarve sukhasAmAnyamichChanti | tachcha sukhaM viShayajanyaM vAstu taditaradvA | yadi viShayajanyasukhamevechChantItyuchyate tarhi suShuptisukhe na syAdevechChA kasyachidapi; viShayAjanyatvAttasya | ataH sukhasAmAnyameva sarve.apIchChanti, na vaiShayikasukhameveti niyamaH | pratyuta sarveShAM pratyahaM suShuptigamanAt svAtmasukhechChaiva jAyata iti vastusthitiH | \ldq{}sukhamahamasvApsam\rdq{} iti parAmarshena niratishayasauShuptasukhasyAtmasvarUpasukhatvena nishchitatvAt | ki~ncha tAratamyopetaM vaiShayikaM sukhaM sarvaprANinAM siddhameva | atashchAsiddhe nityaniratishayaikavidhasukhaprAptAvevechChA naisargikI sarvaprANinAm | tAdR^ishaM cha sukhaM nityasiddhAtmasvarUpasukhameva | AtmasvarUpasukhameva cha mokShaH, netarat | tasmAt sarve.api mumukShava eva | nAstyeva mumukShuH kashchidapIti sAhasamAtram | 1\. yadyanubhUtasAmAnye ichChA jAyeteti niyamastarhi pUrvAnubhUte pratikUle rogatannimittakaduHkhAdau chechChApadyeta | na tu tathA loke dR^ishyate | tasmAdanukUle prAganubhUtasukhatatsAdhanasajAtIye evechChA jAyata ityeva niyamaH | brahmAnandapratibimbabhUtaM vaiShayikaM sukhaM cha sarvAnubhavaprasiddham | tatashcha tatsajAtIyabimbabhUtanityaniratishayAdvitIyabrahmAnande sarveShAmichChA jAyetaiva | \section{(49)} satyapi mumukShau tasya mokShagranthe pravR^ittyanupapattestadArambho viphala iti dvitIyo.api pakSho na sa~NgachChate \- atra vAdI praShTavyaH \- (1) asmin granthe mumukShoH pravR^ittyabhAvakAraNaM kimasya granthasya mokShasAdhanatvAbhAvo vA (2) kiM vA ito.apyutkR^iShTasya sAdhanatamasya granthAntarasya sattvaM vA (3) uta vedAntagrantheShu yAni sAdhanAni shamadamAdInyuktAni adhikArivisheShaNatvena tAdR^ishashamadamAdisAdhanachatuShTayasahitasya j~nAnasampAdanayogyAdhikAriNa ekasyApyabhAvo vA | nAdyaH | na hi grantho mokShasAdhanam | yataH \ldq{}tameva viditvAtimR^ityumeti\rdq{} (shve\. 6\.15) ityAdipramANairj~nAnameva mokShasAdhanaM nAnyaditi siddhAntaH | tachcha j~nAnaM vedAntashravaNAdeva jAyate | shravaNamapi dvividhaM (1) prathamaM vedAntavAkyasya shrotrendriyeNa saMyogarUpam | (2) vedAntavAkyArthavichArarUpaM tu dvitIyam | etayorj~nAnasya mukhyasAdhanaM prAthamikaM shravaNameva, na tu dvitIyam | shAbdabodhaM prati shrotreNa shabdasannikarShasyaiva sarvatra kAraNatvA~NgIkArAt | ato vedAntavAkyasya shrotrendriyeNa saha saMyogarUpashravaNameva brahmAparokShaj~nAnaheturbhavati | tatrAvAntaravAkyashravaNaM parokShaj~nAnahetuH | mahAvAkyashravaNaM tu aparokShaj~nAnaheturiti cha prAk pratipAditam | yasya tu punarj~nAnodayAnantaramapyasambhAvanAviparItabhAvane sambhavataH, sa tu dvitIyaM vichArarUpashravaNaM mananaM nididhyAsana~ncha tannivR^ittaye karotu | ida~ncha dvitIyaM vedAntavAkyArthavichArarUpashravaNaM, \ldq{}kiM vedAntavAkyAni brahmAdvitIyaM pratipAdayanti, AhosvidarthAntaramityevamAtmakaM\rdq{} vedAntavAkyeShUtpadyamAnamasambhAvanArUpasaMshayaM nirasyati | mananaM hi prameyagatAsambhAvanAM \ldq{}kiM jIvabrahmaikyaM vAstavaM uta tadbheda\rdq{} ityAdisaMshayAtmikAM 1\. kimiyaM rajjurvA sarpo vetyAdidvikoTikaj~nAnaM saMshaya ityuchyate | AtmAnAtmanoshcha nAnAvidhaH saMshayaH sambhavet | anAtmaviShayakasaMshaya upekShyate.atra, niShphalatvAt | AtmaviShayakasaMshayastu dviprakAraH pramANagataH prameyagatashcheti | tatropaniShadrUpavedAntavAkyAni, \ldq{}kiM dvaitaM pratipAdayanti AhosvidadvaitamutArthAntaramityevaMrUpaH pramANagatasaMshayaH | aya~ncha shravaNAtprAk sambhavati | vedAntapramANavedyamokShAdipadArthAH sarve.api prameyA uchyante | etadviShayakasaMshayaH prameyagata iti | aya~ncha prameyagatasaMshayo viShayabhedAdanantavidhaHtathA hi (1) mokShasAdhanaviShayakasaMshayAH \- sarvAnarthanivR^ittiH paramAnandAvAptishcha mokSha iti siddhAntaH | tatra sAkShAnmokShasAdhanaM kiM karma, utopAsanam, athavA j~nAnamiti mokShasAdhane saMshayAH | (2) j~nAnasAdhanaviShayakasaMshayAH \- j~nAnasya mokSha\- sAdhanatve, aparokShaj~nAnaM prati sAkShAtsAdhanaM kiM yaj~nAdikarma, utopAsanam, athavA vivekA\-|| nivartayati | nididhyAsanantu \ldq{}dehAdidR^ishyaprapa~nchasya jivabrahmaNoshcha bhedaH satya\rdq{} ityAdyanAdikAlasiddhaviparItabhAvanAM niHsheShamunmUlayati | itthaM prAthamikaM shravaNaM brahmAtmaikyaj~nAnadvArA mokShahetuH | vAkyArthavichArarUpaM dvitIyaM shravaNaM mananaM nididhyAsanaM chetyAdirasambhAvanAviparItabhAvanAnivR^ittidvArA mokShahetuH | vedAntA ityupaniShada evochyante | yadyapyetasmAt pauruSheyAt prakaraNAttAH bhinnAstathApi tadarthasyaivAyaM grantho bAlAnAM sulalitaM bodhako bhavati | etadgranthashravaNe.anAyAsena yathA AtmasvarUpasAkShAtkAro jAyeta, tathopariShTAtprapa~nchayiShyate | itthamayamapi grantho j~nAnotpattihetutvena mokShakAraNaM bhavati, asambhAvanAdyasheShadoShasha~NkApakaraNasamarthashravaNamananAtmakatvAdasya granthasya | tasmAnnAnena granthena mokSho jAyetetyetatkevalaM haThaH | \section{(50)} yadyapyasya granthasya mokShahetutvamasti tathApi prAchInaiH prauDhagranthAntaraiH sAdhanatamairmokShopAyasya samyakpratipAditatvAdviphalo.ayaM grantha iti vadan vAdI praShTavyaH \- kAni tAni sAdhanatamAni granthAntarANIti | sa yadyAhajIvabrahmaikyabodhakanikhilopaniShadgItAsUtra\- tadbhAShyAdayo.anekagranthAH prauDhAH prAgeva siddhAH | tebhyo granthebhyo j~nAnadvArA mokShaH sid.hdhyati, ato.ayaM grantho viphala iti \- tarhi tAdR^iggranthavichArAsamarthAnAM mumukShUNAM tAdR^ishagranthairj~nAnodayAsambhavAt, ||disAdhanachatuShTayam, shravaNAditrayaM vA, tattvampadArthashodhanarUpAvAntaravAkyArthaj~nAnaM vA, AhosvittattvamasyAdimahAvAkyArthopadesho vetyAdij~nAnasAdhanaviShayakasaMshayAH | (3) vedAntaj~nAnaviShayIbhUta\- jagattvampadArthajIvatatpadArtheshvaraviShayakasaMshayAH \- j~nAnasya viShayaH kiM bhedo.abhedo vA | abhede kiM pratyagbrahmaNorabhedaH, utAntaHkaraNavishiShTachidAtmakajIvasya virADDhiraNyagarbhAntaryAmirUpeshvareNAbhedaH | pratyagAtmA kiM sthUladehAdbhinnaH abhinno vA | bhinnatve AtmA kiM jaDa uta chidrUpaH, athavA chijjaDobhayAtmakaH | chetanatve hi kartR^ibhoktR^isvarUpo vA, akartR^ibhoktR^isvarUpo vA | AtmA kimaNuparimANo vA, madhyamaparimANo vA, mahAparimANo vA | Atmano.abhedaH kiM tatpadavAchyArthena, uta tatpadalakShyArthena | jagataH kAraNaM kiM pradhAnAdiH, uteshvaraH | Ishvarashchetsa kiM parichChinnaH, uta vyApakaH | sa cheshvaro jagataH kimupAdAnakAraNamAhosvinnimittamutAbhinnanimittopAdAnakAraNam | IshvaraH kiM jIvAdR^iShTavashAtsR^ijati, uta viShamadR^iShTyA | AtmA kiM brahmaNo.abhinna uta bhinnaH | abhinnashchet kiM sadAbhinnaH, uta mokShadashAyAmeva | AtmA kimAnandAdiyuktaH, athavA na | sachchidAnandAdayo.asyAtmanaH kiM guNAH, uta svarUpameva | te cha sachchidAnandAdayaH kiM parasparaM bhinnAH, utAbhinnA eva | ityevamAdyanantasaMshayA jAyante | evaMrUpAn pramANaprameyagatasandehAnAdau shravaNamanananididhyAsanairapohya brahmAparokShaj~nAnena tAn niHsheShaM nAshayet | atra cha mandamatInAM tIvrataramumukShUNAM pravR^ittisambhavAchcha saphalo.ayaM grantha iti pratibrUyAt | \section{(51)} prauDhagranthairmandamatInAM mumukShUNAM bodhAnudayAdayaM grantho yadyapi teShAM mokShopayogI syAt tathApi mumukShAmAtreNAsmin granthe pravR^ittirna jAyeta | vivekavairAgyashamadamAdisAdhanakalApayuktamumukShujanAsambhavAditi sha~NkamAno vikalpyate kimadhikAriNo bahavo na santi, uta naiko.apIti | Adye iShTApattiH sarvavAdisampratipatteH | na dvitIyaH \- j~nAnayogyAdhikAryeva nAstItyetadasa~Ngatameva | tathA hi, sarveShAmapyantaHkaraNaM nisargata eva malavikShepasvarUpAvaraNAkhyadoShatrayadUShitaM vartate | malaM ##=## pApam, vikShepaH ##=## chA~nchalyam, AvaraNaM ##=## svarUpAj~nAnam | tatra shubhakarmaNA malasya, upAsanayA vikShepasya, j~nAnena svarUpAvaraNasya cha nivR^ittirjAyata eva | yasyAntaHkaraNe malavikShepAdidoShAH santi na so.adhikArIti siddham | yasya tu punariha janmani janmAntare vAnuShThitashubhakarmopAsanAdibhirmalavikShepAdidoShA antaHkaraNAnnivR^ittAH sa eva vedAntavichArajanitaj~nAne mukhyo yogyAdhikArI bhavati | tasyAsmin granthe jAyetaiva pravR^ittiH | \section{(52)} pAmaraviShayiNorlakShaNaM \- yattUktaM sarve.api viShayasukhAsaktA eva, na ko.api nityaniratishayasukhaM vA~nChatIti, tanna | pAmaro, viShayI, jij~nAsurmuktashcheti loke chaturvidhAH puruShAH | tatra vihitapratiShiddheShvaihikaviShayabhogeShvAsaktaH san shAstrIyasaMskArashUnyo yaH sa pAmaraH | shAstrAnusAriviShayabhogAn bhu~njAnaH san ihAmutrArthaphalabhogAvAptaye karma kurvANo viShayI | \section{(53)} jij~nAsulakShaNaM \- yastu shAstrIyottamasaMskArabalAdadhyAtmAdisachChAstrashravaNaM karoti tasya vakShyamANarItyA viveko jAyate | tathA viveko yasya bhavati sa eva jij~nAsuH | (1) tatra vaiShayikaM sukhaM sarvamapi duHkhameveti prathamato viveko bhavati | tathA hi, sarvamanityameva viShayendriyasaMyogajatvenAgamApAyitvAt | sukhaM cha vaiShayikaM svAvasthitisamaye.api yatki~nchidduHkhAnuSha~Ngyeva bhavati | svavinAshenApi duHkhaheturbhavati | ki~ncha vaiShayikaM sukhamanubhavadashAyAmapi, itaH paramIdR^ishaM sukhaM kShIyeta kileti vyAkulatotpAdanenApi duHkhanidAnameva | eva~ncha vaiShayikaM sukhaM sarvaM duHkhena kabalIkR^itameva vartate | tasmAdviShayajanyaM sukhaM vastutaH sukhasvarUpamapi viShayopAdhisambandhAdduHkhameva | bhavati sarvadA | na chaitadduHkhaM kenachidapi laukikopAyena parihartuM shakyate upAyAnveShaNakushalasyApi nishsheShaduHkhanivR^itteradarshanAt | nivR^ittamiva cha sadapi punarutpadyate eva | (2) tataH, yAvachCharIrasthiti duHkhaM na nivarteteti vivekI bhavati | \ldq{}na vai sasharIrasya sataH priyApriyayorapahatirasti, asharIraM vAva santaM na priyApriye spR^ishataH\rdq{} (ChA\. 8\.12\.1) iti, sharIramAtrasya puNyapApaphalatvAt sharIrAnvayavyatirekAbhyAM sukhaduHkhasambandhatadabhAvau shrUyete | tatra manuShyasharIraM tu puNyapApamishrakarmaphalamiti prasiddhameva | devasharIramapi mishrakarmaphalamityeva vaktavyam; kevalapuNyaphalatve tu devAnAM devatAntaravibhUtyatishayadarshanena na tApo jAyeta | jAyata iti hItihAsapurANAdiShu kathyate | ki~nchAsheShadevapradhAnabhUtasyApIndrasyAnekadaityadAnavAdibhyo bhayAnmahadduHkhaM pApaphalabhUtaM jAyata iti shAstreNa pratipAdyate | yadi devasharIraM kevalapuNyaphalaM syAnnaiva syAtkadAchidapi devAnAM duHkham | tasmAddevasharIramapi puNyApuNyamishrakarmaphalamityeva nishchIyate | na cha \ldq{}na ha vai devAn pApaM gachChati puNyamevAmuM gachChati\rdq{} (bR^i\. 1\.5\.20) ityAdishruterna devAnAM pApasambandho.astIti vAchyaM \- anyaparatvAttasyAH shruteH; karmAdhikArayogyaM sharIraM mAnuShameva, netaraddevatiryagAdisharIram | ato devatAsharIreNa kR^itapuNyApuNyaphalaM janmAntare na tAn gachChatItyartho na tu teShAM karmaphalAbhAvamAtramiti kintarhi; devasharIrotpatteH prAgjanmani sharIrAntarakR^itashubhAshubhakarmaphalaM devajAtisharIre.anubhUyata eva | tasmAddevAdisharIramapi mishrakarmaphalameva | tiryakpashupakShimR^igAdInAmapi sharIraM mishrakarmaphalameva | tairanubhUyamAnaprachuraduHkhAnAM pApakarmaphalatve.api maithunAdijanyasukhasya puNyaphalatvAbhyupagamAt | tiryag ##=## kITAdiH | pashuH ##=## chatuShpAt | pakShI ##=## pakShAbhyAM gaganachArI | mR^igaH ##=## vyAghrAdiH | kechana pashupakShyAdInapi tiryagityAchakShate | evaM nikhilamapi sharIraM puNyApuNyakAryamityeva siddhAntaH | tathApi devasharIrasya pApopasarjanapuNyAtishayajanyatvAt tadabhiprAyeNa shAstreShu devasharIraM puNyaphalamityuchyate | ato nAtra virodhasha~NkAvakAsho yathA brAhmaNaprachuro grAmo \ldq{}brAhmaNagrAma\rdq{} ityuchyate, evaM puNyAtishayaphalatvAddevasharIraM puNyasya phalamityupacharyate, na tu vastutaH | tiryagAdisharIraM puNyopasarjanapApatishayaphalam | uttamamanuShyasharIraM devasharIrameva | nIchasharIraM sarpAdisharIratulyam | evaM nikhilamapi sharIraM puNyApuNyaphalameva | ata eva pApaphalatvAdduHkhasya sharIrasambandho yAvat tAvadduHkhakShayo na syAt | (3) tataH, sarvasharIriNAM svasvasharIraM svasvArjitadharmAdharmaphalabhUtameveti viveka utpadyate | vinA tu nishsheShadharmAdharmAdinivR^ittiM nAtyantikatayA sharIravinAshaH sambhavet | prArabdhanAshAdadyatanasharIranAshe.api punaH sharIrAntaraM prAchInAnantakoTijanmArjitapuNyApuNyavashAjjAyetaiva | tasmAnnishsheShakarmakShayamantarA nAtyantikasharIranAsharUpamokShaH sambhavati | (4) puNyApuNyayoshcha kShayo na rAgadveShAdinivR^ittimantarA ghaTeteti vivekastato jAyate | etachCharIrAmbhakapuNyApuNyayorbhogena kShaye.api rAgadveShavashAtpuNyApuNyarUpakarmAntarotpattiH syAt | tasmAnnishsheSharAgadveShanivR^ittimantarA nAsheShakarmakShayaH | (5) rAgadveShau cheShTAniShTasAdhanatAj~nAnaprayojyAviti tato jAnAti vivekI | iShTe rAgo.aniShTe dveShashcha sarvaprANisAdhAraNau | tasmAdiShTAniShTasAdhanatAbuddhinivR^ittimantarA na rAgadveShau nivartete | (6) iShTAniShTasAdhanatAbuddhirapi bhedadhInibandhaneti vivekastato jAyate | yadA svasvarUpAdanyadiva dvitIyaM vastvavabudhyate tadA tatreShTasAdhanatAbuddhirvA aniShTasAdhanatAbuddhirvA jAyeta | svasvarUpamAtre tu kasyachidapi iShTasAdhanatAbuddhirvA aniShTasAdhanatAbuddhirvA na jAyate | sukhasAdhanaM ##=## anukUlaM iShTasAdhanamiti chochyate | duHkhasAdhanaM ##=## pratikUlamaniShTasAdhanamiti chochyate | svasvarUpaM tu na sukhasya vA duHkhasya vA sAdhanaM bhavati, tasya sukhasvarUpatvena sukhasAdhanatvAsambhavAt | ataH svasvarUpAtiriktatvenAvagate vastuni AnukUlyaprAtikUlyabuddhI yathAsambhavaM jAyete | eva~nchAkhaNDAnandAdvitIyAsa~NgachidrUpasvasvarUpAdatiriktavastu\- sa~NkalpanamevAnukUlyaprAtikUlyabuddhihetuH | IdR^igbhedabuddhinivR^ittimantarA AnukUlyaprAtikUlyabuddhI na nivartete | (7) IdR^igbhedabuddhiH svasvarUpAj~nAnAjjAyate iti vivekastato bhavati | \ldq{}yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraM jighrati\rdq{} (bR^i\. 2\.4\.14) \ldq{}yatra vAnyadiva syAt tatrAnyo.anyatpashyet\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.31) \ldq{}yadeva jAgradbhayaM pashyati tadatrAvidyayA manyate\rdq{} (bR^i\. 4\.8\.20) ityAdyanantashrutayaH svasvarUpAj~nAnadashAyAmeva sakaladvaitaprapa~nchavyavahAra iti bodhayati | evamasheShaduHkhanidAnaM svasvarUpAj~nAnamiti siddham | (8) tataH svasvarUpAj~nAnaM svasvarUpaj~nAnenaiva nivartate nAnyena, tayoH tamaHprakAshavatparasparavirodhitvAditi viveka utpadyate | yadviShayakamaj~nAnaM bhavati tadaj~nAnaM tadviShayakAparokShaj~nAnenaiva nivartate; yathA rajjvaj~nAnaM rajjusAkShAtkAreNaiva nivartate, tadvat | tasmAt svasvarUpAparokShaj~nAnamevAkhilAnarthanidAnasvasvarUpAj~nAnanivR^ittidvArA nishshreyasAtmakanikhiladuHkhanivR^ittiheturbhavati | svasvarUpasyaiva satyaj~nAnAnantAnandabrahmarUpatvAt svasvarUpaj~nAnena brahmAvAptirbhavati | brahma cha nityaniratishayAkhaNDAnandarUpaM duHkhAsambhinnamiti sarvavedAntapramANasiddham | ata eva svasvarUpasAkShAtkAreNaiva nityaniratishayaduHkhAsambhinnasvasvarUpabhUtabrahmAnando.avApyate | evaM nikhiladuHkhanivR^ittyupalakShitasvasvarUpabhUtAkhaNDAnandaprApteH sAkShAtsAdhanaM svasvarUpaj~nAnameva | tasmAt svasvarUpavichAra eva kartavyaH | itthaM yasya viveko jAyate sa eva jij~nAsurityuchyate | muktalakShaNaM \- sthUlasUkShmakAraNAtmakasharIratrayavilakShaNaM pa~nchakoshavilakShaNaM cha svasvarUpaM akhaNDAdvitIyasvaya~njyotissvabhAvAnandaghanabrahmarUpeNa yaH sAkShAdaparokShIkaroti karatalAmalakavat sa eva mukta ityuchyate | \section{(54)} jij~nAsorasmin granthe pravR^ittyupapattiH \- evaM pUrvoktachaturvidheShu puruSheShu pAmaraviShayiNau viShayopabhogajanyasukheNevAtmAnaM tR^iptaM kR^itArthaM cha manyamAnau vartete | keShA~nchidviShayiNAM pAralaukikaparamasukhechChAyAM satyAmapyatatprAptisAdhanameva tatprAptisAdhanatvenAnyathA gR^ihItvA tatraiva te pravartante, sAdhusa~NgasachChAstrashravaNAdirUpaparamAnandaprAptisAdhanaj~nAnAbhAvAtteShAm | tatashcha pAmaraviShayiNoH paramAnandAvAptyarthaM nAsmin granthe pravR^ittirjAyeta | duHkhahatyai cha na teShAmatra granthe pravR^ittiH, upAyAntare pravR^ittatvAt | tasmAnniratishayasukhAvAptaye AtyantikaduHkhahAnAya cha pAmaraviShayiNorasmingranthe na sambhavati pravR^ittiH | muktasyApi nAstyadhikAro.asmin granthe | j~nAnI hi kR^itakR^ityo mukta ityuchyate | 1\. aj~nAnadashAyAmaihikabhogAdisid.hdhyarthaM kR^iShyAdivyavasAyAH, AmuShmikabhogArthaM kAmyakarmopAsanAdayaH, chittashud.hdhyaikAgryArthaM niShkAmakarmopAsanAdayaH, vedAntashravaNAya vivekavairAgyAdichaturvidhasAdhanam, advitIyAtmasAkShAtkArAya gurUpadeshaH, saMshayAdinivR^ittyarthaM shravaNAdayaH, tatpadArthaviShayakaparokShatvabhramanivR^ittaye tvampadArthaviShayakaparichChinnatvabhramanivR^ittaye chAnyonyavyatiSha~NgaH, (vyatihAraH, otaprotabhAvaH), mokShArthaM dR^iDhatarAdvitIyachinmAtrAtmAparokShasAkShAtkArashchetyevamAdipuShkala\- sAdhanAnuShThAnaM, tatsampAdana~ncha \ldq{}kartavyam\rdq{} ityuchyate | etadanuShThAnasampAdanarUpaM kartavyaM yena kR^itaM sa eva \ldq{}kR^itakartavyaH\rdq{} ##=## \ldq{}kR^itakR^ityaH\rdq{} ityuchyate | naivAsti tasya kartavyAntaraM dR^iDhatarAdvitIyAtmAparokShaj~nAnavattvAt | lIlayAtra kAlayApanArthaM pravR^itto.api nAstyasya granthataH prayojanam | tasmAnna muktoddeshenApyayaM granthaH pravR^ittaH | kintu mumukShurUpajij~nAsumuddishya pravR^itto.ayaM granthaH | na tasyAsti viShayasukhechChA | niratishayabhUmAnandalipsayA tasya saMsAraduHkhajihAsAvattvAt | nityaniratishayaparamAnandaprAptiH AtyantikaduHkhanivR^ittishchAparokShAtmaj~nAnaM vinA karmayogasA~NkhyayogopasanAdibhirna sid.hdhyatIti viveko yasya satsa~NgAjjAyate tasya jij~nAsoradvaitavedAntagranthe pravR^ittirjAyetaiva | \section{##(A. 55-60) ## viShaye AkShepAH\-} \section{(55)} jIvabrahmaNoraikyarUpaviShaye AkShepaH \- yattUktaM jIvabrahmaNoraikyamevAsya granthasya viShaya iti tannopapadyate; tayoH svabhAvabhedAt | tathA hi, brahma tu avidyAsmitArAgadveShA.abhiniveshAtmakapa~nchakleshashUnyaM vyApakamekaM sajAtIyabheda 1\. vichAre kriyamANe svarUpasattAbhAvAdyA na vidyate sA avidyA | sA dviprakArA mUlAvidyA tUlAvidyeti cha | shuddhachinmAtrAvArikA mUlAvidyA ghaTAdyupahitachaitanyAvArikA tUlAvidyA | mUlAvidyA tu kAryakAraNabhedena dvividhA | AvaraNavikShepashaktisahitAnAdibhAvarUpA kAraNAvidyA | vastuno.anyathApratItireva kAryAvidyA | kAryAvidyA chaturvidhA \- (1) anityasvargAdilokeShu tatratyaviShayeShu cha nityatAbuddhirUpA prathamA | (2) ashuddhasharIrastrIputrAdyAli~NganachumbanAdinikR^iShTakAryeShu shuchitvabuddhirUpA dvitIyA | (3) duHkhAtmakadhanAdiShu bhogasAdhaneShu sukhatvabuddhirUpA tR^itIyA | (4) anAtmadehAdiShu AtmatvabhramarUpA chaturthI | pa~nchakleshAntargatAvidyAshabdeneyameva kAryAvidyA gR^ihyate | 2\. bud.hdhyAtmanoravivekenAbhedadhIH asmitA | iyameva sAmAnyAha~NkAra ityuchyate | 3\. prAchInaviShayAnubhavajanyasaMskAravashAdanukUlaviShayakabhogechChA rAgaH | 4\. pratikUUlaviShayakahAnechChA dveShaH | 5\. maraNabhayAchCharIrasaMrakShaNAyAgraho.abhiniveshaH | 6\. brahma hi sajAtIvijAtIsvagatabhedashUnyam | tathA hi sajAtIyAnAM parasparaM bhedaH sajAtIyabhedaH, yathA brAhmaNAdInAmanyonyabhedaH | svabhinnajAtIyavastvantarAt svasya bhedo vijAtIyabhedaH, yathA brAhmaNakShatriyayoranyonyabhedaH | avayavinaH svAvayavAdbhedaH svagatabhedaH | yathA sharIrasya karacharaNAdibhyaH, vR^ikShasya shAkhAdibhyashcha bhedaH | \ldq{}sarvaM khalvidaM brahma\rdq{} (ChA\. 3\.14\.1) iti sarvasya dvaitasya brahmamAtratvoktyA brahmAntarAbhAvAchcha brahma sajAtIyabhedashUnyam | brahmAntarAbhAvashcha \ldq{}ekamevAdvitIyam\rdq{} (ChA\. 6\.2\.1) iti shrutyA \ldq{}eka\rdq{} shabdenochyate | brahmarUpapratyakchaitanyAdvilakShaNajaDadR^ishyaprapa~ncho vijAtIyaH | sa chetsatyaH syAt brahmApi tadA vijAtIyabhedasahitaM syAt | na tu prapa~nchaH satyaH, rajjvAropitasarpavanmithyaiva | yanmithyA na tadadhiShThAnAdatirichyate | tasmAt brahma vijAtIyabhedashUnyamiti \ldq{}eva\rdq{}kAreNochyate || rahitaM cha; brahmaNaH sajAtIyabrahmAntarAbhAvAt | jIvastu nikhilakleshabhAk parichChinnaH anekashcha | yAvanti sharIrANi tAvanto jIvAH | sarvasharIreShu jIvasya ekatvAbhyupagame tvekasharIre jAyamAnasukhaduHkhAdayaH sarvasharIreShu jAyeran | na tu tathAsti | brahma niravayavam | sachchidAnandAdayastu brahmaNaH svarUpalakShaNatvAdasAdhAraNadharmAH, na tvavayavAH | puShpAdigatarUparasagandhasparshAdiguNA yathA puShpAdisvarUpabhUtAstathA sachchidAnandAdayo dharmA brahmasvarUpabhUtA eva, na tato.atiriktAH | tasmAdbrahma svagatabhedarahita~ncheti \ldq{}advitIya\rdq{}\-padenochyate | 1\. bhinnaH | 2\. jIvabrahmaikyaviShaye AkShepasamAdhAnAniAkShepaH \- sarvasharIreShu yadyeka evAtmA syAttadA jIvAtmaparamAtmaikyamapi syAt | na tu tathAsti | anekatvAdAtmanaH | samAdhiH \- Atmano.anekatve na ki~nchidapi pramANamasti | aj~najanaprasiddhAtmabhedaviShayakaindriyakapratyakShaM tu nAtmabhedAyattaM, kintUpAdhibhUtasharIrabhedanibandhanam | \ldq{}nAvedavinmanute taM bR^ihantam,\rdq{} \ldq{}taM tvaupaniShadaM puruShaM pR^ichChAmi\rdq{} (bR^i\. 3\.9\.26) ityAdishrutibhyo vedetarapramANAnavagamyatvAdAtmanaH | \ldq{}eko devaH sarvabhuteShu gUDhaH\rdq{} (shve\. 6\-11) ityAdishrutibhiH sarvasharIreShu brahmAdistambAnteShUpalabhyamAna AtmA eka eva | anekaghaTeShUpalabhyamAno.apyAkAsho yathA eka eva, tathA sharIrabhedeShvapyAtmA eka eva | \ldq{}agniryathaiko bhuvanaM praviShTo rUpaM rUpaM pratirUpo babhUva | ekastathA sarvabhUtAntarAtmA rUpaM rUpaM pratirUpo bahishcha .\rdq{} (ka\. 2\.2\.9) ityAdishrutibhyaH | tasmAt jIvabrahmaikyaM yujyate | AkShepaH \- Atmano.anekatve na pramANAbhAvaH, pratyakShAdyanekapramANasattvAt | tathA hi\- (1) pratyakShapramANaM \- \ldq{}brAhmaNo.aham\rdq{} \ldq{}kShatriyo.aham\rdq{} ityaha~NkArapUrvakaM pratiprANisharIramAtmabhedaH pratyakSha eva; aha~NkArabhedasyAtmabhedaniyAmakatvAt | sarvadeheShvAtmana ekatve \ldq{}tvaM\rdq{} \ldq{}ahaM\rdq{} \ldq{}ayaM\rdq{} ityAdibhedavyavahAro na syAt | tasmAdAtmanAnAtvaM pratyakShasiddham | (2) arthApattipramANaM \- Atmano nAnAtvAbhAve \ldq{}tvaM\rdq{} \ldq{}ahaM\rdq{} \ldq{}ayaM\rdq{} ityAdibhedavyavahAro na syAt | tasmAt bhedavyavahArasid.hdhyanyathAnupapattyA Atmabhedo.a~NgIkArya ityarthApattirapi tatra mAnam | (3) anumAnapramANaM \- vimata AtmA pratisharIraM bhinnaH, pratisharIraM \ldq{}tvaM\rdq{} \ldq{}ahaM\rdq{} \ldq{}ayaM\rdq{} iti vyavahArabhedAt, tattachCharIrarUpavyaktibhedAchcha; ghaTasharAvAdivat | ityanumAnapramANamapi | (4) shrutipurANAdipramANaM \- shrutipurANAdiShu devadAnavayakSharAkShasagandharvakinnarakimpuruShamAnavAdi\- bhedavAdadarshanAdAtmanAnAtvameva sid.hdhyati | (5) yuktiH \- yadyAtmA sarvasharIreShveko.abhyupagamyeta, tadaikasya sukhaduHkhAdinA sarveShAM tadupalabdhisA~NkaryaM syAt | tathaikasya j~nAnAtishayena sarve j~nAninaH || syuH | tathA sati vidhipratiShedhashAstrANAM vaiyarthyaprasa~NgaH, j~nAnino vidhiniShedhAtItatvAt | tathaivaikasya bandhena sarve baddhAH syuH | tasmAdAtmanAnAtvameva yuktam | samAdhiH \- (1) yattUktaM ahamahamiti ahampratyayasya bhedAdAtmA aneka iti, tanna yujyate \- tathA hi \ldq{}ahaM shishurahaM kumAro.ahaM yuvAhaM vR^iddha\rdq{} ityAdivyavahAreShu shaishavAdyavasthAbhedairahampratyayasya bhedepyeka evAtmA sarvAvasthAsvanuvartate | na hi yauvanAdyavasthAsu kaumArAdyavasthAntarAnuvR^ittirasti, tathApi bhinnAsu sarvAsvapyavasthAsveka evAhaMshabdAbhidheya AtmAnuvartamAno.anubhUyate | tasmAdahampratyayabhedo nAtmabhedaniyAmakaH | ki~ncha tattadavasthAgata AtmA bhinno yadi, tarhi shaishavAdyavasthAntarakR^itakarmANi yauvanAdyavasthAntare smaraNagocharANi na syuH | tasmAnna pratyakShaviShaya AtmabhedaH | (2) ekasminneva dehe yathA avayavabhedamAshritya shiraHpANipAdAdivyavahAraH sid.hdhyati, tathA sakalasharIreShvAtmana ekatve.api tattachCharIrabhedamAshritya \ldq{}tvam\rdq{} \ldq{}aham\rdq{} \ldq{}ayam\rdq{} ityAdibhedavyavahAra upapadyate | na hyayaM bhedavyavahAra AtmabhedanibandhanaH | tasmAdbhedavyavahArasid.hdhyanyathAnupapattyAtmabhedaH sid.hdhyatItyarthApattirapi na pramANam | (3) sharIravyaktibhedAt, \ldq{}tvam\rdq{} \ldq{}aham\rdq{} \ldq{}ayam\rdq{} ityAdivyavahArabhedAchchAtmanAnAtvAnumAnaM na pramANam | sthUlasUkShmakAraNasharIrANAM jAgratsvapnasharIrANAM cha bhede.api ahamahamiti pratyabhij~nAyamAnasyAtmano bhedAbhAvAt | (4) pUrvoktashrutismR^itipurANetihAsAdisiddhadevadAnavamanuShyAdibhedavyavahArastu brahmAdistambAntatattaddehabhedAdhIno nAtmabhedanibandhanaH | sarvasharIreShvapi chaitanyasyaikarUpatvena chaitanyasvarUpasyAtmano bhedAsiddheH | \ldq{}eko devaH sarvabhUteShu gUDhaH\rdq{} (shve\. 6\.11) \ldq{}ekadhaivAnudraShTavyametadapramayaM dhruvam\rdq{} (bR^i\. 4\.4\.20) \ldq{}mR^ityoH sa mR^ityumApnoti ya iha nAneva pashyati\rdq{} (bR^i\. 4\.4\.19, ka\. 2\.2\.9) \ldq{}tatra ko mohaH kaH shoka ekatvamanupashyataH\rdq{} (I\. 7) ityAdishrutibhya Atmana ekatvanishchayAchcha | (5) na chAtmaikatve sukhaduHkhAdivyavasthA pratyakShasiddhA na sid.hdhyediti vAchyam, antaHkaraNarUpopAdhibhedanibandhanatvAttasyAH | tattadupAdhigatasukhaduHkhAdivyavasthAyAstattatprArabdhakarmAdhInatvAt | ekasminneva dehe sukhaduHkhAdInAM vaichitryaM karmabhedAdupapadyate | tasmAtsukhaduHkhAdInAM puNyApuNyakarmakAryatvena, tadbhedAt, chidAbhAsayuktatattadantaHkaraNarUpabhoktR^ibhedAchcha sukhaduHkhAdivyavasthA sambhavatyeva | Atmana ekatve ekasya sarvaj~natve sarve sarvaj~nAH syuH, tato vidhiniShedhAdishAstramanarthakaM syAditIyamapi sha~NkA na yujyate | yadyapyeka evAtmA sarvadA sarvatra sarvaM vijAnAti, tathApi tattaddehasthAntaHkaraNavR^ittidvAraiva ghaTapaTAdiviShayavisheShAn jAnAti | yato dehabhedanibandho buddhibhedastata eva pratidehaM j~nAnabhedo.apyavashyaM jAyetaiva | athavA tattadbuddhivR^ittyA sambaddhameva ghaTapaTAdi vastu bhAsate, netarat | buddhivR^ittirUpaM j~nAnaM parichChinnam | yasmAt parichChinnAyAstattadbuddhivR^ittestattadvastubhireva sambandho na sarvaiH; tasmAnna sarveShAM sarvaj~natvApattiH | shabdotpAdakasyAkAshasyaikatvena sarvavyApitayA cha sarvatra bherImR^iDa~NgAdisambandhe satyapi daNDAdibhirabhighAto yatra bhavati tatpradeshamAtre shabda utpadyate nAnyatreti yathA, evamevaikasya chinmAtrasyAtmanaH paripUrNasyApi, yatra buddhivR^itteH yena vastunA || \section{##(A. 56-60) ## sAkShibrahmaikyaviShaye AkShepaH\-} \section{(56)} jIvAtiriktasAkShI nAsti; sattve.api sAkShI nAneti sha~NkA \- yaduktaM sukhaduHkhAdayo.antaHkaraNadharmAH | tachchAntaHkaraNamanekam | tasmAdekopAdhisthasukhaduHkhAdayo dharmA upAdhyantarasambandhino na bhavanti | sAkShI tu sarvasukhaduHkhAdisAkShyadharmAsambaddha eka eva | tasya cha brahmaNaikyaM vaktuM shakyata eveti | tanna | kartR^itvabhoktR^itvAdidharmavishiShTajIvAtiriktasAkShisattve pramANAbhAvAt | sAkShya~NgIkArapakShe.api sa eka ityabhyupagantuM na shakyate | kintvaneke sAkShiNa ityeva yuktam | tathA hi, antaHkaraNaM taddharmasukhaduHkhAdayashcha nAntaHkaraNena na vendriyeNa viShayIkriyante, kintu sAkShiNaiveti vedAntasiddhAntaH | sAkShiNashchaikatve yadA ekAntaHkaraNasukhaduHkhAdayaH sAkShiNA viShayIkriyante tadA sarvAntaHkaraNagatasukhaduHkhAdayo.api viShayIkriyeran | tathAnubhavAbhAvAdevAneke sAkShiNa ityabhyupagantavyam | na chAstyasmin pakShe ko.api doShaH | yasya hi sAkShiNo yadantaHkaraNamupAdhistadantaHkaraNagatA eva dharmAstena sAkShiNA viShayIkriyeran, nAnyopAdhigatAH | evaM cha sAkShiNo.anekatvAnna teShAmekena brahmaNaikyaM yujyeta | \section{(57)} antaHkaraNasyendriyAviShayatvamindriyANi pa~nchIkR^itabhUtatatkAryANyeva viShayIkuryuH | atrApyasti vakShyamANarItyA bhedaH | chakShurindriyaM nIlapItAdivarNayuktaghaTAdiniShThanailyAdirUpaM tadAdhArabhUtaghaTAdi cha viShayIkaroti | tvagindriyamapi sparshaM tadAshrayaM chobhayaM viShayIkaroti | jihvAghrANashravaNAni tu trINIndriyANi vastvAshritarasagandhashabdAneva kramAdviShayIkurvanti, na tu tadAshrayadravyam | ata evaitattrayeNApI||saha sambaddho bhavati tatraiva tadvastumAtraviShayakaM j~nAnaM jAyate, na tvanyatra | tasmAdanekatvAdavyApakatvAchchAntaHkaraNatadvR^ittInAM na sarveShAM sarvaj~natvApattiH | vidhiniShedhAdiparashAstrANAM chAj~najanapravR^ittinivR^ittiviShayakatvAnna vaiyarthyApattiH | jIvAnAM sarvaj~natvAbhAvAtteShAM madhye yastu vedAntashravaNajanyaj~nAnena pratyagabhinnaM paraM brahma svAtmasvarUpatvena \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} iti nirvisha~NkaM jAnAti sa eva mukto nAnyaH | tasmAdbandhamokShavyavasthA cha sid.hdhyati | itthaM pUrvoktAkShepAsambhavAt jIvabrahmaikyarUpaviShayashcha sid.hdhyatyeva | 1\. tathA hi \- rasAdyAshrayadravyaM chakShuSho vA tvacho vA viShayIbhavati, na tu jihvAdeH | tathA hi mAdhuryAdyAsvAdane jihvayA mAdhuryAdiguNa eva gR^ihyate, na tadAshrayadravyam | tachcha tvagindriyeNaiva gR^ihyate | ndriyeNAntaramantaHkaraNaM na viShayIkriyate | tathaiva na chakShuShA tvachA chAntaHkaraNaM viShayIkriyate | yato bAhyapa~nchIkR^itabhUtAni, tatkAryaM rUpAshrayaM sparshAshrayaM vA vastu, chakShuShA tvachA cha viShayIkriyante | antaHkaraNaM tvapa~nchIkR^itabhUtakAryatvAnnetratvachorna viShayIbhavati | ata evApa~nchIkR^itabhUtakAryaM netrendriyamapi netrendriyeNa na viShayIkriyate | bAhyavastUnyeva sarvendriyANAM viShayIbhavanti | indriyApekShayAntaratvAdantaHkaraNaM nendriyANAM viShayIbhavati | \section{(58)} antaHkaraNasya svavR^ittyaviShayatvaM \- ki~nchAntaHkaraNaM na svavR^itterapi gocharIbhavati | antaHkaraNasya vR^ittyAshrayatvAnna tat svAshritavR^itterviShayIbhavatiumarhati | yathA agnyAshritA dAhashaktiH svAshrayAtiriktendhanAdyeva viShayIkaroti, tathAntaHkaraNavR^ittirapi svAshrayAntaHkaraNavyatiriktameva vastu viShayIkuryAt | tasmAdantaHkaraNaM naiva svavR^itteH viShayIbhavati | \section{(59)} antaHkaraNadharmAH nAntaHkaraNavR^itterviShayAH \- evamevAntaHkaraNavR^ittiH svAshrayAntaHkaraNAshritarAgadveShasukhaduHkhAdidharmAnapi na viShayIkartuM shaknoti | yadyantaHkaraNavR^ittiH svAshrayabhUtamantaHkaraNaM viShayIkuryAttarhi tadAshritataddharmabhUtAn sukhaduHkhAdInapi viShayIkuryAt | yato.antaHkaraNaM viShayIkurvANA vR^ittirnAntaHkaraNAbhimukhA bhavati, tasmAdantaHkaraNavat taddharmAshcha nAntaHkaraNavR^itterviShayIbhavanti | asti chAyamatra niyamaH \- vR^ittirhi svAshrayAt ki~nchidviprakR^iShTameva vastu viShayIkuryAt, nAtIva viprakR^iShTaM nApyatyantaM sannikR^iShTaM veti | yathA nayanavR^ittiH svAshrayasamIpasthama~njanAdikaM na viShayIkarotyatyantaM sannikR^iShTatvAt, tathAntaHkaraNavR^ittirapi svAshrayAntaHkaraNagatAn sukhaduHkhAdInatyantasannihitAn dharmAn na viShayIkuryAt | itthamantaHkaraNaM taddharmAshcha nendriyANAmantaHkaraNavR^itteshcha viShayIbhavanti, kintu kevalasAkShiNA te viShayIkriyante; iti hi vedAntasiddhAntaH | 1\. nanu andhakArAvR^itaM gR^ihaM yathAndhakArasyAshrayo viShayashcha bhavati, yathA vA chaitanyamekameva svAj~nAnasyAshrayo viShayashcha bhavati; evamevAntaHkaraNamapi svavR^itterAshrayo viShayashcha kuto na syAditi chenna | gR^ihAndhakAravadyatrAshrayAshrayiNau bhinnau bhavatastatraikasyaivAshrayatvaM viShayatvaM cha syAt | yatra tu vahnitadAshritadAhashaktivadAshrayAshrayiNau na bhinnau bhavatastatraikameva vastvAshrayo viShayashcha na syAt | prakR^ite chAntaHkaraNatadvR^ittyoshcha bhedAbhAvAnnAntaHkaraNaM svavR^itterviShayIbhavati | kintvAshrayamAtraM bhavati, upAdAnakAraNatvAdantaHkaraNasya svavR^ittiM prati | \section{(60)} anekasAkShiNAmekena brahmaNaikyAsambhavaH \- evaM chAntaHkaraNataddharmANAM kevalasAkShivedyatvamate sAkShiNa ekatvA~NgIkAro na yujyata eva | pUrvameva pradarshitarItyA ekena sAkShiNA yadA ekAntaHkaraNasthasukhaduHkhAdayo viShayIkriyante tadA sarvAntaHkaraNagatasukhaduHkhAderapi viShayIkaraNApatteranivAryatvAt | loke tathAnanubhavAdaneke sAkShiNa ityevAbhyupagantavyam | sAkShiNo.anekatvapakShe yathA na doShastathoktameva prAk | tathA chAnekasAkShiNAmekena brahmaNaikyaM na yujyata eva | \section{##(A. 61-65) ## viShayaviShayakAkShepANAM samAdhAnAni\-} \section{(61)} sAkShisvarUpaM \- yaduktaM jIvo rAgadveShAdikleshavishiShTaH, tadrahita~ncha brahma; tasmAt tayorjIvabrahmaNoraikyarUpo viShayo granthasya na sid.hdhyediti yadyapi tatsatyameva, tathApi rAgAdiviyuktasAkShiNo brahmaNaikyaM yujyata eva | na cha kartR^itvabhoktR^itvAdidharmavishiShTajIvAdanyaH sAkShI vandhyAsUnusamatvAnnAstIti vAchyam, upahitasya sAkShitvAt | kartR^itvabhoktR^itvAdirUpasaMsArivisheShaNAnAM yo visheShyAMshaH sa eva sAkShItyuchyate | tAdR^ishasAkShiniShedhe, saMsAriNo visheShyAMshApalApe kartR^ibhoktR^isvarUpasaMsAriniShedha eva paryavasyet | ekasyaiva chaitanyasya sAkShitve vivakShite.antaHkaraNamupAdhirbhavati | tasyaiva kartR^itvabhoktR^itvavishiShTajIvatve vivakShite.antaHkaraNaM visheShaNa~ncha bhavati | visheShaNena yuktaM vishiShTamupAdhinA yuktamupahitamiti chochyate | kAryAnanvayitve sati vidyamAnatve sati vyAvartaka upAdhiH | yathA nyAyamate karNagolakAntargata AkAshaH shrotrendriyamityuchyate | tatra karNagolakaM shrotrasyopAdhiH, yataH karNagolakaM svAvachChinnamAkAshaM shrotrendriyatvena bodhayitvA svayaM tenAsambaddhaM bhavati | tasmAtkarNagolakaM shrotrasyopAdhiH | evamantaHkaraNamapi svopahitaM chaitanyaM sAkShitvena bodhayitvA svayaM tenAsambaddhaM vartate | tasmAdantaHkaraNaM sAkShiNa upAdhiriti, antaHkaraNasthachaitanyamAtraM sAkShIti cha sid.hdhyati | \section{(62)} jIvasvarUpaM \- kAryAnvayitve sati vidyamAnatve sati vyAvartakaM visheShaNam | yathA \ldq{}kuNDalI AgataH\rdq{} ityatra kuNDalaM 1\. yadvastu svasamIpasthaM vastvantaraM vyAvartayati, api tu svayaM tena na sambadhyate, sa upAdhirityuchyate | 2\. svAtmanA sahaiva vastuno.avabhAsakaM visheShaNamityuchyate | visheShaNaM, svavishiShTasyaiva puruShasthagamanakriyAkartR^itvena bodhakatvAt | yathA vA \ldq{}nIlaM ghaTamapashyam,\rdq{} ityatra nIlavarNo visheShaNam, ghaTasyeva nIlavarNasyApi darshanakriyAyAM karmatvenAnvayAt | tathAntaHkaraNamapi kartR^itvabhoktR^itvavishiShTajIvachaitanyasya visheShaNam, svAvachChinnachaitanye kartR^itvabhoktR^itvavyavahArAspadatvasya bodhanAt | tasmAtsaMsAriNo jIvasyAntaHkaraNaM visheShaNam | tathA chAntaH\- karaNaM tadavachChinnachaitanyaM chaikIkR^itya saMsArIti vyapadeshaH | aya~nchottaratra spaShTIkriyate | \section{(63)} aikyopapattiH \- rAgadveShAdayaH kleshAH saMsAriNyeva vartante, na tu sAkShiNi | tatrApi saMsAriNo visheShaNIbhUtAntaHkaraNamevAshritAste, na tu visheShyabhUtachaitanyam | saMsAriNo visheShyabhUtachaitanyameva sAkShIti vyavahriyate | ekameva chaitanyamantaHkaraNavishiShTa~nchet saMsArItyuchyate, tadvirahitaM chet sAkShIti cha | tasmAtsAkShisvarUpasya, saMsAriNo visheShyasvarUpasya cha shabdabhedaM vinA na ko.apyarthato bhedaH | yadi visheShyasvarUpe.api kleshA a~NgIkriyeran tarhi sAkShiNo.api te.a~NgIkR^itAH syuH | na chaitadiShTam | \ldq{}sAkShI chetA kevalo nirguNashcha,\rdq{} (shve\. 6\.11) \ldq{}na lipyate lokaduHkhena bAhyaH,\rdq{} (ka\. 2\.2\.11) \ldq{}asa~Ngo hyayaM puruShaH,\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.15, 4\.3\.16) \ldq{}sa na sAdhunA karmaNA bhUyAnno evAsAdhunA kanIyAn,\rdq{} (bR^i\. 4\.4\.22) \ldq{}na vardhate karmaNo no kanIyAn\rdq{} (bR^i\. 4\.4\.23) ityAdishrutibhyaH sAkShiNo na kleshagandho.apyastIti vedAntasiddhAntAt | ataH saMsAriNo visheShyasvarUpe na kleshAH santi, kintu visheShaNIbhUtAntaHkaraNamAtre | \ldq{}kAmaH sa~Nkalpo vichikitsA shraddhAshraddhA dhR^itiradhR^itirhrIrdhIrbhIrityetsarvaM mana eva,\rdq{} (bR^i\. 1\.5\.3) \ldq{}kAmo ye.asya hR^idi shritAH,\rdq{} (bR^i\. 4\.4\.6, ka\. 2\.3\.14) \ldq{}akAmaM rUpaM shokAntaram,\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.21) \ldq{}tIrNo hi tadA sarvA~nchChokAn hR^idayasya bhavati\rdq{} (bR^i\. 4\-3\-22) ityAdishrutibhyaH | rAgechChAsukhaduHkhAdi buddhau satyAM pravartate | suShuptau nAsti tannAshe tasmAdbuddhestu nAtmanaH || a\. bo\. 23|| iti vR^iddhavachanAchcha rAgAdayo buddhidharmA eva, na tu jIvAtmadharmA ityuktam | tathA chAntaHkaraNavishiShTasya jIvasya brahmaNA sahaikyAsambhave.apyantaHkaraNopahitasAkShiNastatsambhavatyeva | \section{(64)} sAkShiNo nAnAtve.apyekena brahmaNaikyaM sambhavati \- yaduktaM sAkShiNo.anekatvAdekatvAchcha brahmaNaH, anekasAkShiNAmekena brahmaNaikyaM na yujyate, yadi yujyate tarhi brahmaNa iva sAkShiNo.api sarvasharIravartitvavyApakatvaikatvasid.hdhyA yugapatsarvasharIreShu sukhaduHkhasAkShAtkAraprasa~Nga iti, tanna | yataH sAkShI dvividhaH, IshvarasAkShI jIvasAkShI cheti | tatrAdya eka eva | dvitIyo.anekaH parichChinnashcha, tathApi vyApakabrahmaNo na bhinnaH | yathA ghaTAkAsho nAnA parichChinno.api mahAkAshAdananyatayA mahAkAshasvarUpa eva bhavati, tathA jIvasAkShI nAna parichChinno.api tattvato brahmAbhinnatayA brahmaiva bhavati | \section{(65)} sukhaduHkhAdayo vR^ittyArUDhasAkShiviShayAH \- sukhaduHkhAdayo.antaHkaraNavR^itterna viShayIbhavantIti yaduktaM naitadasti | yadyapi sukhaduHkhAdayaH sAkShibhAsyAH, te cha sAkShiNo nAnA; tathApi na kevalaH sAkShI sukhaduHkhAdIn bhAsayati, kintu vR^ittidvAraiva | tathA hi, yadAntaHkaraNasya sukhaduHkhAdyAkAraH pariNAmo bhavati, tadaivAntaHkaraNasyAnyApi vR^ittiH sukhaduHkhAdiviShayakaj~nAnAkArA bhavati | tAdR^ishaj~nAnarUpavR^ittyArUDhaH sAkShI sukhaduH\- khAdIn prakAshayati | anayA rItyA sukhaduHkhAdayaH sAkShiNo viShayIbhavanti, vR^ittimantarA tu na kevalasAkShiNo viShayIbhavanti; iti hi prAchInagranthakArA AhuH | atraitadAkUtaM \- kevale.apyAkAshe \ldq{}ghaTAkAsha\rdq{} iti nAma jalAharaNAdikaM kAryaM cha ghaTarUpopAdhidR^iShTimanu pratIyate, na tu tAmupAdhidR^iShTiM vinA | upAdhidR^iShTyabhAve tvAkAsha eva kevalaH pratIyate | ato ghaTAkAsho.api mahAkAsha eva, vikArasya vAchArambhaNamAtratvena mithyAtvAt | evameva sAkShAchChuddhachaitanyamAtre \ldq{}sAkShI\rdq{} iti nAma sukhaduHkhAdidharmAshrayAntaHkaraNaprakAshakatvarUpakArya~nchAntaHkaraNarUpopAdhidR^iShTimanusR^ityaiva pratIyate, na tu tAM vinA | upAdhidR^iShTyabhAve tu chinmAtrabrahmaiva kevalaM bhAsate | ataH sAkShyapi brahmaiva | IdR^igabhiprAyeNaivoktaM \ldq{}sAkShI eka\rdq{} eveti, yata upAdhiprayuktabhedadR^iShTimantarA sAkShiNo.anekatvaparichChinnatvAdikaM na svato.avabhAsate | ayameva sAkShI jIvavA1\. yathA svataH shubhre patre maShIrekhAbhirakSharANIva bhAsante | vastutastvakSharANAM patrasya cha shabdataH kevalaM bhedaH | maShIrUpopAdhidR^iShTimantarA pR^ithagakSharANAmanupalambhAt, shuddhapatramAtrasyAvashiShTatvAchcha | tathAntaHkaraNarUpopAdhijanitabhedadR^iShTimantarA sAkShIti nAmApi na sid.hdhyati, shuddhachinmAtramevAste | chakatvampadalakShyArthaH | upariShTAdetatspaShTIkriyate | itthaM jIvabrahmaikyamasya granthasya viShaya iti yuktamevoktam | \section{##(A. 66-82) ## prayojanaviShayakAkShepAHA} \section{##(A. 66-72) ## na j~nAnena bandhanivR^ittirityAkShepaH\-} \section{(66)} bandhaH satya ityAkShepaH \- aha~NkArAdidehAntAnAtmabhUtadR^ishyavastujAtaM sarvamapi bandha ityuchyate | sa bandho yadyadhyastaH syAttarhi j~nAnena nivartyeta | anadhyastashchennaiva j~nAnena nivartyeta | j~nAnasya hyeShaH svabhAvaH \- yat svaviShayIbhUtavastuniShThAj~nAnatatkAryAdhyAsanivartakatvamiti | yathA rajjusAkShAtkAraH svaviShayIbhUtarajjvadhyastasarpAdIn rajjvaj~nAna~ncha nivartayati | bhramaj~nAnaviShayIbhUtamithyAvastu tadviShayakabhrAntij~nAnaM cha adhyAsa ityuchyate | yatra yadvastu mithyAtvamantarA paramArthato vartate, nAsti tasya j~nAnAnnivR^ittiH | evamAtmanyapyaha~NkArAdibandho yadyadhyastaH syAttarhi j~nAnena nivartyeta | Atmani mithyAbhUtabandhAdhyAsasAmagrI nAsti, tathApyAtmani pratIyate cha bandhaH | tasmAdbandhaH satya eva bhavitumarhati | satyatvAdeva j~nAnena bandhanivR^ittyAshA nirarthikaiva | \section{(67)} adhyAsasAmagryaH \- (1) satyavastvanubhavajanyasaMskAraH, (2) pramAtR^idoShAH, (3) pramANadoShAH, (4) prameyadoShAH, (5) adhiShThAnavisheShAj~nAnaM tatsAmAnyaj~nAnaM chetyetA adhyAsasAmagryaH | vinA tvAbhiradhyAsa eva na sid.hdhyet | shuktikAyAM rajatAdhyAsaH, rajjvAM sarpAdhyAsashcha jAyate | sa cha yasya paramArthasatyarajatasarpAdyanubhavAhitasaMskAro vartate tasyaiva jAyate, 1\. adhyAso nAmAtasmiMstadbuddhiH \- atasmin ##=## kAlatraye.api sarpAbhAvavati rajjvAdau, tadbuddhiH ##=## prAtibhAsikasarpAdibuddhiH | tAdR^ishasarpAdi tajj~nAnaM chAdhyAsa ityuchyate | aya~nchAdhyAso dvividhaH \- arthAdhyAso j~nAnAdhyAsashcheti | bhrAntij~nAnaviShayIbhUtamithyAsarpAdirarthAdhyAsaH | tAdR^ishamithyArthaj~nAnaM j~nAnAdhyAsaH | ida~ncha j~nAnaM parokShatvAparokShatvadharmabhedAddvividham | tachcha viShayAdhInam | j~nAnAdhyAsa eva \ldq{}mithyAj~nAnaM\rdq{} \ldq{}bhrAntiH\rdq{} iti chochyate | arthAdhyAso.api svarUpAdhyAsasaMsargAdhyAsabhedena dvividhaH | aj~nAnatatkAryAdInAM chetane Atmani svarUpAdhyAsaH | sachchidAnandarUpasyAtmano.aj~nAnatatkAryAdau saMsargAdhyAsamAtram | 2\. sAmagrI nAma ##=## kAraNakalApaH | yathA pAkasya chullyudakakAShThAdiH | 3\. pramAtA ##=## jIvaH | 4\. pramANaM ##=## indriyAdikaraNam | 5\. prameyaH ##=## viShayaH | tadrahitasya tu na; ityataH satyavastupramAhitasaMskAro.adhyAsahetuH | shuktikAyAM sarpAdhyAsasya rajjau rajatAdhyAsasya chAnudayAtprameyagatasAdR^ishyadoSho.apyadhyAsaheturbhavati | evaM pramAtR^igatalobhabhayAdidoShAH, chakShurAdipramANagatakAchakAmalAdidoShAshchAdhyAsahetavaH | shuktikAyAM rajatAdhyAsasamaye \ldq{}iyam\rdq{} ityadhiShThAnasAmAnyaj~nAne sati \ldq{}iyaM shuktiH\rdq{} iti visheShaj~nAne.asati chAdhyAso bhavati | \ldq{}shuktiH\rdq{} iti visheShaj~nAne sati vA \ldq{}iyam\rdq{} iti sAmAnyaj~nAne.asati vA adhyAso na jAyate | tasmAt adhiShThAnasAmAnyaj~nAnaM tadvisheShAj~nAnaM chAdhyAsahetuH | pUrvoktasAmagrINAM pa~nchAnAmanyatamAbhAve nAdhyAsaH sid.hdhyati | ghaTotpattau kulAladaNDachakramR^itsalilAdayaH sAmagryaH | yathaiteShAmanyatamAbhAve naivotpadyate ghaTastathAdhyAsasAmagrINAmanyatamAbhAve.apyadhyAso notpadyate | tasmAtpUrvoktAnAM pa~nchAnAM sAmagrINAmAvashyakatvAttAsAM sarvAsAM sattva evAdhyAso jAyeta, nAnyathA | \section{(68)} bandhAdhyAse prathamasAmagryabhAvaH \- bandhasyAdhyastattvasAdhako naiko.api hetuH sambhavati | tathA hi, yadyanyatra kadAchitsatyabandho.anubhUtaH syAttadA tatpramAnubhavajanyasaMskAravashAdAtmani bandhAdhyAso jAyeta, na tu tadasti | vedAntasiddhAnte Atmano.anyasya sarvasyApi mithyAtvena satyasya vastuno.aNumAtrasyApyabhAvanishchayAt | tasmAt satyabandhAnubhavajanitasaMskArAbhAvAdAtmani bandhAdhyAso na yujyate | \section{(69)} dvitIyatR^itIyasAmagryabhAvaH \- pramAtR^ipramANadoShAvapi bandhAdhyAsakAraNabhAvaM na bhajataH | pramAtrAdinikhilaprapa~ncho.adhyAsarUpa iti, sa chAdhyAsa eva bandha iti cha vedAntasiddhAntaH | tathA cha bandhAdhyAsAtpUrvaM pramAtR^ipramANasvarUpasyaivAsiddhestadgatadoShANAM sutarAmasiddhiH | tasmAtpramAtR^ipramANadoShAsiddherbandhAdhyAso na sid.hdhyati | 1\. rajjau sarpavatkauTilyadIrghatvAdi, shuktau cha rajatavachchAkachakyAdi cha prameyagatasAdR^ishyadoShaH | 2\. yo bhrAntidashAyAmapi pratibhAti, yadabhAve bhrAntireva na syAt, sa eva sAmAnyAMsha AdhAra iti chochyate | 3\. yo bhrAntidashAyAM na bhAti, yadbhAne bhrAntirniHsheShaM nashyet, sa eva visheShAMsho.adhiShThAnamiti chochyate | 4\.haitanyarUpabrahmaNo.anyasyAj~nAnatatkAryabhUtasthUlasUkShmaprapa~nchasya dvaitamAtrasya sarvasyApi dR^ishyasya chaitanye brahmaNyadhyastatayAntaHkaraNAtmakapramAturindriyAtmakapramANasya cha dR^ishyAntargatatvena pramAtR^ipramANe.apyadhyaste eva | tasmAtprapa~nchAdhyAsAtpUrvaM pramAtrAdayaH prapa~nchAdhyAsakAraNatvena na siddhayantItyupaniShatsiddhAntaH | \section{(70)} chaturthasAmagryabhAvaH \- bandhAtmanoranyonyaM sAdR^ishyarUpaprameyadoSho.api nAsti, tamaHprakAshavadviruddhasvarUpatvAttayoH | AtmA ##=## pratyak Antarashcha; bandhaH ##=## anAtmA parAk bAhyashcha | AtmA viShayI ##=## prakAshakaH | bandhastu viShayaH ##=## prakAshyo jaDashcha | pratIchi parAchaH, parAchi pratIchashchAdhyAso na sambhavati | putrAdyapekShayA svadehaH pratyak, svadehe putrAdInAM putrAdau cha svadehasya chAdhyAso na bhavati | tathA viShaye viShayiNo viShayiNi viShayasya chAdhyAso na bhavati | viShayAtmakaghaTAdiShu dIpAdiviShayiNAm, dIpAdau vA ghaTAdInAM nAdhyAsaH | evameva sAdR^ishyAbhAvAtpratIchi viShayiNyAtmani parAcho viShayasyAnAtmano bandhasya naivAdhyAsaH sambhavati | pratyakparAchoryathA parasparaM virodhaH, evaM viShayaviShayiNorapi | tasmAdIdR^ishayorAtmAnAtmanoH sAdR^ishyAbhAvAdAtmani bandhAdhyAso na shakyate varNayitum | \section{(71)} pa~nchamasAmagryabhAvaH \- bandhAdhyAse adhiShThAnavisheShAMshAj~nAnamapi na sambhavati, bandhAdhiShThAnabrahmaNaH svayamprakAshaj~nAnasvarUpatvAt | \ldq{}yatsAkShAdaparokShAdbrahma\rdq{} (bR^i\. 3\.4\.1, 3\.5\.1) iti shruteH | etAdR^ishe brahmaNi, Aditye andhakAravadaj~nAnaM na katha~nchana yujyeta | yathA prakAshAtmakasaviturandhakArasya cha virodho.aparihArya evaM svaprakAshachaitanyAtmakabrahmaNastamorUpAj~nAnasya cha parasparavirodho.asti | tasmAtsvayamprakAsharUpatvAdadhiShThAnasya tadvisheShAMshAj~nAnAsambhava eva | \section{(72)} brahmaNo nirvisheShatvAdapyadhyAsasAmagryabhAvaH \- ito.api brahmaNi bandhAdhyAso na sambhavati | yato.atyantamavij~nAte vA visheShato j~nAte vAdhiShThAne.adhyAso na sambhavati | kintu visheShato.aj~nAte sAmAnyato j~nAta evAdhiShThAne.adhyAso jAyeta | brahma hi sAmAnyavisheShAdidharmashUnyaM nirvisheShamiti cha vedAntasiddhAntaH | tatkathaM brahma visheShato.aj~nAtaM sAmAnyato j~nAtamiti cha vaktuM shakyate | api chAdhyAsalobhena sAmAnyavisheShadharmakameva brahmeti yadyabhyupagamyate, tarhi nirvisheShaM paraM brahmetyabhyupagamahAniH syAt | evaM cha nirvisheShasvaprakAshasvarUpe brahmaNi visheShAj~nAnasya sAmAnyaj~nAnasya chAsambhavAdadhyAso naiva yujyate | tasmAdbrahmaNi bandho.adhyasta iti na shakyata eva vaktum | pratyuta bandhaH satya ityeva vaktavyam | satyashchedbandho na j~nAnAnnivarteta | tasmAdasya granthasya j~nAnAdbandhanivR^ittyAtmakamokSharUpaprayojanakathanamasa~NgataM syAt | \section{##(A. 73-81) ## karmaNaiva mokShaH sid.hdhyatItyaikabhavikavAdamavalambyAkShepaH\-} \section{(73)} karmaNo.avashyakartavyatvaM \- pUrvaM j~nAnamAtrAnna satyabandhanivR^ittirityuktam | adhunA tvaikabhavikavAdarItyA karmaNaiva mokShasiddhirityabhiprAyaH prapa~nchyate | satyabandho na j~nAnamAtrAnnivarteteti pUrvaM sAdhitatvAnmumukShuNA nityaM naimittikaM cha karmaiva yAvajjIvaM kartavyam | \section{(74)} karmavivaraNaM \- karma hi vihitaM pratiShiddha~ncheti dvividham | tatra puruShapravR^ittimadhikR^itya yadvedena vidhIyate tadvihitam | vedenaiva yatpratiShidhyate tatpratiShiddham | svabhAvasiddharAgadveShAdivashAdanuShThIyamAnAstu cheShTArUpAH kriyA na karmANItyuchyante | pravR^ittinivR^ittyarthaM vedoktA eva kriyAH karmANItyuchyante, na tUdAsInakriyAH sarvA api | tasmAddviprakArANyeva karmANi | na tato.adhikAni | \section{(75)} vihitakarmavivaraNaM \- vihitaM karma chaturvidham | (1) nityaM (2) naimittikaM (3) kAmyaM (4) prAyashchittaM cheti | tatra pApaparihArArthaM vihitaM karma prAyashchittamityuchyate | yathA pramAdAt kashchana sannyAsI dravyArjanena pApaM karoti yadi, sa tatpApakShayArthamarjitaM dhanaM sarvaM dUratastyaktvA trirAtraM yadupavasati, tattasya pApasya prAshchittaM bhavati | phalArthaM vihitaM karma kAmyam | yathA vR^iShTikAmena kriyamANakArIryAdiyAgaH, svargAdyarthinA kriyamANAgnihotrajyotiShTomAdikaM cha kAmyaM karma | yasyAnanuShThAnAtpratyavAyaH shrUyate, anuShThAnAchcha puNyApuNyaphalAbhAvaH, yachcha na nityameva vihitaM, kintu yatki~nchinnimittamadhikR^ityaiva vidhIyate tatkarma naimittikam | yathA sUryoparAgAdinimitte kriyamANashrAddhasnAnAdikaM, vayovR^iddhajAtivR^iddhAshramavR^iddhavidyAvR^iddhadharmavR^iddhaj~nAnavR^iddhAdInAmAgamane avashyakartavyapratyutthAnAdikaM cha karma naimittikam | atra vidyAshabdena shAstrajanyaparokShaj~nAnaM j~nAnashabdenAparokShaj~nAna~ncha grAhyam | pUrvokteShu yathAkramamuttarottaro variShThaH | yasyAnanuShThAnAtpratyavAyo bhavati, anuShThAnAchcha na sukR^itaM bhavati, yachcha nityatayA 1\. vedenAniShiddhamavihitaM cha sadarAgadveShataH kR^itaM gamanAgamanashauchAdi svAbhAvikaM sarvaprANisAdhAraNaM karma udAsInamiti kathyate | 2\. avashyAnuShTheyakarmaNo vismaraNaM, satyAmapIchChAyAmananuShThAnaM vA pramAdaH | vihitam, tannityaM karma | yathA snAnasandhyAgnihotrAdikam | itthaM chaturvidhAni vihitakarmANi | niShiddhena saha pa~nchavidhAni karmANi bhavanti | \section{##(A. 76-80) ## mumukShuNA anuShTheyakarmaNAM nirUpaNam\-} \section{(76)} mumukShuNA nityanaimittikakarmANi kartavyAni \- mumukShuNA kAmyaniShiddhAni karmANi sarvathA nAnuShTheyAni; kAmyakarmaNAM devAdyuttamajanmahetutvAt, niShiddhAnAM karmaNAM kR^imikITasthAvarAdinIchajanmahetutvAchcha | tasmAnmumukShustAni kAmyaniShiddhAni karmANi varjayitvA sadA nityAnyanutiShThet, sati cha nimitte naimittikAnyapi | anyathA nityanaimittikAnanuShThAyI pratyaveyAt, pratyavAyena tiryagAdinIchayoniM cha prApnuyAt | tasmAt pApaparihArAya nityanaimittikAni karmANyavashyamanuShTheyAnyeva | nityanaimittikakarmaNAM tadananuShThAnaprayuktapratyavAyaparihAra eva phalam, na tu phalAntaramasti | tasmAdavashyaM nityanaimittikakarmANi kuryAdeva mumukShuH | \section{(77)} mumukShuNA prAyashchittakarmApyanuShTheyaM \- yaH pramAdAtpApaM karma kadAchitsakR^itprasa~NgAtsamAcharet taddoShaparihArAya taduktaprAyashchittaM tenAnuShTheyam | iha janmani niShiddhAcharaNAsambhave.api janmAntarArjitapApaparihArAya sAdhAraNaprAyashchittamavashyaM sarvairanuShTheyam | prAyashchittaM cha dvividhaM sAdhAraNamasAdhAraNa~ncheti | asya pApasyedaM prAyashchittamiti shAstravihitaM yattadasAdhAraNam, yathA pUrvoktopavAsAdi | sarvapApakShayAya shAstravihitaM prAyashchittaM sAdhAraNaM, yathA ga~NgAdipuNyatIrthasnAneshvaranAmochchAraNapa~nchAkSharAdijapopavAsAdi | evaM shAstreNaiva dvividhamapi prAyashchittaM vihitam | tatra cheha janmani buddhipUrvakR^itapApaparihArAya shAstroktAsAdhAraNaprAyashchittaM kAryam | iha janmani janmAntare vAnuShThitasyAj~nAtasya sarvasya pApasya parihArArthaM shAstravihitasAdhAraNaprAyashchittamanuShTheyam | asAdhAraNaprAyashchittasya hyayaM svabhAvaH \- yatpApanivR^ittaye yat prAyashchittatvena vihitaM tena tatpApamavashyaM nivartate, tadbhinnapApanirharaNe tadasamarthamiti | idamitthameveti janmAntarAnuShThitapApaparij~nAnAttannivR^ittaye sAdhAraNaprAyashchittamevAnuShTheyam | \section{(78)} sAdhAraNaprAyashchittasya dvividhaM phalaM \- sAdhAraNaprAyashchittena sarvANyapi pApAni nivartante | ga~NgAsnAnAdisAdhAraNaprAyashchittAni na kevalaM prAyashchittatvena bhavanti, kintu kAmyAni bhavanti kAminAM prAyashchittarUpANi cha bhavanti pApakShaye | ga~NgAsnAneshvaranAmochchAraNAdInyuttamadevAdilokaprAptihetutvena shAstravihitatvAt kAmyAni, pApaparihArAya vihitatvAtprAyashchittarUpANyapi | yathAshvamedhakraturbrahmahatyAdipApaM nivartayati, svargAdikAmyaphalaM cha prayachChatItyubhayAtmakaH, evaM ga~NgAsnAneshvaranAmochchAraNAdInyapi pApaparihArahetutvAt prAyashchittAtmakAni, uttamalokaprAptihetutvAchcha kAmyAnItyubhayAtmakAnyuchyante | ga~NgAsnAnA dikaM kAminAM pApaparihAradvArottamaloka~ncha prayachChati | uttamalokaprAptimanichChato mumukShostu pApaparihAramAtraM karoti | tasmAtsakAmena kR^itaga~NgAsnAnAdi prAyashchittarUpaM kAmyaM cha bhavati, mumukShuNA kR^itaM tu kevalaprAyashchittarUpam | yathA vedAntinAM mate sarvANyapi karmANi sakAmasya saMsArakAraNAni, niShkAmasyAntaHkaraNashuddhidvArA mokShakAraNAni cha bhavanti; tathA ga~NgAsnAneshvaranAmochchAraNAdikaM karma sakAmasya kAmyaM prAyashchittarUpaM cha bhavati, niShkAmasya tu mumukShoH kevalaprAyashchittarUpam | tasmAnmumukShuNA sAdhAraNaprAyashchittamanuShTheyam | itthameva janmAntarasa~nchitaM sarvamapi pApaM j~nAnaM vinaiva nashyati | \section{(79)} mumukShoH sa~nchitaM kAmyakarma na phalahetuH \- ki~ncha mumukShorjanmAntarAnuShThitAni kAmyakarmANi vandhyAvat phalaM na prasuvate | yathA vedAntasiddhAnte karmAnuShThAnakAle satyAmeva phalechChAyAM tatkarma svargAdilokaprAptiheturbhavati, phalechChAbhAve tu svargAdiphalaprAptiheturna bhavati; tathaikabhavikavA\- de.api karmaNaH sid.hdhyanantaramapi puruShechChaiva phalahetuH | yadyapi janmAntare phalechChayA kAmyaM karmAnuShThitaM, tathApIdAnIM tasyaiva puruShasya mumukShutvena phalechChAnivR^ittau tadIyasa~nchitaM kAmyaM na phalaheturbhavati | yathA kashchana daridraH ka~nchana dhanavantaM dhanechChayA ArAdhayati, pashchAtkatipayakAlAnantaraM yena kenachiddhetunA bhAgyodaye dhanechChayA tasya vyapagachChati, tadAnIM na tasya dhanikAddhanaprAptirUpamArAdhanaphalaM jAyate; tathA janmAntarIkarmabhyaH kAmyebhyaH phalechChAvirahAnmumukShorna phalaM jAyate | tasmAt kevalakarmaNo mokSho jAyetaiva | \section{(80)} mumukShoH prArabdhaM bhogena nashyati \- vartamAnajanmani kAmyaniShiddhakarmAnanuShThAnAdUrdhvAdholokaprAptirna sambhavati | janmAntarIyANAM prArabdhaphalAnAM niShiddhakAmyakarmaNAM bhogenaiva kShayaH | nityanaimittikakarmAnanuShThAnajanyapratyavAyarUpapApaM tadanuShThAnena mumukShorna jAyate | janmAntarasa~nchitaniShiddhakarmANi sAdhAraNaprAyashchittena nivartante | janmAntarasa~nchitakAmyakarmANi tu mumukShorichChAbhAvAdeva phalaM na prayachChanti | tasmAnmumukShuNA nityanaimittikasAdhAraNaprAyashchittarUpANi karmANyanuShTheyAni | vartamAnajanmani buddhipUrvamAcharitapApakarmakShayArthamasAdhAraNaprAyashchittamapyanuShTheyameva | \section{(81)} mumukShoH prAyashchittamapyanAvashyakaM \- athavA mumukShuNA nityanaimittikakarmamAtramanuShTheyam, prAyashchittarUpaM karma tyaktuM shakyate | tathA hi, (1) mumukShoH sa~nchitaniShiddhakAmyakarmANi niShphalAni bhavanti | yathA vedAntinAM mate j~nAninaH sa~nchitakarmANi nashyantItyuchyante, tathaitanmate.api niShiddhAni kAmyAni cha varjayitvA nityanaimittikAnyanutiShThato.asya mumukShoH sa~nchitAni sakalAnyapi karmANi kShIyante | (2) athavA sa~nchitAni kAmyaniShiddhAni karmANi sakalAnyapi sambhUyaikamevAnyajjanma prayachCheyurmumukShoH | ato mumukShuNA vartamAnajanmano.anyadekameva janma pratipattavyaM bhavet | (3) athavA yogI kAyavyUheneva, mumukShurapi bhAvijanmanyekasminneva sakalasa~nchitakarmabhiryugapadArabdhAnantasharIrairjanmAntarasa~nchitAsheShakarmaNAM phalamanubhavituM shaknuyAt | (4) athavA nityanaimittikAnuShThAnajanitaklesha eva janmAntarasa~nchitaniShiddhakarmaNAM phalaM bhavati | ato na janmAntarasa~nchitaniShiddhaM karma punarjanmaheturbhavati | sa~nchitakAmyakarma nikhilamapi bhAvyekasminneva janmani nAnAsharIrArambhadvArA svaphalaM sarvaM dAsyati | tajjanmani mumukShoH kleshalesho.api na bhavet, tasya janmanaH puNyaphalatvAtsukhameva jAyeta; ato janmAntarasa~nchitena nikhilena vihitena karmaNA tajjanma labdham | sa~nchitaM sarvamapi niShiddhaM karma nityanaimittikAnuShThAnajanitakleshenaiva prakR^ite janmanyekasminneva nashyati | itthaM vinaiva prAyashchittaM nityanaimittikakarmANi mokShaM pradAsyanti | tasmAt sadA nityakarmANi, nimitte sati naimittikAni chAvashya1\. sAdhAraNAsAdhAraNaprAyashchittAnuShThAne.atyantaM shramamupalabhya svamate mumukShurna pravishediti matvA mokShArthamupAyAntaraM laghutayA kalpayati | 3\. anekaparasparavilakShaNajanmaprayojakAnekakarmaNAM phalamekasminjanmanyasambhAvitamiti sha~NkAyAM sadR^iShTAntamAha \- athaveti | 4\. yadyanekajanmArjitasukR^itakarmaphalaM sukharUpaM yugapadekajanmanyupabhujyeta, tarhi duShkR^itakarmaphalaM duHkhamapi bhAvijanmani bhoktavyaM bhavediti matvA mumukShuH svamate na pravishediti tatra pravartayituM lAghavAdayaM pakSha upanyasyate \- athaveti | manuShTheyameva | shAstrIyaprasid.hdhyA tvasya matasya aikabhavikavAda iti vyapadeshaH | \section{(82)} karmaNaiva bandhanivR^ittisiddherayaM grantho viphalaH \- yaduktaM ayaM grantho j~nAnadvArA bandhanivR^ittiheturiti, nAyaM samIchInaH siddhAntaH | yadyena jAyate nAnyena, tattasya phalamityuchyate | yathA rUpaj~nAnaM netraM vinA nAnyena kenachidapi jAyate; tasmAdrUpaj~nAnaM netrasyaiva prAtisvikaM phalam | bandhanivR^ittistu etadgranthajanitaj~nAnamantarA karmaNaiva jAyeteti nAsya granthasya prayojanam | eva~nchAsya granthasya prayojanaM na sid.hdhyatIti nAsyArambho yuktaH | \section{##(A. 83-106) ## prayojanaviShayakAkShepANAM samAdhAnAni} \section{##(A. 83-98) ## \ldq{}bandhaH satyaH, sa cha j~nAnena na nivartyeta\rdq{} ityAkShepasya samAdhAnAni\-} \section{(83)} bandho mithyA \- \ldq{}bandhaH satyaH, na sa j~nAnena nivartyeta\rdq{} ityAkShepo.asa~NgataH | bandhasya mithyAtvena j~nAnaikanivartyatvAt | \section{(84)} satyavastuj~nAnamadhyAsaheturiti na niyamaH \- yaduktaM \ldq{}paramArthasatyavastuj~nAnaM saMskAradvArAdhyAsahetuH | yathA paramArthasarpaj~nAnaM saMskAradvArA prAtibhAsikasarpAdhyAsahetuH | yadi bandho.apyevaM satyaH syAttadA satyabandhaj~nAnaM syAt, tachcha saMskAradvArAdhyAsahetuH syAt | na tathAdvaitasiddhAntaH, siddhAnte Atmano.anyasyAnAtmamAtrasyAsatyatvAt | tasmAtsaMskAradvArAdhyAsasAmagrIbhUtasatyabandhaj~nAnasyAsiddherna bandho.adhyasta iti vaktuM shakyate | kintu satya iti \- tadayuktam | na hi satyavastuj~nAnameva saMskAradvArAdhyAsahetuH, kintu vastuj~nAnamAtram | j~nAnasya viShayIbhUtaM vastu satyaM vA mithyA vAstu, na tatrAdaraH | yadi niyamena saMskAradvArA satyavastuj~nAnamevAdhyAsaheturityabhyupagamyeta, tarhi vakShyamANo.adhyAso na ghaTeta | tathA hi, kashchitpuruShaH paramArthAmravR^ikShamajAnAna aindajAlikapradarshitamithyAmravR^ikShameva bhR^ishamanubhUya, \ldq{}ayamAmravR^ikShaH\rdq{} iti tadvachaH shrutvA cha mithyAmravR^ikShaj~nAnasaMskArasaMskR^ito bhavati | tasya kadAchidapi kenachidapi pramANena madhUkavR^ikShaviShayakadarshanashravaNAdirUpaj~nAnamapi nAsti | sa puruSho yadR^ichChayA mArgamadhya madhUkavR^ikShaM ka~nchana dR^iShTvA tasmin \ldq{}AmravR^ikSho.ayam\rdq{} ityAmravR^ikShAdhyAsaM 1\. aikabhavikaM nAma ##=## ekameva janma, karmaiva vA, mokShasAdhanamiti vAdaH ##=## kathanam | karmaiva mokShasAdhanamiti pratipAdakamatasya shAstra aikabhavikavAda iti prasiddhiH | karotyeva | so.adhyAsaH pUrvavAdimatarItyA na sambhAvyeta, tasya puruShasya satyAmravR^ikShaviShayakapramAhitasaMskArAbhAvAt | siddhAnte tu, tasya puruShasyaindrajAlikapradarshitamithyAmravR^ikShaj~nAnajasaMskArasya sattvAnmadhUkavR^ikShe AmravR^ikShAdhyAso bhavitumarhati | tasmAtpUrvapUrvasajAtIyavastuj~nAnajanyasaMskAra evottarottarAdhyAsahetuH | IdR^iksaMskArajanakaM j~nAnaM tadviShayashcha satyo vAstu mithyA vA, nAdarastatra | saMskAradvArA j~nAnameva hetuH | j~nAnajanyasaMskAro heturiti pakShe.api nArthato.asti bhedaH | yato j~nAnaM saMskArahetuH, sa cha saMskAro.adhyAsaheturityavasitam | tasmAtsaMskAradvArA j~nAnaM heturityukte.api j~nAnajanyasaMskAra evAdhyAsaheturiti sid.hdhyati | \section{(85)} kAraNasya kAryAvyavahitapUrvakAlavartitvaniyamAtsaMskAra evAdhyAsahetuH \- vastuj~nAnamAtramadhyAsaheturiti tu na yuktameva | kAraNasya kAryAvyavahitapUrvakAlavartitvaniyamAt | tathA hi, ghaTakAraNadaNDachakrAdo yathA niyamena ghaTotpattyavyahitapUrvakAlavartino bhavanti, tathA vastuj~nAnamAtrasyAdhyAsahetutve tenApi niyamenAdhyAsAvyavahitapUrvakAlavartinA bhAvyam | na tu tathAsti, sarpaj~nAnAtparaM mAsAnantaramapi rajjau sarpAdhyAsotpattidarshanAt | vastuj~nAnajanyasaMskArasya hetutve tu na doShaH | sarpaj~nAnasya mAsAtpUrvaM naShTatve.api tajj~nAnajanyasaMskArasya rajjau sarpAdhyAsavyavahitapUrvakAlavartitvAt | tasmAt j~nAnajanyasaMskAra evAdhyAsahetuH | na vastuj~nAnamAtram | \section{(86)} atraivamAkShepaH \- kAraNena kAryAvyahitapUrvakAlavartinA bhAvyamiti niyamo mAstu | kintu kAryaniyatapUrvakAlavartitvamAtraM kAraNavisheShaNamastu | sa cha pUrvakAlo vyavahito vAstvavyavahito vA | ki~ncha, yadyaikAntataH kAryAvyavahitapUrvakAlavartyeva kAraNamiti niyamo.abhyupagamyeta, tarhi vihitaM karma svargaprAptaye, niShiddha~ncha karma narakaprAptaye heturiti vedachChAstramapramANaM syAt | kAyikavAchikamAnasikacheShTArUpakriyANAmeva karmeti nAma | tAshcha kriyAH anuShThAnottarakShaNe nashyanti, svarganarakAditattatphalaM tu kAlAntare bhaviShyati | tasmAtsvarganarakAdiphalaprApteravyavahitapUrvakAle tatkAraNIbhUtavihitapratiShiddhakarmANi na santi | yathevaitAni vyavahitapUrvakAlavartInyapi shubhAshubhakArmANi svarganarakAdiprAptikAraNAni bhavantyevameva vyavahitapUrvakAlavarti sarpaj~nAnamapi rajjau jAyamAnasarpAdhyAsaheturbhavedeva | 1\. mAsetyupalakShaNamadhikakAladyotanArtham | \section{(87)} tatra samAdhAnaM \- naivAyaM sAdhurAkShepaH | tathA hi, naShTaj~nAnakarmAdikaM yadi krameNAdhyAsasvarganarakAdiheturbhavettadA mR^itakulAlanaShTadaNDachakrAdayo.api ghaTAdikAryaM janayeyuH | yathA rajjusarpAdhyAsasya vyavahitapUrvakAlavarti sarpaj~nAnaM kAraNam, tathA cha svarganarakAdiprApteH vyavahitapUrvakAlavartishubhAshubhakarmANi kAraNAni, tathA ghaTasyApi vyavahitapUrvakAle, idAnIMvinaShTakulAladaNDachakrAdayo.apyabhUvanneveti tairapi ghaTAdyutpadyetaiva | na tu tathA vinaShTaiH kulAlAdibhiH ghaTa utpadyamAno dR^iShTaH | tasmAdvyavahitapUrvakAlavarti kAraNaM na kAryaM janayet, kintvavyahitapUrvakAlavartyeva kAraNaM kAryotpAdanakShamamiti yuktam | \section{(88)} apUrvasya kAraNasya kAryAvyavahitapUrvakAlavartitvaniyamaH svargAdiviShaye.apyasti \- tathA hi shubhAshabhakarmANyapi na svataH kAlAntarabhAvisvarganarakAdiprAptihetavo bhavanti, kShaNikatvAt | kintu tAni karmANi svanAshottarakShaNe dharmAdharmAkhyApUrvarUpasaMskAramutpAdayanti | tau cha dharmAdharmAvantaH\- karaNamAshritya tiShThataH | tena dharmAdharmAdinA kAryAvyahitapUrvakAlavartinA svarganarakAdiphalaM kAlAntare sid.hdhyati | tato dharmAdharmAdi nashyati | etadabhiprAyeNaiva shAstre shubhAshubhakarmANyapUrvadvArA phalahetavo, na sAkShAdityuchyate | dharmAdharmayoreva apUrvaH, adR^iShTam, puNyApuNye ityAdishabdA vAchakAH | kechana dharmAdharmahetubhUtashubhAshubhakarmANyapi dharmAdharmashabdena vadanti, kAryakAraNayorabhedAt | loko.api shubhakarmakAriNaM \ldq{}ayaM dharmaM charati mahAtmA\rdq{} iti, ashubhakarmakAriNaM \ldq{}ayamadharmaM charati duShTaH\rdq{} iti chAchaShTe | vastutastu, shubhAshubhakarmaNorna sAkShAddharmAdharmashabdavAchyatvamuchitam | api tu shubhAshubhakarmaNI dharmAdharmau janayataH, tasmAchChubhAshubhakarmaNordharmAdharmatvaprasiddhiH | \ldq{}Ayurvai ghR^itam\rdq{} ityAyurvardhakaghR^ite AyuHshabdaH shAstreNa yathA prayujyate, tadvat | tasmAdavyavahitapUrvakAle hetunA bhAvyameva | \section{(89)} saMskArasyaiva sarvatrAdhyAsahetutvaM \- rajjvAdau jAyamAnasarpAdhyAsaM prati niyamenAvyavahitapUrvakAle sarpAdij~nAnaM nAsti, tasmAtsarpAdij~nAnaM na rajjusarpAdyadhyAsahetuH, kintu sarpAdyanubhavajanyasaMskAra eva niyamena sarpAdyadhyAsaheturiti paryavasyati | evameva shuktirajatAdyadhyAsaM pratyapi rajatAdyanubhavajanyasaMskAra eva hetuH | sarvatra hi tattadanubhavAhitasaMskAra evAdhyAsatvAvachChinnaM prati niyamena kAraNaM bhavati | \section{(90)} sajAtIyavastuj~nAnajanyasaMskAra evAdhyAsahetuH \- vastuj~nAnaM saMskArahetuH | shubhAshubhakarmajanyadharmAdharmAkhyApUrvo yathAntaHkaraNe sUkShmarUpeNa vartate, tathA tattadvastuj~nAnajanyasaMskAro.apyantaHkaraNe eva vartate | yasya hi pUrvAnubhavaH sarpaviShayo nAbhUt, tasyAnyavastuj~nAnajanyasaMskAre satyapi rajjau sarpAdhyAso na jAyetaiva | yasya vastuno.adhyAso bhavati tatsajAtIyavastvanubhavAhitasaMskAro.adhyAsahetuH, na tu vijAtayIvastvanubhavAhitasaMskAraH | sarpasya sarpa eva sajAtIyo nAnyaH | yasya punaH sarpaviShayakaj~nAnameva nAbhUttasya satyapyanyaviShayakaj~nAne, sajAtIyavastuj~nAnajanyasaMskArAbhAvAnna rajjau sarpAdhyAso jAyeta | saMskAro hi nAma sUkShmAvasthaiva | eva~nchAdhyAsAtpUrvabhAvisajAtIyavastuj~nAnajanyasaMskAra evAdhyAsahetuH | \ldq{}satyavastuj~nAnajanyasaMskAra evAdhyAsaheturna mithyAvastuj~nAnajanyasaMskAraH\rdq{} iti paroktaniyamasyApavAdaH prAgaindrajAlikAmravR^ikShadR^iShTAntenoktaH | tasmAnmithyArthAnubhavajanyasaMskAro.apyadhyAsahetuH, na pramAhitasaMskAra eveti niyamaH | \section{(91)} sa cha saMskAro bandhAdhyAse.api ghaTate \- aha~NkArAdinikhilAnAtmavastujAtaM tajj~nAna~ncha bandha ityuchyate | ida~ncha pratyagAtmavilakShaNaM bandharUpamanAtmavastujAtam, rajjusarpasvapnendrajAlAdivat yadA pratIyate tadaivAsti; apratItidashAyAM tasya sattA nAstyeveti vedAntasiddhAntaH | ata eva \ldq{}na ka~nchana kAmaM kAmayate na ka~nchana svapnaM pashyati tatsuShuptam\rdq{} (mA\. A\. 5) \ldq{}na tu taddvitIyamasti tato.anyadvibhaktaM yatpashyet\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.23) \ldq{}sa yadA tejasAbhibhUto bhavati atraiSha devaH svapnAnna pashyati\rdq{} (pra\. 4\.6) \ldq{}evaM ha vai tatsarvaM para Atmani sampratiShThate\rdq{} (pra\. 4\.7) \ldq{}pR^ithivI cha pR^ithivImAtrA cha\rdq{} (pra\. 4\.8) ityAdivedAnteShu suShuptau nikhiladvaitadR^ishyaprapa~nchasya niHsheShAbhAvaH pratipAditaH | yasmAnna ki~nchidapi dvaitaM suShuptAvupalabhyate tasmAtsuShuptau nikhiladvaitaprapa~nchaH pravilIyate, prabodhe cha punarevotpadyate | \ldq{}yadA suptaH svapnaM na ka~nchana pashyatyathAsmin prANa evaikadhA bhavati, tathainaM vAk sarvairnAmabhiH sahApyeti, chakShuH sarvai rUpaiH sahApyeti, shrotraM sarvaiH shabdaiH sahApyeti, manaH sarvairdhyAnaiH sahApyeti | sa yadA pratibud.hdhyate yathAgnerjvalato visphuli~NgA vipratiShTherannevamevaitasmAdAtmanaH prANA yathAyatanaM vipratiShThante prANebhyo devA devebhyo lokAH\rdq{} (kau\. 4\.19) \ldq{}suShuptikAle sakale vilIne tamo.abhibhUtaH sukharUpameti\rdq{} (kai\. 13) \ldq{}puratraye krIDati yashcha jIvastatastu jAtaM sakalaM vichitram\rdq{} (kai\. 14) \ldq{}atha yadA suShupto bhavati yadA na kasyachana veda\rdq{} (bR^i\. 2\.1\.19) \ldq{}sa yathorNanAbhistantunochcharedyathAgneH kShudrA visphuli~NgA vyachcharantyevamevAsmAdAtmanaH sarve prANA sarve lokA sarve devAH sarvANi bhUtAni vyuchcharanti\rdq{} (bR^i\. 2\.1\.20) ityevamAdishrutibhirayamarthaH pratipAditaH | ayameva dR^iShTisR^iShTivAda iti vedAntashAstre prasiddhaH | uttaratra chaiShaH prapa~nchyate | itthamevAha~NkArAdidehAntA viShayAstajj~nAnAni chAsa~NkhyeyatayA prati kShaNamutpadya vinashyanti | j~nAtaikasattAkatvenAj~nAtasattAbhAvAdeva svapnahastishuktirajatAdivat jAgratyaha~NkArAdayo.api yadA pratIyante tadAnImevotpadyante, apratItidashAyAM pralIyante cha | aha~NkArAdInAM tajj~nAnAnA~nchAdhyAsatvamanirvachanIyakhyAtiprastAve nirUpayiShyate | aha~NkAraH kevalasAkShibhAsya iti viShayaprastAve nirUpitatvAdaha~NkArapratItiH kevalasAkShirUpaiva | sAkShiNashchotpattilayAdayo na santi | tathApi sAkShI aha~NkArAdIn svaviShayAn vR^ittidvAraiva prakAshayati, na tu sAkShAt | sAkShyaviShayakavR^itterutpattilayasattvAdevAha~NkArapratIterapyutpattilayAdayo.abhyupagamyate | itthamevottarottarAha~NkArAdInAM tadviShayakaj~nAnAnAM chotpattiM prati pUrvapUrvamithyAha~NkArAdyanubhavajanyasaMskAra eva kAraNam | \section{(92)} prAthamikAdhyAse saMskArasya hetutvAsambhava ityAkShepaH syAdetat \- yadyapyuttarottarAha~NkArAdyadhyAsaM prati pUrvapUrvAdhyAsAnubhavajanyasaMskAraH kAraNamiti yuktaM, tathApi prAthamikAha~NkArasya tajj~nAnasya chotpattau saMskAro heturiti na yujyate, tataH pUrvaM saMskArAbhAvAt | yadi prAthamikAha~NkArotpatteH pUrvamaha~NkArAntaraM syAttadA tadviShayakaj~nAnena saMskAro jAyeta | na tu prAthamikAha~NkArAtpUrvamaha~NkArAntaramastItyabhyupagamyate | evameva sakalavastUnAM prAthamikAdhyAsasya hetuH saMskAra iti vaktuM na shakyate | \section{(93)} tatra samAdhiH \- siddhAntAnabhij~natayAyamAkShepaH | vedAntasiddhAntastvayamjIva Isho vishuddhA chit tathA jIveshayorbhidA | avidyA tachchitoryogaH ShaDasmAkamanAdayaH || iti | 1\. dR^iShTirnAma avidyAvR^ittirUpaM j~nAnam | tAdR^ishaj~nAnakAla eva viShayANAmutpattiriti yo vAdaH sa eva dR^iShTisR^iShTivAda iti shAstreShu kathitaH | (1) jIvaH, (2) IshvaraH, (3) brahma, (4), anAdivastUnAM parasparaM bhedaH, jIveshayoshcha bhedaH, (5) avidyA, (6) avidyAchaitanyayoH sambandhaH (sa eva kAla ityuchyate) ShaDetAni svarUpataH anAdivastUni | utpattishUnyatvaM svarUpato.anAditvam | ShaDapyetAnyanAdIni bhavanti, utpattishunyatvAt, sammatavat | athavA aha~NkArAdInAM shrutAvutpatteH shrUyamANatvAtteShAM svarUpato.anAditvAbhAve.api pravAhato.anAditvameShTavyam | evameva sakalavastUnAmapi siddhamevAnAditvam, \ldq{}ghaTAdikaM vastu nAsti\rdq{} iti vyavahArayogyakAlasyaivAbhAvAt | tasmAt ghaTAdInAM pravAho.anAdireva | evamAtmAtiriktasarva\- vastupravAho.apyanAdiH | pralayakAle.api suShuptAviva sarvaM jagat saMskArarUpeNa svakAraNe vartate | tasmAtprapa~nchapravAhasya anAdikAlasiddhatvAt prapa~nchonAdiH | IdR^igj~nAnashUnyasyaiva \ldq{}prathamAdhyAsahetubhUtasaMskAro na yujyate\rdq{} 1\. (1) avidyAyA apyadhiShThAnatvAnnAvidyAto brahma jAyate | antareNa brahma jIveshvarAdayo na sid.hdhyantIti na tebhyashchaturbhyo.api brahma jAyate | tasmAdanAdisiddhaM brahma | (2) brahmaNo nirvikAratvAnna tato.avidyA jAyate | IshvarAdichatuShTayasiddheravidyAsid.hdhyadhInatvAnna tato.apyavidyA jAyate | ityavidyApyanAdireva | (3, 4) jIveshvarau na kevalabrahmaNo vA kevalamAyAyA vA utpadyete | nApIshvarAjjIvo vA jIvAdveshvaro jAyate | jIveshvarabhedasya cha jIveshvarasid.hdhyadhInatvAnna tato.api jIveshvarotpattiH | avidyAchitsambandhasid.hdhyadhInA jIveshvarasiddhiH | avidyAchitsambandhashchAnAdireva | anAdyavidyAchitsambandhAdhInajIveshvarAvapyanAdI eva | (5) avidyAchitoranAditvAt tayostAdAtmyarUpasambandho.apyanAdireva | tasmAt brahmaNo vAvidyAto vA na tasyotpattiH | IshvarAditrayasiddhishchAvidyAchitsambandhAdhInA | atastebhyo.api n tasyotpattiH | ata.avidyAchitsambandho.apyanAdiH | (6) eteShAmanyonyabhedo.apyanAdireva, ShaNNAmapyeteShAmutpattyabhAvAt | svarUpato.anAdIni ShaDetAni | tatra kAlatrayAbAdhyatvAt anAdyanantaM cha kUTasthanityaM brahma | j~nAnabAdhyatvAttvitarANi pa~ncha anAdisAntAnIti vivekaH | 2\. anAdikAlasiddhatvAt chirakAlAvasthAyitvAchcha prapa~nchaH satyaM ityAkShepasyaivaM samAdhAnaM \- rajjusarpAdibhramaH svapnabhramashcha sarvajanasAdhAraNaH | sa chAniyamenaikaghaTikAprabhR^ityanekayAmAvasthAyI bhavati, pUrvasiddhatvena anAdisiddhatvena cha bhAti | tathApi rajjutattvasAkShAtkAre jAgratprabodhe cha sati, sarpasvapnAdInAM traikAlikaniShedhapratiyogitvanishchayo jAyate | evameva prapa~nchAdhyAso.api bhramadashAyAmanAdireva satya iva bhAti, tattvAvabodhe tu kAlatraye.api nAstIti nishchayo jAyate | tasmAtprapa~ncho mithyA | iti sha~NkA jAyeta | vedAntasiddhAnte na ko.apyadhyAsaH \ldq{}ayameva prathamAdhyAsaH\rdq{} iti vaktuM shakyate, kintu sarvo.apyuttarottarAdhyAsaH svapUrvapUrvAdhyAsakAryameva | tasmAdiyaM sha~Nkaiva na yuktA | tathA cha pUrvoktarItyaiva sajAtIyavastunaH pUrvAnubhavajanyasaMskAramAtreNAha~NkArAdibandhAdhyAsaH sambhavati | \section{(94)} sAdR^ishyadoSho nAvashyamadhyAsahetuH \- yaduktamadhyAsahetubhUtA doShAstrayaH, teShu bandhAdhyAse hetutayAnyatamasyApyupalambhAbhAvAt bandhaH satya iti; tanna | yathA turItantuvemAdyabhAve paTo notpadyate, tathA doShAbhAve.adhyAso yadi notpadyeta tadA doSho.adhyAsahetuH syAt | na tu tathA bhavati, sAdR^ishyadoShaM vinaivAtmani jAtyadhyAsya jAyamAnatvAt | brAhmaNyAdijAtiH sthUladehadharmo nAtmano nApi sUkShmasharIrasya | yataH pUrvasharIrasthita evAtmA, sUkShmasharIraM cha sharIrAntaraprAptAvapyanuvartate, na tu pUrvasharIrasthitA jAtiH | sA tu bhidyate | pUrvasharIrasthitajAtireva sharIrAntare.apyanuvartanIyeti na niyamaH | Atmano vA sUkShmasharIrasya vA yadi jAtirdharmaH syAttarhi janmAntarIyasharIre vilakShaNA jAtirna syAt | ato janmAntare jAtyantaravishiShTasharIrasyapyupalabdherna jAtirAtmano vA sUkShmasharIrasya vA dharmo bhavati, kintu sthUlasharIrasyaiva | tathApi \ldq{}ahaM dvijaH\rdq{} ityahamarthe brAhmaNatvakShatritvavaishyatvAdijAtipratItyanyathAnupapattyA Atmani brAhmaNatvAdijAtyadhyAso.abhyapeyaH | yathA rajjau paramArthataH kAlatraye.apyavidyamAno.api sarpaH pratItyanyathAnupapattyAdhyasta ityabhyupagamyate, tathaivAtmani paramArthataH kAlatre.apyavidyamAnApi brAhmaNatvAdijAtiH pratIyamAnatvAdadhyasyate itya~NgIkAryam | parantu jAtyAtmanorna ki~nchidapi sAdR^ishyamasti | AtmA vyApakaH pratyak viShayI chidrUpaH | jAtistu parichChinnA parAchInA viShayAtmikA jaDA cha | tathApyAtmani tadvilakShaNajAtyadhyAso jAyate | yathA sAdR^ishyamantarAtmani jAtyadhyAsaH sambhavati tathA vinaiva sAdR^ishyamaha~NkArAdibandhAdhyAso.apyAtmani sambhavatyeva | tasmAtsAdR^ishyadoSho nAdhyAsahetuH | ki~ncha, sAdR^ishyasyAdhyAsahetutvAbhyupagame sha~Nkhe pItimAdhyAsaH, guDe tiktatAdhyAsashcha na syAt; 1\. \ldq{}nityamekamanekAnugataM sAmAnyam\rdq{} iti nyAyamate.anekapadArthasamavetA ekA nityA cha jAtiritya~NgIkArAjjAtyAtmanorlakShaNasAdR^ishyAtmakaprameyadoShasiddherAtmani jAtyAdhyAso jAyeta | ataH prameyadoSho.adhyAsaheturiti kashchana manyeteti manasi nidhAya sha~Nkhe pItatvAdhyAso dR^iShTAntatvenochyate | 2\. nanu sha~Nkhe pItimA nAdhyasyate | kintu, kAchakAmalAdidoShadUShitanetrasthapItavarNena || sAdR^ishyAbhAvAt | pratyuta shvaityapItimnoH mAdhuryatiktatvayoshcha viruddhayorapyadhyAso.anubhUyate | tasmAdadhiShThAne mithyAvastunaH sAdR^ishyarUpadoSho nAdhyAsahetuH | \section{(95)} pramAtR^idoSho.api nAvashyamadhyAsahetuH \- pramAturlobhabhAyAdidoShA nAdhyAsahetavaH, lobhAdishUnyaviraktAnAmapi shuktikAdau rajatAdyadhyAsadarshanAt | parapakSharItyA doSharUpahetvabhAvAnnAdhyAso jAyeta | tasmAnna pramAtR^idoSho.adhyAsahetuH | \section{(96)} pramANadoSho.api nAvashyamadhyAsahetuH \- pramANadoSho.api nAdhyAsahetuH | tathA hi, sarveShAmeva nIrUpe AkAshe nailyamindranIlakaTAhAkArashcha bhAti | tataH sarveShAmAkAshe samatayA nailyAdyadhyAsasya jAyamAnatvAtsarveShAM netrendriyapramANe pittAdidoShasadbhAvakalpanA vAchyA; sA cha nA~njasI | tasmAt pramANadoSho.api nAdhyAsahetuH | AkAshe nailyAdyadhyAsaviShaye na kevalaM pramANadoShAbhAvaH, kintu sarvadoShAbhAvo.api | sAdR^ishyAbhAvaH pramAtR^idoShAbhAvashcha tatra siddha eva | yathA sakaladoShAbhAve.apyAkAshe nailyAdyadhyAso jAyate tathAtmanyapi bandhAdhyAso doShaM vinaiva jAyate | tasmAt \ldq{}doShAbhAvAt bandho.adhyAsarUpo na bhavati\rdq{} itIyaM sha~NkA na yuktA | yataH sarvadoShavirahe satyapyAkAshe nailyAdyadhyAso jAyate sakalapuruShANAM tasmAddoSho nAdhyAsahetuH | pittAdidoShashUnyanetrasyApyAkAshe indranIlakaTAhAdyAkAro bhAsate | tasmAtpramANadoSho nAdhyAsahetuH | liptatvAchCha~NkhaH pIto bhAtIti chenna \- ghaTe khachitaM ratnaM, suvarNAdilepo vA tatkartuH suvarNakArAderanyasyApi yathA samameva pratIyate, tathA na sarveShAM sha~Nkhe pItavarNaH pratIyate | kintu kAchAdidoShadUShitanetrasyaiva bhAti, nAnyasya | tasmAt doShadUShitanetrAt pItavarNo bahirnigatya sha~Nkhena naiva saMsR^ijyate | api tu sha~Nkhe pItimapratItirbhrama eva | nanvAkAshe paripatan pakShI yasya netravR^ittisaMyuktadeshAdUrdhvamuDDIya gataH, tasyaiva kevalaM bahudUragamanaparyantamanusR^itya pashyato viShayIbhavati, nAnyasya | evaM yasya netrasthapItivarNo liptaH sha~Nkhe, tasyaiva paramupalabhyate saH, nAnyasyeti chenna | AkAshe paripatan pakShI yasya netragocharIbhUtAddeshedUrdhvamuDDIya gataH, sa evAnyasmai tama~NgulyA nirdishya darshayati chetparo.api taM pakShiNaM pashyatyeva | na tvevaM sha~NkhapItimavarNo.a~NgulyA nirdishya pradarshito.api parasyopalabhyate | tasmAnna sha~Nkhe pItavarNaH satyaH, kintvadhyasta eva | itthaM sha~NkhapItimAdhyAso.antareNaiva sAdR^ishyamutpadyamAno.api, sa dR^iShTAntaH sha~NkAsamAdhAnAbhyAmeva sid.hdhyatItyato nirvivAdadR^iShTAntaM darshayati \- guDe tiktateti | itthaM doSho nAdhyAsahetuH | ato bandhAdhyAse na doShApekShAsti | sa~NkShepashArIrake bandhAdhyAsaprastAve doSho.api kAraNatvenoktaH | granthavistarabhayAnneha sa nirUpitaH | doSho yadyadhyAsaheturbhavettadA tadvisheShavichAro yujyeta | tadasambhavAdeva neha sa prapa~nchyate | \section{##(A. 97-98) ## kAraNAdhyAsanirUpaNam\-} \section{(97)} svayamprakAshe.api brahmaNyaj~nAnopapattiH \- visheShato.anavagate vastunyadhyAso jAyeta | svayamprakAshasvarUpatvAdAtmanyaj~nAnameva na ghaTeta, tayoranyonyaM tamaHprakAshayoriva virodhAt | prauDhaprakAshe sati sarpAdyadhyAso rajjvAdau yathA na jAyeta, tathA sadA svayamprakAshasvarUpe Atmani bandhAdhyAso.api na jAyeteti kR^itAkShepo.api na sAdhuH | yadyapyAtmAluptasvayamprakAshasvarUpastathApi tasya svarUpaprakAsho nAj~nAna1\. atredamavagantavyaM \- nikhiladoShasamavAye satyevAdhyAso jAyeteti niyamAbhAve.api yatki~nchiddoShe satyevAdhyAsaH sambhavatIti vaktavyam | yadapi AkAshe nailyAdyadhyAse na kA.api doSho dR^ishyata ityuktam, tatrApyayamAshayaH \- yasminnadhyAse hetutvena sAdR^ishyAdirUpavisheShadoShaH ko.api nApekShyate tatrApyavidyAkhyo doSho.apekShyata eva | sarvathA doShAbhAve adhyAsa eva na sambhavet | AkAshe nailyAdyadhyAse.api visheShadoShatrayAnapekShAyAmapyavidyAkhyadoSho.apekShyata eva | yasya kasyApi doShaleshasyApyabhAve.adhyAsasyAsambhavAdevAdvaitasiddhau madhusUdanasarasvatIbhiH \ldq{}doShajanyatvaM bhramasya lakShaNam\rdq{} iti kathitam | doShaM vinAdhyAso jAyeteti mUloktiH prauDhavAdena | prauDhyarthaM ##=## svavidyAtishayakhyApanArthaM, vAdaH ##=## kathanaM, tenetyarthaH | 2\. antaHkaraNasthAj~nAnasya vikShepahetubhUtashaktiniShThashubhAshubhakarmajanyasaMskArarUpAdR^iShTaM pramAtR^idoShaH | chaitanye svAtiriktapramANAbhAvAt svasvarUpameva pramANam | tadAshritAvidyA pramANadoShaH | nirapekShAntaratvaM (pratyaktvaM) chaitanye.asti, prapa~nche tadviparItaM sApekShAntaratvamasti | chaitanyaM paramArthavastu, prapa~ncho.anirvachanIyavastu | tasmAt AntaratvavastutvarUpadharmAbhyAM chaitanyaprapa~nchayoH sAdR^ishyaM siddham | ayaM cha prameyadoShaH | itthaM doShA adhyAsakAraNatvena sa~NkShepashArIrakAdigrantheShu nirUpitAH | 3\. nanu prapa~nchakAraNamadhiShThAnasya visheShAMshAj~nAnam | tasyAdhyAsa eva kAraNAdhyAsa ityuchyate | tatra prapa~nchAdhyAsakAraNamaj~nAnam, aj~nAnAdhyAsasya tu na ki~nchitkAraNAntaramasti | tasmAdaj~nAnAdhyAso na syAditi yasya kasyachidAkShepe sati tannirAsa evamdIpo yathA svayameva prakAshamAnaH san svasambaddhAnitarAMshcha padArthAn svaparanirvAhakatvAditarAnapekShaM prakAshayati tathAj~nAnamapi svasya svakAryaprapa~nchasya chAdhyAsakAraNaM bhavatIti | virodhI | yadyAtmanaH svaprakAsho.aj~nAnavirodhI bhavettadA suShuptau svayamprakAshAtmani nAj~nAnamupalabhyeta | api tu gADhaM suptotthitaH \ldq{}sukhamahamasvApsaM na ki~nchidavediSham\rdq{} iti suShuptau svAnubhavasiddhamaj~nAnaM parAmR^ishati | suShuptyanubhavasya viShayaH sukhamaj~nAna~ncha | suptotthitasya jAgraddashAyAM jAyamAnamidaM sukhAj~nAnaviShayakaM j~nAnaM na pratyakSham | aparokShaviShayakaM hi j~nAnaM pratyakShamityuchyate | jAgratkAle sauShuptisukhasya tadaj~nAnasya chAbhAvAttadubhayaviShayakaM jAgratkAlInaM j~nAnaM na pratyakSham, kintu smR^itiH | sA cha smR^itirananubhUtaviShayiNI na syAt | ataH suShuptau sukhAj~nAnayoraparokShaj~nAnamabhyupagantavyam | suShuptau tadviShayakaM j~nAnaM naivAntaHkaraNenendriyaishcha jAyate tadAntaHkaraNasyendriyANAM cha sarveShAM kAraNe pralInAnAmabhAvAt | tasmAtsuShuptau sukhAj~nAnayoravabhAsakaM j~nAnaM svayamprakAshAtmasvarUpachaitanyameva | prakAsho j~nAnaM chaitanyamityarthAntaram | itthaM suShuptau svayamprakAshasvarUpe Atmani bhAsamAne eva tasmin svarUpasukhamaj~nAna~ncha pratIyate | yadyAtmanaH svarUpaprakAsha eva sAkShAdaj~nAnavirodhI syAttarhyaj~nAnameva suShuptau nAnubhUyeta | suShuptAvAtmA svayamprakAshasvarUpa evAste, tathApyAtmanaH svarUpaprakAsho nAj~nAnavirodhI bhavati | pratyuta AtmanaH svarUpaprakAshaH sarvAdhiShThAnatvAdaj~nAnasyApi sattAsphUrtipradatvena sAdhaka eva bhavati | etadevAbhipretyoktaM vedAnteShu sAmAnyarUpaM svarUpachaitanyaM nAj~nAnavirodhi, kintUpAdhyabhivyaktavisheShAtmakaM chaitanyamaj~nAnavirodhIti | sarvatra vyApya vartamAnamakhaNDachaitanyaM sAmAnyam | antaHkaraNavR^ittyArUDhachaitanyaM visheShAtmakamiti vivekaH | araNyAM vyApya vartamAno.agniH sAmAnyaH, so.anabhivyaktatvAnnAndhakAravirodhI | sa eva kAShThamathanenodbhUtarUpo.abhivyakto dIpavarttyAropito visheShAtmakaH sannandhakAravirodhI bhavati | evaM vyApakaM sAmAnyaM brahmachaitanyamavirodhyapyaj~nAnasya, tadeva chaitanyaM vichAritavedAntapramANajanitasAkShAtkArAtmakAkhaNDabrahmAkArAntaHkaraNavR^ittyArUDhaM sanniHsheShatayA aj~nAnanAshahetutvAttadvirodhi bhavati | itthaM cha kevalachaitanyaM nAj~nAnavirodhi, kintu vR^ittyArUDhaM chaitanyaM, chaitanyavishiShTA vR^ittirvAj~nAnavirodhitayochyate | AdyapakShe.aj~nAnanAshasya chaitanyaM heturvR^ittiH sahakAriNI; dvitIye tu tannAshe vR^ittiH sAkShAddhetushchaitanyaM sAdhakam | idaM tvavachChedavAdarItyoktam | 1\. avachChedavAde vR^ittivishiShTachaitanyaM, chaitanyavishiShTA vR^ittirvA visheShachaitanyamityuchyate | etadevAj~nAnavirodhi bhavati | AvaraNanivR^ittau vR^ittereva niyAmakatvAt dvitIyaH pakShaH shreyAn | AbhAsavAdarItyA tu sAmAnyachaitanyavadvisheShachaitanyamapi nAj~nAnavirodhi, kintu vR^ittisahitAbhAso vA AbhAsasahitA vR^ittirvAj~nAnavirodhitayochyate | itthaM shuddhaM svayamprakAshasvarUpachaitanyaM nAj~nAnavirodhi | tatashchAj~nAnaM svarUpachaitanyamevAshritya vartate | tenAj~nAnenAvR^ite Atmani bandhAdhyAso yujyata eva | \section{(98)} AtmA sAmAnyato j~nAto visheShato.aj~nAtashcha \- yattUktaM sAmAnyato j~nAte visheShato.aj~nAta eva vastunyadhyAso jAyeta | sAmAnyavisheShadharmAbhAvAnnirvisheShe Atmani j~nAtatvAj~nAtatvavyapadesho.adhyAsashcha naiva sambhavatIti; tannirasyate \- \ldq{}ayamahamasmi\rdq{} ityAtmAstitvAnubhavastAvatsarvalokaprasiddhaH | AtmA hi nAma svasvarUpameva | na \ldq{}nAhamasmi\rdq{} iti ko.api pratyeti | kintu \ldq{}ahamasmi\rdq{} ityeva sarvaH pratyeti | ata AtmAnaM sadrUpeNa sAmAnyato vijAnAti lokaH | parantu na ko.api \ldq{}praj~nAnaghano.akhaNDAnandasvarUpo vyApako nityashuddho nityamuktashchAham\rdq{} iti visheSharUpeNAtmAnaM jAnAti | tasmAchchidAnandAdilakShaNalakShitatvena visheShato nAtmA vij~nAyate, kintu sAmAnyataH satsvarUpeNa j~nAyata eva | ida~ncha sarvAnubhavasiddham | na chedaM kevalayuktyApahnotuM shakyate | pAmarAdisarvasAdhAraNyena bhAsamAnaM sadrUpamAtmanaH sAmAnyasvarUpamityuchyate | kevalabrahmAnubhavisiddhachidAnandAdisvarUpaM tu visheSharUpam | adhikadeshakAlavarti yattatsAmAnyasvarUpamiti nyUnadeshakAlavarti yattadvisheShasvarUpamiti cha laukikapadArthAnAM vivekaH | chidAnandayorapyAtmanaH svarUpatvAdeva sadrUpavat chidAnandasvarUpamapi vyApakameva vartate | ata evAtmanaH sattApekShayAnandAdikaM vyApyamiti vA, AnandAdyapekShayA sattA vyApinIti vA na shakyate vaktum | tathA chAtmanaH sadrUpaM sAmAnyaM, chidAnandarUpaM visheSharUpamiti yadyapi na sa~NgachChate, tathApyAtmanaH sattAsvarUpasya pratItiH sarvalokasAdhAraNyenAvidyAdashAyAmapi jAyate, naivaM chidAnandasvarUpapratItiravidyAdashAyAM sarveShAM jAyate | kevalaM chinmAtraniShThAnAM j~nAninAM tu sadA sarvAMshapratItirasti | 1\. prachaNDaprakAshe sUrye tamovat svayamprakAshAtmachaitanye.aj~nAnasaMsargaH kathaM ghaTetetyAkShepo na yuktaH | viShamo dR^iShTAntaH \- sUryAdijyotiShi mahAtejaso visheSharUpANi, na tu sAmAnyarUpANi | AtmanaH svarUpachaitanyaM tu sAmAnyaprakAsha eva | naitadaj~nAnavirodhi | tasmAtsUryAdidR^iShTAnto.atra na sama~njasaH | yadyavidyAdashAyAM chaitanyAnandasvarUpamapyAste eva, tathApyavidyayA na tat pratIyata ityavidyamAnavatkR^itvA chaitanyAnandasvarUpaM parichChinnadeshakAlavarti, sattAsvarUpaM sakaladeshakAlavartIti chochyate | paramArthato naivAsti sAmAnyavisheShabhAvaH sachchidAnandasvarUpasyAtmanaH | avidvatpratItyanusAreNa tu sa kalpyate | \ldq{}AtmA nirvisheShaH\rdq{} ityasya siddhAntasya na kApyanupapattiranena | yadyAtmanaH sAmAnyavisheShabhAvaH pAramArthiko.abhyupagamyeta tadA \ldq{}AtmA nirvisheShaH\rdq{} ityAdivedAntasiddhAnto bAdhyetaiva | parantu naiva tathAbhyupagamyate | kintu sAmAnyavisheShabhAvavAn ivAvidyayA Atmano vibhAvyamAnatvAdevAj~najanabodhArthaM sAmAnyavisheShavyavahAraH kalpyate | itthaM sattArUpasAmAnyasvarUpeNa vidite nityashuddhabuddhamuktAkhaNDachidAnandAdvitIyabrahmAtmanA chAvidite Atmani bandhAdhyAsaH sambhavatyeva | AdhyAsikasya cha bandhasya j~nAnAnnivR^ittirapi yujyata eva | ata eva granthasya prayojanamapi sambhavatyeva | \section{##(A. 99-106) ## karmaNA mokSho na sid.hdhyati\-} \section{(99)} pUrvapakShasa~NgrahaH \- mumukShuNA niShiddhAni kAmyAni cha varjayitvA nityanaimittikAni karmANi prAyashchittarUpANi cha karmANyavashyamanuShTheyAni | niShiddhakarmAbhAvAnna hInalokaprAptiH | kAmyakarmAbhAvAnnApyuttamalokaprAptiH | nityanaimittikakarmAnanuShThAnajanyapratyavAyarUpapApaM tadanuShThAnena naivotpadyate | iha janmani janmAntare vA prAganuShThitAni pApAni sarvANyapi sAdhAraNAsAdhAraNaprAyashchittAbhyAM niHsheShaM vinashyanti | nityanaimittikakarmAnuShThAnajakleshairapi sa~nchitAni niShiddhakarmANi vinashyanti | sa~nchitakAmyakarmANyapi mumukShoridAnIM tatphalechChAyA nivR^ittatvAtsvaphalaM na prayachChanti | tasmAnmumukShoranAyAsena vinaiva j~nAnaM janmAbhAvarUpamokShaH sid.hdhyatIti | \section{(100)} nityanaimittikAbhyAM svargaphalaM syAdeva \- vinA j~nAnaM karmaNaiva mokSha ityetanna yujyate | nityanaimittikakarmaNAmapi phalAvashyaMbhAvaniyamasya tatra tatra bhAShyeShu yuktyA pramANena cha samya~NnirUpitatvAt | ato nityanaimittikakarmaNAM phalAnabhyupagame tadbAdhakavedo niShphalo bhavet | yadi nityanaimittikakarmAnanuShThAnAtpApaM jAyeta, tadA tadanuShThAnAtpApAnutpattistatphalatveneShyate | na cha nityanaimittikakarmAnanuShThAnAtpApaM jAyata iti vaktuM yuktam, abhAvAdbhAvotpattyadarshanAt | teShAmananuShThAnamabhAvaH, pApa~ncha bhAvarUpam, na hyabhAvAdbhAva utpadyeta | tasmAnnityanaimittikakarmAnanuShThAnAtpApotpattivachanamasa~Ngatameva | nityanaimittikakarmAnanuShThAnAt pApotpattyabhyupagame \ldq{}kathamasataH sajjAyeta\rdq{} (ChA\. 6\.2\.2) \ldq{}nAsato vidyate bhAvo nAbhAvo vidyate sataH\rdq{} (bha\. gI\. 2\.16) ityAdishruterbhagavadvachanasya cha virodhaH syAt | tasmAnnityanaimittikakarmAnanuShThAnarUpAbhAvAdbhAvarUpapApotpattiranupapannaiva | itthaM cha nityanaimittikakarmaNAM pratyavAyAnutpattireva phalamiti vachanamasa~Ngatam, vinApi nityanaimittikakarmANi pApAnutpatteH siddheH | ki~ncha, nityanaimittikakarmaNAM svargAdiphalAna~NgIkAre niShphalAni tAni syuH, niShphalaM karma vidadhachChAstramapi viphalaM bhavet | tasmAnnityanaimittikakarmaNAM svargAdiphalamavashyamabhyupagantavyameveti siddham | \section{(101)} prAyashchattAdakhilasa~nchitapApakShayAsambhavaH \- yaduktaM sAdhAraNAsAdhAraNaprAyashchittAtsakalAshubhakarmakShayo bhavatIti, tanna sambhavati | vichitrANyanekakalpAnuShThitAshubhakarmANyekasminneva janmani na yugapat prAyashchittena vinashyeyuH | sakalapApakShayakaratvenoktaga~NgAsnAneshvaranAmochchAraNAdisAdhAraNa\- prAyashchittamapi chittashud.hdhyAdidvArA sakalapApakShayakaraj~nAnotpattihetutvAdgauNyA vR^ittayA pApakShayakaramityuchyate, na tu sAkShAt | sakalapApAnAM yugapat sAkShAnnAshakaM tu brahmaj~nAnameva | \ldq{}kShIyante chAsya karmANi tasmin dR^iShTe parAvare\rdq{} (mu\. 2\.2\.8) \ldq{}j~nAnAgniH sarvakarmANi bhasmasAtkurute tathA\rdq{} (bha\. gI\. 4\.37) ityAdishrutismR^itibhyaH | \section{(102)} sa~nchitakAmyakarmANyaj~nasyAvashyaM phalaM pradadyuH \- yachchoktaM janmAntarasa~nchitakAmyakarmANi, idAnIM mumukShostatphalechChAbhAvamAtreNa na phalAya kalpanta iti, tadapyasa~Ngatameva | tathA hi, karmarUpabIjAda~NkuradvayaM jAyate, adR^iShTaM vAsanA cheti | dharmAdharmayoradR^iShTamiti nAma | shubhakarmaNaH shubhavAsanA dharmarUpo.a~Nkurashcha jAyate | ashubhakarmaNo.ashubhavAsanA adharmarUpo.a~Nkurashcha jAyate | shubhavAsanayA punarapi shubhakarmaNi pravR^ittirjAyate | tAdR^ishashubhakarmajanyena dharmeNa sukhopabhogo jAyate | evamevAshubhavAsanayA punarapyashubhakarmaNi pravR^ittiH, tAdR^ishAshubhakarmajanyenAdharmeNa duHkhopabhogashcha jAyate | itthaM vAsanA chAdR^iShTashchetya~NkuradvayaM karmarUpabIjAjjAyate | tatra vAsanArUpo.a~Nkura upAyena nashyati | adR^iShTarUpo.a~Nkurastu nAdatvA phalaM vinashyati kenachidapyupAyena | ayameva shAstrasiddhAntaH | ashubhakarmaNo jAyamAnAshubhavAsanArUpa.a~NkuraH satsa~NgAdyupAyairvinashyati | shubhakarmaNo jAyamAnashubhavAsanArUpo.a~Nkuro duHsa~NgAdinA vinashyati | ataH puruShArthasAdhanAnuShThAnamapi saphalameva | bhogahetvadR^iShTaM tu bhogaM vinA na vinashyati | tasmAt \ldq{}svaM phalamadatvA naiva karma kShIyate\rdq{} iti shAstroktaM na virud.hdhyate | itthamaj~nAnAM phalabhogamantarA na vinashyati karma | j~nAninAM tvantarApi phalabhogaM karma niHsheShaM samUlaM vinashyati | yasmAt kartA karma phala~nchetyetat trayamapi na paramArthato.asti | api tvavidyayA svapnavatkalpyate | asyA avidyAyA j~nAnaM virodhi | tasmAdavidyAkalpitAni karmAdInyapi j~nAnena nashyantyeva | yathA nidrayA kalpitasvapnopalabdhapadArthA jAgrati nidrAkShaye nopalabhyante, tathAvidyArUpanidrayA pratibhAsamAnakarmakartR^iphalAtmakatripuTyapi j~nAnAtmakajAgraddashAyAmavidyAnivR^ittAvabhAvIbhavati | na hyeteShAM j~nAnamantarA niHsheShato nAshaH kadApi sambhavati | ki~nchedAnIM bhokturichChAbhAvamAtreNa sa~nchitakarmaphalabhogo yadi na jAyeta, tadeshvarasa~Nkalpo mithyA bhavet | \ldq{}phalopabhogamantarAj~nAnAM karma na nashyati\rdq{} itIshvarasa~NkalpaH | bhokturichChAbhAvamAtreNa karmaphalanAshAbhyupagame Ishvarasa~Nkalpo mithyaiva syAt | IshvaraH \ldq{}satyakAmaH satyasa~NkalpaH\rdq{} (ChA\. 8\.1\.5, 8\.7\.1) iti hi shrutiH | tasmAdichChAbhAvamAtreNa sa~nchitaM kAmyakarma na phaliShyatIti viruddhamevochyate | api chechChAbhAvamAtreNa sa~nchitaM kAmyakarma na phalAya kalpata iti chet tarhyashubhakarmaNo.api phalaM na kasyachidapi sambhavet, ashubhakarmaphale duHkhe kasyApIchChAnudayAt | tasmAjj~nAnAbhAve karmaphalAbhAvo na kenachidapyupAyena sambhavati | avashyaM cha kR^itaM karma svaphalaM dadyAdeva | \section{(103)} j~nAnaM vinA karmaphalaM na nashyet \- karmAnuShThAnakAle niShkAmasya puruShasya phalechChAbhAvAtkarma phalAya na kalpata iti vedAntanishchayo yathA, tathaivaikabhavikavAde karmAnuShThAnAnantaramapi yasya puruShasya sa~nchitakarmaphalechChA nivartate tasya mumukShoH karmaphalaM na jAyate iti yaduktaM pUrvaM, tadvedAntasiddhAntAnabhij~natayaivoktam | phalAbhisandhyanabhisandhipUrvakaM kR^itavatorubhayorapi karmAvashyaM phalaM dadAtyeva | tatra niShkAmanayAnuShThitaM karma mumukShoshchittashuddhimAtraM phalaM janayet | phalAbhisandhipUrvakamanuShThitaM sakAmasya karma bhogarUpameva phalaM prayachChati, na tu chittashuddhim | niShkAmanayAnuShThitaM karma mumukShoH sattvashuddhishravaNAdidvArA aparokShaj~nAnaM janayati, na tu kAmyaphalam | niShkAmanayA kR^itamapi karma shravaNAdyabhAvAdvA, kAraNAntarAdvAnutpatannaj~nAnasyAnichChato.api bhogarUpaphalaM prayachChatyeveti vedAntasiddhAntaH | tasmAjj~nAnAbhAve phalamadatvA naiva karma kShIyate | \section{(104)} nityanaimittikAnuShThAnajakleshaH sa~nchitapApaphalamiti na \- nityanaimittikakarmAnuShThAnajanitakleshasya pUrvasa~nchitaniShiddhakarmaphalarUpatvAt teShAM na pR^ithak phalamastIti yaduktaM, tanna | sa~nchitaniShiddhakarmaNAmanekaprakAratvAt tatphalasya duHkhasyApyanekavidhatvaniyamAtkarmAnuShThAnajanitaklesha eva teShAM phalamiti vaktuM na shakyate | \section{(105)} sa~nchitasakalakAmyakarmaphalaM naikena sharIreNAnubhavituM shakyaM \- ki~ncha, sakalasa~nchitakAmyakarmaNAM phalatvena samuchchityaikameva sharIraM jAyate iti yatpUrvamuktaM, tanna sambhavati | sa~nchitanAnAkAmyakarmaNAmanekaviruddhaphalatvAtteShaM phalamekenaiva janmanAnubhavituM na shakyate | ekasminneva janmani yugapadeva nAnAsharIraiH sakalabhogAnanubhavatIti tu siddhayogiviShaye ghaTate, na tvitarasya viShaye | siddhayogino.api hyaShTaishvaryAdisarvasiddhisAmarthye satyapi vinA j~nAnaM na mokShaH sid.hdhyatIti vedAntasiddhAntaH | \section{(106)} niShkR^iShTArthastu \- itthaM cha kAmyakarmANi niShiddhakarmANi cha vihAya nityanaimittikakarmANyanutiShThato.aj~nasya tattannityanaimittikakarmaNAM phalAnubhAvAya, janmAntarArjitashubhAshubhakarmaNAM phalAnubhavAya cha pratyekamanekasharIrANyutpadyeranneva, na tu mokShaH sambhavet | tasmAjj~nAnadvArA bandhanivR^ittirevAsya granthasya prayojanamiti yuktamevoktam | yathA svapne upalabhyamAnamithyAvastu jAgratprabodhamantarA na nivartate, tathAvidyAdashAyAmupalabhyamAnamithyAprapa~ncho.api j~nAnAtmakajAgaraNamantarA na nivarteteti siddham | \section{##(A. 107-108) ## sambandhaviShayAkShepaH samAdhAnaNa cha\-} \section{(107)} AkShepaH \- adhikAryAdyasiddherna sambandho.api sid.hdhyati | tathA hi, (1) viShayAsid.hdhyA granthaviShayayoH pratipAdyapratipAdakabhAvarUpaH sambandho na sid.hdhyati | (2) adhikAriphalayorabhAvAchchAnayoH prApyaprApakabhAvarUpasambandho na sid.hdhyati | (3) adhikAryasid.hdhyA adhikArivichArayoH kartR^ikartavyabhAvarUpasambandho na sid.hdhyati | (4) niShphalatvAjj~nAnasya granthaj~nAnayorjanyajanakabhAvaH sambandho.api na sid.hdhyati | saphalaM cha vastUtpadyeta na niShphalaM, j~nAnaM tu pUrvoktarItyA na saphalam | (5) ki~ncha j~nAnasya svarUpAsid.hdhyaiva na j~nAnagranthayoH sambandho ghaTate | siddhAnte hi jIvabrahmAbhedanishchaya eva j~nAnamityuchyate | jIvabrahmAbhedAsambhavAdeva sa cha nishchayo mR^iSheti prAgviShayaprastAve AkShiptatvAdabhedanishchayarUpaM j~nAnaM na sid.hdhyati | itthamadhikAryAdyanubandhachatuShTayAsid.hdhyAsya granthasyArambho viphala iti | \section{(108)} samAdhAnaM \- pUrvoktaprakAreNa granthasyAdhikAriviShayaprayojanAnAM shrutiyuktyanubhavaiH prasAdhitatvAdeShAM sambandho.api sambhavati | tasmAdasya granthasyArambhaH shakyata eva kartum | iti shrIvAsudevabrahmendrasarasvatIvirachite saMskR^itavichArasAgare anubandhAnAM visheShato nirUpaNaM nAma dvitIyastara~NgaH || \section{##(A. 109-121) ##} \chapter{##Chapter 3 ## saMskR^itavichArasAgare gurushiShyasvarUpanirUpaNaM nAma tR^itIyastara~NgaH |} \section{(109)} granthArambhapratij~nA \- yastvanubandhachatuShTayaM samyak vij~nAya vedAntavij~nAnasunishchitArthaM sthitapraj~naM variShThaM shrotriyaM sadgurumAsAdya tatprasAdAdvedAntagranthaM paThati, shR^iNoti chAtyAdareNa shraddhayA bhaktyA cha, sa eva mokShasAdhanaM j~nAnaM prApnoti | gurushiShyasaMvAdarUpeNArthanirUpaNe kR^ite shrotR^INAM sukhAvabodho bhavediti gurushiShyaprashnaprativachanarUpeNa grantha Arabhyate | \section{(110)} gurulakShaNaM \- yaH sA~NgavedAdhyAyI tadarthaj~no jIvabrahmaikyaviShayakadR^iDhataranishchayAtpariniShThitAtmasAkShAtkAravAn sa eva guruH | na hi vedAdhyayanavattvamAtreNAtmaj~nAnashUnyo gururbhavati | Atmaj~no.api vedAdhyayanashUnyaH, svayaM mukto.api paropadeshayogyagururna syAt; yato jij~nAsushiShyahR^idgatasandehanivartanakShamANAM yuktInAM pratibhAnaM vedAdhyayanashUnyasya na jAyate | sandehashUnyasyottamasaMskAravatashcharamajanmano jij~nAsorupadeshe samartho.apyayam, sAdhAraNyena sarvamumukShujanopadeshasAmarthyAbhAvAnnAchAryo bhavitumarhati | tasmAdvedAdhyayanasampanna Atmaj~nashchaivAchArya ityuchyate | sa hi shiShyabuddhigatapa~nchavidhabhedAnnAnAyuktibhirnivartayituM samarthaH syAt | te cha bhedAH \- (1) jIveshvarabhedaH, (2) jIvAnAM parasparabhedaH, (3) jIvajaDabhedaH, (4) IshvarajaDabhedaH, (5) jaDAnAM parasparabheda iti | sarvAnetAn bhedAn khaNDayituM sa eva samarthaH | bhedashcha 1\. yathA svayaM mArgaj~no mArgopadeshaM samarthastathA brahmasvarUpaj~na eva brahmopadeshayogyo bhavati | 2\. pa~nchabhedakhaNDanayuktayaH\- (1) ghaTAkAshamaThAkAshabhedavat jIveshvarabhedo.avidyAmAyArUpopAdhijanitatvAt kalpitaH | (2) nAnAghaTAkAshabhedavat jIvAnAM parasparabheda AbhAsasahitAntaHkaraNarUpopAdhijanitatvAt kalpitaH | (3) jIvajaDabhedaH sAbhAsAntaHkaraNanirAbhAsanAmarUpamAyopAdhijanitatvAt kalpitaH | (4) IshvarajaDabhedaH sAbhAsamAyAnAmarUpamAyopAdhijanitatvAt kalpitaH | (5) rajjvAropitasarpadaNDAdibhedavat jaDAnAM parasparabhedo nAmarUpamAyopAdhijani0 tatvAt kalpitaH | bhayahetuH | \ldq{}udaramantaraM kurute\rdq{} (tai\. bra\. 7) \ldq{}dvitIyAdvai bhayaM bhavati\rdq{} (bR^i\. 1\.4\.2) ityAdishrutibhyaH | tasmAdbhedo.avashyaM khaNDanIyaH | uktalakShaNa evAchAryaH svashiShyaM \ldq{}avidyAdisarvamalashUnyAdvitIyabrahmaivAhamasmi\rdq{} iti sAkShAdaparokShAnubhavavantaM kartuM shaknuyAt | tAdR^ishasAkShAtkAravAneva shiShyaH, \ldq{}sarvo.api saMsAro dR^ishyaprapa~ncho dvaitaH svapnAdivanmayi chinmAtre svAj~nAnavashAnmithyA pratibhAsate\rdq{} iti sAkShAjjAnIyAt | IdR^ishAdbhutadurdarshasvAtmatattvopadeShTaiva AchArya ityuchyate | saMsAramahAgrAhagrastaM shiShyaM tanmukhAjjIvabrahmAdvaitopadeshena yo mochayati sa eva guruH | bahavo guravaH santi shiShyavittApahArakAH | durlabho.ayaM gururdevi shiShyahR^ittApahArakaH || (gu\. gI\. 160) iti smR^iteH | \section{(111)} shiShyalakShaNaM \- vedAntagranthapravR^ittisampAdakaM prathamatara~Nge yadadhikArivisheShaNamuktaM sAdhanachatuShTayarUpaM tatsampattireva shiShyasya lakShaNaM bhavati | \section{(112)} gurubhakteH phalaM \- IshvarApekShayApyadhikatayA shraddhAbhaktipraNAmAdikaM gurau shiShyeNa kartavyam | yato.akhilashAstravyutpanno.api gurUpadeshamantarA svAtmatattvaM na jAnIyAt | \ldq{}naiShA tarkeNa matirApaneyA\rdq{} (ka\. 1\.2\.9) \ldq{}nAyamAtmA pravachanena labhyo na medhayA na bahunA shrutena\rdq{} (ka\. 1\.2\.23, mu\. 3\.2\.3) \ldq{}AchAryavAn puruSho veda\rdq{} (ChA\. 6\.14\.2) \ldq{}AchAryAddhaiva vidyA viditA sAdhiShThaM prApat (ChA\. 4\.9\.3) iti shruteH | ayamevArtho vakShyamANadR^iShTAntena sphuTIkriyate | tathA hi, vedarUpasamudro gurUpadeshAbhAve kShAro bhavati | kShArasAgare patitastajjalaM pItvA kevalaM duHkhamevAnubhavati yathA, tathA gurUpadeshaM vinaiva shAstrAntarakushalA api svAtantryeNa vedArthaM vichArayanto gurusampradAyAbhAvAdbheda eva sarvavedArtha iti svamativibhavAnusAreNa nishchitya bhedarUpakShArajalamevAsvAdya jananamaraNaprabandhAtmakaduHkhamevAvishramamanubhavanti; na tu muktirUpanityaniratishayAnandaM labhante | 1\. jananamaraNAtmakaM bhayam | 2\. shrIvAsiShThadvividhabhAgavatasUtasaMhitAdisakaletihAsapurANAdikeShvadvaitameva pratipAdyate | tathAShTottarashatopaniShatasvapi | api chAnadhigatAbAdhitApUrvatvAchchAdvaitameva shAstrArthaH | ki~ncha \ldq{}bR^iha bR^ihi vR^iddhau\rdq{} iti dhAturvR^iddhimAchaShTe | sA cha vR^iddhiratra pratiyogivisheShAnupAdAnAnniratishayaiva vivakShitA | sati tu vastvantare tena parichChedAdvR^iddherniratishayatvaM bhajyate | tathA cha vastvantarakR^itaparichChedarahitameva brahmashabdavAchyam | deshakAlayorapi vastutvAt, vastumAtrasya cha brahmasvarUpe.adhyastatvena, vastukR^itaparichChedanirAsenaiva brahmaNi deshakAlakR^itaparichChedanirAso bodhyaH | jIvabrahmaikyopadeShTaiva gururiti gurulakShaNaM nirUpatim; tAdR^ishAdakhaNDabrahmAtmaikatvavidaH sadgurormukhAdye vedAntavichAraM kurvanti, te devAmR^itAdapyadhikaM niratishayaM brahmAnandamanubhavanti | yathA svabhAvataH kShAraM samudrajalaM pAtreNa gR^ihItvA pIta~nchettadA kShArameva bhavati, tadeva samudrajalaM meghairAkR^iShya vR^iShTaM sat pItaM chedatimadhuraM bhavati; tathA vedArtho.api svAtantryeNa gurusampradAyaM vinA vichAritashchejjananamaraNaduHkhaheturbhavati, sa evAdvaitabrahmAtmAparokShAnubhavishrI sadgurumukhAdavApyate chennityaniratishayAparokShAkhaNDAnandasvarUpAtmAdhigamAya bhavati | tasmAdgurumukhAdeva vedArtho grAhyo vaidikena | \section{(113)} brahmaj~nAdguroreva vedArtho grAhyaH \- yathA dR^itimukhAdvA ghaTamukhAdvA gR^ihItaM samudrajalaM svavilakShaNarasAsvAdanaheturna bhavati, tathAj~napuruShamukhAdgR^ihItaM vedarUpasamudrasyArtharUpaM jalaM vilakShaNAnandajanakaM na bhavati | tasmAdaj~naH pAThakagururdR^itighaTAdisamaH | j~nAnI gururmeghasama iti prAguktam | tasmAnmumukShurdR^itighaTAditulyamaj~napAThakaguruM hitvA meghatulyabrahmaj~nagurumukhAdvedArthashravaNaM kuryAt \ldq{}tadvij~nAnArthaM sa gurumevAbhigachChet samitpANiH shrotriyaM brahmaniShTham\rdq{} (mu\. 1\.2\.12) \ldq{}upadekShyanti te j~nAnaM j~nAninastattvadarshinaH\rdq{} (bha\. gI\. 4\.34) ityAdishrutismR^itibhyaH | \section{(114)} pauruSheyaprabandhAdapi j~nAnaM jAyeta \- brahmavinmukhAdeva vedArtho grahItavya iti pUrvAvarte uktatvAdvedAntavAkyArthavichAreNaiva jIvabrahmaikyaj~nAnaM jAyeta, na tvitaraiH pauruSheyaiH saMskR^itagranthairvA bhAShAprabandhairveti siddham | asya prabandhasya pauruSheyatvAdArambho vyartha ityAsha~NkAyAM uchyate \- \ldq{}sa yo ha vai tat paraM brahma veda brahmaiva 1\. bibhetyalpashrutAdvedo mAmayaM pratariShyati | itihAsapurANAbhyAM vedaM samupabR^iMhayeta || AchinotIti hi shAstramAchAre sthApayatyapi | svayamAcharate yasmAdAchAryastena kathyate || gukAro hyandhakAraH syAt rukArastannivartakaH | brahmAndhakAranAshitvAdgururityuchyate budhaiH || 2\. pauruSheyavedAntaprakaraNagranthairj~nAnaM na jAyeteti vadan vAdI praShTavyaH | (1) kiM tAdR^ishagranthairvedavachanAnusAritvAbhAvAnna j~nAnaM jAyeta, (2) uta vedArthAnusAritvAbhAvAdveti | vedavachanAnusAritvAbhAvAditi chet \- smR^itItihAsapurANAdInAmapi tathAtvAttebhyo.api j~nAnAnutpattiprasa~NgaH | atha vedArthAnusAritvAbhAvAditi chet, tanna | yathA bahavaH smR^itipurANAdayo granthA vedArthasAriNa eva tathA saMskR^itaprAkR^itabhAShAdimayavedAntaprakaraNagranthA api bahavo vedArthAnusAriNo bhavantyeva | yathA chAyurvedAnusArisaMskR^itaprAkR^itAdigranthA rogatinnivartakauShadhAdij~nAnaM janayanti, tathA vedArthAnusArisaMskR^itaprAkR^itAdivedAntaprakaraNagranthA api advitIyAtmavij~nAnaM tadupAyaj~nAnaM cha janayeyureva | bhavati\rdq{} (mu\. 3\.2\.9) ityAdishrutyA brahmavit j~nAnI brahmaiva | ata eva tasya vAk vedarUpaiva | sA cha vAk, saMskR^itarUpA vAstu bhAShAprabandhAdirUpA vAstu, sarvathA tasya vachanaM bhedabhramaM nivartayati niHsheSham | nanu \ldq{}vedAntavij~nAnasunishchitArthAH\rdq{} (mu\. 3\.2\.6) \ldq{}taM tvaupaniShadaM puruSham\rdq{} (bR^i\. 3\.9\.26) ityAdishrutibhirvedavAkyAdeva brahmaj~nAnaM jAyeta na tu pramANabhUtairapi prabandhAntarairiti chenna; tathAdarshanAt | AyurvedoktarogatannidAnasthAnauShadhAdInAM j~nAnamitarasaMskR^itavaidyagranthaiH prAkR^itabhAShAdigranthaishcha yathA samamevotpadyate, tathA sarveShAM pratyakchaitanyAbhinnAdvitIyabrahmaj~nAnamapi pauruSheyagranthairapi jAyetaiva | ata eva sarvaj~nairmunibhirmaharShibhirbrahmaniShThaiH vedAntArthAnuvAdakaiH smR^itItihAsapurANAdibahugranthairadvitIyabrahmAtmavidyA sphuTaM vivR^itA vartate | vinaupaniShadA j~nAnaM chennotpadyeta, tadA taiH smR^ityAdipraNayanaM vyarthaM prasajyeta | tasmAdupaniShadAmavirodhenAtmasvarUpapratipAdanaparairyaiH kaishchidapi granthairj~nAnaM jAyetaivetyabhyupagantavyam | tatpratipAdakavAkyAni vaidikAni vA santu bhAShAntarabhUtAni vA, naivAsti visheShaH | eva~ncha pauruSheyagranthairapi j~nAnaM jAyeteti siddham | \section{(115)} shrIgurusevA \- yasya brahmavido vAk vedavAkyasamA tameva brahmavidamAchAryabud.hdhyopAsIta jij~nAsuH | yadopAsanayA gururAvarjito bhavati tadA jij~nAsurnijasvarUpamaparokShIkaroti | etena gurusevAbhyadhikeshvarasevAt iti sid.hdhyati | IshvarasevAdR^iShTaphalamAtrahetuH, sadgurusevA tu dR^iShTAdR^iShTobhayaphalahetuH | dharmAdharmotpattidvArA phalaheturyo bhavati so.adR^iShTaphalaheturiti, dharmAdharmotpattiM vinaiva sAkShAtphalaheturyo bhavati sa dR^iShTaphalaheturiti chochyate | IshvarasevA dharmotpattidvArAntaHkaraNashuddhirUpaphalaheturbhavati; ata eveshvarasevAdR^iShTaphalahetuH | sadgurusevA tu dharmanirapekShA AchAryaprasAdamAtreNopadeshAtmakaphalaheturbhavati | tasmAt dR^iShTaphalahetuH sadgurusevetyuchyate | ki~ncha sadgurusevA dharmotpattidvArAntaHkaraNashuddhirUpaphalahetushcheshvarasevAvadbhavati | ato.adR^iShTaphalaheturapi bhavati | etenAchAryasevA hIshvaropAsanAto.adhikatarA vij~nAyate | tasmAtsarvathA jij~nAsumumukShubhiH shrIsadguruvaro brahmaniShTha eva sadA sevyaH | \section{(116)} gurusevAkramaH \- shrIsadgurulAbhottarakShaNe taddarshanamAtrAt sA1\. padbhyAM karAbhyAmUrubhyAmurasA shirasA bhuvi | patanaM dIrghataruvat praNAmo.aShTA~Nga uchyate || padbhyAM karAbhyAM jAnubhyAmurasA shirasA dR^ishA | vachasA manasA chaiva praNAmo.aShTA~Nga uchyate || ShTA~NgaM namaskR^itya tachcharaNakamalarajAMsi parishuddhatamAni svottamA~Nge dhArayet | pashchAt sadguruprasAdAdbandhamochanAkA~NkShI tIvrataramumukShurgurukule brahmachArI vaset | tasmai svasharIramanovAgdhanAni samarpayet | \section{(117)} sharIrArpaNaM \- shrIsadgurorabhimatashushrUShAM bahutaraM kR^itvA manAgapi tadAj~nAnatila~Nghanena vartanameva sharIrArpaNamityuchyate | \section{(118)} mano.arpaNaM \- brahmaviShNushivAtmaka eva shrIsadgururnAnya iti manasA nishchitya tasmin paramAM bhaktiM premAtishayaM cha kR^itvA, yathA tasya kR^ipAkaTAkShaH svasmin patettathA tamanuvarteta | svapne.api tasmin doShadR^iShTiM na kuryAt | sa eva hariH, haraH, brahmA, ga~NgA, sUryaH, iti vijAnIyAt | niratishayakShemArthI mumukShuH shrIsadguroH svarUpaM hR^idi dhArayan sadA tameva dhyAyet | etatsarvaM mano.arpaNamuchyate | \section{(119)} vAgarpaNaM \- \ldq{}yAnyasmAkaM sucharitAni tAni tvayopAsyAni\rdq{} (tai\. shi\. 11\-2) ityAdishrutyuktaprakAreNa shrIsadguruprArabdhakarmAdhInasharIrAdigataguNagaNakIrtanamantarA tanniShThadoShANAmanuchchAraNameva vAgarpaNamuchyate | \section{(120)} dhanArpaNaM \- patnIputrabhUmipashudAsIdAsadravyagR^ihadhAnyAnAM dhanamiti lokaprasiddhiH | etatsarvaM sannyasya sharaNatvena shrIsadgurorupasadanameva dhanArpaNamuchyate | sannyAsitvena sarvasa~NgaparityAgasya kR^itatvAtkR^itArthaH shrIsadgururna dhanAdikaM ki~nchidapyapekSheta shiShyebhyaH | ata eva sarvaparigrahatyAgapUrvakaM svArpaNameva gurave dhanArpaNamityuchyate | yadi syAdgururgR^ihAshramI tadA sarvaM dhanaM tasmA eva samarpayet | \ldq{}ime videhAH ayamahamasmi\rdq{} (bR^i\. 4\.2\.4) 1\. sA cha bhaktirnavavidhA \- (1) shravaNaM (2) kIrtanaM (3) smaraNaM (4) pAdasevanaM (5) archanaM (6) vandanaM (7) dAsyaM (8) sakhyaM (9) Atmanivedanam, iti tathA choktamanyatrashravaNaM kIrtanaM chaiva smaraNaM pAdasevanam | archanaM vandanaM dAsyaM sakhyamAtmanivedanam || iti | 2\. shrIsadgururyadA shiShye prasanno bhavati tadA sa viShNurUpeNa vartate | yadA kruddhastadA shivarUpeNa, yadA rAjasavyApAreNa yuktastadA brahmarUpeNa, yadA prashAntastadA ga~NgArUpeNa, yadA vedAntavAkyakaraNaiH shiShyabhramasaMshayAdisahitAj~nAnaM niHsheShaM nivartayati tadA sUryarUpeNa cha vartata iti vij~neyam | itthaM brahmaniShThe shrIsadgurau shiShyeNa sAkShAdIshvarabuddhiH kAryA | svapne.api taddoShagrAhiNA na bhAvyam | j~nAnalAbhAya j~nAnAvApteH prAk guruH sevyaH | paramapi kR^itaghnatAdoShanivR^ittaye guruH sevyaH | tathA choktamAdau j~nAnAptaye pashchAt kR^itaghnatvanivR^ittaye | yAvajjIvaM trayo vandyA vedAnto gururIshvaraH || iti | itivat | ayamaparo dhanArpaNaprakAraH | na cha brahmavichchedguruH sa kathaM gR^ihAshramI syAditi sha~Nkyam | vasiShThavishvAmitravyAsayAj~navalkyoddAlakarAmakR^iShNAdayo.api shrIsadguruvo gR^ihAshrama evAvartanta iti shrutismR^itishatebhyo.avagamyate | tasmAdgR^ihAshrame vartamAnA api brahmaniShThA guravo bhaveyuH | \section{(121)} shrIsadgurulAbhAnantaraM shiShyAcharaNaprakAraH \- niHshreyasArthinA mumukShuNA pUrvoktaprakAreNa sharIrAdIn shrIsadgurave samarpya, tadvasatAvanyatra vA guroH samIpe vasatA, dR^iDhatarAtmAparokShasAkShAtkAraparyantaM bhikShAshinA cha bhAvyam | tA~ncha bhikShAM svAtantryeNa na bhu~njIta, shrIsadgurusannidhau samarpayet | shrIsadguroranuj~nA syAchchet tadAshnIyAdbhikShAm | yadi guroH shiShyabhaktyatishayaparIkShaNAya nAnumanyeta tadA tUShNImevopavaset | na chaikasmindivase dvirbhikShArthaM grAmaM pravishet | tataH paredyuryathAvidhi bhikShAcharyaM charet | evaM guruM sevamAno na manAgapi manovikR^itimAdyeta | yadA chirakAlamevaM sevyamAno guruH prasIdati tadA tatsamayaM pratIkShya svajij~nAsAM tasmai nivedayet | svAminnamaste natalokabandho kAruNyasindho patitaM bhavAbdhau | mAmuddharAtmIyakaTAkShadR^iShTyA R^ijvyAtikAruNyasudhAbhivR^iShTyA || (vi\. chU\. 37) ityAdistutipUrvakaM prashnechChAM nivedayet | yadi pR^ichChetyanumatiM dadyAttadA svasaMshayo nivedanIyaH | shiShyasyAnantajanmAntarArjitapuNyapu~njavashAt shrIsadguruH kR^ipayA kevalaM dhanAdyanapekShayA yadyupadishet, tadottamAdhikAriNastasya niratishayakalyANaM jAyet | tatrottamottamabrahmaniShThashrIsadgurusevAyAH phalaM dvividham; shrIsadgurorniratishayaprasAdalAbhaH prathamaM phalam, dvitIyaM phalaM tu kAmakrodhAdisarvamalanivR^ittidvArAntaHkaraNashuddhiH | etaddvayamapyuttamAdhikAriNaH shiShyasya siddhameva bhavati | gurave yo manovAchau kAyArthAdi samarpya tam | sevate bhavati brahma prasAdAtishayAdguroH || yastu manovAkkAyAdikaM shrIsadgurave samarpyAhorAtraM taM shushrUShate sa hi brahmaiva bhavati | sadgurushchAsmai sAhAyyaM karoti | iti shrIvAsudevabrahmendrasarasvatIvirachite saMskR^itavichArasAgare gurushiShyasvarUpanirUpaNaM nAma tR^itIyastara~NgaH || 1\. ayaM cha niyamo brahmachArisannyAsinAm, na gR^ihasthasya | \chapter{##Chapter 4 ## saMskR^itavichArasAgare uttamAdhikAriNa upadeshanirUpaNaM nAma chaturthastara~NgaH |} idAnIM gurushiShyasaMvAdAtmikA kAchana apUrvAkhyAyikA virachyate | etachChravaNamAtreNa jij~nAsurmumukShurAtmavichAre bhR^ishaM samartho bhavet | \section{##(A. 122-125) ## shubhasantateH rAj~naH, tattvadR^iShTiriti, adR^iShTiriti, tarkadR^iShTiriti samAkhyAtAnAM tatputrANAM cha kathA\-} \section{(122)} shubhasantatestrailokyAdhipatyaM \- shubhasantatirnAma kashchana rAjA lokatrayamanushashAsa | tasyAsaMstrayaH putrAH \- tattvadR^iShTiH, adR^iShTiH, tarkadR^iShTiriti cha vikhyAtAH, chatuHshAstrapravINAshcha | te cha krameNAsmin granthe chaturthapa~nchamaShaShThatara~NgeShUttamamadhyamakaniShThAdhikAritvena varNyante | rAjA tu shubhasantatiH shaishavaM krIDAyAm, yauvanaM cha srIbhoge viniyu~njAno.api svabhujabalena lokatrayamapi nyAyyena mArgeNApAlayat | \section{(123)} putreShu rAjyaM samarpya shubhasantateH pravrajanaM \- tasya rAj~naH kadAchitsvapUrvapuNyavashAt \ldq{}AtmA ajo nityo niratishayAnandasvarUpashcha; tato.anyat sarvaM duHkhAtmakam\rdq{} iti viveka udiyAya | tadA so.achintayat \- \ldq{}ahamAtmavichAraM kuryAm, trayaH putrA mama lokatrayaM pAlayantu\rdq{} iti | tato mantridvArA putrAn svasamIpamAnAyya svasya bhoge vairAgyamekAnte ratiM cha tebhyo nivedya rAjyAdhikArama~NgIkartuM tAnAj~nApayannekaikasmai ekaikaM lokaM vibhajyAdAt | vibhajya rAjyAdAne putrANAM mithaH kalahaH, tanmUlakatayA prajAnAM duHkhaM cha bhavediti manvAno rAjA svayameva svarAjyaM putrebhyo vibhajyAdAt | yatra mAnavo mR^itaH san parameshvarAttArakamantropadeshaM labdhvAnAyAsena muktiM labheta, yatra cha sarvAntaryAmI vishveshvaraH sadA sannihitaH, yatra chAtigabhIrA ga~NgA \ldq{}uttaravAhinI\rdq{} iti prathitA pravahati, tatra kAshInagare sthitvA svasva1\. shrutyAdiShUpalabhyamAnajanakayAj~navalkyAdyAkhyAyikAvadiyaM gurushiShyasaMvAdAtmikA kathA purANAdyaprasiddhApi svabuddhimAtreNApUrvatayA kalpyate | 2\. kAshyAM hi jantoH prANeShUtkramamANeShu rudrastArakaM brahma vyAchaShTe, yenAsAvamR^ito bhUtvA mokShaM labhate | yatra kutrApi vA kAshyAM maraNe sa maheshvaraH | jantordakShiNakarNe tu mattAraM samupAdishet || iti shrutyabhiprAyo.atra darshitaH | rAjyaM pAlayituM putrAnAdidesha sa rAjA | punarapi sa putrAnavochat \- \ldq{}ayamapAraH saMsAro duHkharUpaH | pAmarAstu taM sukharUpaM matvA sAMsArikabhogAya dhanamevAtyAdareNopArjayanti | na tu muktyarthamAtmavichAraM kurvanti | IdR^ishapAmarajanaiH saha vAsaM vihAyaikAnte nijasukhalAbhAyAhaM yatiShye\rdq{} iti | \section{(124)} putrANAmapi rAjyajihAsA \- pitR^ivAkyamidaM shrutvA sadyuktibuddhiyuktAstrayo.api putrA ekAnte sambhUyaivaM samAlochayan \- \ldq{}pitAsmAn saMsArasAgare duHkhodarke pAtayitvA svayaM brahmAnandaM pratipitsati | yasmAdAtmavichArAsakto.apAraduHkharUpatvAdakhaNDamasapatnamapi rAjyaM pitA jihAsati, tasmAdvayamapIdaM rAjyamatyantaduHkharUpaM parityajema\rdq{} iti | \section{(125)} svagR^ihAnnirgatya trayANAM gurUpasadanaM \- evaM nirNIya te trayo.api putrA mumukShavaH shubhasantatiriti piturnAmAnvarthIkurvantaH sadgurumanveShTuM rAjagR^ihAnniryayuH | anekadeshAnaTitvAntataste ga~NgAtaTameva prApya tatra vivikte deshe.atyunnatashAkhAskandhaphalapalAshashAlibhirvR^ikShairnibiDite vane kasyachidvaTatarormUle chinmudrayA jIvabrahmaikyaM svashiShyebhyo nirduShTebhya upadishantaM guNAtItaM shrIsadguruM dadR^ishuH | kailAse mahAbhANDIravaTamUle sanakAdibhyastattvamupadishantaM paramashivaM shrIdakShiNAmUrtimiva te taM vibhAvya, sAShTA~NgaM praNipatya, mokShechChayA yathAvidhi taM sharaNaM gatAstannikaTe ShaNmAsAn brahmacharyamUShuH | tataH shrIsadguruH prasanno bhUtvA madhurayA girA kena prayojanenAgatA yUyam, ke yUyam, kuto vAtrAgamanam, iti tAn paprachCha | tadA tattvadR^iShTirbhrAtrori~Ngitaj~naH sA~njalipuTaH savinayaM pratyabravIt | \section{(126)} tattvadR^iShTirguroranumatiM prArthayate \- \ldq{}he bhagavan | vayaM trayo.api bhrAtaraH shubhasantateH rAj~naH kumArAH aj~nAH atyantaM shochyAH nijasvarUpajij~nAsavo bhavantaM sharaNaM gatAH | bhavAn hi kR^ipAsamudraH kalpataruchintAmaNikAmadhenuvachcha virAjate | vayaM tu duHkhavashaMvadAH | yadyAj~nA dIyate 1\. a~NguShThatarjanIyogashchinmudreti kIrtyate | iyaM bhadrAmudrA, lopAmudrA, tarkamudrA, j~nAnamudrA cheti kIrtyate | 2\. steyam, hiMsA, abrahmacharyamityete trayaH sharIradoShAH | anR^itam, paranindA, kaTubhAShaNam, vR^ithAlApaH, ityete chatvAro vAgdoShAH | ichChA, chintA, buddhimAndyamityete trayo manodoShAH | nR^isiMhatApinyupaniShatprasiddhA ete dasha doShAH | 3\. tR^itIyatara~NgoktavidhAnena | tarhyasmadabhiprAyaM nivedayAmaH\rdq{} iti tattvadR^iShTiH prAha | \ldq{}he shiShya | shR^iNu me vachaH | tachChravaNena tvaddhR^idayagranthayaH saMshayAshcha samUlamunmUlitA bhaveyuH, tvaM cha paramAnandaM prApnuyAH\rdq{} iti gururavochat | \section{(127)} mumukShAbhivya~njakastattvadR^iShTiprashnaH \- shrIguroH kAruNyaM j~nAtvA hR^idayAnandasandohatundilaH saMstattvadR^iShTiH svAbhilaShitakAryaM siddhamiti nishchitya savinayaM paprachCha \- he bhagavan | bhavAn kR^ipAnidhiH shrIsadAshivadakShiNAmUrtisamaH sarvaj~naH | vayaM tu sarve.aj~nAH jananamaraNAdiduHkharUpasaMsArAdbibhImaH | asmAkaM tannivR^itteH paramAnandaprApteshchopAyo vaktavyaH | nAnAprakAropAsanAni karmANi chAnuShThitAni | naivAsmadabhilaShitArthasiddhirabhUt, pratyuta saMsArAtmakabandha eva dR^iDhIbhavati | tasmAt yenopAyAntareNa vayaM kR^itArthA bhavema tamupAyamasmAn shAdhi bhoH | \section{##(A. 128-168) ## j~nAnopadeshaH\-} \section{(128)} shiShyasya mokShechChA bhrAntijanyetyupapAdanapUrvakaM mahAvAkyopadeshaH \- AtyantikaduHkhanivR^ittiH paramAnandaprAptishcha mokSha iti kathyate | shiShyasya mokShechChAM j~nAtvA gurustadupAyabhUtaM vedAntaikasamadhigamyaM j~nAnamupadishati | j~nAnasvarUpasya nAnAshAstreShu nAnAprakAreNoktatve.api jIvabrahmabhedanivartakaj~nAnasyaiva mokShasAdhanatvena vedeShu pratipAditatvAttAdR^ishameva j~nAnamupadishati \- he shiShya | paramAnandAvAptau jananamaraNAdiduHkharUpasaMsAranivR^ittau cha tavotpannechChA bhrAntijanyetyavehi | yatastvaM nisargata eva niratishayaparamAnandasvarUpo.asi tasmAtsadA paramAnandasvarUpeNaiva satastava punastatprAptIchChA na yujyate | yanna prAptaM tallAbhAyaivochitechChA | tvatsvarUpaM tu tvayA sarvadA prAptamevetyatastatprAptaye tava jAyamAnechChA bhramamantarA na sa~NgachChate | ki~ncha jananamaraNAdirUpaH saMsAro yadi kadAchit tvayyabhUttadA tava tannivR^ittaye ichChochitA bhavet | vastutastu sa saMsAra IShadapi kAlatraye.api nAstyeva tvayi | tasmAtkAlatraye.apyavidyamAnasya saMsAraduHkhasya nivivR^itsA te bhramamantarA na ghaTate | he shiShya tvaM tu jananamaraNAdisarvasaMsArashUnyachinmAtrasvarUpabrahmaivAsi | tasmAnmA smara kadApi jananamaraNAdiduHkharUpaM saMsAram | \section{##(A. 129-168) ## atrAkShepasamAdhAnAni} \section{##(A. 129-132) ## sukhaviShayakAkShepasamAdhAnAni\-} \section{(129)} Atmana AnandarUpatve viShayasambandhAdAnandabhAnaM nochitamityAkShepaH \- he svAmin | mamAtmA yadi nityaniratishayaparamAnandarUpa eva bhavati, tadA viShayendriyasambandhAdhInatayA AtmanyAnandAnubhavo nopapadyeta | anubhUyata eva tu viShayasambandhAdAtmanyAnandaH | tasmAnnaivAnandarUpa AtmA | kintu viShayasambandhAdevAtmanyAnando jAyate | \section{(130)} aj~nasya viShayapravR^ittau satyAM tadIyAntarmukhavR^ittau AtmAnando bhAti; viShayeShu nAstyAnanda iti samAdhAnaM \- he shiShya | yasya buddhirAtmasvarUpaM na jAnAti tasya viShayechChA jAyate | bhogasAdhanAnAM strIdhanaputrAdInAmatra viShayashabdena grahaNam | viShayechChasya puMso buddhishcha~nchalA bhavati | cha~nchalAyAM buddhAvAtmasvarUpAnandapratibimbo na bhAsate | abhilaShitaviShayalAbhe tu kShaNamAtraM buddhiH sthirIbhavati | tadA buddhivR^ittirantarmukhA bhavati | tasyAmantarmukhAyAM vR^ittAvAtmasvarUpAnandaH pratiphalati | tAdR^ishAtmasvarUpAnandapratibimbamanubhavituH puMso \ldq{}viShayebhyo mamAnando.ajAyata\rdq{} iti bhrAntirutpadyate | vastutastu naivAsti jaDe viShaye Anandalesho.api | ki~ncha AnandotpatterviShayAdhInatve yatki~nchidviShayajanyAnandamanubhavataH puMso viShayAntare ichChotpattidashAyAmapi prAchInaviShayAnando.anuvartitumarhati; na tu tathAstyanubhavaH | asmatsiddhAnte tu viShayAntarAsaktyA punarapi buddhichA~nchalye sati tasyAM cha~nchalabuddhau na svarUpAnandapratibimbo bhAtIti samAdhAnaM j~neyam | 1\. AtmA svabhAvata evAnandasvarUpaH | manaso vyAkulatAyAM sannihito.api padArtho yathA na chakShurgocharo bhavati, tathA yAvadrajoguNasamparkAdbuddhishcha~nchalA bhavati tAvadAtmana AnandAMsho na buddhau pratibhAsate | yathA darpaNe prachalati sati tasminnupalabhyamAno.api mukhAdipratibimbo naiva sphuTastathA rajoguNasamparkAchchalantyAM buddhAvAtmanaH sachchidaMshayoH pratibimbe bhAsamAne.api nAnandAMshapratibimbo bhAsate | iShTavastulAbhe sati tadviShayakechChAyAH, rajoguNahetukabuddhichA~nchalyasya cha nivR^ittau satyAM prApteShTavastuviShayakaj~nAnarUpayA sAttvikavR^ittyA viShayopahitachaitanyasvarUpAnando vibhAvyate | athavA iShTavastulAbhamAtreNa tadviShayakechChArUpavR^ittirnivartate | tenaiva hetunAnyA kAchidantarmukhA sAttvikI vR^ittirudeti | tathA antaHkaraNopahitAtmAnandaH prakAshate | IdR^ishAntarmukhAntaHkaraNavR^ittipratiphalitAtmasvarUpAnandapratibimbo viShayAnandaH, pratibimbAnandaH, leshAnanda iti cha kathyate | 2\. duHkhAtmakaviShayAnubhavakAlInasukhasya vastuta AtmasvarUpasukhatve.api, viShayaniShThatayA tajjanyatvena cha tatsukhasya bhAnaM bhramAdbhavati | yathA shunaH shuShkAsthikhAdanakAle svatAlujanyarakte asthijanyatvabhramastadvat | ki~nchAnyat, yadi viShayAdevAnando niyamena jAyeta tadA pravAsAdAgataputradarshanajanyAnandaH sadAnuvartitumarhati; na tu tathA bhavati | tathA hikasyachit priyataraH putrashchirapravAsI kAlAntare pratyAgamat | taddarshanakShaNe jAyamAnaH piturAnandaH chirakAlamavichChinnatayAnuvartitumarhati, AnandahetoH putrasya sadA sannihitatvAt | na tu tathAnubhUyate | siddhAnte tu putradarshanAditattadviShayajanyAnandasya chiramananuvR^ittirevamupapadyate \- tattadviShayalAbhakShaNe buddhirnishchalIbhavati | tadA nishchalAyAM buddhivR^ittAvAtmasvarUpAnandaH pratibimbito bhavati | sa evAnando.anubhUyate | tato viShayAntarechChayA punarapi buddheshchA~nchalye sati tasyAM buddhau svarUpAnandapratiphalanasya vichChedAt, purata eva satyapi prAchInaviShaye, nAnandAnuvR^ittiH | tasmAnna viShaye.astyAnandaH | ki~ncha yadi niyamena viShayAdhIna evAnando bhavettadA samAdhau yogAnando na prakAsheta | tathA suShuptAvapi nAnandabhAnaM syAt | suShuptisamAdhyordR^ishyarUpaviShayasambandhasyAbhAvAt | tasmAnna viShaye Anandalesho.apyasti | kintvAtmasvarUpAnanda eva sarvAtmanA sarvatrAvabhAsate | \ldq{}raso vai saH, rasa.N hyevAyaM labdhvAnandI bhavati\rdq{} (tai\. bra\. 7) \ldq{}etasyaivAnandasyAnyAni bhUtAni mAtrAmupajIvanti\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.32) ityAdishruteH | he shiShya | niratishayAnandasvarUpa evAtmeti viShayasambandhAchcha sa Anando.abhivyajyate iti jAnIhiadR^ishyo dR^ishyate rAhurgR^ihItena yathendunA | tathAnubhavamAtrAtmA dR^ishyenAtmAvalokyate || iti smR^iteH | ayameva samIchInaH siddhAntaH | yadyastyatra te saMshayo nirvyalIkameva pR^ichCha | punaH susphuTameva tvAM bodhayeyamiti gururAha | \section{(131)} j~nAnino.api viShayeShvichChA, viShayasambandhAdAtmAnandAvabhAsashcha bhavati na veti tattvadR^iShTiH pR^ichChati \- he sadguro | viShayasambandhAdAtmAnandAvabhAsakramo.aj~nAniviShaye pratipAdito bhavadbhiH, na j~nAniviShaye | yato yasya buddhirAtmasvarUpavimukhA, tamadhikR^itya prastAvaH kR^itaH pUrvaM bhavadbhiH | tAdR^ishchAj~nAnyeva, na j~nAnI | tasmAdidAnIM j~nAnino.api viShayeShvichChA 1\. chittaikAgratArUpayogAbhivya~Ngya AnandaH | 2\. suShuptidR^iShTAntastu sarvajanaprasid.hdhyartham | tasyApi viShayasambandhAtpUrvoktakrameNa sukhAbhivyaktishcha jAyate na veti bodhayitumarhanti bhavantaH, iti | \section{(132)} vyavahArakAle j~nAnyapyAtmavimukha eva; sa viShayAnandasya svarUpAnandAdabhinnatAM manyate \- he shiShya | shR^iNu sAvadhAnamanAH | yaduktamAtmasvarUpavaimukhyameva viShayechChAdikAraNamiti, tat na kevalamaj~nasyaiva, kintu j~nAnino.api tulyameva tat | j~nAnI cha yadA vyavahAre pravartate tadA sa tattvavismaraNapUrvakameva pravartate | viShayapravR^ittikAle.aj~navadAste j~nAnyapi | j~nAnino hi chittaM sadaivAtmAkArameva yadi syAttadA tasya jIvanAdinimittabhojanAdivyavahAro.api na sid.hdhyet | tasmAdAtmavimukhA buddhirubhayoH samA | aj~nasya buddhiH sadA viShayAsaktatvAdAtmavimukhaiva tiShThati | j~nAninastu buddhiryadAtmano vimukhA bhavati, tadA viShayechChA tatsamparkAdAtmasvarUpAnandAbhivyaktishchAj~nasyeva tasyApi jAyate | tathApyastyatra visheShaH \- viShayasamparkAdbhAsamAno.apyAnandaH svasvarUpAnandAnnAtirichyate, kintu tadAbhAsa eveti vijAnAti brahmavit | tathA cha viShayopabhoge.api j~nAninaH samAdhireva sid.hdhyati | aj~nastu \ldq{}ayamAnandaH svarUpAnanda eva\rdq{} iti naiva veda | paramArthatastu j~nAnI aj~nAnI chetyubhayorapi svarUpamAnanda eva; aj~nasya viShaye AnandapratItirbhrAntireva | \section{##(A. 133-168) ## duHkhaviShayakaprashnapratyuktayaH\-} \section{(133)} sAMsArikaduHkhasyAshrayaprashnaH \- he sadguro svAmin | 1\. jAgradAkAravR^ittyudbhave na svapnAkAravR^ittirjAyate, svapnAkAravR^ittyudbhave cha na jAgradAkAravR^ittirjAyate | evameva j~nAnino buddhiH yadA AtmAkArA tadA nAnAtmAkArA bhavati, yadA anAtmAkArA tadA nAtmAkArA bhavati | yadyapyekAntaHkaraNAdhikaraNakabhinnaviShayakasAmAnyavisheSharUpavR^ittidvayaM yugapajjAyeta, tathApi visheSharUpavR^ittidvayaM tu naiva jAyeta | yathA vyavahArAntarAsaktaH puruShaH peTikAsthadhanaM hastena spR^ishannapi na smarati tat dhanam, vyavahArAvasAne tu taddhanaM smarati; evameva j~nAnyapi vyavahAradashAyAM yadA viShayAbhimukho bhavati tadA tasya tattvavismaraNaM bhavati, vyavahArasamAptau punarapi tattvaniShTha eva sa bhavati | ata evoktaM bhAShyakAraiH shrIbhagavatpUjyapAdairadhyAsaprakaraNe \- \ldq{}pashvAdibhishchAvisheShAt | ataH samAnaH pashvAdibhiH puruShANAM pramANaprameyavyavahAraH\rdq{} iti | 2\. j~nAnino viShayopabhogakAle.api, viShaye doShadarshanarUpavivekasya, viShayamithyAtvanishchayapUrvakavairAgyasya, viShayabhogAnAM pariNAme duHkhaparyavasAyitvAvadhAraNasya viShayA nandasya svarUpAnandAvyatiriktatvanishchayasya cha jAgarUkatvAt, svarUpAnusandhAnarUpasamAdhisadR^ishatvAchcha \ldq{}siMho mANavakaH\rdq{} itivat j~nAnino viShayopabhoge samAdhitvoktiraupachArikI | \ldq{}tvaM paramAnandasvarUpo.asi\rdq{} iti bhavatA yaduktaM prAk, tadahaM samyagjAnAmi | \ldq{}jananamaraNAdisaMsArarUpamahAduHkhaM kAlatraye.api tvayi nAstyeva; atastannivR^ittaye tavechChAtyantAsa~Ngateti\rdq{} bhavaduktaviShaye tu kashchana saMshayo bhavati | yadyanubhUyamAnamidaM jananamaraNAdiduHkhaM mayi nAsti, tarhi madanyaM kamAshritya tadavatiShThate iti dayayA me vada bhoH | saMsAraduHkhasyAshrayAntarAvagame hi mayi tannAstIti mama dR^iDhA pratItiH syAditi shiShyaH pR^ichChati | \section{(134)} na kasyApi saMsAro.astIti guroruttaraM \- he shiShya | shR^iNu me vachanam, tena te sarvasaMshayanivR^ittiH syAt | jananamaraNAdisaMsAraduHkhaM na kutrachidapyasti | anubhUyamAnamapIdaM dR^ishyaM jagat kAlatraye.api tvayi mayi anyatra vA kutrachidapyaNumAtramapi nAstyeva | ata evAsya jagataH atyantanAshaH na kutrachidapi sambhavati | iti | \section{(135)} asataH saMsArasya kathaM pratItiriti prashnaH \- he kR^ipAlo sadguro | jananamaraNAdisaMsAraduHkhaM mayi vAnyatra vA kutrachidapi na syAchchet, kathaM tarhi tatpratyakShIbhavati | na hyatyantAsadvastu kadAchidapyupalabhyate | vandhyAputragaganAravindAdyasadvastuvat saMsAro.apyatyantAsaMshchenna kadAchidapyupalabhyeta, upalabhyate tu, tasmAjjanmamaraNAdiduHkharUpaH saMsAro nAstItyuktirna yujyate; iti shiShyaH pR^ichChati | \section{(136)} saMsArapratItirmithyeti guroruttaraM \- jananamaraNAdipravAharUpaM jagat paramArthataH kAlatraye.apyasadapi, pratyagAtmaiva brahmetyajAnatAM kevalaM mithyAbhUtamavabhAsate | yathA svapne anubhUyamAnapadArthAH, AkAshe nailyaM, rajjau sarpAdayashcha paramArthataH kAlatraye.api asanto.api mithyaivAvabhAsante, tadvajjagat paramArthato.asadapi mithyArUpeNAvabhAsate | 1\. yathA rajjau kalpitasarpasya vyAvahArikasattayAtyantAbhAvo.asti, tathA brahmaNi kalpitasya jagataH pAramArthikasattayAtyantAbhAvo.asti | tathA cha pAramArthikasattayA jagato.atyantAbhAva eva tasya nityanivR^ittirityuchyate | 2\. arthe hyavidyamAne.api saMsR^itirna nivartate | dhyAyato viShayAnasya svapne.anarthAgamo yathA || bhA\. pu\. 3\.27\.4|| avidyamAno.apyavabhAsate dvayo dhyAturdhiyA svapnamanorathau yathA | tatkarma sa~NkalpavikalpakaM mano budho nirundhyAdabhayaM tataH syAt || bhA\. pu\. 11\.2\.38|| iti bhAgavate || \section{(137)} rajjau sarpapratItiH kathamiti prashnaH \- rajjau pratIyamAnasarpAdayo yathA mithyA tathaiva pratyagAtmani pratIyamAnasaMsAraduHkhamapi mithyeti yaduktam, tatra dR^iShTAntaj~nAnamantarA dArShTAntikaj~nAnAsambhavAdrajjau sarpaH kathamavabhAsata iti prathamatastAvanmAM bodhayantu bhavanta iti shiShyo dR^iShTAntaviShaye pR^ichChati | \section{##(A. 138-143) ## shiShyaH svaprashnasyAshayaM varNayati\-} \section{(138)} khyAtichatuShTayaM \- rajjusarpashuktirajatAdibhramaviShaye matachatuShTayaM shrUyate | tatra (1) shUnyavAdI asatkhyAtimAha | (2) kShaNikavij~nAnavAdI AtmakhyAtimAchaShTe | (3) naiyAyikA vaisheShikAshchAnyathAkhyAtimAtiShThante | (4) sA~NkhyAH prAbhAkarAshchAkhyAtiM vadanti | \section{(139)} asatkhyAtiH \- tatrAsatkhyAtima~NgIkurvatAM shUnyavAdinAmevamAshayaH \- rajjau tAvatsarpo.atyantamasan | tathaivAnyAtrApi (valmIkAdAvapi) sarpo.atyantamasanneva | evamatyantAsataH sarpasya pratItI rajjau bhavati | imAmevAsatkhyAtimAhuH shUnyavAdinaH | atyantAsataH sarpasya khyAtiH ##=## sphuraNamabhivadanaM chAsatkhyAtiriti | \section{(140)} AtmakhyAtiH \- vij~nAnavAdino.abhiprAyastu \- rajjau vAnyatra vA buddherbahiH kutrachidapi na sarpo.asti | evaM sakalapadArthA api na buddherbahirvartante | buddhireva sakalapadArthAnAmAkArAn dhatte | sA cha buddhiH kShaNikavij~nAnarUpA | pratikShaNamutpattivinAshashAli yadvij~nAnaM tadeva sarpAtmanA avabhAsate | iyamAtmakhyAtiriti varNyate | AtmA ##=## kShaNikavij~nAnarUpA buddhiH, tasyAH khyAtiH ##=## sphuraNamabhivadana~nchAtmakhyAtiriti | \section{##(A. 141-142) ## anyathAkhyAtiH\-} \section{(141)} tatra naiyAyikavaisheShikANAM mataM \- valmIkAdau pAramArthikasarpo.asti | vyavahito.api sa sarpashchakShuShA gR^ihyate | chakShurgatadoShabalAt vyavahito.api sarpaH puratashchakShuHsannikR^iShTo bhAti | pAramArthikasarpasya chakShuShashcha madhye kuDyAdirUpavyavadhAnasattve.api doShasachivachakShuShA vyavahitasarpo.api gR^ihyata eva | asti pratItyavasare na pura na pashchAt AshcharyametadavabhAti tathApi vishvam | yadvA kimadbhutamiveha mahendrajAlaM mAyAvikalpitamapi pratibhAsate hi || nanu doShasamavadhAnena vastunaH sAmarthyahAnireva dR^ishyate, na vR^iddhiH | yathA vAtapittakaphAdidoShairjATharAgnerashitapItapachanashaktiH kuNThitA bhavati, tathA timirAdidoShaishchakShuShaH shaktirapi kuNThitaiva bhavet | ki~ncha, tadi valmIkasthaH sarpo doShasihatachakShuShA gR^ihyate, tarhi shuddhanetreNa vyavahitavastupratyakShaM na bhavati, kintu duShTanetreNaiveti vaktavyam | tasmAddoShasahitachakShuShaH sAmarthyaM vardhata ityatra dR^iShTAnto nAstIti chet | nAyaM doShaH, dR^iShTAntasadbhAvAt | tathA hi, pittAdhikyaprayuktabhasmakarogAbhibhUtasya kasyachichchaturguNitamapyannaM kShudhAM shamayituM nAlaM bhavati | tatra pittadoSheNa yathA jATharAgneH pAchanashaktirvardhate, tathA chakShuSho.api doShairvyavahitasarpAdipratyakShIkaraNashaktirvardhata iti vaktuM yuktam | itthaM cha valmIkAdipradeshAntare sthitasarpasya, anyathA ##=## prakArAnteNa ##=## puro.avasthitarajjudeshe khyAtiH ##=## sphuraNamabhivadanaM cha anyathAkhyAtiriti kathyate | \section{(142)} atra navyanaiyAyikachintAmaNikAramataM \- doShasahitachakShuShA valmIkagataH sarpo yadi dR^ishyeta tarhi madhyasthapadArthAntaradarshanamapyApadyate | tasmAdvyavahitaM vastu na netreNa gR^ihyate | kintu duShTanetrasya rajjurna svasvarUpeNa bhAsate, bhAsate tu sarpAdyAkAreNa | tasmAt rajjoH, anyathA ##=## prakArAntareNa ##=## sarpAdyAkAreNa khyAtiH ##=## sphuraNamabhivadanaM chAnyathAkhyAtiriti | \section{(143)} akhyAtimatam, pUrvoktamatatrayakhaNDanaM cha \- tatrAkhyAtivAdino.ayamAshayaH \- asatkhyAtimatarItyA yadyasadapi pratIyeta tarhi vandhyAputrashashashR^i~NgAdayo.api pratIyeran | tathA pratItyabhAvAdasa~NgatamevAsatkhyAtimatam | yadi kShaNikavij~nAnavAdimatarItyA pratikShaNamanyathA bhavantI buddhiH sarpAdyAkAratAM prApnuyAttadA kShaNAdUrdhvaM tasya sarpasya pratItirna syAt | parantu yAvadbhramakAlaM sarpapratItiranuvartate | tasmAdAtmakhyAtimatamapyanupAdeyameva | 1\. vyavahitaM vastu shuddhanetreNa nopalabhyate, kintu duShTanetreNopalabhyata ityuktirlokaviruddhA | 2\. idaM prAchInamatam | asminmate deshAntarasthavastuno deshAntare bhAnameva bhrAntirityuchyate | siddhAntoktArthAdhyAsaj~nAnAdhyAsarUpabhrAntirnAsmin mate.abhyupagamyate | 3\. chintAmaNikAramate ekasya vastuno rUpAntareNa bhAsamAnatA bhrAntiriti kathyate | ayameva j~nAnAdhyAsaH | 4\. doShabalAdaTTastharajataM yadi shuktau bhrAntideshe bhAseta, tadA ApaNaM tatsthasuvarNAdinikhilaM vastu doShavashAdupalabhyeta | na chaivamupalabhyate | anyathAkhyAteH prathamaH prakAraH chintAmaNikAramatena khaNDitaH | chintAmaNikArapradarshitAnyathAkhyAtiprakAro.apyasa~Ngata eva | \ldq{}j~neyAdhInaM j~nAnam\rdq{} iti hi prasiddhiH | atra tu j~neyA rajjuH, j~nAnaM tu sarpaviShayakamiti sutarAM viruddhamuchyate | tasmAchchintAmaNikArAbhimatAnyathAkhyAterAdarAnarhatvAt, akhyAtireva sharaNamiti sA~NkhyAH prAbhAkarAshchAhuH | akhyAtimataM \- rajjau sarpAdibhramadashAyAM netraM svavR^ittidvArA rajjvA saha saMyujya \ldq{}ayam\rdq{} iti rajjoH sAmAnyaj~nAnaM janayati | tadA sarpasmaraNaM cha jAyate | tataH \ldq{}ayaM sarpaH\rdq{} iti j~nAnaM jAyate | tatra grahaNasmaraNAtmakaj~nAnadvayamasti | \ldq{}ayam\rdq{} iti rajjoH sAmAnyAMshapratyakShaj~nAnam | \ldq{}sarpaH\rdq{} iti tu pUrvAnubhUtasarpasya smaraNarUpamaparaM j~nAnam | itthaM \ldq{}ayaM sarpaH\rdq{} ityatra j~nAnadvayamasti | atra \ldq{}ayam\rdq{} iti rajjoH sAmAnyAMshaj~nAnasya pUrvAnubhUtasarpasmaraNarUpaj~nAnasya cha paramArthatve.api bhayarUpapramAtR^idoSheNa timirarUpapramANadoSheNa cha, mama j~nAnadvayamabhUt tatraikaM rajjusAmAnyAMshapratyakShaM sarpasmaraNarUpaj~nAnamaparamiti, vivekaH puruShasya notpadyate | etajj~nAnadvayAviveka eva bhrama iti sA~NkhyAH prAbhAkarAshcha vadanti | bhramotpattisthale cha sarvatraivameva bod.hdhyamiti chAhuH | evaM rajjvAdau sarpAdibhramotpattiviShaye matachatuShTayaM pUrvoktaprakAreNa shrUyate | tatra bhavadabhimatamuttamaM mataM yat, tadbhavadupadeshAdvijij~nAse iti tattvadR^iShTiH pR^ichChati | \section{##(A. 144-145) ## akhyAtimatakhaNDanam\-} \section{(144)} bhayapalAyanAdyanupapattyA rajjau sarpAnubhavo vAchyaHhe somya | bhramasthale asatkhyAtiH, AtmakhyAtiH, anyathAkhyAtiH, akhyAtiH ityetanmachatuShTayamapi yuktivirahitam | pUrvoktamatachatuShTayavilakShaNamanirvachanIyakhyAtinAmakaM matAntaramasti pa~nchamam; tadevopAdeyam | pUrvoktAsatkhyAtyAdima1\. pUrvoktamatachatuShTayAtiriktaM \ldq{}satkhyAtiH\rdq{} iti pa~nchamaM pUrvapakShimatamasti | tanmatarItyA, shuktau shuktyavayavaiH saha rajatAvayavo.api sadA vartate | shuktyavayavavadrajatAvayavo.api satyaH, na mithyA | yathA shuktau duShTanetrendriyasamprayogavashAt siddhAnte.avidyApariNAmarUpAnirvachanIyarajataM tatkAle jAyate, tathAtra mate duShTanetrendriyasamprayogavashAdrajatAvayavebhyaH satyarajatamapi shuktau jAyate | siddhAnte adhiShThAnasAkShAtkArAdanirvachanIyarajatanivR^ittivat, atra mate shuktij~nAnAt satyarajatamapi svAvayaveShu lIyata iti vadanti | idamapi mataM heyameva | shuktirajatadR^iShTAntena hi prapa~nchamithyAtvAnumitirjAyate | satkhyAtivAde tu shuktirajatasya satyatvAt taddR^iShTAntena na prapa~nchamithyAtvaM sAdhayituM shakyate | etanmatakhaNDanaparayuktyantarANi bAlAnAM durbodhatvAnneha likhyante | tatrayaM nopAdeyamityakhyAtivAdinA darshitaH; akhyAtimatamapi nopAdAnamarhatIti pradarshyate.adhunA | akhyAtimatarItyA \ldq{}ayaM sarpaH\rdq{} iti j~nAne \ldq{}ayam\rdq{} iti rajjvAtmakAdhiShThAnasAmAnyAMshapratyakShaj~nAnam | \ldq{}sarpaH\rdq{} iti tvanyatra pUrvadR^iShTasarpasya smaraNAtmakaj~nAnamiti sthitiH | tatra pUrvadR^iShTasarpasmaraNamevA~NgIkR^itya purovartirajjau sarpaj~nAnAna~NgIkAre, puro.avasthitarajjuM dR^iShTvA puruSho bhItyA na palAyeta, rajjuM dR^iShTvA puruShaH palAyata iti tu sarvajanInam | tasmAtpuro.avasthitarajjvAmeva sarpaH pratyakShatayA bhAsate iti, na tu pUrvadR^iShTasarpasmaraNamAtramiti cha vAchyam | anyathA rajjau sarpaj~nAnAbhAvena puruShasya palAyanAdi nopapadyeta | \section{(145)} bAdhaj~nAnabalAdapi rajjau sarpAnubhavo vAchyaH \- ki~ncha rajjuyAthAtmyaj~nAnAnantaraM \ldq{}mama mithyAsarpo rajjvAmabhAt\rdq{} iti bAdharUpAnubhavabalAdapi puruShasya rajjAveva sarpaH svarUpataH pratItaH, na tu pUrvAnubhUtasarpasmaraNamAtramabhavaditi vaktavyaM bhavati | api cha \ldq{}ayaM sarpaH\rdq{} ityatra jAyamAnaM j~nAnamekameva, na tu j~nAnadvayam | na hyekasmin kShaNe ekAntaHkaraNavR^ittitvena smaraNA\- tmakamanubhavAtmakaM cha j~nAnadvayaM jAyeta | tasmAdakhyAtimatamapyasa~NgatatvAdanupAdeyameva | pUrvoktamatachatuShTayalakShaNaM tatkhaNDanAdikaM cha vivaraNasvArAjyasid.hdhyAdigrantheShu vistarato varNitam | teShAM matAnAM svarUpamAtrajij~nAsUnAM j~nAnasaukaryArthaM tat sa~NkShipyoktamatra | \section{##(A. 146-149) ## siddhAntino.anirvachanIyakhyAtinirUpaNam\-} \section{(146)} anirvachanIyakhyAtilakShaNaM \- antaHkaraNavR^ittishchakShurAdikaraNadvArA bahirnirgatya viShayasamAnAkArA bhavati | tayA vR^ittyA viShayAvaraNabha~Nge sati viShaya upalabhyate | tasyA vR^itteH saurAdyAloko.api sAdhako bhavati | AlokaM vinA padArtho na prakAshate, tasmAdAlokaH sahakArI; iti kramaH | rajjvAdau sarpAdibhramotpattidashAyAmantaHkaraNavR^ittishchakShurdvArA bahirnirgatya rajjvA saha saMyujyate | tathApi sA tamAdidoShaiH pratibaddhA satI na rajju1\. tamaHshabdena mandAndhakAro gR^ihyate | tathA hi, prauDhaprakAshe rajjvAdyadhiShThAnasya visheShAMshAj~nAnaM na jAyeta | gADhatamasi adhiShThAnasya sAmAnyAMshaj~nAnamapi na jAyeta | adhiShThAnasya sAmAnyAMshaj~nAnam, visheShAMshAj~nAnaM cha vinA adhyAso naiva jAyeteti dvitIyatara~Nge (67) Avarte.abhihitam | mandAndhakAre adhiShThAnasAmAnyAMshaj~nAnatadvisheShAMshAj~nAnayoH sambhavAttamaHshabdena mandAndhakAragrahaNameva nyAyyam | netramAndyarUpatimiradoSho.api tamaHshabdena gR^ihyate | Adishabdena kAchakAmalAdinetrarogAshcha gR^ihyante | samAnAkArA bhavati | tato na rajjorAvaraNabha~Ngo jAyate | itthamAvaraNabha~njakavR^ittisaMsarge satyapi yadA doShaiH rajjvAmAvaraNabha~Ngo na jAyate tadA adhiShThAnabhUtarajjvavachChinnachaitanyaniShThAvidyAyAM kashchana vikShepo jAyate | tadA sAvidyA sarpAkAreNa pariNamate | sa chAvidyAkAryabhUtaH sarpo yadi san syAt, na sa rajjusAkShAtkAreNa nivarteta; nivR^ittishchAnubhUyate | tasmAnnaiva san sa sarpaH | atyantAsaMshchetsyAtsa sarpo vandhyAputrAdivannopalabhyeta, upalabhyate tu | tasmAnnApyasan sa sarpaH | kintu sadasadvilakShaNo.anirvachanIyaH | evameva shuktyAdyadhikaraNeShvapi AropitarajatAdayastAtkAlikatayA anirvachanIyatayotpannAH santaH pratibhAnti | asyanirvachanIyasya sarpAdeH khyAtiH ##=## prasiddhiH ##=## pratItiH ##=## sphuraNamabhivadana~nchAnirvachanIyakhyAtirityuchyate | \section{(147)} bhramasthale sarpaj~nAnamapyavidyApariNAmaH; sarpatajj~nAnayoryugapadevotpattilayau; sarpaH sAkShibhAsyashcha \- yathA sarpAdiravidyApariNAmastathA tAdR^ishasarpAdij~nAnarUpavR^ittirapyavidyApariNAma eva, na tvantaHkaraNapariNAmaH | ata evAdhiShThAnarajjvAdisAkShAtkAreNa AropitasarpA\- dirivAropitasarpAdij~nAnamapi bAdhyate | tasyAntaHkaraNapariNAmatve tu na bAdho yujyate | ataH AropitasarpAdivat tajj~nAnamapyavidyAkAryatvAt sadasadvilakShaNamanirvachanIyaM bhavati | api tvayaM visheShaH \- prAtibhAsikasarpAdiH rajjvAdyupahitAdhiShThAnachaitanyasthatamoguNapradhAnAvidyAMshapariNAmaH | tadviShayakavR^ittij~nAnantu idamAkAravR^ittyabhivya~njakasAkShichaitanyasthasattvaguNapradhAnAvidyAMshapariNAma iti vivekaH | rajjvAdyupahitachaitanyasthAvidyA yadA sarpAdyAkAreNa pariNamate, tadaiva tadvR^ittyupahitasAkShichaitanyasthApyavidyA sarpAdij~nAnAkAreNa pariNamate | yena kAraNena rajjvAdyupahitachaitanyasthAvidyAyAM kShobho jAyate tenaiva kAraNena sAkShichaitanyasthAvidyAyAmapi kShobho jAyate | tasmAdbhramasthale sarpAdi1\. nanu sadvilakShaNamasat | ataH sadvilakShaNasyAnirvachanIyasyAsadvilakShaNatvoktirvirud.hdhyate | tathAsato vilakShaNaM sadeva | ato.asato vilakShaNasyAnirvachanIyasya sadvilakShaNatvoktirapyasa~Ngataiva | tasmAtsadasadvilakShaNatR^itIyapadArthasyaivAbhAvAdanirvachanIyapadAt shAbdhabodha eva nodeShyatIti chenna | trikAlAbAdhyatvasyaiva sattvAt, tadvilakShaNamityasya kAlatraye.api bAdhyamityarthaH sid.hdhyati | niHsvarUpavandhyAputrAdi asadityuchyate | tato vilakShaNamityasya svarUpavadityarthaH | tasmAdbAdhyatve sati svarUpavattvamanirvachanIyapadasyArthaH | tathA cha rajjusarpAdiriva prapa~nchasyapyanirvachanIyatayaiva bhAnaM vedAntanipuNAnAM bhavati | 2\. upAdAnasya kAryAbhimukhatvaM kShobhaH | viShayAstajj~nAnAni cha yugapadevotpadyante, rajjvAdyadhiShThAnasAkShAtkAreNa yugapadeva pralIyante cha | itthaM cha bhramasthale bAhyachaitanyasthAvidyAMshaH sarpAdiviShayopAdAnAkAraNaM bhavati | antaHsAkShichaitanyasthAvidyAMshaH sarpAdiviShayakaj~nAnarUpavR^ittyupAdAnakAraNaM bhavati | svapne tvantaHsAkShyAshrayAvidyAgatatamoguNAMsho viShayAkAreNa pariNamate, tAdR^ishAvidyAgatasattvaguNAMshastajj~nAnAkAreNa pariNamate | ata eva svapne.antaHsthAvidyaiva viShayatajj~nAnayorubhayorupAdAnakAraNaM bhavati | anenaiva hetunA bAhyarajjusarpAdayaH AntarasvApnikapadArthAshcha sAkShibhAsyA ityuchyante | avidyAvR^ittidvArA yadyat sAkShI prakAshayati tattat sAkShibhAsyamityuchyate | \section{(148)} rajjusarpaH tajj~nAnaM chAvidyAyAH pariNAmashchetanasya vivartashcha \- anirvachanIyarajjusarpAdistajj~nAnaM cha bhrama iti adhyAsa iti chochyate | ayaM cha bhramo.avidyAyAH pariNAmashchaitanyasya vivartashcha bhavati | upAdAnakAraNasamasvabhAvako.anyathAbhAvaH pariNAmaH, adhiShThAnaviShamasvabhAvako.anyathAbhAvo vivarta iti cha vivekaH | upAdAnakAraNamavidyA, sa chAnirvachanIyA | tathA rajjusarpAdi tajj~nAna~nchAnirvachanIyameva | tasmAdrajjusarpAdi tajj~nAna~nchAvidyAsamasvabhAvakatadanyathAbhAvarUpatvAdavidyApariNAmo bhavati | rajjvAdyavachChinnAdhiShThAnachaitanyaM tu satsvarUpamAste | rajjusarpAdi tajj~nAnaM hi sadvilakShaNaM bhavati | tasmAdrajjusarpAdi tajj~nAnaM cha svAdhiShThAnachaitanyAdviruddhasvabhAvakatadanyathAbhAvarUpatvAchchaitanyavivarto bhavati | tato rajjusarpAdi tajj~nAna~nchAvidyApariNAmaH, chaitanyasya vivartashcheti siddham | \section{(149)} rajjusarpatajj~nAnayoH krameNa rajjUpahitachaitanyamantaHkaraNopahitachaitanyaM chAdhiShThAnam | rajjutattvaj~nAnaM tayornivartakammithyAbhUtasarpAdyadhiShThAnaM rajjvAdyupahitachaitanyameva, na tu rajjvAdyachetanam; rajjvAderapi sarpAdivatkalpitatvAt | na hyekaM kalpitaM vastu kalpitavastvantarasyA dhiShThAnaM bhavet | ato rajjvAdyupahitachaitanyameva sarpAdyadhiShThAnam, na rajjvAdyachetanam | rajjuvishiShTachaitanyasyAdhiShThAnatvA~NgIkAre, ubhayoH rajjoshchaitanyasya chAdhiShThAnatvaM bhavet | tatra rajjoradhiShThAnatvasya bAdhitatvAt, rajjUpahitachaitanyamevAdhiShThAnaM na tu rajjuvishiShTachaitanyam | tathA sarpAdij~nAnasyApi sAkShichaita1\. udAharaNaM \- yathA ghaTaM prati mR^idupAdAnakAraNam | kulAlAdirnimittakAraNam | nyamevAdhiShThAnam | itthaM sarvatra bhramasthale viShayasya tajj~nAnasya chopAdhibhedAdadhiShThAnaM bhidyate, natvekam | visheSharUpeNa rajjoraj~nAnaM yathAvidyAyAM kShobhotpAdanadvArA sarpAdestajj~nAnasya cha kAraNaM tathA visheSharUpeNa rajjuj~nAnaM tadubhayornivR^ittikAraNaM bhavati | \section{##(A. 150-159) ## atrAkShepasamAdhAnAni\-} \section{(150)} rajjuj~nAnena sarpanivR^ittirna syAdityAkShepaH \- nanu rajjvAdij~nAnena na sarpAdirnivarteta | mithyAvastuno yadadhiShThAnam, tajj~nAnenaiva mithyAvastu nivartetetyadvaitasiddhAntaH | mithyAbhUtasarpAdyadhiShThAnaM tu rajjvAdyupahitachaitanyameva, na rajjvAdiriti prAgabhihitam | tasmAdrajjvAdij~nAnena na sarpAdinivR^ittirbhavediti chet\- \section{(151)} rajjuj~nAnameva sarpAdyadhiShThAnaj~nAnaM bhavatIti samAdhiH\- atrochyate \- rajjvAdijaDapadArthaviShayakaj~nAnamantaHkaraNavR^ittirUpam | vR^ittestu prayojanamAvaraNabha~NgaH | ida~nchAvaraNamaj~nAnasya shaktiH | yasmAdAvaraNaM jaDamanAshritya tadadhiShThAnachaitanyamevAshrayati, tasmAdantaHkaraNavR^ittyA rajjvAdiviShayAkArApannayA rajjvAdyavachChinnachaitanyAvaraNameva bhajyate | vR^ittisthachidAbhAsastu rajjumAtraM prakAshayati | chaitanyasya svayamprakAsharUpatvAttatprakAshAya nAbhAsa upayujyate | ayamartho vistarataH upariShTAdasminneva tara~Nge kathayiShyate | itthaM chidAbhAsavishiShTAntaHkaraNavR^ittirUpaj~nAnasya kevalavR^ittirUpAMshashchaitanyaniShThAvaraNaM nAshayati, chidAbhAsarUpAMshastu rajjuM prakAshayatIti prayojanadvayaM sid.hdhyati | tasmAdvR^ittij~nAnasya na kevalajaDAtmakarajjurviShayIbhavati | kintvadhiShThAnachaitanyena sahitA rajjuH chidAbhAsasahivR^itterviShayIbhavati | ata eva siddhAntagranthe \ldq{}antaHkaraNajanyavR^ittij~nAnaM akhaNDaM brahma viShayIkaroti\rdq{} ityabhihitam | itthaM yato rajjuj~nAnena bhagnAvaraNaM sat sarpAdyadhiShThAnarajjvAdyavachChinnachaitanyaM svayameva prakAshate, tato rajjuj~nAnameva sarpAdyadhiShThAnaj~nAnarUpamapi bhavati | tatashcha rajjuj~nAnena sarpAdinivR^ittiryujyata eva | \section{(152)} rajjuj~nAnena sarpaj~nAnaM na nivartetetyAkShepaH \- nanUktaprakAreNa rajjuj~nAnena sarpe nivR^itte.api sarpaviShayakaj~nAnaM naiva nivarteta | sarpasyAdhiShThAnaM rajjvavachChinnachaitanyam, sarpaj~nAnasyAdhiShThAnaM tu sAkShichaitanyamiti bhedaH | uktarItyA tu rajjusAkShAtkAreNa rajjvavachChinnachaitanyameva prakAsheta, na sAkShichaitanyam | ato rajjuj~nAne utpanne.api sarpaj~nAnAdhiShThAnasAkShichaitanyaM naiva j~nAyate | aj~nAte chAdhiShThAne tadAropitanivR^ittirna dR^iShTA, kintu j~nAte evAdhiShThAne | tasmAdrajjuj~nAnena sarpaj~nAnasya nivR^ittirnopapadyata iti chet \section{##(A. 153-155) ## sarpAbhAvAtsarpaj~nAnasya kAraNe layarUpanivR^ittiriti samAdhiH\-} \section{(153)} sarpAbhAvAtsarpaj~nAnAbhAvaH \- atrochyate | viShayAdhInaM hi j~nAnaM bhavati | rajjusAkShAtkAreNoktarItyA rajjvavachChinnachaitanyAropitasarparUpaviShayanivR^ittyA sarpaj~nAnamapi svaviShayAbhAvAnnivartata eva | \section{(154)} sAkShij~nAnamantarA sarpaj~nAnaM na nivartetetyAkShepaH \- nanu kathamadhiShThAnaj~nAnamantarA tadAropitabhramo nivarteta | sarpaj~nAnamapi kalpitam | tasya hyadhiShThAnaM sAkShichaitanyam | tajj~nAnamantarA tatra kalpitasarpaj~nAnaM na nivarteteti chet\- \section{(155)} sAkShij~nAnamantarApi sarpaj~nAnaM nivarteteti samAdhAnamatrApyuchyate | nivR^ittirdvividhA \- AtyantikanivR^ittiH, kAraNAtmanAvasthitirUpA nivR^ittishcheti | svakAraNena sahaiva kAryasya nivR^ittirAtyantikI nivR^ittirityuchyate | kalpitavastUnAM sarveShAM kAraNaM tu tadadhiShThAnachaitanyAshritatadAvArakAj~nAnameva | tasmAdadhiShThAnachaitanyAparokShaj~nAnenaivAj~nAnaM tatkArya~ncha sarvamAropitaM niHsheShaM nivartate | kAryasya kAraNe layarUpanivR^ittistu vinApyadhiShThAnaj~nAnaM jAyeta | suShuptau pralaye cha sakalapadArthAnAM vinaivAdhiShThAnaj~nAnamaj~nAne svakAraNe layo bhavati | tadA sarvadR^ishyapadArthalayahetustattadbhogapradakarmoparama eva | evamevAntarApyadhiShThAnasAkShij~nAnam, sarpaj~nAnaM nivartate | tatra sarpaj~nAnaviShayIbhUtasarpAbhAva eva sarpaj~nAnanivR^itteH kAraNaM bhavati | itthaM cha rajjuj~nAnena sarpo nivartate, tatashcha sarpaj~nAnaviShayIbhUtasarpAbhAva eva sarpaj~nAnasya layarUpanivR^ittau nimittaM bhavati | \section{(156)} rajjuj~nAnasamaye sarpaj~nAnAdhiShThAnabhUtasAkShibhAnamapi sambhavatIti samAdhAnaM \- athavA sarpastajj~nAnaM chetyubhayamapi rajjuj~nAnenaiva nivartate | tathA hi, rajjusAkShAtkArasamaye.antaHkaraNaM netradvArA bahirnirgatya rajjudeshaM prApya tatsamAnAkAraM bhavati | ato rajjusAkShAtkArasamaye vR^ittyupahitachaitanyaM rajjUpahitachaitanya~nchetyubhayamapyekIbhavati | na tayorasti bhedaH | 1\. paTasya svopAdAnabhUtatantubhiH saha dAhaH AtyantikanivR^ittiH | ghaTasya dhvaMse mR^idbhAvApattau layarUpanivR^ittiH | atrAyaM hetuH \- na hi kvachidapi chaitanyasyAsti bhedaH svarUpataH, kintUpAdhini bandhana eva saH | vR^ittyupahitachaitanyasya rajjUpahitachaitanyasya cha bhedaprayojakopAdhirvR^ittI rajjushcha | yadA vR^ittI rajjushchetyupadhidvayaM vibhinnadeshasthaM tadA tadupahitachaitanyayorbhedaH sid.hdhyati | yadA tUpAdhyorekadeshasthatvaM bhavati tadA nopahitachaitanyayorbhedaH | ayamartho vedAntaparibhAShAdigrantheShu prasiddhaH | vibhinnadesha\- sthopAdhibhyAmevopahitachaitanyayorbhedaH kalpyate | dvayorapyupAdhyorekadeshasthatve tu tAbhyAmupahitaM chaitanyamapyekameveti sid.hdhyati | uktarItyA rajjusAkShAtkAradashAyAM rajjUpahitachaitanyaM vR^ittyupahitachaitanya~nchetyetadubhayamekIbhavati | tatra sAkShichaitanyameva vR^ittyupahitachaitanyamityuchyate, antaHkaraNe tadvR^ittau cha sthitvApyasa~NgatayA tayoravabhAsakachaitanyamAtrasya sAkShitvAbhidhAnAt | uktarItyA rajjusAkShAtkArasamaye sAkShichaitanyasya rajjUpahitachaitanyasya chAbhedaH siddhaH | rajjUpahitachaitanyaM cha rajjuj~nAnenAvabhAsate | rajjUpahitachaitanyAdapR^ithagbhUtaM sAkShichaitanyamapi rajjuj~nAnenaivAvabhAsate | evaM rajjusAkShAtkArasamaye sarpaj~nAnAdhiShThAnabhUtasAkShichaitanyasya bhAnasattvAt, tatra kalpitasarpaj~nAnasyApi nivR^ittiH sambhavati | \section{(157)} sakalatripuTIbhAnasamaye sAkShibhAnamavashyaM bhavatIti nirUpaNaM \- athavA kUTasthadIpe vidyAraNyamunibhiritthamuktaM \- \ldq{}antaHkaraNasya vR^ittishchidAbhAsasahitA chakShurAdikaraNadvArA bahirnirgatya ghaTAdiviShayAn prakAshayati | tatra ghaTAdirUpo viShayaH, chidAbhAsasahitavR^ittirUpaM ghaTAdiviShayakaM j~nAnam, chidAbhAsasahitAntaHkaraNarUpo j~nAtA; etattrayamapi sAkShI prakAshayati\rdq{} iti | asyAyamarthaH \- \ldq{}ayaM ghaTaH\rdq{} iti j~nAne sAbhAsAntaHkaraNavR^ittyA ghaTamAtraM prakAshate | \ldq{}ghaTamahaM jAnAmi\rdq{} ityatra tu \ldq{}aham\rdq{} iti shabdasyArtho yo j~nAtA, \ldq{}ghaTa\rdq{} iti yo j~neyaH, \ldq{}jAnAmi\rdq{} iti yat ghaTaviShayakaM j~nAnam, ityetat trayamapi tripuTIrUpaM sAkShI prakAshayatIti | j~nAtA, j~neyam, j~nAnaM chetyetat trayamapi tripuTItyuchyate | itthameva sarvatra nikhilatripuTIprakAshakaH sAkShyeva | yadi sAkShI svayamaj~nAtaH syAt tadA tripuTIj~nAnaM na sAkShiNA j~nAyeta | tasmAtsakalatripuTIj~nAnadashAyAM sAkShij~nAnamapyavashyaM jAyata eva svayamprakAshatvAtsAkShiNaH, ityabhyupeyam | anena cha sAkShij~nAnena sarpaj~nAnaM nivartate | uktarItyA sarpAdimithyAviShayasya tajj~nAnasya cha pR^ithagevAdhiShThAnamityabhyupagamapakShe iyantyAkShepasamAdhAnAni samabhavan | \section{(158)} mithyAsarpasya tajj~nAnasya chAdhiShThAnaM sAkShyeveti nirUpaNaM \- mithyAsarpasya tajj~nAnasya cha pR^ithagadhiShThAnatvapakShe doShAttayorekamevAdhiShThAnamitIdAnIM nirUpyate | tatra na hi bAhyarajjvavachChinnachaitanyaM sarpasya tajj~nAnasya chAdhiShThAnaM bhavatIti shakyate vaktum | yAvanti j~nAnAni jAyante tAni sarvANyapi pramAtAraM sAkShiNaM vAshritya jAyanta iti niyamaH | tasmAt bAhyarajjvavachChinnachaitanyaM na sarpaj~nAnasyAshrayo bhavitumarhati | sarpasya tadviShayakabhramarUpaj~nAnasya chAdhiShThAnamantaHkaraNopahitasAkShichaitanyamityabhyupagame sharIsyAntarevAntaHkaraNapradeshe sarpopalabdhirabhyupagantavyA syAt, na tu bAhyarajjudeshe | antarevotpannaH sarpo mAyAbalena bahiravabhAsate itya~NgIkAre AtmakhyAtimatasiddhiH prasajyate | tachcha prAgeva khaNDitam | itthaM rajjUpahitachaitanyasya sarpaj~nAnAdhiShThAnatvAsambhavAt, antaHkaraNopahitachaitanyasya sarpAdhiShThAnatvAsambhavAchcha mithyAsarpatajj~nAnayorekAdhiShThAnatvapakSho yadyapyasa~Ngata iti bhAti, tathApi vakShyamANarItyA antaHkaraNavR^ittyupahitachaitanyasyobhayAdhiShThAnatvasambhavAnna doShaH | tathA hi, chakShurdvArA rajjudeshaM gatasyAntaHkaraNasyedamAkAravR^ittyupahitachaitanyAshritAvidyA sarpAkAreNa tajj~nAnAkAreNa cha pariNamate | vR^ittyupahitachaitanyasthAvidyAyAstamoguNAMshaH sarpasyopAdAnakAraNam; tasyA eva sattvaguNAMshaH sarpaj~nAnasyopAdAnakAraNam | evaM sarpatajj~nAnayorvR^ittyupahichaitanyamevAdhiShThAnam | antaHkaraNavR^itterbAhyarajjudeshasthatvAttadvR^ittyupahitachaitanyamapi bahirevAste | atastadeva sarpasyAshrayaH | antaHkaraNasya svarUpaM yAvattAvadeva sAkShisvarUpamapi | sharIrAntaHsthAntaHkaraNameva vR^ittirUpeNa pariNatam | tasmAdvR^ittyupahitachaitanyaM sAkShI bhavati | atastadeva sarpaj~nAnasyAshrayaH | rajjupratyakShakAle rajjUpahitachaitanyavR^ittyupahitachaitanyayorekIbhAvAt rajjuj~nAnenaiva mithyAsarpatajj~nAnayornivR^ittirupapadyate | \section{(159)} ekasyAmeva rajjau nAnApuruShANAM bhinnabhinnabhramAdapi sAkShichaitanyameva bhramAdhiShThAnaM \- ki~nchaikasyAmeva rajjvAM nAnApuruShANAM bhinnabhinnAH bhramAH bhavanti \- yathA kasyachit sarpa iti, anyasya daNDa iti, aparasya mAleti, ekasya bhUchChidramiti, itarasya tailadhAreti cha | athavA sarveShAM sarpa ityekarItyaiva bhramo jAyatAm | tatra yasya puruShasya rajjusAkShAtkAro jAyate tasyaiva tadIyavR^ittyavachChinnachaitanye kalpito.adhyAso nivartate | yasya tu rajjusAkShAtkAro na bhavati tasyAdhyAsanivR^ittirnAsti | tasmAt vR^ittyavachChinnachaitanyameva kalpitAnAM sarveShAmadhiShThAnam, na tu rajjvAdiviShayopahitachaitanyam | rajjUpahitachaitanyasya sarpadaNDAdyadhiShThAnatve nAnApuruShANAM bhinnabhinnatayA pratIyamAnAni sarpadaNDAdIni vastUni sarvANyapi, ekaikasyApi puruShasya pratIyeran; na tu tathA pratIyate | vR^ittyupahitachaitanyasya mithyAsarpAdyadhiShThAnatvavAdimatarItyA tu na doShaH | yasya puruShasya vR^ittyupahitachaitanye yadvastu kalpitaM tadvastu tasyaiva pratIyate, nAnyasyeti vaktuM shakyatvAt | itthaM bAhyabhramaviShayasarpAdInAM tajj~nAnAnAM cha vR^ittyupahitasAkShichaitanyamevAdhiShThAnam | svapnopalabdhapadArthAnAM tajj~nAnAnAM chAntaHkaraNopahitasAkShyevAdhiShThAnam | evaM cha sadasadvilakShaNAnarvachanIyAvidyAyAH pariNAmabhUtAnirvachanIyasarpAdInAM khyAtiH ##=## pratItiH ##=## prasiddhiH ##=## sphuraNamabhivadana~ncha anirvachanIyakhyAtiH ityuchyate | \section{(160)} mithyAjagata AdhArAdhiShThAnaviShayakaprashnaH \- he svAmin | pratIyamAnasyApArasya mithyAbhUtasyAsya jagata AdhAraH kaH | adhiShThAnaM cha kim | kR^ipayA vada me prabho | iti tattvadR^iShTiH pR^ichChati | \section{##(A. 161-162) ## pUrvaprashnasyottaram\-} \section{(161)} mithyAjagata AtmaivAdhAro.adhiShThAnaM cha \- he shiShya | tvannijasvarUpAj~nAnAt (Atmano brahmarUpeNAj~nAnAt) tavedaM mithyAjagat pratibhAsate | atastvamevAsya jagata AdhAro.adhiShThAnaM cha | rajjvaj~nAnAnmithyAbhUtaH sarpaH pratibhAsate | tatra mithyAbhUtasarpAdInAM rajjurAdhAro.adhiShThAnaM cha bhavati | yadyapi mukhyasiddhAntabhUtadvitIyapakShe mithyAsarpAdyadhiShThAnaM vR^ittyupahitachaitanyamiti prathamapakShe rajjUpahitachaitanyamiti choktatvAnna kasmiMshchidapi pakShe rajjvAdi jaDamadhiShThAnaM bhavati, tathApi prathamapakShe chaitanyaniShThAdhiShThAnatve rajjurupAdhirbhavatItyataH sthUladR^iShTyA rajjurevAdhiShThAnamityuchyate | mithyAbhUtasarpAderyathA rajjuradhiShThAnamAdhArashcha bhavati tathA mithyAjagatastvamevAdhiShThAnamAdhArashcha bhavasi | \section{(162)} AtmanaH sAmAnyarUpamAdhAraH, visheSharUpamadhiShThAnamatredamAkUtaM \- rajjoH svarUpadvayamasti, ekaM sAmAnyarUpam, aparaM visheSharUpamiti cha | tatra \ldq{}iyam\rdq{} iti sAmAnyarUpam; \ldq{}rajjuH\rdq{} iti visheSharUpam | \ldq{}ayaM sarpaH\rdq{} iti bhrAntidashAyAM mithyAbhUtasarpeNa tAdAtmyApannaM sadbhAsamAnaM \ldq{}ayam\rdq{} iti yatsvarUpaM tat sAmAnyarUpam | bhrAntidashAyAM yatsvarUpaM na bhAsate, yasya svarUpasya sAkShAtkAramAtreNa bhramo nivartate tadeva rajjoH visheSharUpam | evaM Atmano.apyekaH sAmAnyarUpamaparaM visheSharUpamiti rUpadvayayamasti | tatra sadrUpaM sAmAnyarUpam, asa~NgatvakUTasthatvanityatvashuddhatvamuktatvAdi visheSharUpam | tathA hi, \ldq{}sthUlasUkShmasharIrasa~NghAto.asti\rdq{} iti kAryakaraNasa~NghAtabhrAntidashAyAmapi mithyAbhUtakAryakaraNasa~NghAtAdabhinnatayA sadrUpaM prakAshate | ata eva sadrUpamAtmanaH sAmAnyarUpaM ityuchyate | kAryakaraNasa~NghAtabhramasamaye Atmano.asa~NgatvakUTasthatvanityatvashuddhatvamuktatvAdisvarUpaM na pratibhAti | Atmano.asa~NgatvAdisvarUpeNa bhAne tu sharIrAdisa~NghAtabhramo niHsheShaM nivartate | tasmAdasa~NgatvakUTasthatvanityatvashuddhatvamuktatvAdvitIyatvavyApakatvAdikamAtmano visheSharUpam | samastabhrameShu sAmAnyasvarUM AdhAraH iti visheSharUpaM adhiShThAnaM iti chochyate | mithyAsarpAshrayabhUtarajjoH \ldq{}iyam\rdq{} iti sAmAnyarUpaM sarpasyAdhAraH, \ldq{}rajjuH\rdq{} iti visheSharUpaM adhiShThAnaM cha yathA bhavati, tathA mithyAprapa~nchAshrayabhUtAtmanaH sAmAnyAtmakasadrUpaM prapa~nchasyAdhAraH, asa~NgatvAdvitIyatvAdivisheSharUpaM adhiShThAnaM cha bhavati | ayaM cha vibhAga AdhArAdhiShThAnayoH shrImachCha~NkarabhagavatpAdAchAryaprashiShyabhUtasarvaj~nAtmamunIndreNa sa~NkShepashArIrakAkhyagranthe pradarshitaH | \section{(163)} mithyAjagata Atmano.anya draShTA vaktavya iti prashnaHhe svAmin shrIsadguro | ko vAsya mithyAbhUtajagato draShTA bhavet | na hyasya mithyAjagata AdhArAdhiShThAnobhayAtmaka Atmaiva draShTA bhavitumarhati | tathA adR^iShTatvAt | tasmAt sarvajagata AdhArAdhiShThAnabhAvena sthitatvAdAtmanastadanyenaiva kenachit taddraShTrA bhAvyam | sarpAdyAdhArAdhiShThAnabhUtarajjvAderanya eva taddraShTA puruSho yathA bhavati, tadvat | ko vAsti jagato.asya draShTA pratyagAtmano.anya iti shiShyaH pR^ichChati | \section{(164)} tatra samAdhAnaM \- loke yadyanmithyAvastu, tatsarvaM svAdhiShThAne kalpitaM bhavati | adhiShThAnaM cha dvividham, ekaM chetanAtmakamaparaM jaDAtmakamiti | yatrAdhiShThAnaM jaDamitya~NgIkriyate, tatrAdhiShThAnAdanya eva draShTA bhavati | yatra chetanamadhiShThAnam, tatra svasminnAropitasya sarvasyAdhiShThAnameva draShTR^i, nAnyat | yathA svapnapracha~nchasyAdhiShThAnaM sAkShichaitanyam; tadeva taddraShTR^i cha bhavati | evamevAsya jAgrajjagato.apyAtmaivAdhiShThAnam; sa eva tasya draShTA cha | mandAdhikArisamAdhAnArthaM sthUladR^iShTyA rajjvAdikaM sarpAdyadhyAsAdhiShThAnamityAshrityaitAdR^ishasha~NkAsamAdhAne kR^ite | paramArthatastvadvaitasiddhAnte sarpAdyadhyAsAdhiShThAnaM sAkShichaitanyameva, draShTR^i cha tadeva | tasmAt kalpitasakaladR^ishyANDakoTisahasrANAmadhiShThAnabhUtAtmaiva draShTA | nAsmin pakShe sha~NkAsamAdhAnAdikaM prasajyata iti gururAha | \section{(165)} mithyAsaMsAranivartanechChA nochitA \- he somya | itthaM mithyAbhUtaM saMsAraduHkhaM bhrAntyA tvayi pratibhAsate | tasmAnmithyAsaMsAraduHkhanivivR^itsA tava na yujyate | tatrAyaM dR^iShTAntaH \- yadi kashchana mAntrikaH kasmaichit puruShAya svamantraprabhAvAnmithyAbhUtaM shatruM pradarshayati, tadA tachChatruvinAshAya na sa puruSho yatate; tadvanmithyAbhUtasaMsAranivR^ittaye tavechChA na yujyate | tathA choktaM gauDapAdairmANDUkyopaniShatkArikAyAmprapa~ncho yadi vidyeta nivarteta na saMshayaH | mAyAmAtramidaM dvaitamadvaitaM paramArthataH || (mA\. A\. 17) iti | tathA varAhopaniShadi choktam\- aj~nAnameva na kuto jagataH prasa~Ngo jIveshadeshikavikalpakathAtidUre | ekAntanirmalachidekarasasvarUpaM brahmaiva kevalamahaM paripUrNamasmi || iti | \section{(166)} mithyAsaMsArasyApi duHkhahetutvAttannivR^ittyupAyaprashnaH \- he svAmin | \ldq{}jagat tvayi mithyaiva svapnAdivat pratibhAti, na chAsti tat paramArthasadrUpeNa\rdq{} iti yaduktaM tatsatyameva | tathApi, yathA mayi mithyArUpeNa vA rUpAntareNa vA sa jananamaraNAdirUpaH saMsAro na pratibhAseta, tathA upAyaH kR^ipayopadishyatAM mahyam | \ldq{}mithyAbhUtasaMsAranivR^ittaye sAdhanAnveShaNaM tava na yujyate\rdq{} iti bhavaduktaM yadyapi satyameva tathApi yasya mithyApadArtho duHkhaheturbhavati tena sa mithyApadArthastannivR^ittisAdhanairnivartanIya eva bhavati | tathA hi, kasyachit pratidinaM bhaya~NkaraduHsvapnadarshanaM jAyate | sa cha mithyAbhUtasyApi tasya svapnasya nivR^ittaye japapAdaprakShAlanAdyanekopAyAnanutiShThati | tathA mithyAbhUto.apyayaM saMsAro janmAdiduHkhahetutvena me pratibhAti | atastannivartanamichChAmi | tasmAttannivR^ittyupAyaM kR^ipayA vada bhoH iti shiShyaprashnaH | \section{##(A. 167-168) ## guruoruttaram\-} \section{(167)} AtmAj~nAnahetukasaMsAranivR^ittAvAtmaj~nAnamevopAyaH \- he shiShya | jagadrUpaduHkhasyAtyantanivR^ittaye pR^iShTa upAyaH prAgeva nirUpitaH | shraddhAbhaktipuraHsaraM tatra dR^iDhanishchayaH kriyatAm | tato jagadrUpaduHkhamaNumAtramapi tvayi na dR^ishyeta | he somya | advitIyAsa~NgachinmAtrarUpasvAtmasvarUpasyAparij~nAnAjjagadrUpaduHkhaM tava pratibhAti | tachcha tavAtmasvarUpaparij~nAnamAtrAnnivarteta | yadvastu yasyAj~nAnAdbhavati tadvastu tasya j~nAnamAtrAnnivartata iti niyamaH | rajjvaj~nAnAtpratIyamAnaH sarpaH \ldq{}rajjureveyam\rdq{} iti rajjuj~nAnamAtrAdyathA nivartate, tathA Atmaj~nAnAtpratIyamAnaM jagadapyAtmatattvasAkShAtkAramAtreNa nivarteta | tachchAtmatattvaj~nAnamupadiShTapUrvamapi bhUyo.anuvyAkhyAsyAmi \- kAlatraye.api mayi jagadaNumAtramapi nAsti; mithyAtvAt, svapnavat | yanmithyA tadadhiShThAnaM na dUShayet | na hi marIchyudakamUSharadeshamArdrIkaroti | tathA mayi pratIyamAnamapIdaM jagat mithyAtvAnna me kAmapi hAniM kartuM prabhavati | ahaM sachchidAna\- ndAnantAdvitIyAsa~NgabrahmasvarUpa evAsmi, ityevaM nishchaya eva j~nAnaM ityuchyate | etadeva j~nAnamAsupterAmR^iteshcha nirantaramabhyasyamAnaM mokShasAdhanam, nAnyat ki~nchidapi | tadidaM j~nAnaM pUrvamevopadiShTavAnasmIti gururAha | \section{(168)} j~nAnamevAj~nAnanAshakam, na karmopAsanAdi \- he somya | asya jagata upAdAnakAraNamaj~nAnam | asyAj~nAnasya nAshamanu tatkAryaM sarvaM dR^ishyaM jagat svayameva vinashyati, upAdAnanAshAnantaraM tatkAryasya sthityayogAt | tasyAj~nAnasya nAshastu j~nAnamAtreNa jAyate, na tu karmopAsanAdibhiH sAdhanAntaraiH; yato j~nAnameva sAkShAdaj~nAnavirodhi na karmopAsanAdikam | yathA gR^ihAntarvidyamAnaM tamaH kenApi vyApAreNAnivartyamapi kevalaprakAshena nivartyate tathAj~nAnarUpaM nibiDaM tamo j~nAnAtmakaprachaNDaprakAshenaiva nivartyeta, na tu kenachidapi sAdhanAntareNa | he somya | dvaitarUpaM jagat yathA niHsheShaM nivarteta tathAhaM te sAdhanamupAdisham | tadetanmanasi dhArayan punaHpunaryuktibhiranuchintaya | tato.api saMshayo yadi syAdyathechChaM pR^ichCheti gururAha | \section{##(A. 169-225) ## pUrvopadiShTaviShaye AkShepasamAdhAnAni} \section{##(A. 169-188) ## jIvabrahmaNorabhedanirUpaNam} \section{##(A. 169-171) ## jIvabrahmAbhedaviShaye tattvadR^iShTiprashnaH\-} \section{(169)} gurupadeshaM sa~NgraheNAnUdya shiShyaH svasha~NkAM sUchayati\- he svAmin | jagatkAraNamaj~nAnam, tasyAj~nAnasya tatprayuktajagatashcha nAsho j~nAnenaiva jAyate\rdq{} iti bhavadupadiShTaM samyagavagachChAmi | parantu \ldq{}jaganmithyA, jIva AnandasvarUpaH, atashcha sa jIvo brahmaNo na bhinnaH\rdq{} iti bhavatopadiShTe.arthe jaganmithyAtvam, jIvasyAnandarUpatvaM chAvagachChAmi | \ldq{}jIvo brahmAbhinnaH\rdq{} ityaMshaM tu nAvadhArayAmi, tayorbhedasha~Nkaiva me manasi parivartate, iti tattvadR^iShTiH pR^ichChati | \section{(170)} jIvabrahmaNoH svarUpabhedAttayoraikyamasa~Ngatamiti sha~NkAhe svAmin | ahaM hi puNyapApayoH kartA, tatphalabhUtajananamaraNasukhaduHkhAdInyanubhavAmi | vichitrarachanAvishiShTaM jaganmayi pratibhAti | jagatkAraNIbhUtamUlAj~nAnanivR^ittaye.ahaM brahma vijij~nAse | brahmaNastu puNyapApe na staH | janma\- maraNasukhaduHkhAdikleshalesho.api brahmaNo na sambhavati | ata eva tasya na j~nAnechChApi | tasmAnmama brahmaNashcha mithaH svarUpato bheda eva vartate | tato dvayoraikyaM naiva ghaTeta | yadyapi janmAdisaMsAraH paramArthato mayyapi nAstyeva, tathApi mithyAbhUto janmamaraNAtmakaH saMsAro mayi svapnavat bhrAntyA pratibhAti | brahmaNi tu tannaiva pratibhAti | jIvabrahmaNoritthaM bhedasadbhAvAdaikyaM na sambhavati | ayaM cha prameyagatasaMshayaH | \section{(171)} shrutyAkarmopAsanavidhibalAchcha jIvabrahmabhedasha~NkAhe svAmin | mama saMshayAntaramapi jAyate | shrutyaiva vakShyamANaprakAreNa jIvabrahmaNorbhedaH pratipAdyate \- \ldq{}dvA suparNA sayujA sakhAyA samAnaM vR^ikShaM pariShasvajAye | tayoranyaH pippalaM svAdvattyanashnannanyo.abhichAkashIti\rdq{} (mu\. 3\.1\.1, shve\. 4\.6) iti hi shrutiH | ayamarthaH \- buddhirUpe ekasmin vR^ikShe dvau pakShiNau vasataH | tAvubhAvapi samAnasvabhAvau | tatraikaH karmaphalabhoktA aparaH shuddho bhogarahito.asa~NgaH san karmaphalabhoktAraM prakAshayati | anayoH karmaphalabhoktA jIva iti, aparaH paramAtmeti cha pratIyate | ityevaM shrutyaiva jIvabrahmaNorbhedapratipAdanAnna tayoraikyaM yuktam | ki~ncha, vede nAnAprakArANi karmANyupAsanAni cha tatra tatra kathitAni | tAni nirarthakAni syurjIvabrahmaNorekatvAbhyupagame | tathA hi \- jIvabrahmaNorekatvam, kiM brahmaNi jIvasvarUpAntarbhAvAt, kiM vA jIve brahmasvarUpAntarbhAvAt | nobhayathApi sambhavati | brahmaNi jIvasvarUpAntarbhAvAbhyupagame jIvasyaiva brahmarUpatvAt karmopAsanAdyadhikAryabhAvaprasa~NgAt karmopAsanAdIni nirarthakAni syuH | jIve cha brahmasvarUpAntarbhAvAbhyupagame jIvabhAvApannatvAdbrahmaNa upAsyAbhAvaprasa~Nga ityupAsanAvAkyAni niShphalAni syuH | api cha karmaphaladAturIshvarasyAbhAvAt karmAnuShThAnamapi niShphalaM syAt | \ldq{}karmAtirikta Ishvaro nAsti, svatantraM karmaiva phalaM dadAti\rdq{} iti mImAMsakoktirapi na yujyate; jaDatvAtkarmaNaH | na hi jaDasya karmaNaH phaladAtR^itvarUpasAmarthyaM ghaTate | ataH sarvaj~nAdeveshvarAt karmaphalasiddhirvAchyA | tasmAjjIvAtmaparamAtmanorekatvaM na yujyate iti | aya~ncha pramANagatasaMshayaH | \section{##(A. 172-185) ## svarUpabhedAjjIvabrahmaNoraikyAsa~Ngatiriti sha~NkAyAH} samAdhAnam\- \section{(172)} Akashasyeva chaitanyasyApi chaturvidho bhedaHhe somya | tvatsandehanivartakavichArarUpamupadeshaM shR^iNu \- yathA ekasyaivAkAshasya (1) ghaTAkAshaH, (2) jalAkAshaH, (3) meghAkAshaH, (4) mahAkAsha iti chaturvidhabhedo.asti tathA ekasyaiva chaitanyasya (1) kUTasthaH, (2) jIvaH, (3) IshvaraH, (4) brahma cheti bhedachatuShTayaM asti | eShAM svarUpaM vichArapUrvakaM yadA samyagvijAnAsi tadA tvadIyasandehAnAM samAdhAnaM tvaM savayameva jAnIyAH | atasteShAM svarUpaM mayAbhidhIyamAnamavadhAraya | tadadhigamena tava niHsaMshayaj~nAnodayadvArA janmAdiduHkhaM niHsheShaM vinashyet | \section{##(A. 173-176) ## chaturvidhAkAshavarNanam\-} \section{(173)} ghaTAkAshaH \- jalapUritaghaTAvasthAnAya yAvAnAkasho.avakAshaM dadAti tAvAnAkAshaH ghaTAkAsha iti paNDitairuchyate | 1\. nanu ghaTAt bahiH sthita AkAsho mahAkAshaH, tasmAdbhinno ghaTAntarvartyAkAsho ghaTAkAsha iti cha prasiddhiH | tatra ghaTAkAshasya prasiddhaM lakShaNaM vihAya lakShaNAntarakaraNe kiM prayojanamiti chedatrochyate | \ldq{}ghaTAntarvartyAkAsho ghaTAkAshaH\rdq{} iti prasiddhalakShaNasvIkAre ghaTo yatra vartate sa AkAshaH pa~nchamaH kapAlAkAsha iti vaktavyaM bhavet | sa cha pa~nchamaprakAra AkAshaH shAstrAprasiddhaH; [siddhAnte ArambhavAdAna~NgIkArAt] | tasmAdidaM dvitIyaM lakShaNamAshritaM sAdhuH | \section{(174)} jalAkAshaH \- jalapUrNe ghaTe nakShatrAdisahitAkAshaH pratibimbati | tAdR^ishAkAshapratibimbo ghaTAkAshashchetyubhayaM militvA jalAkAsha ityuchyate | nanvAkAshasya pratibimbo na yujyate, kintu kevalanakShatrAdInAmeva sa yujyate | rUpAbhAvAnnAkAshasya pratibimbaH sambhavati | rUpavato hi pratibimbaH syAt | tasmAnnAkAshasya pratibimbo yujyata iti chenna | jale AkAshapratibimbAnabhyupagame goShpadaparimANakasvalpajale mahAgajAdiparimANakagabhIratAyAH pratibimbo na syAt | tathopalabhyamAnatvAdAkAshapratibimbo.a~NgIkArya eva | na cha nIrUpapadArthapratibimbo nAstIti vAchyam | nIrUpasyApi shabdasya pratidhvanidarshanAt | sa cha pratidhvaniH shabdasya pratibimba eva | tasmAnnIrUpasyApyAkAshasya pritabimbo yujyata eva | \section{(175)} meghAkAshaH \- meghasthitaye yAvAnAkAsho.avakAshaM dadAti tAvAnAkAshaH, meghajale pratibimbitAkAshashchetyubhayaM militvA meghAkAsha ityabhidhIyate | nanvAkAshe.asti meghaH | tatra meghe jalamAkAshapratibimbashchAstItyatra kiM mAnamiti chenna | yadyapi meghe jalasyAkAshapratibimbasya cha na pratyakShato grahaNamathApyanumAnena grahaNaM sambhavatyeva | tathA hi, meghAjjalavR^iShTerdarshanAttatra jalamastItyanumIyate | yadi meghe jalaM na syAttarhi tato jalavR^iShTirna syAt | ki~ncha, \ldq{}meghasthaM jalamAkAshapratibimbavishiShTam, svachChadravyatvAt, darpaNAdivat\rdq{} ityanumAnena meghasthajale AkAshapratibimbAnumAnaM cha sid.hdhyati | yadyasti jalaM tarhi tajjalamAkAshapratibimbena vinA na syAditi hi niyamaH | evaM meghe jalam, tatrAkAshapratibimbashchAnumAnena prasid.hdhyati | \section{(176)} mahAkAshaH \- brahmANDasyAntarbahishcha vyApyaikarUpeNa vartamAna AkAsho mahAkAsha ityuchyate vidvadbhiH | \section{##(A. 177-185) ## chaitanyasya chAturvidhyavarNanam\-} \section{(177)} upodghAtaH \- he somya | chaturvidhAkAshalakShaNamuktam | 1\. jalapUritaghaTe dR^ishyamAnAkAshapratibimbo ghaTAntarvartyAkAshapratibimba iti sha~NkAvyAvR^ittaye nakShatrAdisahitetyAkAshavisheShaNam | api cha jalaM vinA pratibimbAsambhavAt \ldq{}AkAshapratibimbaH\rdq{} ityanena ghaTasthajalasahitAkAshapratibimbo grAhyaH | 2\. guNo guNamAshritya na tiShThati, kintu dravyameveti niyamaH | atashcha guNatvenAbhimatAni nIlapItAdivarNAni nIrUpANyeva | tathApi teShAM svachChadarpaNAdau pratibimbo dR^iShTaH | evameva rUparahitayorAkAshachaitanyayoshcha pratibimbaH sambhavedeva | chaturvidhachaitanyalakShaNamapyuchyamAnaM shR^iNu | tasya shravaNamAtreNa vichArasya mahAphalaM brahmaj~nAnamavApyeta | \section{(178)} kUTasthavarNanaM \- buddhervyaShTyaj~nAnasya vA adhiShThAnabhUtachaitanyasya kUTasthaH ityabhidhA | yanmate buddhivishiShTashchetano jIvastanmate bud.hdhyadhiShThAnachetanaH kUTastha ityuchyate | yatra tu mate vyaShTyaj~nAnavishiShTachetano jIva iti kIrtyate tanmate vyaShTyaj~nAnAdhiShThAnachetanaH kUTastha iti varNyate | atrAyaM siddhAntaH \- jIvatvApAdakaM visheShaNaM yat tadadhiShThAnasya kUTastha iti nAma | ayaM kUTastha utpattyAdirahitaH | asyAyamabhiprAyaH \- brahmaNo vyatiriktatayA chidAbhAso yathotpadyate, na tathA kUTastha utpadyate; kintu brahmarUpa eva sa bhavati | yathA ghaTAkAsho mahAkAshAnna vyatiriktaH, kintu mAhAkAsharUpa eva bhavati, tadvat | ayaM cha kUTastha AtmapadalakShyArthaH | kUTasthasyaiva pratyagiti, nijasvarUpamiti, jIvasAkShIti cha vyapadeshaH | kUTastho ghaTAkAshasthAnIyaH | \section{##(A. 179-183) ## jIvasvarUpavarNanam} \section{##(A. 179-182) ## buddhipratibimbitachaitanyaM jIvaH\-} \section{(179)} jIvasvarUpaM \- anantakoTikAmakarmavAsanAvAsitabuddhau pratiphalitachaitanyapratibimbo jIva iti vidvadbhiruchyate | na hi tat pratibimbamAtraM jIva ityuchyate; kintu yathA ghaTAkAshasahitAkAshapratibimbo jalAkAsha iti kathyate, evaM kUTasthasahitachidAbhAso jIva iti kIrtyate | tasmAdbuddhisthachidAbhAso bud.hdhyadhiShThAnachaitanyaM chetyubhayaM militvA jIva iti sid.hdhyati | 1\. keShuchidadvaitagrantheShu jIva Isho brahmeti chittraividhyaprakriyAshritA | anAdipadArthaShaTkanirUpaNe chaitanyatraividhyamevoktam | tatra kUTasthaparityAgAnna ko.api doShaH syAt | kUTasthabrahmaNorna nAmamAtrabhedAdR^ite.anyaH kashchana bhedo.asti | ki~ncha vidyAraNyamunikR^itadR^igdR^ishyavivekAkhyagranthe kUTasthaH pAramArthikajIvaH, jAgratkAlikAntaHkaraNapratibimbo vyAvahArikajIvaH, svapnadR^ik prAtibhAsikajIva iti cha nirUpatim | anena kUTastho jIvakoTAvantarbhAvitaH | 2\. jIvo buddhipratibimba iti, avidyApratibimba iti cha vakShyamANatvAdatra pakShadvayaM sUchitam | 3\. atra chidAbhAsashabdena bud.hdhyA (antaHkaraNena) sahitashchidAbhAso grAhyaH | tathA chAntaHkaraNamathavAvidyA, tatsthachidAbhAsaH, tadubhayAdhiShThAnakUTasthachaitanyaM chetyetattrayaM militvA jIva ityuchyate | (1) kevalAntaHkaraNasya jIvatvoktau ghaTAderjaDasyApi tadA\-|| \section{(180)} AbhAsasvarUpavivechanaM \- prAg bimbarUpakUTasthasahitachidAbhAso jIva iti prapa~nchitam | ata idaM pratIyate \- buddhau pratiphalito yaH pratibimbaH sa kUTasthasyaiva, na tu bAhyabrahmachaitanasyasya | yasya pratibimbo.anyatra pratIyate, sa eva bimba ityuchyate | prakR^ite kUTasthasya bimbatvA~NgIkArAt jIvastatpratibimba ityeva pratIyate | tathA hi, atyantaraktajapAkusumAdyupAdhyuparisthasvachChasphaTike tatpuShpAdiraktimA pratIyate | sa cha sphaTikAdigataraktimA tatpuShpAdipratibimba eva | tathA kUTasthAshritabuddhau kUTasthasya prakAshaH pratiphalati | sa prakAsha eva chidAbhAsa ityuchyate | atyantasvachChasphaTikavat buddhirapyatyantanirmalA; sattvaguNakAryatvAttasyAH | tatra pratiphalitakUTasthaprakAshasyaiva pratibimba iti samAkhyA | buddheH kUTasthAdhiShThitatvAdbuddhau kUTasthasyaiva pratibimba uchita iti jIvaH kUTasthapratibimba iti pakShaH pradarshitaH | ||pattiH | asvachChatvAdghaTAdestanna sambhavatIti chet \- svachChadarpaNAdestadApattiH | darpaNAdebAhyatvAnneti chettarhyantaHsthAnAmindriyANAM tadApattiH | indriyApekShayA AntaratvAdantaHkaraNasyaiva tannyAyyamiti chet, tato.apyAntarasyAj~nAnasya tadApattiH | ki~ncha, jIvasya chetanatvAdeva nAchetanasyAntaHkaraNasya jIvatvaM ghaTate | (2) kevalapratibimbasyApi na jIvatvaM sambhavati; antaHkaraNarUpopAdhimantarA pratibimbAyogAt | (3) adhiShThAnachaitanyasya jIvatvoktirasa~NgatA; nirvikAratvAttasya vikArAtmakajIvatvaM na yujyate | (4) pratibimbavishiShTAntaHkaraNaM jIvo.astviti chenna \- ubhayoH kalpitatvAvisheShAjjIvasya nityatvAsiddhau muktAbhAvaprasa~NgAt | ki~ncha bhAgatyAgalakShaNAsambhavAnnikhilavAchyabhAgatyAgarUpajahallakShaNaiva sid.hdhyet; na chaitadbhAShyakArAbhimatam | api chAdhiShThAnAdapR^ithagbhUtaM sat yadadhiShThAnamAvR^iNoti tadevAropyamityuchyate | na hyadhiShThAnamantarA pR^ithagAropyaM kutrApyavabhAsate | anenAnumAnena \ldq{}buddhisahitachidAbhAso jIvaH\rdq{} ityetadapAstam | (5) adhiShThAnachaitanyaM pratibimbachaitanyaM chetyubhayaM militvA jIva iti chenna; kevalachaitanyasya nirvikAratayA kartR^itvabhoktR^itvAdivikAropetajIvatvAsambhavAt | (6) adhiShThAnachaitanyamantaH\- karaNaM chetyubhayaM militvA jIva iti chet \- darpaNaM darpaNAdhiShThAnachaitanyaM cha militvA tarhi jIvaH syAt | tayorjIvatvaM na sambhavati | tasmAdantaHkaraNam, tatpratiphalitachaitanyAbhAsaH, tadubhayAdhiShThAnachaitanyaM chetyetattrayamapi militvaiva jIva ityuchyate | tatra kUTasthasya saMsArAsambhavAjjIva eva saMsArItyeShTavyaM bhavati | tathA pa~nchadashyAmuktamchaitanyaM yadadhiShThAnaM li~Ngadehashcha yaH punaH | chichChAyA li~NgadehasthA tatsa~Ngho jIva uchyate || (dvai\. 11) iti | 1\. paTavilakShaNatve sati paTavadbhAsamAnatvaM paTAbhAsatvaM yathA, tathA chidvilakShaNatve sati chidvadbhAsamAnatvaM chidAbhAsatvam | athavA brahmachaitanyasya buddhau pratibimba iti pakSho.api sambhAvyata eva | tathA hi \- ghaTAntaHsthajale bAhyamahAkAshapratibimba eva bhavati, na tu ghaTAntaHsthasyAkAshasya pratibimbaH | ghaTasthajale yAvAn vistAra upalabhyate tAvAn vistAro ghaTAntaHsthAkAshasya nAsti | ghaTasthajale upalabhyamAnavistAraH AkAshasya pratibimba eva | tasmAdbAhyamahAkAshasyaiva ghaTasthajale pratibimbo vAchyaH | evaM buddhau vyApakabrahmachaitanyasyApi pratibimbo bhavitumarhati | vyApakasya brahmachaitanyasya pratibimbo na yujyata itIyamAsha~NkA AkAshadR^iShTAntenaiva nirAkAryA | yathA AkAshasya vyApakasyApi pratibimbaH sambhavati, tathA vyApakachaitanyasyApi pratibimbaH sambhavet | rUpavata eva padArthasya rUpavishiShTe eva padArthAntare pratibimbodaya iti niyamo.api nAsti | nIrUpasyApi shabdasya nIrUpAkAshe pratibimbo dR^ishyata eveti prAguktatvAt | tasmAtsambhavatyeva vyApakanIrUpabrahmachaitanyasyApi pratibimbaH | itthaM buddhisthachidAbhAso bud.hdhyadhiShThAnachaitanyaM chetyubhayaM militvA jIva ityuchyate | so.ayaM jIvaH tvampadavAchyo.arthaH | jIvasthachidAbhAsaM vihAya parishiShTaH kevalakUTastha eva tvampadalakShyArthaH | ahaMshabdasya vAchyArtho jIvaH, lakShyArthastu kevalakUTastha iti vivekaH | \section{(181)} chidAbhAsa eva puNyapApAdyAshrayaH, na kUTasthaHubhayoH kUTasthachidAbhAsayormilitayorjIvatvavyavahAre.api kartR^itvAdayo jIvadharmAH sarve chidAbhAsamevAshrayanti | puNyam, pApam, tatphalabhUtasukhaduHkhAdyanubhavaH, lokAntaraM prati gamanam, tata ihAgamanamityAdi sarvaM chidAbhAsavishiShTabuddhireva karoti, na tu kUTasthaH | kUTo nAmAyoghanavisheShaH ayaskArAdiprasiddhaH | tadvannirvikAratayA tiShThatIti kUTastha uchyate | athavA mithyAbhUtabuddhichidAbhAsayoH kUTa ityAkhyA | tatrAsa~NgatayAste iti kUTastha iShyate | ataH kUTasthe kartR^itvAdayo na sambhavanti, kintu chidAbhAsasya | bhrAntyA te dharmAH kUTasthe pratIyante | \section{(182)} vastutaH puNyapApAdayo na chidAbhAsasyApi dharmAH, kintu buddhereva \- vichAryamANe tu puNyapApatatphalasukhaduHkhalokAntaragamanAgamanAdi 1\. pUrvaM pratibimbaH kUTasthasyaiveti sAdhitam | adhunA sa brahmachaitanyasyApItyuchyate | sarvaM buddhereva, na tu chidAbhAsasya api | buddhitAdAtmyAdAbhAse tatsarvaM bhAti | yathA jalapUrNe ghaTe R^ijuvakrAdisvarUpe sati, tasmin ghaTe.anyena nIyamAne vA AnIyamAne vA sati, tAdR^ishaghaTasambandhAdeva tatsthAkAshAbhAsastAH kriyAH karoti, na tu svataH ki~nchidapi karoti; tathA kAmakarmAtmakajalapUritabuddhirUpaghaTaH puNyapApAdisakalavikriyAshrayo bhavati | tatsambandhAchchidAbhAso.api vikriyAshrayo bhavati | kUTasthastu sarvavikArashUnyaH | yathA ghaTAkAsho jalapUrNaghaTagatasarvavikArarahitastathA kUTastho.apyasa~Nga iti viddhi | ato jIvatvaprayuktanikhiladharmAshchidAbhAse bhavanti | kUTasthe tvaj~nAnAtpratIyante | ataH kUTasthabuddhitatsthachidAbhAsasamudAyo jIva ityuchyate | \section{(183)} aj~nAnapratibimbitachaitanyaM jIvaH \- prAguktajIvasvarUpe.a~NgIkriyamANe prAj~nasya hAnirupajAyate | tathA hi \- suShuptyabhimAnino jIvasya prAj~na iti nAma | suShuptau buddherabhAvAttatsthachidAbhAso.api na sid.hdhyati | tatashcha prAj~nasvarUpapratipAdakashAstraM nirviShayaM bhavet | ataH prakArAntareNa jIva1\. jalagatashaityaM tatra pratibimbitAdityAdIn yathA na spR^ishati tathAntaHkaraNagatA vikArA api tatra pratibimbitachidAbhAsaM na kadAchidapi spR^ishanti; kimu vaktavyaM tadantaHkaraNAdhiShThAnabhUtaM pratyagAtmAnaM na spR^ishantItyatra | yathA pR^ithivyAdigatAH tatkAryagatAshcha vikriyAH pR^ithivyAdyAdhArabhUtamAkAshaM na spR^ishanti; tadvadevAnAtmabhUtAj~nAnaM tatkAryAha~NkAradehendriyAdiprapa~nchadharmAshcha aj~nAnatatkAryanikhiladR^ishyAdhiShThAnabhUtachidrUpapratyagAtmAnaM na spR^ishantyeva | aj~nAnAttu te dharmAH kUTasthaM spR^ishantIva bhrAntirbhavati | 2\. vastutastu sukhaduHkhAdisaMsAro na buddherapi sambhavati | tathA choktaM guhAdhikaraNabhAShye (bra\. sU\. 1\.2\.12) \ldq{}idaM hi kartR^itvaM bhoktR^itvaM cha sattvakShetraj~nayoritaretarasvabhAvAvivekakR^itaM kalpyate | paramArthatastu nAnyatarasyApi sambhavati; achetanatvAt sattvasya, avikriyatvAchcha kShetraj~nasya | avidyApratyupasthApitasvabhAvatvAchcha sattvasya sutarAM na sambhavati | tathA cha shrutiH \- \ldq{}yatra vAnyadiva syAttatrAnyo.anyat pashyet\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.31) ityAdinA svapnadR^iShTahastyAdivyavahAravadavidyAviShaya eva kartR^itvAdivyavahAraM darshayati | \ldq{}yatra tvasya sarvamAtmaivAbhUt tat kena kaM pashyet\rdq{} (bR^i\. 4\.5\.15) ityAdinA cha vivekinaH kartR^itvAdivyavahArAbhAvaM darshayati\rdq{} iti | 3\. yathA chandrasya svato nirvikAratayA sadaikarUpatve.api tithipakShAbhyAM chandrasya kalAyAmeva vR^iddhikShayAdikaM bhavati; yathA vA sadA vR^ikShasyaikarUpatve.api tatphalAdInAmeva janmAdivikAro jAyate; tathA svayaM nirvikAre.api kUTasthachinmAtre pratyagAtmani dehAdInAmeva janmAdiShaDvikArarUpapariNAmo jAyate | yadi kUTastha eva pariNamet, tarhi sa jaDaH syAt | pariNAmaH ##=## vikAraH ##=## prakR^iteranyathAbhAvaH | tasmAtkUTasthasya vikAro na katha~nchanopapadyate | svarUpanirUpaNaM kriyate | aj~nAnasyaikadesho vyaShTyaj~nAnaM iti, sampUrNAj~nAnaM tu samaShTyaj~nAnaM iti chochyate | tatrAj~nAnaikadeshapratibimbitachidAbhAsaH, tadaj~nAnAMshAdhiShThAnabhUtakUTasthachaitanyaM cha militvA jIva ityuchyate | na chaitasmin jIvasvarUpe prAj~nasyAbhAvaH sambhavati, suShuptAvaj~nAnasya sattvAt | suShuptau yaH chaitanyapratibimbavishiShTAj~nAnAMshaH sa bud.hdhyAtmanA pariNamate | tatra chaitanyapratibimbo.api sahaiva vartate | asyAM chidAbhAsayuktAyAM buddhau puNyApuNyAdirUpaH saMsAraH pratIyate | anenAbhiprAyeNa buddhireva shAstreShvapi kvachijjIvopAdhitayA varNyate | vichAradR^iShTyA tu jIvasyopAdhiraj~nAnameva | \section{(184)} IshvarasvarUpavarNanaM \- mAyAyAM pratibimbitachidAbhAsaH 1\. IshvarasvarUpaM tu bahudhAnekairvarNyate | tathA hi (1) yogamatAnusAriNa stvevamAhuH \- chaitanyasamIpasthaprakR^itiprerako jIvavilakShaNaH puruSha IshvaraH | sa cheshvaraH kleshakarmatatphalAdibhirasaMspR^iShTo jIvavadasa~NgashchinmAtraH | jIvasyApi kleshAdyabhAveShvavivekavashAt tatsattvaM pratIyate | ayameva jIveshvarayorbhedahetuH | (2) nyAyamatAnusAriNastu asa~Ngasyeshvarasya niyAmakatvAsambhavAt yogamatamAkShipya, Ishvarasya j~nAnechChAprayatnAdiguNA nityAH; ato jIvAdvilakShaNo bhinnashcheshvara ityAhuH | (3) hiraNyagarbhopAsakAstu Ishvaraj~nAnAdInAM nityatve \ldq{}so.akAmayata\rdq{} (tai\. bra\. 6) ityAdishrutivAkyAnAM sR^iShTyArambhasamaye Ishvaraj~nAnAdInAmutpattipratipAdakAnAM virodhaH syAt; sadA sR^iShTiprasa~Ngashcha syAt | ato.asa~NgataM nyAyamatam | hiraNyagarbha eveshvaraH | asya li~NgasharIrasattve.apyavidyAkAmakarmAdyabhAvAt jIvavilakShaNaH sa ityAchakShate | (4) virADupAsakAstu vinA sthUladehaM li~NgadehamAtrasya kutrApyananubhUtatvAdvirATpuruSha eveshvara ityAhuH | (5) prajApatyupAsakAstu prajAkAmAH santaH pANipAdAdiyuktaprAkR^itasharIravata Ishvaratve krimyAderapIshvaratvaprasa~NgAt hiraNyagarbhopAsakamatamasa~Ngatam, tathA virADupAsakamatamapyasa~Ngatam | kintu chaturmukho brahmaiveshvara iti prAhuH | (6) vaiShNavAstu viShNornAbhikamalotpannatvAchchaturmukhasya brahmaNastatkAraNIbhUto viShNureveshvara iti kathayanti | (7) shaivAstu shivasya padAnveShaNe.ashaktatvAdviShNoH, shiva eveshvara iti vadanti | (8) gaNapatyupAsakAstu tripurAsurajayArthamIshvareNApyupAsito gaNapatireveshvara iti manyante | (9) bhairavamairAlAdyupAsakAstu mAraNochchATanavashIkaraNastambhanAdisiddhihetubhUtabhairavAdimantrAn, tattatstotrANi, taddhavanatarpaNapurashcharaNAdipratipAdakatantragranthAMshcha pramANIkR^itya bhairavAdidevatA Ishvaratvena varNayanti || mAyAdhiShThAnachaitanyaM chetyubhayaM militvA Ishvara ityuchyate | ayaM cheshvaro meghAkAshatulyo bhavati | ayameva antaryAmI ityuchyate | sarveShAmantaHsthaH san niyantR^itvAt ##=## prerakatvAdantaryAmI | ayaM nityamuktaH, svasvarUpAvArakAj~nAnAbhAvAttasya | ata eva janmamaraNAdibandhapratItirasya nAsti, tata eva Ishvaro nityamukta ityuchyate | ki~ncheshvaraH sarvaj~naH, tasyopAdhibhUtamAyAyAH shuddhasattvaguNapradhAnatvAdasya sarvaj~natvasiddhiH | svapratibandhakIbhUtarajastamasau abhibhUya svayaM tAbhyAmanabhibhUto yaH sattvaguNastasya shuddhasattvaM ityAkhyA | sattvaguNAdeva j~nAnamutpadyate | ataH sattvaguNaH prakAshasvabhAvaH | evambhUtasattvaguNapradhAnamAyAyAM pratiphalitachaitanyAbhAsarUpeshvarasya svaviShaye viShayAntare vA naivAvaraNaM sambhavati | tasmAdIshvaro nityamuktaH sarvaj~nashcha bhavati | jIveshvarayoradhiShThAnabhUtaM shuddhachaitanyaM bandhamokShAdinikhilabhedashUnyaM sadAkAshavadekarasasvabhAvaM tayorubhayorapi vartate | bandhamokShAdistu AbhAsAMshe eva | adhiShThAne chaitanye tvAbhAsasya bhrAntyA pratIyate | tasmAt kevalAbhAse eva bandhamokShAdivyavahAraH | itthamanantamatAni svasvamativilasitAni parasparavilakShaNAnyanyonyaviruddhAni chopalabhyante | sakalamatAvirodhenaitadgranthokteshvarasvarUpameva shrutyabhipretam | tathA choktaM pa~nchadashyAm\- evamanye svasvapakShAbhimAnenAnyathAnyathA | mantrArthavAdakalpAdInAshritya pratipedire || chitradIpe 120|| antaryAmiNamArabhya sthAvarAnteshavAdinaH | santyashvatthArkavaMshAdeH kuladaivatadarshanAt || 121|| tattvanishchayakAmena nyAyAgamavichAriNAm | ekaiva pratipattiH syAt sApyatra sphuTamuchyate || 122|| 2\. mAyAsthabuddhivAsanAyAM pratiphalitachaitanyapratibimba Ishvara iti vidyAraNyakR^itapa~nchadashyAmabhihitam | Ishvaro meghAkAshakalpa ityatra meghasadR^ishI mAyA, meghasthajalasamAnA buddhivAsanAH; tajjalasthAkAshapratibimbasamAshchidAbhAsAH | buddhivAsanApratiphalitapratibimbasama Ishvara iti kathane na ko.api doShaH prasajyate | mAyArUpAj~nAnasyaiveshvaratvApAdakopAdhitve.api buddhigatavAsanA aj~nAne antargatA bhavanti | sarvaj~natvasya tu kAraNamaj~nAnagatasattvaguNa eva | aya~ncha sattvaguNo j~nAnarUpasakalabuddhInAmupAdAnakAraNaM bhavati | tasmAtsuShuptau sakalabuddhayaH svopAdAnAMshe vilIyopAdAnAtmanaiva vartante | upAdAnarUpeNAvasthitireva sUkShmasaMskAra ityuchyate | ayameva saMskAro vAsanetyapi kathyate | itthamaj~nAnagatasattvAMshAt pR^ithagvAsanA nAma na kAchanAsti | tasmAdbuddhivAsanAshabdenAj~nAnasya sattvAMsha eva grAhyaH | tatrApyastyetAvAn bhedaH \- yasminnAbhAse svarUpAvaraNamasti tasminneva bandhaH | yatra nAsti sa tu mukta eva | Ishvare AvaraNAbhAvAdeva sa nityamuktaH | jIve tvAvaraNasattvAt sa baddhaH; yato yasyA avidyAyA aMshe pratibimbitasya chidAbhAsasya jIvatvaM bhavati tasyA avidyAyA AvArakatvaM svabhAvaH | yadyapyekasyaiva vastuno mAyA, aj~nAnam, avidyA, ityAdinAmAni tathApi tasyaiva shuddhasattvaguNapradhAnatvAt \ldq{}mAyA\rdq{} iti, malinasattvaguNapradhAnatvAchcha \ldq{}aj~nAnam\rdq{}, \ldq{}avidyA\rdq{} iti cha vyavahAraH | rajastamoguNAbhyAmabhibhUtaH sattvaguNo malinasattvaguNa ityuchyate | rajastamoguNAdhikyAdevAvidyA svapratibimbitajIvarUpachidAbhAsAMshasyAvaraNaM karoti | ata eva jIvo baddho neshvaraH | sarvAdhiShThAnabhUtashuddhachaitanyasahito mAyApratibimbitachidAbhAsarUpa IshvarastatpadavAchyArthaH | kevalAdhiShThAnashuddhachaitanyaM tatpadalakShyArthaH | Ishvaro jagadutpattisthitisaMhArAn karotIti shAstrokterayamabhiprAyaH \- adhiShThAnabhUtashuddhachaitanyamAkAshavadasa~Ngam | mAyApratibimbitachidAbhAsAMsho jagadutpattyAdikaM karoti | sarvaj~natvAdiguNo.api tasyaiva | bhaktAnugrahAdikartR^itvamaishvaryAntaramapi tasyaiva chidAbhAsAMshasya | chaitanyasvarUpaM tvekarasaM sarvasamam | tasmin sattAsphUrtipradatvaM antarA anyadaishvaryAdikaM na ki~nchidapyupapadyate | iti | \section{(185)} brahmasvarUpavarNanaM \- mahAkAshavat brahmANDAnAmantarbahishcha vyApya vartamAnamakhaNDaparipUrNachaitanyaM brahmetyuchyate | bhAShye choktaM \- \ldq{}brahmashabdasya hi vyutpAdyamAnasya nityashuddhatvAdayo.arthAH pratIyante, bR^ihaterdhAtorarthAnugamAt | sarvasyAtmatvAchcha brahmAstitvaprasiddhiH\rdq{} (bra\. sU\. bhA\. 1\.1\.1) iti | ratnaprabhAyAmapyevaM vyAkhyAtaM \- \ldq{}sa chArtho mahatvarUpa iti vyAkaraNAnnishchIyate; \ldq{}bR^ihi vR^iddhau\rdq{} iti smaraNAt | sA cha vR^iddhirniravadhikamahatvamiti, sa~NkochakAbhAvAt shrutAvanantapadena saha prayogAchcha j~nAyate\rdq{} iti, \ldq{}ato bR^iMhaNAdbrahmeti vyutpattyA deshakAlavastukR^itaparichChedAbhAvarUpaM nityatvaM pratIyate\rdq{} iti cha | tathA sUtasaMhitAvyAkhyAne.apyuktam | (yaj~na\. brahmagI\. 3\.31) \ldq{}brahma satyaj~nAnasukhAdvayam, bR^ihadhAtvarthasyAnugamAt | tathA hi \- \ldq{}bR^iha bR^ihi vR^iddhau\rdq{} iti dhAturvR^iddhimAchaShTe | sA cha vR^iddhiH pratiyogivisheShAnupAdAnAnniratishayaiva vivakShitA | sati cha vastvantare tena parichChedAd1\. sattAsphUrtipradatvaM ##=## sthitibhAnapradatvam | vR^iddherniratishayatvaM bhajyeta | tathA cha vastvantarakR^itaparichChedarahitameva brahmashabdavAchyaM bhavitumarhati | dvaitaprapa~nchasya tatsvarUpe.adhyastatayaiva pratItervastutastatsvarUpAnatiriktatvAt | tathA cha vastukR^itaparichChedanirAkaraNenaiva deshakAlakR^itaparichChedo.api nirasto veditavyaH | deshakAlayorapi parikalpitatvena vastutastadrUpAnatirekAt | evaM dvaitAparokShasyAdhiShThAnatvena tadbAdhAvadhitvena cha trividhaparichChedarahitaM yadadvitIyaM tatsatyameveShTavyam\rdq{} iti | idaM cha brahma na dUre nApyantike vartate | yaddhi vastu svasmAdanyatvenAnAtmabhUtaM deshAdirUpopAdhiparichChinnaM cha bhavati tadeva dUre antike vA vartata ityuchyate | idaM tu brahma na pratyagAtmano bhidyate; kiM tarhi, sarvasya pratyagAtmabhUtaM deshAdirUpasarvopAdhishUnyaM cha bhavati | tasmAdeva tat dUre.antike vA vartamAnatayA nochyate | brahmashabdasya hi vAchyo.arthaH sopAdhika eva, vyApakatvadharmavishiShTasya vastuno brahmashabdAbhidheyatvAt | idaM cha vyApakatvaM dvividham, sApekShaM (sAtishayaM) nirapekShaM (niratishayaM) cheti | yadvastu svavyApyApekShayA vyApakam, svavyApakApekShayA vyApyaM bhavati, tad ApekShikavyApakaM ityuchyate | yathA pR^ithivyAdirUpasvakAryApekShayA vyApinI mAyA; chaitanyApekShayA tu na vyApinI, kintu vyApyA | tasmAnmAyAyAmApekShikameva vyApakatvamasti | yadvastu sarvApekShayA vyApakaM bhavati tanniShThavyApakatvaM nirapekShavyApakatvaM ityuchyate | idaM cha nirapekShavyApakatvaM chaitanye eva vartate | \ldq{}na tatsamashchAbhyadhikashcha dR^ishyate\rdq{} (shve\. 6\.8) ityAdishrutyA tatsamaM vAdhikaM vA na ki~nchana vyApakaM vastu vidyate iti siddhatvAt | tasmAchchaitanyasyaiva sarvApekShayA vyApakatvashravaNAttadeva nirapekShavyApakamiti sid.hdhyati | etaddvividhavyApakatvavishiShTaM vastu brahmashabdasya vAchyArthaH | mAyAshabalitachaitanye dvividhamapyetadvyApakatvaM vartate | vishiShTaniShThavisheShaNIbhUtamAyArUpAMshe ApekShikavyApakatvaM visheShyabhUtachaitanyAMshe nirapekShavyApakatvaM cha vartate | chaitanyaikadeshe mAyAyAH sattvAt, mAyAvishiShTachaitanyApekShayA shuddhachaitanyasyAdhikavyApakatvAchcha tadeva nirapekShavyApakam, na tu mAyA\- 1\. na hi ghaTopAdAnatvashaktirmR^itsAmAnye vartate, kintu mR^idvisheShe eva | evameva mAyA na brahmaNi sarvatra vartate, kintvekadeshe eva | (pa\. da\. 2\.54, 2\.87, 2\.88) vishiShTachaitanyam | tathApi yato mAyAvishiShTachaitanyaM paramArthadR^iShTyA shuddhachaitanyAdanatiriktaM sachChuddharUpameva bhavati tasmAnmAyAvishiShTe.api yashchaitanyAMshastatra nirapekShameva vyApakatvamasti | itthaM mAyAvishiShTachaitanyameva brahmashabdasya vAchyArtha iti yuktamevoktam | shuddhachaitanyaM tu brahmashabdasya lakShyArthaH | tasmAdIshvarabrahmashabdayoreka evArthaH pratIyate; na bhinnArthatA | tathApyastyayaM visheShaH \- brahmashabdaH svarasato lakShyArthameva prAyasho bodhayati, kAchitkatayA tu vAchyArthamapi | Ishvarashabdastu vAchyArthameva prAyasho bodhayati, lakShyArthaM tu kAchitkatayA | IdR^igbhedasadbhAvAdeva lakShyArthamavalambya brahmashabdasyArtho bhinnatayA nirUpitaH | \section{##(A. 186-188) ## \ldq{}dvA saparNA\rdq{} iti shrutyA jIvabrahmabhedaH} avagamyata iti, anyathA karmopAsanAvidhivaiyarthyamiti cha sha~NkAyAH samAdhAnam\- \section{(186)} chaitanyAbhAso bhu~Nkte, kUTastho.asa~NgaH prakAshate \- chaturvidhaM chaitanyamuktam | tatra jIvasvarUpAntargatamithyAbhUtachidAbhAsAMsha eva puNyapApe kR^itvA tatphalamanubhavati, na kUTasthaH | sa tvasa~NgatayA AnandasvarUpa eva prakAshate | yaduktaM \ldq{}buddhirUpavR^ikShe jIvaH paramAtmA cheti dvau pakShiNo staH, tayorjIvaH karmaphalaM bhu~Nkte paramAtmA taM prakAshayannAste iti dvA suparNeti shruterarthaH;\rdq{} iti, tatrochyate \- na tatra jIvaparamAtmAnau grAhyau; kintvAbhAsaH karmaphalaM bhu~Nkte kUTasthaH prakAshamAna Aste iti tasyAH shruterartho j~neyaH | \section{(187)} chaitanyAbhAsa eva karmakartA, phaladAtA cha; na tu shuddhachaitanyaM \- jIvasvarUpAntargatachichChAyArUpAbhAsAMshaH karma karoti; karma kurvata AbhAsAMshasya IshvarasvarUpAntargatachichChAyArUpAbhAsAMshaH phalaM prayachChati | AbhAsa eva karmakartA, AbhAsa eva phaladAtA cha | anenAyamarthaH siddhaHjIvasvarUpAntargatAbhAsAMshaH puNyapApe kR^itvA tatphalAni bhu~Nkte | IshvaraniShThAbhAsAMshastu karmaphalAni prayachChatIti | etadubhayAnugatachaitanyAMshe na kApi vArtAsti | jIvagatachaitanyAMshe karmakartR^itvatatphalabhoktR^itvarUpasambandho na vartate | IshvaragatachaitanyAMshe.api na karmaphaladAtR^itvarUpasambandho.asti | yastu tasmin chaitanye karmakartR^itvaphaladAtR^itvAdikaM varNayati sa mUrkha eva | yatashchaitanyamubhayatrApyasa~NgamekarUpaM cha vartate | chaitanyamAtre na ko.api bhedagandho.asti | yastu jIvachaitanyamIshvarachaitanyAt, IshvarachaitanyaM vA jIvachaitanyAdbhinnatayA manyate, sa vigarhya eva bhavati | tathA cha shrutiH \ldq{}brahma taM parAdAt yo.antatrAtmano brahma veda; sarvaM taM parAdAt yo.anyatrAtmanaH sarvaM veda .\rdq{} (bR^i\. 2\.4\.6, 4\.5\.7) \ldq{}mR^ityoH sa mR^ityumApnoti ya iha nAneva pashyati\rdq{} (ka\. 2\.1\.11, bR^i\. 4\.4\.19) \ldq{}udaramantaraM kurute, atha tasya bhayaM bhavati\rdq{} (tai\. bra\. 7) iti | etena, \ldq{}jIveshvarayoraikyAbhyupagame karmopAsanapratipAdakavedabhAgo.anuShThAtrAbhAvAnnirarthakaH syAt\rdq{} itIyaM dvitIyA sha~NkApIdAnIM samAhitA | jIveshvarAnugatachaitanyabhAgayorabhedaH, AbhAsabhAgayorbhedashchAsti; tasmAdubhayavidhayorapi vedabhAgayoH prAmANyaM sama~njasam | \section{(188)} jIvabrahmaNorlakShyArthAbhedasambhavAt \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti jAnIyAditi gurorupadeshaH \- he somya | tvatkR^itaprashnadvayamadhye \ldq{}ekasmin vR^ikShe dvau pakShiNau staH; tayoreko bhoktA, aparo nirIhaH; ato jIvabrahmaikyaM na ghaTate;\rdq{} iti hi prathamaH prashnaH | tatraivaM samAdhAnamuktaM \- \ldq{}ekavR^ikShasthapakShiNormadhye ekaH kUTastho.aparo buddhau pratiphalitachidAbhAsa ityevaM grAhyam, na tu jIvaparamAtmAnAviti grAhyamiti; etayorghaTAkAshasya AkAshachChAyAyAshcha bhedaH\rdq{} iti choktam | tvatkR^itadvitIyaprashnarItyA na jIvaH karmopAsanayoH kartA, nApIshvarastatphaladAtA | kintu tau chidAbhAsAveva | jIvagatAbhAsAMshaH karmopAsanAdi karoti, IshvaragatAbhAsAMshaH phalaM dadAti | jIveshvarAnugatachaitanyAMshastu ghaTAkAshamahAkAshavadbhedashUnyaH | itthaM jIvabrahmaNoraikyaM sid.hdhyati | ataH \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} ityeva tvaM vijAnIyAH | atrAhaMshabdArthaH kUTastha iti, brahmashabdArtho mahAkAshasamatayoktalakShyArthabhUtashuddhachaitanyamiti chAvehi | ahamiti brahmeti cha shabdayorvAchyArthayoraikyAsambhave.api lakShyArthayostatsid.hdhyatyeva | he somya | yAvat \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} ityaparokShasAkShAtkArastava dR^iDhataro na jAyate, tAvadduHkhadainya bhayAdikaM tvAM na jahAti | svasvarUpAdbhinnatayA paramAtmano j~nAnameva te bhayaheturbhavati | \ldq{}udaramantaraM kurute, atha tasya bhayaM bhavati\rdq{} (tai\. bra\. 7) ityAdishruteH | tasmAt \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} ityeva tvaM vijAnIyAH | \section{##(A. 189-198) ## \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti j~nAnaM kasyeti vichAraH\-} \section{(189)} tattvadR^iShTiprashnaH \- he svAmin | \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti j~nAnaM kasya jAyate | kR^ipayaitanme vaktumarhasIti | prashnasyAyamabhiprAyaH \- \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti j~nAnaM kiM kUTasthasya jAyate, uta chidAbhAsavishiShTabuddheH | yadi kUTasthasyetyuchyate tadA vikArI syAtkUTasthaH | yadi chidAbhasavishiShTabuddherityuchyate tarhi tasyotpadyamAnaM \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti j~nAnaM bhramarUpaM syAt | \ldq{}kUTastho brahma chetyubhayamekameva, AbhAsastu kalpitatvAdbrahmaNo bhinnaH\rdq{} iti prAgabhihitaM bhavatA | tasmAt brahmaNo.anyasya chidAbhAsasya brahmatvena j~nAnaM bhramarUpameva syAt; yathA sarpAdvilakShaNAyAM rajjvAM sarpaj~nAnaM jAyamAnaM bhrAntirUpameva, tadvat | evaM cha chidAbhAsasahitabuddherjAyamAnaM \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti j~nAnaM na yathArthAnubhavarUpaM bhavet, kintu bhramarUpameva syAt | \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti j~nAnasya bhramatvA~NgIkAre na tena j~nAnena mithyAbhUtaM jagannivarteta | yathArthaj~nAnAdeva hi mithyAbhramanivR^ittirdR^iShTA; rajjutattvaj~nAnena mithyAsarpanivR^ittivat | tasmAdAbhAsavishiShTabuddheH \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti j~nAnaM jAyate ityetadvachanamanupapannameveti | \section{##(A. 190-196) ## prAguktaprashnasyottaram} \section{##(A. 190-191) ## AbhAsasya saptAvasthAH\-} \section{(190)} \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti j~nAnamAbhAsasyaiva \- he somya, shR^iNvidAnIM mayochyamAnAshchidAbhAsasya saptAvasthAH | AsvavasthAsu madhye na kApyavasthA chetanasya kUTasthasya sambhavati | \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti j~nAnamapyAsu saptAvasthAsu madhye pa~nchamyAmavasthAyAmantargatam | \section{(191)} tAsAmavasthAnAM nAmAniaj~nAnamAvR^itiH samyagvikShepashcha parokShadhIH | aparokShamatiH shokahatistR^iptirnira~NkushA || pa\. da\. 7\.33|| iti | (1) aj~nAnam, (2) AvaraNam, (3) bhrAntiH (vikShepaH), (4) parokShaj~nAnam, (5) aparokShaj~nAnam, (6) shokanAshaH (anarthanivR^ittiH), (7) atiharShaH (niratishayAnandaprAptiH), iti | \section{(192)} aj~nAnAvaraNayoH svarUpaM \- he somya, \ldq{}ahaM brahma na jAne\rdq{} iti vyavahAre kAraNaM aj~nAnam | \ldq{}brahma nAsti, na bhAti\rdq{} iti vyavahArakAraNaM tu AvaraNam | AvaraNena dvividho vyavahAro bhavati, yato.aj~nAnasya shaktidvayaM vartate | tatraikA shaktirasattvApAdikA, anyA abhAnApAdikA | ubhayorapi shaktyoH AvaraNaM iti sAdhAraNaM nAma | \ldq{}vastu nAsti\rdq{} iti pratItihetubhUtA shaktiH asattvApAdikA iti, \ldq{}vastu na bhAti\rdq{} iti pratItihetubhUtA shaktiH abhAnApAdikA iti chochyate | itthaM \ldq{}brahma nAsti\rdq{} iti vyavahArakAraNamaj~nAnasyAsattvApAdikA shaktireva | \ldq{}brahma na bhAti\rdq{} iti vyavahArakAraNamaj~nAnasyAbhAnApAdikA shaktireva | anayoH shaktyoH sAdhAraNAbhidhA AvaraNamiti | \section{(193)} bhrAntisvarUpaM \- kUTasthe bhAsamAnajanmAdisaMsAro vede bhrAntiH ityuchyate | ayameva saMsAraH shokashabdenApyuchyate | \ldq{}tatra ko mohaH kaH shoka ekatvamanupashyataH\ldq{}(I\. 7) \ldq{}tarati shokamAtmavit\rdq{} (ChA\. 7\.1\.3) \ldq{}bhidyate hR^idayagranthiH Chidyante sarvasaMshayAH | kShIyante chAsya karmANi tasmin dR^iShTe parAvare\rdq{} (mu\. 2\.8) \ldq{}matta parataraM nAnyat ki~nchidasti dhana~njaya\rdq{} (bha\. gI\. 7\.7) \ldq{}na kartR^itvaM na karmANi lokasya sR^ijati prabhuH\rdq{} (bha\. gI\. 5\.14) \ldq{}aj~nAnenAvR^itaM j~nAnaM tena muhyanti jantavaH\rdq{} (bha\. gI\. 5\.15) vAsudevaH sarvamiti sa mahAtmA sudurlabhaH\rdq{} (bha\. 7\.19) ityAdishrutismR^itibhiH saMsArasyAtmaikatvaj~nAnamAtranivartyatvabodhikAbhirbhramamAtratvaM bodhitam | \section{(194)} parokShAparokShaj~nAnasvarUpaM \- \ldq{}brahma nAsti\rdq{} ityasattvApAdakAvaraNAMshaM \ldq{}asti brahma\rdq{} iti vedAntavAkyajanyaparokShaj~nAnaM nAshayati | \ldq{}brahma satyaj~nAnAnantasvarUpaM bhavati\rdq{} iti j~nAnaM parokShaj~nAnaM ityuchyate | 1\. dehendriyaprANamanoha~NkArAdInAM janmAditadvikArANAM chAtmani pratyakchaitanye bhAnam, AtmanastaddharmANAM satyaj~nAnAnantAnandAdInAM chAnAtmani bhAnaM chAdhyAsa ityuchyate | asyaiva bhrAntiH, vikShepaH, shokaH ityAdivyapadeshAH | 2\. deshakAlavastubhiryasyAnto (parichChedaH) na bhavati, kintu sarvadeshasarvakAlasarvavastuShu cha vyApya yadvartate tad anantam, vibhu, bhUmA iti chochyate | atra \ldq{}anantaM brahma\rdq{} ityuktyA \ldq{}AnandarUpaM brahma\rdq{} ityarthAtsid.hdhyati | ayamevArthaH ChAndogyasaptamAdhyAye nAradAya sanatkumAreNopadiShTaH | \ldq{}yo vai bhUmA tatsukham, nAlpe sukhamasti, bhumaiva sukham, bhumA tveva vijij~nAsitavya iti bhUmAnaM bhagavo vijij~nAse iti\rdq{} (ChA\. 7\.23\.1) | \ldq{}yatra nAnyat pashyati nAnyachChR^iNoti nAnyadvijAnAti sa bhUmA | atha yatrAnyatpashyati anyachChR^iNotyanyadvijAnAti tadalpam | yo vai bhUmA tadamR^itamatha yadalpaM tanmartyam\rdq{} (ChA\. 7\.24\.1) | \ldq{}sa evAdhastAt sa upariShTAt sa pashchAt sa purastAt sa dakShiNataH sa uttarataH sa eveda.N sarvam\rdq{} (ChA\. 7\.25\.1) iti | atra yo.anantarUpo bhavati sa bhUmA bhavati, yo bhUmA sa AnandarUpo bhavatItyuktam | ata AnantatvAdeva brahmaNa AnandarUpatvamapi siddham | ida~ncha parokShaj~nAnaM \ldq{}nAsti brahma\rdq{} iti pratItivirodhi, na tvanyasya kasyachidapi virodhi | \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti dR^iDhataranirvichikitsAparokShaj~nAnantu sakalasyAvidyAtatkAryasya virodhi | ata evedaM aparokShaj~nAnaM (1) \ldq{}ahaM brahma na veda\rdq{} ityaj~nAnam, (2) brahma nAsti na bhAti\rdq{} chetyAvaraNadvayam, (3) \ldq{}nAhaM brahma kintu puNyapApAdikartA tatphalAnAM sukhaduHkhAnAM bhoktA cha jIvaH\rdq{} iti bhrAntiH, chetyetAvantamavidyAsamUhaM nAshayati | \section{(195)} bhrAntinAshasvarUpaM \- \ldq{}mayi jananamaraNAdibhAvavikAro nAsti, mayi sukhaduHkhAdikaM leshato.api nAsti, saMsAradharmagandho.api mayi nAsti, kintvahaM janmAdivikArashUnyakUTastha evAsmi\rdq{} ityevamAtmani sarvAnarthAnAM niShedha eva bhrAntinAshasvarUpaM ityavadheyam | atra cha kUTasthe janmaniShedhAtsarvAnarthA api niShiddhA eva bhavanti, janmAnantarabhAvitvAditarAnarthavrAtAnAm | Atmani janmaniShedhAt ShaDapi bhAvavikArA niShiddhA bhavanti | ayameva bhrAntinAshaH shokanAshashabdenApyuchyate | \section{(196)} atiharShasvarUpavarNanaM \- he shiShya | \ldq{}ahaM advitIyabrahmaivAsmi\rdq{} ityevaM nirvichikitsaM svAtmasvarUpasAkShAtkArarUpaM j~nAnaM yadA tava jAyate tadA tava niratishayAnandAnubhavo bhavatyeva | ayameva mahAharShaH ityuchyate | pradarshitAH saptAvasthAshchidAbhAsasyaiva | \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti j~nAnaM pa~nchamyAmavasthAyAmantargataM bhavati | 1\. mahAharSharUpo.ayamAnandaH pa~nchadashyAM tR^iptidIpe vidyAraNyamunibhiH \ldq{}nira~NkushA tR^iptiH\rdq{} iti vyapadiShTaH | \ldq{}sA~NkushA viShayaistR^iptiriyaM tR^iptirnira~NkushA\rdq{} (252) | viShayAnandastu sAtishayatvAduttarottarAnandechChAM janayatIti hetoH \ldq{}sA~NkushA\rdq{} ityuchyate | AtmAnandastu svasmAdutkR^iShTAnandAbhAvAnnira~Nkusho bhavati | dashamapuruShAkhyAyikAyAM dashama AtmAnaM vihAyetarAn navaiva puruShAn gaNayan svasya dashamatvaM na jAnAtIti yat tadeva aj~nAnam | \ldq{}dashamo nAsti na bhAti\rdq{} ityetad AvaraNam | \ldq{}dashamo mamAra\rdq{} iti kalpayitvA rodanaM shokaH | ayameva bhrAntiH, vikShepaH iti cha kathyate | \ldq{}dashamo na mR^itaH, jIvati saH\rdq{} ityAptoktyA dashamasattvavedanaM parokShaj~nAnam | \ldq{}tvameva dashamo.asi\rdq{} iti sAkShAdupadiShTaH san punarapi gaNanasamaye svAtmAnaM dashamatvena gaNayitvA AtmAnaM dashamatvena jAnAtIti yat tadeva aparokShaj~nAnam | IdR^ishAdaparokShaj~nAnAdrodananivR^ittireva bhrAntinAshaH | svasyaiva dashamatvaj~nAnAt jAyamAnasantoShaH atiharShaH | AsvavasthAsu \ldq{}aj~nAnam, AvaraNam, vikShepaH\rdq{} itImAstisro.avasthA bandhakAraNAni bhavanti | avashiShTAstvavasthAshchatasro.api mokShasAdhanAni bhavanti | \section{(197)} \ldq{}ahaM brahma\rdq{} ityAbhAsasya jAyamAnaM j~nAnaM mithyA syAdityAkShepasyAshayodghATanaM \- gUDhAbhisandhiH shiShyaH svAbhisandhimudghATayati | he svAmin sadguro | kUTastho brahmAbhinnaH, AbhAso brahmaNo bhinna iti cha prAgupadiShTam | tatra brahmaNo vibhinnasyAbhAsasya \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti brahmAbhinnatvaj~nAnaM naiva ghaTeta | \ldq{}mamAdhiShThAnabhUtakUTastho brahma\rdq{} iti j~nAnaM yadyAbhAsasya jAyeta, tadyathArthaj~nAnaM bhavet, na tu \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti j~nAnam | \ldq{}aham\rdq{} iti shabdaH svakIyaM nijaM svarUpamavagamayati | AbhAsasya nijaM svarUpaM tu mithyaiva | ata evAyaM brahmaNo bhinnaH | tasmAdbrahmaNo vibhinnasyAbhAsasya \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti svasya brahmAbhinnatvaj~nAnaM mithyaiva syAt | sarpAdvilakShaNAyAM rajjvAM sarpa iti j~nAnaM yathA mithyA, tadvat | mithyA nAma bhrAntiH | vedAntapramANajanyamidaM brahmaj~nAnaM bhrAntirUpamiti vadituM na yujyate | \section{(198)} ahaMshabdasya dvAvarthau; tatra kUTasthasya brahmaNA mukhyasAmAnAdhikaraNyam, chidAbhAsasya bAdhAyAM sAmAnAdhikaraNyaM chahe somya | \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti j~nAnaM buddhisahitAbhAsasyaiva jAyate, na tu kUTasthasya | tathApi sa AbhAsaH kUTasthaM svasvarUpaM chaikIkR^itya svAtmatayA \ldq{}ahaM\rdq{} iti jAnAti | tathA cha kUTasthasahitachidAbhAsaH \ldq{}aham\rdq{} iTi shabdena gR^ihyata iti, sa eva ahaMshabdasyArthaH | tatra \ldq{}aham\rdq{} iti shabdena pratIyamAna1\. atraivaM shiShyaH praShTavyaH \- \ldq{}brahmaj~nAnaM mithyA, mithyAtmakasaMsArAntargatachidAbhAsAshritatvAt; ato.anena mithyAj~nAnena saMsAraH, mR^igatR^iShNikAmbunA pipAsAvat, kathaM nivarteteti pR^ichChasi vA; athavA brahmaj~nAnaM mithyA, mithyAbhUtajIvabrahmaikyaviShayakatvAt; rajjusarpaikyaj~nAnavat; ato.anena mithyAj~nAnena kathaM saMsAranivR^ittiH syAditi pR^ichChasi vA\rdq{} iti | ubhayameveti chet \- uchyate | tatra tAvat vedAntapramANajanyamanovR^ittyAtmakabrahmaj~nAnaM svarUpato mithyeti niHsha~NkamasmAbhirabhyupagatameva, brahmAtiriktasya sarvasya mithyAtvAt | tathApi tAdR^ishamithyAbhUthaj~nAnena mithyAtmakasaMsAranivR^ittirapyupapadyata eva, \ldq{}yakShAnurUpo.ayaM baliH\rdq{} iti nyAyAt | yasmAnmithyAbhUtaH saMsArastasmAttannivartakena j~nAnenApi mithyAbhUtenaiva bhAvyam | athavA \ldq{}samAnasattAkayoreva padArthayoH parasparaM sAdhakabAdhakabhAvaH\rdq{} iti niyamAdapi mithyAbhUtaj~nAnenaiva mithyAbhUtasaMsAranivR^ittiH sambhavati | mR^igatR^iShNikAmbupipAsayostu na samasattAkatvamasti, tayoH prAtibhAsikatvavyAvahArikatvarUpaviShamasattAkatvAt | ata eva mR^igatR^iShNikodakena prAtibhAsikena vyAvahArikapipAsAshAntirna sambhavati | ayamarthaH pa~nchamatara~Nge spaShTIbhaviShyati | chidAbhAsabrahmaNoraikyarUpaj~nAnasya yo viShayaH sa mithyaiva | tatastadviShayakaj~nAnamapi mithyA syAditi dvitIyaprashnasyottaramadhunochyate.atraiva mUle 198 Avarte | kUTasthasya sarvadA brahmaNA sahAbhedaH siddha eva; yathA ghaTAkAshamahAkAshayorabhedaH sarvadA siddhastadvat | anenaiva hetunA kUTasthasya brahmaNA saha mukhyasAmAnAdhikaraNyaM vedAntashAstreShvabhidhIyate | yasya vastuno yena vastunA saha sadAbhedasambandho.asti tasya vastunastena vastunA saha mukhyasAmAnAdhikaraNyaM uchyate | yathA ghaTAkAshasya mahAkAshena saha mukhyasAmAnAdhikaraNyaM bhavati | itthaM kUTasthabrahmaNoH sadAbhedasya sattvAt kUTasthasya brahmaNA saha mukhyasAmAnAdhikaraNyaM bhavati | tasmAdahamitishabdabodhyasya kUTasthasya brahmaNA saha sadAbheda evAste | \ldq{}aham\rdq{} iti shabdena pratibhAsamAnachidAbhAsasya tu brahmaNA saha svasvarUpabAdhapUrvakamevAbhedaH sid.hdhyati | tasmAt vedAntashAstreShvAbhAsasya brahmaNA saha bAdhAyAM sAmAnAdhikaraNyamevochyate | yasya hi vastunaH svarUpanAshapUrvakaM yena vastunA sahAbhedo jAyate, tasya vastunastena vastunA saha bAdhAyAM sAmAnAdhikaraNyaM uchyate | yathA mukhapratibimbasya svarUpabAdhapUrvakaM mukharUpabimbenAbhedasya dR^iShTatvAtpratibimbo mukhameva nAnyat, ataH pratibimbasya bimbena saha bAdhAyAmeva sAmAnAdhikaraNyaM bhavati; yathA vA sthANau puruShabhramAnantaraM vichArAt sthANutvena j~nAne sati \ldq{}puruShaH sthANureva\rdq{} iti puruShasya sthANunA saha bAdhAyAmeva sAmAnAdhikaraNyaM jAyate; tathAbhAsasyApi bAdhAnantarameva brahmaNA sahAbhedaH sambhavati | 1\. samAnavibhaktikatve sati ekArthabodhakatvaM yayoH padayorasti te pade parasparaM samAnAdhikaraNe iti, tayoH padayoH parasparasambandhaH sAmAnAdhikaraNyasambandha iti chochyate | idaM cha sAmAnAdhikaraNyaM jIvabrahmaikyabodhakasamAnavibhaktimatpadaghaTitachaturvedAntargatachaturvidhamahAvAkyeShUpalabhyate | tathAnyatrApi laukikavaidikavAkyeShu bodhyam | idaM cha sAmAnAdhikaraNyaM dvidhochyate \- mukhyasAmAnAdhikaraNyam, bAdhAyAM sAmAnAdhikaraNyamiti cha | tatra samAnasattAkatvena samAnasvarUpatvena cha vAstavabhedashUnyayoradvayoH padArthayorbodhakavAkyagatapadadvayasya mukhyasAmAnAdhikaraNyaM uchyate | tachcha ghaTAkAshamahAkAshapadayoH, kUTasthabrahmashabdayoshchAsti | bhinnasattAkayorubhayoH padArthayoH samAnavibhaktikatvabalenaikyapratipAdakavAkyasthapadadvayasya bAdhAyAM sAmAnAdhikaraNyaM bodhyam | tachcha sthANupuruShapadayoH jagadbrahmapadayoH, bimbapratibimbapadayoshcha vartate | tasmAt \ldq{}aham\rdq{} iti shabdabodhyAbhAso brahmaiva, na tato.anyaH | AbhAsasya brahmaNA sahedR^isho bAdhAyAM sAmAnAdhikaraNyaM sambhavati | he somya | itthameva \ldq{}aham\rdq{} iti shabdagamyasya kUTasthasya brahmaNA saha mukhyAbhedaH, AbhAsasya tu bAdhAyAmabhedaH iti jAnIhi | \section{##(A. 199-218) ## kUTasthAbhAsayoH \ldq{}ahaMvR^ittau\rdq{} bhAnaM kiM} krameNota kramaM vineti vichAraH\- \section{(199)} prashnaH \- he svAmin, ahaMvR^ittau sAkShichidAbhAsayoH pratibhAnaM bhavatIti bhavatoktam | tatra kiM tayoryugapatpratItirjAyate, uta kAlabhedeneti me saMshayaH | tanme bhavAn vispaShTaM bodhayatu | \section{##(A. 200-218) ## pUrvaprashnasyottaram\-} \section{(200)} ahaMvR^ittau sAkShichidAbhAsayoryugapadbhAnaM \- he somya, vispaShTaM sArataramuttaramuchyate, shR^iNu sAvadhAnamanAH | etachChravaNajanyaj~nAnasUryaprakAshodayamAtreNa gADhAj~nAnarUpatamo niHsheShaM vina~NkShyati | he shiShya, sAkShyAbhAsAvubhAvapyahaMvR^ittau yugapadeva pratIyete | vedAntaprakaraNeShu sarvatra \ldq{}AbhAsaH\rdq{} iti shabdenAntaHkaraNasahitachidAbhAsa eva grAhyaH | antaHkaraNasahitachidAbhAsaH sAkShiNo viShayatayA bhAti | sAkShI tu svayamprakAshatayA bhAti | chidAbhAsasahitAntaHkaraNavR^ittyA na sAkShI viShayIkriyate | ghaTAdibAhyapadArthaj~nAnotpattikramastvevaM \- indriyANAM ghaTAdiviShayaiH saha saMyogadashAyAmindriyadvArA bahirnirgatAntaHkaraNaM ghaTAdiviShayasamAnAkAratAM prApnoti | yathAyasA mR^idA vA nirmitamUShAyAM niShiktadrutatAmrAdirmUShAsamAnAkAratAM bhajate; evamantaHkaraNavR^ittirapi ghaTAdisamAnAkAratAM bhajate | iya~ncha vR^ittishchaitanyAbhAsasahitaiva jAyate, nAbhAsaM vinodeti | vR^ittirantaHkaraNasya pariNAmaH | antaHkaraNapariNAmasya vR^ittiH iti sa.nj~nA | antaHkaraNaM hi sattvaguNakAryatvAt svachCham | atastatra chaitanyAbhAso jAyate | tathaiva vR^itterapi svachChAntaHkaraNakAryatvAt tatrApi chaitanyAbhAso jAyate | utpadyamAnA sA vR^ittiH sAbhAsAntaHkaraNAdevotpadyate | ato.api kAraNAt vR^ittirAbhAsavishiShTaivodeti | \section{(201)} chaitanyamevAj~nAnasyAshrayo viShayashcha \- ghaTAdirviShayastamoguNakAryatvAtsvarUpato jaDaH | tasmAdaj~nAnaM tatkAryamAvaraNaM cha jaDe ghaTAdiviShaye.astItyAhuH kechana | tadidamApAtaramaNIyam | vichAradR^iShTyA tu chaitanye evAj~nAnatatprayuktAvaraNe staH, na tu ghaTAdau viShaye | aj~nAnaM chaitanyamevAshritya tadeva viShayIkarotIti vedAntasiddhAntaH | AshrayatvaviShayatvabhAginI nirvibhAgachitireva kevalA | pUrvasiddhatamaso hi pashchimo nAshrayo bhavati nApi gocharaH || (saM. shA\. 1\.319) iti vR^iddhokteH | prAk saptAvasthAnirUpaNaprasa~Nge aj~nAnAshrayo.antaHkaraNavishiShTachidAbhAsa ityuktam | sa chAj~nAnasyAbhimAnI AshrayaH | \ldq{}ahamaj~naH\rdq{} ityabhimAno.antaHkaraNasahitAbhAsasya jAyate iti yAvat | tasmAdAbhAso.aj~nAnAshraya ityuchyate | mukhyAshrayastu chaitanyameva, nAbhAsasahitAntaHkaraNam; AbhAsasahitAntaHkaraNasyAj~nAnakAryatvAt | yadyasya kAryaM na tattasyAshrayo bhavet | tasmAdaj~nAnasya kevalachaitanyamevAdhiShThAnarUpAshrayaH | viShayashcha tasya chaitanyameva | svarUpatiraskAra evAj~nAnaviShayatvamityuchyate | etadaj~nAnakR^ityamAvaraNaM jaDavastuni na yujyate | jaDavastunaH svarUpata evAvR^itatvAttatrAj~nAnakR^ityAvaraNasya prayojanAbhAvAt | tathAchAj~nAnaM svAshrayachaitanyameva viShayIkaroti | yathA gR^ihAntaHsthaM tamaH svAshrayabhUtaM gR^ihamevAvR^iNoti tadvat | tasmAdghaTAdau jaDe.aj~nAnAvaraNe na sambhavataH | \section{(202)} bAhyArthaprakAshe vR^ittichidAbhAsayorupayogaH \- atredaM bodhyaM \- chaitanyAdbhinnaM sadasadvilakShaNamaj~nAnaM chaitanyamAshritya vartate; tena cha chaitanyamAvR^itaM bhavati | tadeva ghaTAdisvarUpAdvibhinnamaj~nAnaM ghaTAdyanAshritamapi svasadR^ishaM prakAshashUnyaM jaDasvabhAvaM ghaTAdirUpaM kAryaM janayati | tasmAdghaTAdivastu andhavatsadA AvR^itameva bhavati | ayaM cha ghaTAdInAmAvR^itatvasvabhAvo.aj~nAnahetukaH | tathA hi, tamoguNapradhAnAdaj~nAnAt pa~nchabhUtotpattidvArA ghaTAdayo jAyante | tamoguNashchAvaraNasvabhAvakaH | tasmAt ghaTAdayaH prakAshashUnyA andhIbhUtA eva vartante | evamandhatArUpamAvaraNaM ghaTAdAvaj~nAnakAryatvAt svabhAvataH siddham | ghaTAdyadhiShThAnachaitanyamAshritya vartamAnamaj~nAnaM chaitanyamAvR^itya, svabhAvata evAvR^itaM ghaTAdikamapyAvR^iNoti | 1\. yathA dhanAdikoshasya mukhyAshrayaH peTikA, \ldq{}ahaM dhanI\rdq{} ityAdau dhanasyAbhimAnirUpAshrayaH puruShaH; tathAj~nAnasya mukhyAshrayashchaitanyam, abhimAnirUpAshrayastu chidAbhAsavishiShTAntaHkaraNam | svabhAvata eva saMvR^itapadArthasya punaH saMvaraNe prayojanAbhAve.api, AvArakaH padArthaH svaprayojanApekShAM vinaivAnAvR^itapadArthavadevAvR^itamapi padArthaM punarAvR^iNotyeva | etachcha sarvalokaprasiddham | tAdR^ishAj~nAnAvR^itaghaTAdisaMyuktAntaHkaraNapariNAmarUpAyAM chidAbhAsasahitaghaTAdyAkAravR^ittau yo vR^ittibhAgaH sa ghaTAdInAmAvaraNaM nivartayati | chidAbhAsabhAgaH tu ghaTAdiviShayaM prakAshayati | itthaM bAhyapadArthaprakAshaviShaye vR^ittitatsthachidAbhAsayorubhayorapi viniyogo bhavati | \section{(203)} atra dR^iShTAntaH \- tamasi mR^idbhANDena kenachit mR^iNmayaM lohamayaM vA ki~nchidvastu saMvR^itamAste | tatra daNDAdinA mR^idbhANDe AvaraNe bhagne.api vinA tu dIpAdiprakAshaM tadantaHsthaM vastu na prakAshate, api tu dIpAdinaiva prakAshate | tathAj~nAnAvR^itaghaTAderviShayasyAvaraNe vR^ittyA vinAshite.api na ghaTAdirUpaviShayaH prakAsheta | yato ghaTAdirviShayo jaDaH, vR^ittirapi jaDA; tasyAH viShayAvaraNanivR^ittimAtraM prayojanam, na tvanayA viShayaprakAsho jAyeta | tasmAt ghaTadAidaviShayAvabhAsako vR^ittisthachidAbhAsa eva | chakShurindriyagocharavastupratyakShaj~nAnaM pUrvoktakrameNa jAyate | shrotrAdIndriyagocharapadArthapratyakShaj~nAnamapi itthameva jAyata iti vij~neyam | vR^ittiviShayayo 1\. (1) shrotrendriyeNa shabdasAkShAtkArasamaye shrotrendriyadvArA bahirnirgatAntaHkaraNasya sAbhAsA vR^ittirdUrasthaM vAntikasthaM vA shabdarUpaM viShayaM prApya shabdasamAnAkAratAM bhajate | tadAntaHkaraNavR^ittyA shabdaniShThAvaraNaM nivartyate | tanniShThAbhAsena shabdaH prakAshate | (2) tvagindriyeNa sparshaguNasya tadAshrayaghaTAdidravyasya cha sAkShAtkArasamaye antaHkaraNavR^ittiH sharIrAtmakagolakaM vihAya na bahirgachChati | kintu sharIrAshrayayA anyAshrayayA vA kriyayA sharIrAtmakagolakena saha sambaddhaM ghaTAdiviShayaM tadAshritamR^idukaThinAdisparshAMshcha sharIrarUpagolake eva sthitvA sAbhAsA vR^ittirviShayIkaroti | tadA vR^ittyA ghaTAdyAshrayasya tadAshritasparshAdiguNasya chAvaraNabha~Ngo jAyate | tanniShThachidAbhAsena ghaTAdiviShayatadgatasparshau prakAshyete | (3) rasanendriyeNa madhurAmlAdirasasAkShAtkArasamaye antaHkaraNavR^ittijihvArUpagolakaM vihAya na bahirgachChati | kintu jihvayA rasAtmakaviShayasaMyogasamaye jihvAgravartirasanendriyaniShThasAbhAsAntaHkaraNavR^ittiH rasaM viShayIkaroti | tadA vR^ittyA rasasyAvaraNabha~Ngo bhavati | tatsthachidAbhAsena madhurAdirasavisheShaH prakAshyate | (4) ghrANendriyeNa gandhasAkShAtkArasamaye nAsArUpagolakena saha gandhAshrayapuShpAdeH tatsUkShmAvayavasya vA saMyoge nAsAgravartighrANendriyaniShThasAbhAsAntaHkaraNavR^ittiH puShpAdidravyAshritagandhamAtraM viShayIkaroti | tadA vR^ittyA gandhasyAvaraNaM bhajyate | chidAbhAsena gandhaH prakAshyate | itthaM shrotrAdIndriyaviShayANAM pratyakShakramo vij~neyaH | rekadeshasthatvAt ghaTaj~nAnaM pratyakShaM ityuchyate | antaHkaraNavR^ittiryadA ghaTAdiviShayaiH saha sambandhAlAbhAt bahirnirgamanAbhAvenAntareva ghaTAkArA bhavati, tadA jAyamAnaM ghaTAdij~nAnaM parokShaj~nAnaM ityuchyate | \ldq{}ayaM ghaTaH\rdq{} ityaparokShaj~nAnasyAkAraH | \ldq{}ghaTo.asti\rdq{} iti \ldq{}saH ghaTaH\rdq{} iti vA parokShaj~nAnasyAkAraH | smR^itirapi parokShaj~nAnameva | tathApi smR^itiH anubhavAhitasaMskArajanyA, anumityAdiparokShaj~nAnaM tu pramANajanyamitIyAn bhedaH | \section{##(A. 204-209) ## pramANaprasa~NgAtpratyakShAnumAnashabdopamAnArthApattyanupalabdhipramANAni nirUpyante\-} \section{(204)} pratyakShapramANaM \- chArvAkamatasthAH pratyakShamekameva pramANamitya~NgIkurvanti | \section{(205)} anumAnapramANaM \- kaNAdasugatamatAnusAriNo dvitIyamanumAnamapi pramANatvenA~NgIkurvanti | pratyakShasyaikena pramANatvA~NgIkAre tR^iptimichChato bhojane pravR^ittirna syAt; bhAvibhojane tR^iptinirUpitahetutvasya pratyakShapramANajanyapratyakShaj~nAnAbhAvAt | ataH \ldq{}AgAmibhojanaM tR^iptikAraNam, bhojanatvAt, pUrvAnubhUtabhojanavat\rdq{}; ityanumAnena pUrvabhojane.anubhUtaM yattR^iptihetutvaM tadbhAvibhojane.api j~nAtvA tR^iptikAmo bhojane pravartata iti vAchyam | tasmAdanumAnamapi pramANam | itthaM kaNAdasugatamatAnusAriNaH pratyakShamanumAnaM cheti dvayamapi pramANatvenA~NgIkurvanti | \section{(206)} shabdapramANaM \- sA~NkhyashAstrapraNetR^ikapilamatAnusAriNastu tR^itIyaM shabdamapi pramANatvenA~NgIkurvanti | tathA hi, deshAntare kasyachit pitA mR^itaH | AptaH kashchittaM vR^ittAntaM tatputrAyAchakhyau | AptavAkyAt putraH pitR^imaraNaM nishchinoti | tachcha na syAt pratyakShAnumAnAtmakapramANadvayamAtrA~NgIkAre; deshAntarotpannapitR^imaraNaj~nAnasya pratyakShAnumAnAbhyAmasambhavAt | tasmAt kapilamatAnusAriNaH pratyakShAnumAnashabdAtmakaM trayamapi pramANatvenA~NgIkurvanti | \section{(207)} upamAnapramANaM \- nyAyashAstrapraNetR^igautamamatAnusAriNashchaturthamupamAnamapi pramANatvenAbhyupagachChanti | tathA hi, kashchit gavayamR^iga1\. bhUtapa~nchakama~NgIkR^itya tatkAryabhUto deha evAtmeti vadanti lokAyatikAH | AkAshaM vinA bhUtachatuShTayamAtrama~NgIkR^itya tatkAryabhUto deha evAtmeti vadanti chArvAkAH | 2\. ayameva vaisheShikashAstrakartA | ayaM kaNabhugiti chochyate | 3\. sugataH ##=## buddhaH | majAnAnaH kutashchidAraNyakapuruShAt \ldq{}gavayo gosadR^ishaH\rdq{} iti shrutvA kadAchidaraNyaM gatvA yadA gavayamR^igaM pashyati, tadA AraNyakapuruShoktaM \ldq{}gosadR^isho gavaya\rdq{} iti vAkyaM tadarthaM cha smarati | tAdR^ishasmaraNAnantaraM \ldq{}ayaM gavayaH\rdq{} iti j~nAnaM tasya jAyate | tachcha j~nAnaM na syAt pratyakShAdipramANatrayamAtramabhyupagamyopamAnapramANasyAnabhyupagame | tasmAdetAdR^ishavilakShaNaj~nAnahetubhUtaM upamAnapramANaM a~NgIkurvanti gautamamatAnusAriNaH | \section{(208)} arthApattipramANaM \- pUrvamImAMsakaikadeshI bhaTTashiShyaH prabhAkaraH pa~nchamIM arthApattimapi pramANatvenAbhyupagachChati | divA abhu~njAnasya puruShasya pInatvaM dR^iShTvA \ldq{}ayaM rAtrau bhu~Nkte\rdq{} iti nishchayo jAyate; rAtribhojanamantarA divA abhu~njAnasya pInatvAnupapatteH | bhojanaM pInatvaheturityataH pInatvaM rAtribhojanasya kAryam | rAtribhojanaM pInatvasya kAraNam | tatra pInatvamupapAdyam, rAtribhojanamupapAdakam | tathA chopapAdakarAtribhojanasya j~nAnaM prati kAraNabhUtapInatvarUpopapAdyaj~nAnaM arthApattipramANaM ityuchyate | \section{(209)} anupalabdhipramANaM \- pUrvamImAMsako bhaTTaH ShaShThIM anupalabdhimapi pramANatvenA~NgIkaroti | vedAntibhirapi ShaT pramANAnyevA~NgIkriyante | \ldq{}vyavahAre bhaTTanayaH\rdq{} iti nyAyAt | gR^ihAdyadhikaraNeShu ghaTAderabhAvaj~nAnamanupalabdheH pramANatvAbhyupagame prayojanam | yasya padArthasya pratItirna bhavati tatpadArthaviShayakAbhAvaj~nAnaM jAyate | asyA apratIteranupalabdhiriti sa.nj~nA | ghaTAderapratItyA ghaTAderabhAvanishchayo jAyate | itthaM padArthapratiyogikAbhAvanishchayaM prati kAraNIbhutapadArthApratItirevAnupalabdhipramANaM ityuchyate | \section{(210)} pramANapramayorlakShaNaM \- pramArUpaj~nAnakaraNaM pramANam | smR^itibhinnatve satyabAdhitArthaviShayakaM j~nAnaM pramA | smR^itirUpaM j~nAnaM na pramA | pramAj~nAnaM hi pramAtAramAshrayati, smR^itistu na pramAtAramAshritA; kintu sAkShiNamAshritetyabhyupagamyate | tathaiva bhrAntij~nAnasaMshayaj~nAne cha sAkShyAshrite itya~NgIkR^itam | ata eva smR^itirbhrAntiH saMshayashchetyetattrayamapi chidAbhAsasahitAvidyAyA vR^ittirUpam, nAntaHkaraNasya vR^ittirUpam | tatashcha tattrayamapi na pramAtrAshrayaM kintu sAkShyAshrayam | yadevAntaHkaraNasya vR^ittirUpaM j~nAnaM, tadeva pramAtAramAshrayati | antaHkaraNavR^ittirUpaM j~nAnameva prametyuchyate | antaHkaraNavR^ittirUpatvA\- bhAvAdeva na smR^itiH pramAtAramAshrayati; pramApi na sA bhavati | ata eva smR^itibhinnatvaM pramAlakShaNe deyam | smR^iterabAdhitArthaviShayaj~nAnatve.api na smR^itibhinnatvam | tasmAdabAdhitArthaviShayakaM smR^itibhinnameva j~nAnaM pramA ityuchyate | nAsmin lakShaNe doShagandho.apyasti | \section{(211)} smR^itirapi prameti vAdinAM pakShaH \- anye tu smR^itirUpaj~nAnamapi prametyabhyupagachChanti | tanmatarItyA pramAlakShaNe na \ldq{}smR^itibhinnatvam\rdq{} deyam | tanmatenAbAdhitArthaviShayakaj~nAnameva prameti varNyate | bhrAntij~nAnaM tu nAbAdhitArthaviShayakam, api tu bAdhitArthaviShayakameva | tasmAtpramAlakShaNasya na bhrAntij~nAne.ativyAptiH | smR^itij~nAnamapi prametya~NgIkartR^imate smR^itij~nAnamantaHkaraNasya vR^ittirUpaM na tvavidyAyA vR^ittirUpam | nApi sAkShyAshrayam, antaHkaraNavR^itteH pramAtrAshrayatvena sAkShyAshrayatvAbhAvAt | itthaM keShA~nchinmate smR^itij~nAnaM antaHkaraNavR^ittirUpatvAt pramA bhavati | keShA~nchinmate tu avidyAvR^ittirUpatvAnna pramA | bhrAntij~nAnaM saMshayaj~nAnaM cha sarvamatasthairapyavidyAvR^ittitvena sAkShyAshritatvena chAbhyupagamyate | na vivAdo.astyatra | vichAryamANe tu smR^itij~nAnamapyavidyAvR^ittirUpaM sAkShyAshrayaM cha; na pramA | vedAntasampradAyaj~nA api pramAj~nAnaM ShoDhA vibhajanti | smR^itestatrAnantarbhUtatvAt na smR^itij~nAnaM pramA | madhusUdanasvAmino.api smR^itij~nAnaM sAkShyAshrayamityevAvochan | \section{(212)} ShaDvidhAH pramAH \- idAnIM ShaDvidhapramA nirdishyante\- (1) pratyakShapramA, (2) anumitipramA, (3) upamitipramA, (4) shAbdI pramA, (5) arthApattipramA, (6) abhAvapramA cheti | pUrvoktAni pratyakShAdipramANAni krameNaitAsAM ShaNNAM pramANAM karaNAni bhavanti | 1\. yathArthAnubhavaH prameti smR^itivyAvR^ittaM pramAlakShaNam | yathArthaj~nAnaM prameti pramAlakShaNaM tu smR^itisAdhAraNamiti vivekaH | 2\. bhramarUpAnubhavajasaMskArajanitasmR^itirbAdhitArthaviShayakatvAdayathArthaj~nAnam | yathArthAnubhavajasaMskArajanitasmR^itirabAdhitArthaviShayakatvAdyathArthaj~nAnaM bhavati | ata eva tAdR^ishasmR^itij~nAnamantaHkaraNavR^ittirUpam, nAvidyAvR^ittirUpam; pramAtAramAshritam, na sAkShiNam | tathApi prAchInA na smR^itij~nAnaM prameti vyavaharanti | tasmAddvividhasmR^itirapyapramaiva | tayorayathArthasmR^itiH ayathArtharUpA apramA yathArthasmR^itiH yathArtharUpA apramA itIyAneva bhedaH | karaNalakShaNaM \- tatra pratyakShapramAyAH karaNaM pratyakShapramANaM ityuchyate | asAdhAraNakAraNaM eva karaNam | yat sakalakAryANAM tulyatayA kAraNaM bhavati, tat sAdhAraNakAraNam | kAryatvAvichChannaniShThakAryatAnirUpitakAraNatAshAli yat tat sAdhAraNakAraNam | dharmAdharmAdikaM sakalakAryANAM kAraNatvAt sAdhAraNakAraNam | sakalakAryANAM kAraNabhAvamanAsAdya katipayakAryANAmeva vishiShya kAraNabhAvaM yadbhajate tadasAdhAraNakAraNam | kAryatvAtiriktadharmAvachChinnaniShThakAryatAnirUpitakAraNatAshAli yat tadasAdhAraNakAraNam | daNDo hi na sakalakAryANAM kAraNaM bhavati, kintu ghaTAdirUpakAryavisheShANAmeva kAraNaM bhavati | tasmAddaNDo ghaTAdInAM asAdhAraNakAraNamiti karaNamiti chochyate | evameva pratyakShapramAyAH IshvarastadichChAdayashcha sAdhAraNakAraNAni | yasmAdIshvarAdayaH sakalakAryANi prati kAraNAni bhavanti, yasmAchcha na ki~nchidapi kAryamIshvarAdikaM vinotpadyate tasmAdIshvarAdayaH sAdhAraNakAraNAni | chakShurAdInIndriyANi pratyakShapramAM pratyasAdhAraNakAraNAni | atastAni pratyakShapramAM prati karaNAni cha bhavanti | eva~ncha chakShurAdInIndriyANi pratyakShapramANAnItyuchyante | \section{(213)} pramAtR^ipramANapramAprameyachaitanyAni \- nanu vedAntasiddhAnte chakShurAdIndriyANAM pratyakShapramAkAraNatvaM na yujyate | tathA hi, vedAntasiddhAnte chatvArashchaitanyabhedAH santi (1) pramAtR^ichaitanyam, (2) pramANachaitanyam, (3) pramiti1\. kevalasAdhAraNakAraNaM karaNamityukte yatrAsAdhAraNakAraNadvayaM prAptaM tatredameva karaNamiti vinigamakAbhAvAdekasya dvArarUpakAraNatvamanyasya vyApAravadasAdhAraNakAraNatvarUpakaraNatvaM chAbhyupeyam | yattu dvArarUpakAraNaM puraskR^itya kAryaM janayati, tadevAsAdhAraNakAraNarUpaM karaNaM bhavati | tadyathA kapAladvayaM, saMyogadvArA ghaTasyotpAdakatvAt, ghaTaM prati vyApAravadasAdhAraNakaraNarUpaM karaNam | yattu vyApArashUnyaM sat dvArakAraNamanapekShya sAkShAdeva kAryaM janayati, tat kevalakAraNam, na tu karaNam | yathA kapAladvayasaMyogaH sAkShAdeva ghaTotpAdakatvAt kevalakAraNam, na tu karaNam | vyApAravadasAdhAraNakAraNaM karaNamityasya lakShaNasya pratyakShAnumAnashabdAkhyapramANeShu sambhave.api upamAnArthApattyanupalabdhyAkhyapramANeShvasambhavAdavyAptiH | upamityAdInAM janane vinaiva vyApAramupamAnAdInAM kAraNatvasambhavAtpUrvoktakaraNalakShaNasya tatrAvyAptiH syAt | ato vyApArabhinnamasAdhAraNakAraNaM karaNamityasya lakShaNasya nirduShTatvAttadeva sarvapramANAnugatakaraNalakShaNam | 2\. Adishabdena Ishvarasya j~nAnam, Ishvarasya prayatnaH, kAlaH, dik, adR^iShTam, prAgabhAvaH, pratibandhakAbhAvashcheti sapta gR^ihyante | amI IshvarAdayo nava sarvakAryANAM sAdhAraNakAraNAni | chaitanyamathavA pramAchaitanyam, (4) prameyachaitanyamathavA viShayachaitanyamiti | vedAntamate pramA nAma chaitanyameva | tachcha chaitanyaM nityam, nendriyajanyam; tasmAnnendriyaM tatkAraNamiti chet | tanna, chaitanyasya pramAtvApAdikA vR^ittirapi prametyuchyate | tasyA vR^itterindriyaM karaNam | (1) pramAtR^ichaitanyaM \- dehamadhyavR^ittyantaHkaraNenAvachChinnaM chaitanyaM pramAtR^ichaitanyaM ityuchyate | (2) pramANachaitanyaM \- idamevAntaHkaraNaM chakShurAdIndriyadvArA bahirnirgatya ghaTAdiviShayadeshaparyantaM dIrghIbhAvarUpapariNAmaM prApnoti | tato ghaTAdiviShayaiH saMsR^ijya ghaTAditattadviShayAkAreNa cha pariNamate | yathA taDAkodakaM praNAlIdvArA bahirnirgatya kulyAtmanA pariNAmaM prApya kedArAn pravishya tattachchatuShkoNA\- dirUpakedArAkAraM bhavati, tathaivAntaHkaraNamapi chakShurAdIndriyachChidradvArA bahirnirgatya viShayarUpakedAraM prApya viShayAkAraM bhavati | tatra dehadeshamArabhya ghaTAdiviShayadeshaparyantaM yo.antaHkaraNasya dIrghIbhAvarUpaH pariNAmaH, sa eva vR^ittij~nAnaM ityuchyate | vR^ittij~nAnarUpo yo.antaHkaraNapariNAmaH sa pramANaM iti kathyate | tenAvachChinnaM chaitanyaM pramANachaitanyaM ityabhidhIyate | (3) pramitichaitanyamathavA pramAchaitanyaM \- kedAraM pravishya yathA jalaM kedArasamAkAraM bhavati, tathA ghaTAdiviShayaM prApyAntaHkaraNavR^ittirapi ghaTAdiviShayasamAnAkAratAM bhajate | tAdR^ishaviShayasamAnAkAratayAvachChinnachaitanyaM pramAchaitanyaM ityuchyate | (4) prameyachaitanyamathavA viShayachaitanyaM \- j~nAnaviShayIbhUtaghaTAdyavachChinnachaitanyaM viShayachaitanyam, prameyachaitanyaM iti chochyate | etAH sarvA vedArthasampradAyavidAchAryakR^itaparibhAShAH | \section{##(A. 214-217) ## pramAtR^ilakShaNam\-} \section{(214)} avachChedavAdarItyA pramAtR^isAkShiNoH svarUpam; visheShaNalakShaNamupAdhilakShaNaM cha \- avachChedavAdarItyA antaHkaraNavishiShTachaitanyaM pramAtA | sa eva kartA bhoktA cha | antaHkaraNopahitachaitanyaM sAkShI | ekamevAntaHkaraNaM pramAturvisheShaNatvena sAkShiNa upAdhitvena cha bhavati | visheShaNalakShaNaM \- vastusvarUpe yasya praveshaH asti, tAdR^ishaM vyAvartakaM 1\. praveshaH ##=## kAryeNa saha sambandhaH | vastu visheShaNaM ityuchyate | kAryAnvayitve sati vyAvartakatve sati vidyamAnatvaM visheShaNasya lakShaNam | padArthAntarebhyo vivichya vastusvarUpAvedakaM yat tat vyAvartakaM ityuchyate | itarebhyo bhinnatayA yadbudhyate tadvyAvartyaM ityuchyate | \ldq{}nIlo ghaTaH\rdq{} ityatra ghaTasya nIlavarNaM visheShaNam | yato nIlavarNaM nIlaghaTasvarUpe praviShTaM sat raktapItashvetAdivarNavishiShTaghaTebhyo vyAvartya pR^ithagimaM nIlaghaTaM bodhayati, tasmAnnIlavarNaM vyAvartakaM visheShaNa~ncha | ghaTastu parichChedyaH, yataH pItAdivarNavishiShTaghaTAdibhyo vivichyAyaM nIlaghaTo bud.hdhyate | yastu vivichya bud.hdhyate padArthaH, sa hi parichChedyaH, vyAvartyaH, visheShyaM iti chochyate | \ldq{}daNDI puruShaH\rdq{} ityAdAvapi daNDAdikaM puruShasya visheShaNam | itthaM pramAturantaHkaraNaM visheShaNaM bhavati, tasya pramAtR^isvarUpe praveshAt | tathA prameyachaitanyAdvyAvartya pramAtR^isvarUpasya bodhakatvAdantaHkaraNaM vyAvartakaM cha bhavati | upAdhilakShaNaM \- yastu vastusvarUpe antareNaiva praveshaM vyAvartako bhavati sa upAdhirityuchyate | kAryAnanvayitve sati vyAvartakatve sati vidyamAnatvamupAdhilakShaNam | naiyAyikamate \ldq{}karNashaShkulyavachChinnaM nabhaH shrotram\rdq{} ityuchyate | tatra karNagolakaM shrotrasyopAdhirbhavati | karNagolakaM shrotrendriyasvarUpe praveshamantareNaiva bAhyabhUtAkAshAdvivichya shrotrendriyaM bodhayati | tasmAt karNagolakaM vyAvartakaM bhavati | \ldq{}ghaTAkAshaH prasthaparimitAnnasyAvakAshaM dadAti\rdq{} ityatra ghaTa AkAshasyopAdhireva | prasthaparimitAnnAvAkAshadAtrAkAshasvarUpe praveshaM vinaiva ghaTo mahAkAshAdvibhajya ghaTAkAshaM bodhayati | ghaTasya pR^ithivIkAryatvenAvakAshapradatvAsambhavAdAkAshasvarUpe pravesho na yujyate | tasmAdghaTa AkAshasyopAdhireva | evamevAntaHkaraNopahitachaitanyaM sAkShItyatra sAkShiNo.antaHkaraNamupAdhiH | na hyantaHkaraNasya sAkShisvarUpe pravesho bhavati | kintvantaHkaraNaM prameyachaitanyAdvivichya sAkShiNaM bodhayati | tasmAdekamevAntaHkaraNaM sAkShiNa upAdhitvena pramAturvisheShaNatvena cha bhavati | antaHkaraNopahitachaitanyaM sAkShI | antaHkaraNavishiShTachaitanyaM pramAtA | upAdhinA yuktaM upahitaM iti visheShaNena yuktaM vishiShTaM iti chochyate | tatrAntaHkaraNavishiShTaH pramAtaiva kartA, bhoktA, sukhI, dukhI, saMsArI, jIvo bhavati | itthaM avachChedavAdarItyA pramAtrAdilakShaNaM nirUpitam | \section{(215)} AbhAsavAdarItyA jIvasAkShiNoH svarUpaM \- AbhAsavAde AbhAsasahitAntaHkaraNaM jIvasya visheShaNam, sAkShiNa upAdhishcha bhavati | ata evAbhAsasahitAntaHkaraNavishiShTachaitanyaM jIvaH | AbhAsasahitAntaHkaraNopahitachaitanyaM sAkShI | yadyapi pakShadvaye.api visheShaNasahitachaitanyaM jIvaH, sa eva saMsArI cha; tathApi visheShyabhAge chaitanye jananamaraNAdisaMsAro na sambhavati | tasmAdvisheShaNamAtre saMsAraH paryavasyati; sa eva vishiShTachaitanye pratIyate | (1) kvachidvisheShaNagatadharmANAM vyavahAro vishiShTe bhavati | (2) kvachidvisheShyagatadharmANAM vyavahAro vishiShTe bhavati | (3) kvachidvisheShaNavisheShyobhayagatadharmANAM vyavahAro vishiShTe bhavati | tadyathA \- (1) \ldq{}daNDena ghaTAkAsho nashyati\rdq{} ityatra visheShaNIbhUtaghaTa eva daNDena nashyati, na tu visheShya\- bhUtAkAshaH | tathApi vishiShTe ghaTAkAshe nAshaH pratIto bhavati | (2) \ldq{}kuNDalI puruShaH svapiti\rdq{} ityatra visheShaNe kuNDale svApo nAnveti; vishiShye puruShe tu svApaH sambhavati | tathApi \ldq{}kuNDalavishiShTaH svapiti\rdq{} iti vishiShTe svApavyavahAro bhavati | (3) \ldq{}AyudhapANiH puruSho yoddhuM yAti\rdq{} ityatra visheShaNasyAyudhasya visheShyasya puruShasya cha yuddhAya gamanAdubhayorapi dharmo vishiShTe vyavahriyate | prakR^ite tvavachChedavAde.antaHkaraNaM visheShaNam, AbhAsavAde AbhAsasahitAntaHkaraNaM visheShaNam; dvayorapi pakShayoshchaitanyaM visheShyam | tasmiMshchaitanye janmAdisaMsAro na sambhavati | kintu visheShaNasyAntaHkaraNasya vA AbhAsasahitAntaHkaraNasya vA dharmabhUto yo janmAdirUpaH saMsAraH so.avivekibhirbhrAntyA vishiShTachaitanye vyavahriyate | vyavahAro nAma pratItiH kathana~ncha | anayA rItyA AbhAsavAdAvachChedavAdayorbhedo.avagantavyaH | \section{(216)} AbhAsavAdasya jyAyastvaM \- AbhAsavAde.antaHkaraNamAbhAsasahitam, avachChedavAde tadrahitaM cha bhavati | dvayormadhye AbhAsavAdo jyAyAn | bhAShyakArairAbhAsavAda eva svIkR^itaH | avachChedavAde vidyAraNyamunayo doShamapyAhuH | tathA hi, AbhAsarahitAntaHkaraNAvachChinnachaitanyasya pramAtR^itvAbhyupagame ghaTAvachChinnachaitanyasyApi pramAtR^itvaM prasajyeta | yato.antaHkaraNavadghaTo.api bhUtakAryam, antaHkaraNaM yathA chaitanyasyAvachChedakamathavA vyAvartakaM tathA ghaTo.api chaitanyasyAvachChedako vyAvartakashcha; tasmAdantaHkaraNavishiShTachaitanyamiva ghaTAvachChinnachaitanyamapi pramAtA bhavedityApattiraparihAryA | antaHkaraNe AbhAsasyA~NgIkAre tu nAsya doShasyAvakAshaH | tathA hi, antaHkaraNaM pa~nchatanmAtrasamaShTisattvaguNakAryatvAt svachCham | ghaTAdayaH pa~nchIkR^itapa~nchabhUtatamoguNakAryatvAdasvachChAH | yat svachChaM tatrAbhAsa.athavA pratibimbo jAyate | maline padArthe nAbhAso jAyate | darpaNasya tatpidhAyakakoshasya cha mR^itkAryatvAvisheShe.api svachChe darpaNe mukhasyAbhAsaH pratIyate | asvachChe darpaNapidhAyakakoshe na mukhasyAbhAsaH pratIyate | evameva sattvaguNakAryatvAtsvachChe.antaHkaraNe chaitanyAbhAsaH pratIyate | tamoguNakAryatvAdasvachChe sharIrAdau ghaTAdau cha chaitanyAbhAso na pratIyate | \section{(217)} antaHkaraNagatadvividhaprakAsha eva pramAtA; nAnyaHitthamantaHkaraNe dvividhaH prakAsho.asti; eko vyApakachaitanyasya prakAshaH, apara AbhAsarUpachaitanyasya prakAshaH | sharIre ghaTAdiShu cha vyApakachaitanyasya prakAsha eka evAsti, dvitIya AbhAsasya prakAsho nAsti | tasmAddvividhaprakAshasahitAntaHkaraNavishiShTachaitanyameva pramAtA ityuchyate, na tvekaprakAshamAtrasahitaghaTAdivishiShTachaitanyaM pramAtA | yeShAM mate.antaHkaraNe AbhAso nAsti teShAM mate ghaTAdAvivAntaHkaraNe.api dvitIya AbhAsasya prakAsho nAsti | api cha ya eko vyApakachaitanyasya prakAsho.antaHkaraNe.asti sa eva ghaTAdAvapyasti | tasmAdantaHkaraNavishiShTachaitanyasya pramAtR^itvA~NgIkAre, ghaTavishiShTasya sharIravishiShTasya kuDyavishiShTasya cha chaitanyasya pramAtR^itvaM svIkartavyaM bhavet | itthaM ghaTasharIrAdyapekShayAntaHkaraNe IdR^ishaM vailakShaNyamasti | atra chAyaM hetuH \- sattvaguNakAryatvAdantaHkaraNaM svachCham; ata eva tachchaitanyAbhAsagrahaNayogyaM cha | itarapadArthAstu tamoguNakAryatvAdasvachChAH, ata eva te chaitanyAbhAsagrahaNAyogyAshcha | AbhAsagrahaNayogyAntaHkaraNavishiShTachaitanyameva pramAtetyabhidhIyate; na tvAbhAsagrahaNAyogyaghaTAdivishiShTachaitanyaM pramAtA bhavati | ata evAbhAsavAdaH shreyAn, na tvavachChedavAdaH | 1\. AbhAsavAde AbhAsasya svarUpamadhikatayA kalpanIyaM bhavati | avachChedavAde tu na itthaM yadyapyAbhAsavAde gauravaM avachChedavAde lAghavaM cha, tathApi mandajij~nAsorbuddhAvAbhAsavAdaH sphuTamArUDho bhavedityanenAbhiprAyeNAbhAsavAdaH stUyate | bhAShyakArAdInAmapyayamevAshayaH | \section{(218)} pramAtrAdichaturvidhachaitanyasvarUpaM \- yathAntaHkaraNamAbhAsasahitamevAste tathA tadvR^ittirapyAbhAsasahitaiva jAyate | AbhAsasahitavR^ittivishiShTachaitanyaM pramANachaitanyaM ityuchyate | ghaTAdiviShayAkArAntaHkaraNavR^ittyArUDhaM chaitanyaM prameti, yathArthaj~nAnaM iti vochyate | pramAyAH sAdhanamindriyaM pramANaM iti kathyate | atredaM j~neyaM \- viShayAkAravR^ittyArUDhachaitanyaM prameti kIrtyate | tatra chaitanyasya svarUpato nityatvAnnendriyajanyatvasambhavaH | atashcha pramAchaitanyaM pratIndriyasya yadyapi sAdhanatvaM na yujyata eva tathApyupachAreNendriyasya pramAsAdhanatvavyavahAraH | tathA hi, upAdhishUnyachaitanye pramAvyavahArAbhAvAt viShayAkAravR^ittyupahitachaitanye eva tadvyavahArAchcha, chaitanye pramAshabdapravR^ittau viShayAkAravR^itterupAdhitvAttasyA vR^itterindriyajanyatvAttAdR^ishavR^ittyupahitapramAM pratyapIndriyasya sAdhanatvavyavahAraH | itthameva indriyaM pramAsAdhanaM iti vyavahriyate | na hyantaHkaraNapariNAmAH sarve.api pramAtvena vyavahriyante | kintu sharIrAntaHsthamantaHkaraNaM viShayarUpaghaTAdideshaparyantaM dIrghIbhAvApattirUpaM pariNAmaM prApnoti, sa pariNAma eva pramANaM ityuchyate | viShayaiH saha militasyAntaHkaraNasya viShayasamAnAkAro yaH pariNAmastasya prameti vyapadeshaH | sharIrAntaHsthitAntaHkaraNadeshamArabhya ghaTAdiviShayadeshaparyantaM dIrghIbhUtasyAntaHkaraNasya pariNAmaH pramArUpatAM dhatte | tasmAtpramAyAH pramANarUpAntaHkaraNavR^itteshcha nAdhiko bhedo.asti | anena krameNa bAhyapadArthAnAM pratyakShaj~nAnotpattidashAyAmantaHkaraNavR^ittirbahirnirgatya viShayIbhUtaghaTAdisamAnAkAratAM dhatte | sharIrAntaHsthAtmanaH pratyakShakAle tvantaHkaraNavR^ittirbahirnirgamanaM vinA sharIrasyAntarevAtmAkAratAM dhatte | tayA AtmAkArayA vR^ittyA AtmAshritamAvaraNaM nivartyate | AtmA svasya prakAshena vR^ittau prakAshate | anenaiva nimittenAtmA vR^itterviShaya ityuchyate | vR^ittisthachidAbhAsarUpaphalasya tvAtmA na viShayo bhavati | varNitena prakAreNa sAkShirUpa AtmA svayamprakAsharUpo bhAtIti sid.hdhyati | \section{##(A. 219-223) ## indriyasambandhaM vinA \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti} j~nAnasya kathaM pratyakShateti tattvadR^iShTiprashnaH\- \section{(219)} tattvadR^iShTeH sha~NkA \- \ldq{}brahmAparokShaj~nAnena sakalAvidyAsamUho nashyati, na tu parokShaj~nAnena\rdq{} iti prAgabhihitam | atraiShA sha~NkA bhavati\ldq{}indriyajanyameva j~nAnaM pratyakShamityuchyate, brahmaj~nAnaM tu nendriyajanyamaviShayatvAdbrahmaNaH | \ldq{}yato vAcho nivartante aprApya manasA saha\rdq{} (tai\. bra\. 4\.9) ityAdishruteH | \section{##(A. 220-222) ## brahma na j~nAnendriyANAM viShayaH\-} \section{(220)} brahma na chakShuSho viShayaH \- rUpavataH padArthasya athavA nIlAdivarNasyaiva j~nAnaM chakShuShA janyate | brahma tu na tAdR^isham; ato na brahma netrendriyajanyaj~nAnaviShayaH | manuShyAkAreNAvatIrNAnAM rAmakR^iShNAdInAM mUrtayo yadyapi rUpAdimatyastathApi tA mUrtayo mAyikatvAnmithyA | ato na tA mUrtayo brahmarUpAH | yadyapi purANAdiShu rAmakR^iShNAdInAM brahmarUpeNa varNanamasti tathApi tadvachanaM na tadIyasharIrasya brahmatvabud.hdhyA pravR^ittaM kintu tadIyasharIrAdhiShThAnachaitanyasya brahmatvabud.hdhyeti j~neyam | nanu manuShyapashupakShyAdisarvasharIrANAmapyadhiShThAnaM brahmachaitanyameva | adhiShThAnachaitanyAbhiprAyeNa rAmakR^iShNAdInAM brahmatve sarvasharIrANAmapi brahmachaitanyasyaivAdhiShThAnatvAnmanuShyapashupakShyAdayo.api brahmarUpA bhaveyuH | tathA cha pashvAdisamA eva rAmakR^iShNAdayo.api bhaveyuH | tasmAdrAmakR^iShNAdInAM jIvAntarApekShayA vaishiShTyasiddhaye tadIyasharIre eva brahmabuddhiruchitA, na tu tadIyasharIrAdhiShThAnachaitanyadR^iShTyA teShu brahmabuddhiriti chet | tanna | sharIraM bAdhitvA rAmakR^iShNAdisharIrANAM brahmatvavivakShaNe pashvAdisharIrANAmapi bAdhapUrvaM brahmatvaM sid.hdhyet | bAdhAbhAve tu jIvAntarANAM sharIravat karacharaNAdyavayavasahitasya rUpakriyAdiyuktasya rAmakR^iShNAdeH sharIrasya niravayavatvena rUpakriyAdishUnyena brahmaNA sahAbhedo na ghaTeta | tasmAtsAvayavaM rUpakriyAdiyuktaM rAmakR^iShNAdeH sharIraM na brahma | parantviyAn bhedo.asti \- jIvAnAM sharIraM puNyapApAdhInaM bhUtakAryaM cha | ki~ncha jIvAnAM dehAdyanAtmapadArtheShvavidyAbalAt \ldq{}aham, mama\rdq{} ityadhyAso bhavati, sa chAdhyAsa AchAryopadeshAnnivartate | rAmakR^iShNAdInAM sharIraM tu na tadIyapuNyapApajanyaM nApi bhautikam | parantu sR^iShTeH prAk yadA prANinAM karmaphaladAnonmukhaM bhavati tadA AptakAmasyApIshvarasya prANinAM karmAnusAreNa \ldq{}ahaM jagatsR^ijeyam\rdq{} iti sa~Nkalpo jAyate | tena sa~Nkalpena jagadutpattirUpA sR^iShTirbhavati | tathaiva sR^iShTeH paramapi \ldq{}ahaM jagatpAlayeyam\rdq{} itIshvarasya sa~Nkalpo jAyate | tena sa~Nkalpena jagadrakShyate | karmAnusAreNa sukhaduHkhAdisambandha eva pAlanaM ityuchyate | pAlanasa~Nkalpamadhye upAsakAnAmupAsanaphalatvena \ldq{}rAmakR^iShNAdinAmasahitA mUrtayaH sarveShAM pratIyantAm\rdq{} iti cheshvarasya sa~Nkalpo bhavati | aneneshvarasa~Nkalpena nAmarUpAdirahite Ishvare rAmakR^iShNAdinAmAni pItAmbarAdisahitasundaravigrahAshchotpadyante | na te rAmakR^iShNAdInAM vigrahAstadIyakarmAdhInAH | taishcha rAmakR^iShNAdivigrahaiH sAdhUnAM sukhaM duShTAnAM duHkhaM chotpadyate | yachCharIraM yasya sukhaduHkhAderheturbhavati tachCharIraM tadIyapuNyapApajanyamiti nyAyaH | anena nyAyena rAmakR^iShNAdInAM sharIraM sAdhUnAM sukhahetutvAtsAdhUnAM puNyapu~njaphalam, asurAdInAM duShTAnAM duHkhahetutvAtteShAM pApaphalaM cha bhavati | evamavatArapuruShasharIrasyApi puNyapApAdhInatvAttadanadhInatvoktirasa~Ngateti chet | atredaM tattvaM \- jIvena pUrvasharIre kR^itapuNyapApayoH phalamuttarasharIre tasyaiva jIvasya sukhaduHkhAdirUpaM bhavati | tasmAchCharIrAbhimAnavato jIvasya pUrvajanmani svenaiva kR^itapuNyapApayoradhInamuttarasharIramityuchyate | rAmakR^iShNAdyavatArapuruShasharIraM tu sAdhvasAdhujanasukhaduHkhahetutvAtsAdhvasAdhujanakR^itapuNyapApAdhInameva, na tu rAmakR^iShNAdipuNyapApAdhInam | ata eva na tena sharIreNa rAmakR^iShNAdInAM sukhaduHkhabhogaH | tasmAdrAmakR^iShNAdyavatArapuruShasharIraM tadIyapuNyapApAdyadhInaM neti siddham | ki~ncha rAmakR^iShNAdisharIraM na pa~nchabhUtapariNAmaH, kintu chaitanyAshritamAyApariNAmaH | pa~nchIkR^itabhUtapariNAmatve kR^iShNasharIrasya rajjukR^itabandhanAviShayatvaM bhAgavatAdiShu varNitamasa~NgataM bhavet | yadyapi pa~nchabhUtakAryayogisharIrasyApi bandhanAviShayatvaM dR^ishyate, tathApi yogisharIraM prathamaM bandhanaviShayatAmApadyaiva pashchAdyogamahimnA bandhAdvimuktaM bhavati | kR^iShNAdisharIraM tu na yogisharIravadyogamahimnA bandhAviShayatAM yAti; kintu svabhAvata eva bandhAdyavasham | tasmAnnAvatArapuruShasharIraM pa~nchabhUtapariNAmaH | bhagavatpAdakR^itamANDUkyopaniShadbhAShyasya TIkAyAmAnandagirisvAmibhiH rAmAdisharIrasya bhUtapariNAmatvaM yaduktaM tadapi sthUla\- dR^iShTInAmitarasharIratulyatayaivAvatArapuruShasharIramapi pratIyate ityabhiprAyeNeita mantavyam | ata eva bhagavatpAdairgItAbhAShyopakrame \ldq{}sa cha bhagavAn svAM mAyAM vashIkR^ityAjo.avyayo.api san svamAyayA dehavAniva jAta iva cha lokAnugrahaM kurvanniva lakShyate\rdq{} iti \ldq{}jagataH sthitiM paripipAlayiShuH sa AdikartA viShNurdevakyAM vasudevAdaMshena kR^iShNaH kila sambabhUva\rdq{} iti cha kR^iShNasharIraM mAyAkAryatvena varNitam | tasmAnna bhUtebhyo.avatArapuruShasharIramutpadyate | kintu tadupAdAnakAraNaM sAkShAnmAyaiva | itareShAM jIvAnAM dehe \ldq{}aham\rdq{} ityAtmabhrAntirasti | rAmakR^iShNAdInAM tu na sA bhrAntirasti | jIvasyopAdhibhUtA \ldq{}avidyA\rdq{} malinasattvayuktA; rAmakR^iShNAdInAmupAdhibhUtA \ldq{}mAyA\rdq{} tu shuddhasattvayutA | tasmAjjIvasyAvidyAkAryabhUtA bhrAntiH, rAmakR^iShNAdermAyAkAryabhUtasarvaj~natvaM chAsti | jIvasyAj~nAnaprayuktAvaraNabhrAntyornivR^ittaye AchAryamukhAnmahAvAkyopadeshajanyaj~nAnamapekShitam | rAmakR^iShNAderAvaraNabhrAntyorabhAvenopadeshajanyaj~nAnaM nApekShitam | tathApi jIvasyAntaHkaraNavR^ittirUpaj~nAnamiveshvarasya mAyAvR^ittirUpAtmaj~nAnamupadeshaM vinaiva jAyate | kintu na tena j~nAnena prayojanamIshvarANAM sid.hdhyati | tathA hi, jIvasya ghaTAdij~nAnenAvaraNabha~Ngo ghaTAdirUpaviShayasya prakAshashcheti phalaM sid.hdhyati | jIvasya \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti brahmAkArAtmaj~nAnodaye tu tAdR^ishaj~nAnaviShayIbhUtasyAtmana AvaraNabha~NgamAtraM j~nAnena janyate | AtmarUpo viShayastu svayameva prakAshate | tasmAdAtmaj~nAnena viShayo na prakAshate | evamIshvarasya \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} iti mAyAvR^ittirUpaj~nAnasya viShayabhUtaH IshvarasyAtmA AvaraNarahitasvayamprakAshasvarUpo.asti | tasmAdAvaraNabha~Ngo vA viShayaprakAsho vA neshvaraj~nAnasya proyojanam | yathA jIvanmuktasya viduSha AvaraNarahitamAtmAnaM viShayIkurvantI \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} ityantaHkaraNavR^ittirAvaraNabha~NgAdiprayojanashUnyA bhavati, tathaiveshvarasyApi AvaraNabha~NgAdiprayojanashUnyaM mAyAvR^ittirUpaM \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} iti j~nAnaM vinaivopadeshAdisAdhanamutpadyate | itthaM rAmakR^iShNAdInAM jIvAdvaishiShTyasatveneshvaratvaM sid.hdhyati | tathApi teShAM sharIraM mAyAkAryam | ata eva na tadbrahmarUpam, kintu mithyA | mAyAkAryabhUtamavatArapuruShANAM sharIraM karacharaNAdyavayavopetaM rUpasahitaM chotpAditam | tasmAtteShAM sharIraM netrendriyaviShayatAmApadyate | tathApi netrendriyaM na brahma viShayIkaroti | \section{(221)} brahma tvagindriyasya na viShayaH \- tvagindriyaM tu sparshaM tadAshrayadravyaM cha viShayIkaroti | brahma tu na sparsharUpaM nApi sparshasyAshrayaH | ato na brahmaNostvagindriyaviShayatvam | \section{(222)} brahma na rasanAghrANashrotrANAM viShayaH \- rasanendriyeNa rasaj~nAnam, ghrANendriyeNa gandhaj~nAnam, shrotrendriyeNa shabdaj~nAnaM cha jAyate | rasagandhashabdebhyo vilakShaNaM brahma | tasmAnna rasanAghrANashrotrairbrahmaNo j~nAnaM jAyate | \ldq{}ashabdamasparshamarUpamavyayaM tathArasaM nityamagandhavachcha yat\rdq{} (ka\. 1\.3\.15) \ldq{}parA~nchi khAni vyatR^iNatsvayambhUstasmAtparA~Npashyati nAntarAtman\rdq{} (ka\. 2\.1\.1) ityAdinA brahmaNa indriyAviShayatvaM bodhyate | \section{(223)} brahma karmendriyANAmapyaviShayaH \- karmendriyaM na j~nAnasAdhanam, kintu vachanAdikriyAsAdhanam | tasmAtkarmendriyairna kasyachidapi j~nAnaM jAyate | itthaM na kenApIndriyeNa brahmaNo j~nAnaM jAyate | indriyajanyameva j~nAnaM pratyakShaM ityuchyate | tadevAparokShaM iti cha kIrtyate | tasmAdbrahmaNo.aparokShaj~nAnaM naiva sambhavati | shabdena tu yadyapi brahmaj~nAnamutpadyate tathApi shAbdaj~nAnasya parokShatvAchChabdajanyabrahmaj~nAnaM parokShaM eva bhavet | \section{##(A. 224-225) ## pUrvoktaprashnasyottaram\-} \section{(224)} sukhaduHkhAdeH sAkShibhAsyatvAdindriyasambandhaM vinA pratyakShaj~nAnaM na jAyate iti niyamo nAsti \- indriyasambandhaM vinA pratyakShaj~nAnaM nodetIti niyamo nAsti | sukhaduHkhAderj~nAnaM na kenApIndriyeNa janyate, tathApi sukhaduHkhAderj~nAnaM pratyakShameva | tasmAdindriyasambandhajanyaM j~nAnameva pratyakShaj~nAnamiti na niyamaH | kintu yadA viShayeNa vR^ittiH sambaddhA viShayAkArA bhavati tadA pratyakShaj~nAnaM jAyata ityuchyate | viShayeNa saha vR^itteH sambandhaH 1\. viShayAvachChinnachaitanyasya vR^ittyavachChinnachaitanyenAbheda eva pratyakShaj~nAnalakShaNam | sa chAbhedaH kvachidindriyadvArA bhavati | kvachichChabdena bhavati | kvachidindriyAdirUpabAhyanimittaM vinaiva sharIrAntarjAyamAnavR^ittidvArA bhavati | tatrApi pratyakShaj~nAnamiti vyapadesho bhavati | chaitanyasya svarUpato na ko.api bhedo.asti | kintu viShayavR^ittirUpobhayopAdhiprayuktabhedo.asti | tayorupAdhyorbhinnadeshasthatve tAdR^ishopAdhivishiShTachaitanyayorbhedavyavahAro bhavati | vR^itterviShayAkAratAkAle dvayorupAdhyorekadeshasthatvaM bhavati | tadaikadeshasthopAdhisahitaviShayachaitanyavR^ittichaitanyayorabhedo vyavahriyate | evaM viShayachaitanyena saha vR^ittichaitanyasya jAyamAnAbheda eva pratyakShaj~nAnaM iti, aparokShaj~nAnaM iti, sAkShAtkAra iti chochyate | tadidaM pratyakShaj~nAnalakShaNaM (1) indriyajanyabAhyaghaTAdipratyakShaj~nAne, (2) mahAvAkyajanyabrahmapratyakShaj~nAne, (3) bAhyanimittaM vinAntarevotpadyamAnasukhaduHkhAdipratyakShaj~nAne, (4) mAyAvR^ittirUpeshvaraj~nAne, (5) avidyAvR^ittirUparajjusarpAdij~nAne chAnugatam | kvachidindriyadvArA bhavati, kvachichcha shabdena bhavati | \ldq{}dashamastvamasi\rdq{} ityatra shabdAjjAyamAnAntaHkaraNavR^ittirdashamena svAtmanA sambaddhA dashamAkArA bhavati | tasmAchChabdajanyadashamaj~nAnamapi pratyakShameva | tathaiva pramAtari sukhaduHkhAdyutpattikAle.antaHkaraNasya vR^ittiH sukhAkArA duHkhAkArA cha bhavati | tayA vR^ittyA saha sukhaduHkhAdeH sambandho jAyate | tasmAtsukhaduHkhAderj~nAnaM pratyakShaM ityuchyate | pUrvoktotpannasukhaduHkhAdernAshAnantaraM yadA puruShasya tAdR^ishasukhaduHkhAdij~nAnaM jAyate tadA sukhaduHkhAdyAkArA antaHkaraNavR^ittirudeti | kintu tasyA vR^itternaShTasukhaduHkhAdinA sambandho nAsti | atastajj~nAnaM smR^itirUpam, na pratyakSharUpam | yadyapyantaHkaraNadharmAH sukhaduHkhAdayaH sAkShibhAsyAstathApi sukhAkAraduHkhAkArAntaHkaraNavR^ittidvAraiva sAkShI sukhaduHkhAdIn prakAshayati | sAkShibhAsyapadArthamapi sAkShI vR^ittimapekShyaiva prakAshayati | tathA hi, shuktirajataM sAkShibhAsyameva | tatrApi sAkShI avidyAvR^ittiM apekShyaiva rajataM prakAshayati | parantu sukha\- duHkhAdiprakAshane antaHkaraNavR^ittiH sAkShiNaH sahAyabhUtA | mithyArajatAdiprakAshane avidyAvR^ittiH sAkShiNaH sahAyabhUtA | itthaM sAkShibhAsyapadArthaj~nAne.api vR^ittirAvashyikI | sA vR^ittiryatrendriyAdibAhyasAdhanAjanyA tatra tasyA vR^itterviShayaH sAkShibhAsya ityuchyate | sukhaduHkhAdiviShayakavR^ittau bAhyendriyAdikaM na kAraNam | api tu sukhAdyutpattisamaye sAdhanAntarApekShAM vinaiva sukhAkArA duHkhAkArA 1\. \ldq{}ahaM dashamaH\rdq{} iti dashamasya svasvarUpAparokShaj~nAnaM \ldq{}dashamastvamasi\rdq{} iti shabdapramANajanyam | nendriyairmanasA vA dashamapratyakShaj~nAnaM jAyate | tathA hi, yadi sharIrarUpo dashama indriyavedya ityuchyate tarhi netrendriyamAtreNa vedyeta | tathA sati nimIlitanayasyApi \ldq{}dashamastvamasi\rdq{} iti vAkyAddashamaj~nAnaM jAyamAnamasa~NgataM bhavet | tasmAddashamaj~nAnaM netreNa na jAyate | manastu na sAkShAdbAhyArthagrahaNasamartham | Antarameva padArthaM manaH sAkShAt gR^ihNIyAt | devadattayaj~nadattAdisa.nj~nA api sUkShmadehasahitasthUladehe dR^ishyante | \ldq{}tvam\rdq{}, \ldq{}aham\rdq{} ityAdivyavahAro.api sthUladehe dR^ishyate | sthUladehasya j~nAnaM manasA sAkShAnna sambhavati | tasmAddashamaj~nAnaM shabdapramANenaiva jAyate | tatra netraM manashcha sahAyatAM pratipadyete | 2\. sukhaduHkhAdayo buddhereva dharmAH, nAtmanaH | ata eva te buddheH sattve jAgratsvapnayoreva pratIyante | suShupte buddherabhAvAtsukhaduHkhAdipratItirnAsti | tathA choktamrAgechChAsukhaduHkhAdi buddhau satyAM pravartate | suShuptau nAsti tannAshe tasmAdbuddhestu nAtmanaH || iti chAntaHkaraNavR^ittirjAyate | tasyAM vR^ittAvArUDhaH sAkShI sukhaduHkhAdIn prakAshayati | ataH sukhaduHkhAdikaM sAkShibhAsyaM ityuchyate | \section{(225)} brahmaj~nAnasya pratyakShatvopapattiH tattvadR^iShTerbhedabhramanivR^ittishcha \- bAhyaghaTAdibhiH sahAntaHkaraNavR^itteH sambandho netrAdIndriyadvArA jAyata iti ghaTAdayo na sAkShibhAsyAH | antaHkaraNavR^ittiryadA brahmAkArA bhavati tadA sA vR^ittirna bahirgachChati, kintu sharIrasyAntareva vartate | tayA vR^ittyA saha brahmaNaH sambandho.asti | tasmAdbrahmaj~nAnamapi sukhaduHkhAdij~nAnamiva pratyakSharUpaM bhavati | parantu sukhAkAraduHkhAkAravR^ittiShu bAhyasAdhanApekShA nAsti | tasmAtsukhaduHkhAdayaH sAkShibhAsyAH | brahmAkArAntaHkaraNavR^ittau tu gurumukhAchChrutavedAntavAkyasya shrotrendriyasambandharUpabAhyasAdhanamapekShyate | tasmAdbrahma na sAkShibhAsyam | itthaM yatra viShayeNa saha vR^ittiH sambaddhA bhavati tatra pratyakShaj~nAnaM bhavati | \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} iti vR^itteH viShayeNa brahmaNA saha sambaddhatvAt brahmaj~nAnaM pratyakShaM bhavitumarhati | yatra dhUmadarshanena vahnij~nAnaM jAyate tatra dhUmaj~nAnaM pratyakSham, vahnij~nAnaM tu na pratyakSham | chakShurdvArA nirgatAntaHkaraNavR^itterdhUmena saha sambandho.asti; ato dhUma1\. \ldq{}chakShoH sUryo.ajAyata\rdq{}, \ldq{}AdityashchakShurbhUtvA akShiNI prAvishat\rdq{} (ai\. 1\.2) ityAdipramANena chakShuShi sUryAbhedo.asti | a~NgulyAdirUpAlpAvaraNena sUryatirodhAne brahmANDAntarvartisUryasya prakAsho na dR^ishyate | AvaraNanivR^ittau tu chakShurgatAntaHkaraNavR^ittyA brahmANDAntarvartisUryasya prakAsho dR^ishyate | evameva sAkShirUpe Atmani brahmaNo.abhedo.asti | tasyAntaHkaraNagatAj~nAnAMsharUpasvalpAvaraNenAchChAdane sarvatra paripUrNaM brahma na pratyakShatayA bhAsate | yadA sharIrAntarjAyamAnabrahmAtmAbhedAkAravR^ittyA pUrvoktAvaraNasya bha~Ngo jAyate, tadA gR^ihAntargatasyAkAshasyAsa~NgatvAdij~nAnena mahAkAshasyAsa~NgatvAdij~nAnodayavat sarvatra paripUrNabrahmaNaH svaprakAshatvarUpeNa bhAnaM bhavati | 2\. yathA brahma na sAkShibhAsyaM tathA chidAbhAsasahitAntaHkaraNavR^ittirUpapramAturapyagocharaM bhavati | dIpAntarApekShAM vinA kevalanetrasya yathA dIpo viShayo bhavati, tathA brahma kevalAyAH \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} iti brahmAkArAntaHkaraNavR^itterviShayatAM pratipadyate | tasmAdbrahma na pramAtR^ibhAsyamapi | kintu svaprakAshaM pratyanyaprakAshApekShArahitasarvAvabhAsakasvayamprakAshasvarUpaM brahma | \ldq{}malena malaM hanyAt\rdq{} iti nyAyena vR^ittirbrahmaNaH AvaraNabha~NgaM karoti | so.ayaM vR^ittiprayuktAvaraNabha~Nga eva vR^ittyA brahmaNo viShayIkaraNamityuchyate | na prakArAntareNa vR^ittyA brahmaNo viShayIkaraNaM sambhavati | sAkShI bAhyasAdhanApekShAM vinaiva \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} iti vR^ittirUpaM tattvaj~nAnaM prakAshayati | ata eva tattvaj~nAnaM sAkShibhAsyaM ityabhidhIyate | j~nAnaM pratyakShaM ityuchyate | li~Ngaj~nAnarUpAnumAnapramANajanyAntaHkaraNavR^ittiH sharIrasyAntareva vahnyAkAraM bhajate | na hi vR^ittervahninA saha sambandho.asti; tasmAdvahnij~nAnaM na pratyakSham | itthaM yatra vR^ittyA saha viShayasya sambandho bhavati tatra pratyakShaj~nAnaM bhavati | yatra vR^ittyA saha viShayasya sambandho na bhavati tatra parokShaj~nAnaM bhavati | yatra viShayo deshAntarastho naShTo bhAvI vA, tatrAnumAnena shabdena vA viShayAkArA vR^ittiH sharIrasyAntareva bhavati; tadotpadyamAnaM j~nAnaM parokShaM ityuchyate | indriyajanyaj~nAnameva pratyakShamiti na niyamaH | sukhaduHkhAdij~nAnamindriyajanyamapi pratyakShameva bhavati | dashamapuruShaj~nAnaM shabdajanyamapi pratyakShameva bhavati | anena nyAyena shrIsadgurumukhAchChrutamahAvAkyarUpavedashabdajanyabrahmaj~nAnamapi pratyakShameva bhavati | shrIsadgurorevaMvidhamupadeshaM shrutvA buddhimAnuttamAdhikArI tattvadR^iShTiH svAtmAnaM brahmarUpeNa viditvA bhedabhramaM vijahau | \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} iti vR^ittau nirAvaraNaM brahma bhAti | tattvadR^iShTirevamuvAcha | nirAvaraNanirbhAsamahaM brahmeti buddhavAn | shrIsadguroH prasAdena hyakhaNDAkAravR^ittitaH || iti shrIvAsudevabrahmendrasarasvatIvirachite saMskR^itavichArasAgare uttamAdhikAriNa upadeshanirUpaNaM nAma || chaturthastara~NgaH || 1\. yasyAntaHkaraNaM pUrvapuNyaparipAkavashAdatyantaM shuddhamasti, yasya gurUpadiShTamahAvAkyarUpashabdapramANena sadR^iDho bodho jAtaH, yasya cha tAdR^ishasudR^iDhabodhodayAnantaraM saMshayAdinivR^ittaye shravaNAdisAdhanAntaraM nApekShitaM sa evottamAdhikArI | yasya tvantaHkaraNaM nAtyantaM shuddhaM kintvIShanmalavikShepAdidoShayuktam, sa madhyamAdhikArI; athavA kaniShThAdhikArI | mahAvAkyarUpashabdAdaparokShaj~nAnodayAnantaramapi saMshayAdinivR^ittaye tena shravaNAdikamanuShTheyam | \chapter{##Chapter 5 ## saMskR^itavichArasAgare madhyamAdhikAriNa upadeshanirUpaNaM nAma pa~nchamastara~NgaH |} \section{##(A. 226-251) ## guruvedaprabhR^itInAM vyAvahArikasattApratipAdanam\-} \section{(226)} vedena guruNA chAdvaitaj~nAnodayAsambhava ityadR^iShTeH prashnaHshrIsadgurumukhAdupadiShTavedAntavAkyapramANAdadvaitabrahmAtmasAkShAtkAro jAyata iti pUrvatara~Nge uktam | tachChrutvA adR^iShTinAmakadvitIyashiShya evaM sha~Nkate \- kiM gururvedAntAshcha satyA utAsatyAH | AdyapakShe advaitahAnirdvaitasiddhishcha | dvitIye mithyAbhUtamarIchikodakena pipAsAnapagamavadasatyabhUtaguruvedAntaiH saMsAraduHkhAnivR^ittiH puruShArthAsiddhishcha | evaM pakShadvaye.apyadvaitaj~nAnodayAsambhava eveti sha~NkarAchAryasthApitamadvaitamatamaprAmANikameveti mama sha~NkAM kR^ipayApanetumarhasIti shiShyaH pR^ichChati | \section{##(A. 227-249) ## shrIsadguroruttaram} \section{##(A. 227-229) ## shA~NkaramatasyAdvaitasya prAmANikatvavarNanam\-} \section{(227)} shA~Nkaramatasya prAmANikatve vyAsavachanaM \- shrIvyAsena vAyavIyakUrmAdipurANeShu shA~NkaramatamadhikR^ityaivamuchyate kalau yuge tu vedArtho varNyate hyanyathAnyathA | sha~NkarAchAryarUpeNa shivaH sAkShAttadA kila || avatIryAnyathAbhUtaM jainabauddhAdikaM matam | nirmUlayiShyatyakhilaM vedavAkyaiH sayuktibhiH || uddhR^itya mUrtiM (li~NgaM) ga~NgAyAH sthApayiShyati vai prabhoH | sUryAlokena jagato hyandhakAravinAshane || yathAvasthitabhAnaM tu padArthAnAM yathA bhavet | nAshashcha viparItAkhyabhAvanAyA yathA bhavet || sarvasaMshayanAshashcha bhagavatpUjyapAdabhR^it | sha~Nkaro.api tathaiveha lokAnugrahakA~NkShayA || vedArthaviShayAj~nAnaM bhrAntisaMshayakAraNam | nishsheShaM nAshayitvAsau sAdhayitvAdvayaM param || advayabrahmavidyAM cha sthApayedavanItale | anyathA varNayedyastu vedArthaM sa tu mUDhadhIH || iti | mahetihAse shivarahasye navamAMshe cha shA~NkaramatasyaupaniShadatvamuchyateshive madaMshasambhUtaH sha~NkaraH sha~NkarottamaH | chaturbhiH saha shiShyaishcha kalAvavatariShyati || tasmai chopaniShadvidyA mayA dattA maheshvari | bhUmau pAShaNDaShaNDAnAM khaNDanaM sa kariShyati || ityAdinA | itihAsapurANAnAM cha vedArthopabR^iMhaNa eva upayoga ityabhiyuktavachanamapibibhetyalpashrutAdvedo mAmayaM pratariShyati | itihAsapurANAbhyAM vedaM samupabR^iMhayet || iti | \section{(228)} advaitameva pramANikamiti vAlmIkerapyabhiprAyaHshrIvAlmIkirAdikavirADakhilArthadarshI maharShiruttararAmAyaNe vAsiShThAkhyagranthe sarvopaniShatsUtrabhUtamANDUkyArthAviShkaraNapradhAne shrIrAmavasiShThasaMvAdarUpeNAbhivyaktavArtikAtmake upakramAdiShaDvidhatAtparyali~NgairdR^iShTAntasahasrairitihAsashataishchAdvaitameva pramANamiti nirUpayati | tatrApyadvaitamatasArabhUtadR^iShTisR^iShTivAdaikajIvavAdaika 1\. yatsa~NkochavikAsAbhyAM jagatpralayasR^iShTayaH | niShThA vedAntavAkyAnAmatha vAchAmagocharaH || prAtItikatvaM vedAntasiddhAnte jagataH sphuTam | ataH suptau jagallInaM prabodhe jAyate punaH || dR^iShTisR^iShTimimAM brahmAnubhavI bahumanyate | baddho mukto mahAvidvAn aj~na ityAdibhedataH || eka eva sadA bhAti nAneva svapnavatsvayam | ataH svamuktyaivAnyeShAmAbhAsAnAmapi dhruvam || muktiM jAnAti he devA AtmanA hyAtmavidvaraH | svasaMsAradashAyAM tu svabhrAntyA sarvadehinAm || AbhAsAnAM cha saMsAraM veda muktiM tathaiva cha | tuchChAnirvachanIyA cha vAstavI chetyasau tridhA || j~neyA mAyA tribhirbodhaiH shrautayauktikalaukikaiH | iti | sattAvAdAn eva punaH punaratyAdareNAneketihAsaiH samyak pratipAdayati cha | itthaM vyAsavAlmIkyAdyabhiprAyeNopaniShadbhagavadgItAbrahmasUtrAtmakaprasthAnatrayasya shrImachCha~NkarabhagavatpAdapraNItabhAShyameva yathArthavyAkhyAnamiti sid.hdhyati | itthaM sarvaj~navyAsavAlmIkyAdivachanavirodhAdbhedavAdo.aprAmANikaH | bhedavAdo yuktiviruddha iti cha shrIharShamishraiH khaNDanagranthe nirUpitam | bhedadhikkArAdigrantheShvapi bhedavAdasyAyuktatvaM pradarshitam | itthamanAdisiddhashrutitAtparyaviShayIbhUtatvAtsmR^itipurANetihAsairupabR^iMhitatvAtannArAyaNAdisadgurusampradAyagatatvAchcha shA~Nkaramadvaitamatameva sAdhu | sarvaiH shreyo.arthibhirAdaraNIya~ncha | \section{(229)} bhedavAdatiraskAraH \- jainAdimatavadvedabAhyatayA prAchInamaharShivachanavirodhAchcha bhedavAdo na pramANam | AstikaviShaye bhedavAdakhaNDanayuktInAM pradarshanaM nApekShitamiti kR^itvA, sa bhedavAdaH shrutivachanaviruddha ityeva pradarshyate \- kaThopaniShidi bhedavAsanA bhayahetuH, sarvaduHkhanidAnam, tataH sA vAsanA dUrIkartavyeti mR^ityunA nachiketAH upadiShTaH | tasmAdbhedavAsanA sarvAtmanA manaso nirmUlamunmathanIyA | satatamadvaitaniShThAbhyasanIyA shreyo.arthinA | tathA hi shrutayaH \- \ldq{}mR^ityoH sa mR^ityumApnoti ya iha nAneva pashyati\rdq{} (ka\. 2\.1\.1, bR^i\. 4\.4\.19) \ldq{}dvitIyAdvai bhayaM bhavati\rdq{} (bR^i\. 1\.4\.2) \ldq{}anyo.asAvanyo.ahamasmIti na sa veda yathA pashurevaM sa devAnAm\rdq{} (bR^i\. 1\.4\.10), \ldq{}udaramantaraM kurute atha tasya bhayaM bhavati\rdq{} (tai\. bra\. 7) iti | tAsAM chAyamarthaH \- ya iha paramAtmani pratyagabhinne trividhaparichChedatrividhabhedashUnye nAneva (ivashabdAdavidyamAnameva bhedam) pashyati sa mR^itvA mR^itvA punaH punarjAyate | dvaitAbhiniviShTasya sadA bhayameva | chinmAtrasvasvarUpAtpR^ithak j~neyatvena dhyeyatvena vA vastvantaramastIti manvAnaH pashuprAyaH | aNumAtramapi bhedaM pashyato mahadbhayaM bhavati | duHkhanidAnabhUto bhedavAdaH shreyo.arthinA sarvathA vismartavyaH | dvaitavachanaM yAvadanusmaryate tAvadadvaitasAkShAtkAro nodiyAt ityadR^iShTinAmakaM shiShyaM gururupadidesha | \section{##(A. 230-240) ## dR^iShTAntatvena rAjAmAtyabharchChukathAprastAvaH\-} \section{(230)} bharchChoH svAdhikArAdbhraMshaH \- he somya dvaitavachanAnusmaraNaM dR^iDhataraprAchInAdvaitAnubhavasaMskArajanyAmatidR^iDhAmapyadvaitasmR^itiM pratibadhnAti, tattvasAkShAtkAraM dUrIkaroti chetyupapAdayituM kA~nchana kathAM prastaumIti bharchChukathAM guruH shiShyaM prati kathayatiAsItkasyachidrAj~no bharchChurnAma pradhAnAmAtyaH | sa cha svAyattIkR^itasakalarAjyakAryo.abhavat | tasya prabhAvaM dR^iShTvetare rAjopajIvinastasminnIrShyAlavaH sa~njAtAH | tathApi rAj~no niratishayapremAspadIbhUtAya bharchChave nApakartumashakan | tadA te sa~NghIbhUya bharchChunirasanopAyamAlochya rahasi tadrAShTrasthAn dasyUn luNThanAya prerayAmAsuH | dasyubhirluNThite rAShTre rAjA rAShTrasya sahasopanatamupaplavaM shrutvA sabhAM sammelya tatrasthAn mukhyAdhikAriNo dasyuvidrAvaNAya niyojayAmAsa | te sarve sa~NghIbhUya rAjAnamevamavochan \- \ldq{}svAmin sadA bharchChuM bhavAn shlAghate, ApatkAle chAsmAn niyojayati | kimityasau bharchChuridAnIM na niyujyate\rdq{} iti | shrutvaitadbharchChuH sA~njalI rAjAnamAha \- \ldq{}svAmin yadyAj~nApyate tarhyasminneva kShaNe gatvA ripUn jitvAgamiShyAmi\rdq{} iti | tarhi tathaiva kriyatAmiti rAjA bharchChumAj~nApayA~nchakAra | bharchChurapi tatkShaNameva shatrUn vidrAvya rAjye sasyAdikaM saMrakShya sarveShAM kShemamAtanot | bharchChorjayaM shrutvetare rAjapuruShAH yuddhe bharchChurmR^ita iti rAjAnamAvedayAmAsuH | vivekavikalo rAjA teShAM vyalIkavachanaM vishvasya bharchChusthAne teShvanyatamaM niyujya tasmai shibikaChatrachAmarAdibirudaM cha kalpayAmAsa | nUtano mantrI yathA bharchChurna rAShTramAgachChet, yathA cha rAj~naH svapne.api bharchChuj~nAnaM na syAttathopAyashataiH saMvidhAnamakarot | \section{(231)} bharchChoH sannyAsaH \- bharchChurakhilamimaM j~nAtvaivamachintayat | \ldq{}nedAnIM mama rAjanikaTaM gantumuchitam | yo.ahamarogeNa dR^iDheNa gAtreNAvikalairindriyaishcha sampannaH sarvabhogopakaraNabhariteShu ramyeShu harmyeShu nivasan svalAvaNyAvadhIritApsarobhiH kAminIbhiranavarataM ramamANo divyAn bhogAn bhu~njAna eva kAlametAvantamanayam | tasya me maraNAntA vipadidAnImApatitA | dhi~NmAM mUrkhamiyantaM kAlaM bha~NgureShu bhogeShu nimagnam | matsamaH ko.anyo.asti mUDha ityekAnte sthitvA yAbhirmohita etAvantaM kAlaM shreyomArgAddUrIkR^ito.abhUttAsAma~NganAnAM pratyekama~NgAnAmatyantamashobhanatAmatijugupsAvahatAm, dArApatyadhanAdInAmanadhikaduHkhanidAnatAM cha bhUyo bhUyo.anuchintayan bhogAdviratastapasvI sambabhUva | \section{##(A. 232-239) ## bharchChorvairAgyavarNanam\-} \section{(232)} parAdhInA sevA duHkhahetuH | ekAnte sukhaM \- nAnAvichitrarasaiH sUpAjyashAlyannashAkadadhighR^itapAyasApUpAdyanekaprakArairannapAnAdibhirapi tR^iptimanApannAmimAM jihvAmetAvantaM kAlaM vR^ithA poShitavAnasmi | itaH paraM na tathemAM jihvAM puShNIyAm | kShudhAM shamayituM kiM na santi vane vividhAni kandamUlashAkaphalAdIni | pipAsopashamanAya kiM na santi vimalajalAH saritastaDAkAni cha | nivAsAya harmyatalAdapyatishayitA vAtAtapavarShAdyanupadrutA guhAH kiM na santi | prAdeshamAtrodarapUraNAya kimanayA shvavR^ittyA rAjasevayA | mamedAnImatra vane pR^ithivI shayyA, bAhU upabarhau, kandamUlAdInyAhAraH, nirmalodakapAnapAtraM chA~njalireva | tathA choktaM bhAgavatesatyAM kShitau kiM kashipoH prayAsai\- rbAhau svasiddhe hyupabarhaNaiH kim | satya~njalau kiM purudhAnnapAtryA digvalkalAdau sati kiM dukUlaiH || bhA\. 2\.2\.4|| chIrANi kiM pathi na santi dishanti bhikShAM naivA~NghripAH parabhR^itaH sarito.apyashuShyan | ruddhA guhAH kimajino.avati nopasannAn kasmAdbhajanti kavayo dhanadurmadAndhAn || 5|| iti | itthaM bharchChurvichArayan viShayabhogeShu nAnAdoShAn dR^iShTvA ekAntasthitereva paramAnandapradIpakatvaM nirachinot | strIputradhanAdInAM duHkhanidAnatvamekAntasthiteH sukhahetutvaM cha bharchChuryathA nishchikAya tathedAnIM varNyate | \section{(233)} ekAntasevinaH sArvabhaumAdibrahmaparyantAnandalAbhaHtathA hi, udadhimekhalAyA vasudhAyA adhipasyApratihataparAkramasya natAkhilasAmantasya navayauvanasya sarvavidyAvishAradasyAnukUlasakalaparivArasya sArvabhaumasyAnando mAnuShAnanda ityuchyate | so.apyAnandaH sAtishaya eva | tataH shataguNi\- tAnando manuShyagandharvasya | tato.api shataguNAnando devagandharvasya | tato 1\. asminneva kalpe manuShyo bhUtvA puNyavisheShAdgandharvatvaM yaH prAptaH sa manuShyagandharvaH | 2\. pUrvakalpAnuShThitadharmAdhikyAdasmin kalpAdAveva gandharvatvaM yaH prAptaH saH devagandharvaH | .api shataguNAnandaH pitR^INAm | tataH shataguNAnanda AjAnadevasya | tataH shataguNAnandaH karmadevasya | tataH shataguNAnando mukhyadevasya | tataH shataguNAnanda indrasya | tataH shataguNAnando bR^ihaspateH | tataH shataguNAnandaH prajApateH | tataH shataguNAnando hiraNyagarbhasya brahmaNaH | trividhaparichChedarahitasya brahmaNastvAnando niratishayastAratamyarahitaH | na tatra duHkhalesho.apyasti | itthaM prAptavyasyAnandasya kramastaittirIyopaniShadi brahmavallyAmaShTamAnuvAke varNitaH | sArvabhaumAdibrahmAntamAnandamekAntavAsI akAmahataH shrotriyo.anavaratamunabhavati | ataH ekAnte sukhamasti | dArApatyadhanAsa~Ngastu sadA duHkhaprada eveti bharchChurnidhArayAmAsa | \section{##(A. 234-237) ## strIsa~NgajaduHkhavarNanam\-} \section{(234)} strIsa~Ngo duHkhahetuH \- yasya pUrvapApavashAtkurUpiNI durbhAShiNI cha strI prAptA tasya hR^idayaM sadA duHkhAkrAntamevAste | nirviNNahR^idayaH sa evaM manyate \- strIrUpamidaM piNDaM mUtrapurIShAdyanekAshuchipadArthaparipUrNaM bhANDam | bhagavan, kasya vA mama pApasya shikShaNAyeyaM bhavatA me dattA | mahiShasya mahiShyAmiva, pishAchasya pishAchyAmiva, uShTrasyoShTryAmiva, gardabhasya gardabhyAmiva manuShyasyApi tiryagAderiva sarvAshuchinidhAnAyAM sriyAM moho jAyate | vairAgyamantarA vyabhichArAdidoSharahitAyAH striyAH parityAge mahAn doShaH | asyA mama striyAH kutsitamidaM rUpaM durbhAShaNaM cha mama pUrvakarmAnusAreNa prAptam | ityevamaharnishaM kleshamanubhavati kurUpiNIpatiH | yadi punarbhAryA rUpavatI madhurabhAShiNI cha daivavashAdbhavati tadA sA kurupiNImapekShyApyadhikaduHkhaheturbhavati | kA~nchanapratimAvatkAntA bhAryA tu premNA puruShaM nirjitya, taM kAmaikaparAyaNam, dharmAdyanuShThAnaparA~NmukhaM cha kR^itvA paramapuruShArthAbhAginameva vidadhAti | 1\. pitR^ilokeShu chirakAlaM ye vasanti, agniShvAttAdayaste pitaraH | 2\. kalpArambha eva ye devatvaM prAptAste AjAnadevAH | 3\. asmin kalpe ashvamedhAdikratvanuShThAnena prAptAnantaishvaryA AjAnadevairupAsyamAnA ye te karmadevAH | 4\. yamAgnivAyusUryachandrAdipradhAnadevA mukhyadevAH | kechittu yamAdihiraNyagarbhAntadevAn, aShTau vasUn, dvAdashAdityAn, ekAdasha rudrAnityevamekatriMshaddevAMshcha mukhyadevAn AhuH | \section{(235)} strIsa~NgAddhananAshaH \- striyAM kAmaparAdhInaH puruShaH tasyAH viShayasaMsR^iShTamadhuvadApAtamadhuramAlApaM shrutvA vyAmugdhachittaH kAmAndhaH svapne.api tAmeva smarannirudyamo na dhanAdyarjanAya yatate | gR^ihe vA bahirvA yaddhanAbharaNavastrAdikaM labhyate tatsarvaM sveShTadevatAyai bhAryAyai samarpayati bhaktipUrvakam | sanmArgapradarshakamAtApitR^igurvAdIn na manasApi smarati | strIrUpaH karShakaH puruSharUpaM lulAyaM mohamayyA nAsArajjvA sudR^iDhaM baddhvAkR^iShyetastatashchAlayati | \section{(236)} strIsa~NgAddharmanAshaH \- pa~njarabaddhaH shuko yathA vinA vivekaM shubhAshubhAni vachanAnyanuvadati, tathaiva kAmI puruSho dharmAdharmAvajAnan kAntopadeshamanu mAtApitrAdIn gurUnadhikShipati | yathA cha barhI barhiNyAH purato bahudhA kekAlApapUrvakaM tANDavaM kurvaMstAM toShayati, tathaiva kAmAturaH kAminIvachanamala~Nghayan nAnAveShadhAraNena naTaMstAmAhlAdayati | kAmI vivekAddhIyate | dharmAdbhraShTo bhavati cha | madyapo yathA madyadurgandhamavigaNayan bhrAnto vIthyAM naShTasa.nj~no bhramati, tathA kAmAndhau strIpumAMsau vivasanau atyantAma~Ngalamashuchi malinaM cha dehamanyonyaM gADhamAli~Ngya nirlajjau luThataH | kAmamadaH saMskR^itamatInAmapi vivekinAmapi buddhiM kShaNena malinayati | ata evAdhItashAstrA api kAmaparavashAH strIpuruShAH svakIyaparakIyatvagamyAgamyatvAdivyavasthAmantarA dharmAdharmavivekavikalAH parasparaM ramante | evaM kAmaparavashatA puruShaM vA striyaM vA dharmAdharmavivekAt prachyAvyAnekAnarthapradAnyashubhAni karmANi kArayati | evaM strIvyaktiH kAmAbhivardhanena puruShabuddhimohanadvArA nAnAvidhaduShkR^itAcharaNadvArA cha nAnAduHkhanidAnamiti vichArya vivekino munayaH stryAdiviShayebhyo viraktA ekAnte ramante | \section{(237)} strIsa~NgAdbindunAshaH \- prANibhiH pratidinaM bhujyamAnAnnapAnAdirasapariNAmo binduH | sa eva retaH iti charamadhAturiti chochyate | sarvaprANinAM sa eva jIvanAdhAraH | vivekI puruSho vR^ithA bindukShayamakurvan mahate shreyase kalpate | samyak saMrakShito binduH prANinAmojastejo vIryaM balaM chAdhatte | yena binduH saMrakShitastasya deho rogajarAdyanabhibhUtaH puShTyA kAntyA cha virAjate | tasyendriyANi paTutarANi vashIkR^itAni cha bhavanti | manashcha shokamohAdyanabhibhUtaM sadA prasannamekAgramantarmukhaM cha bhavati | dIpastaileneva puruSho bindunA ojasvI tejasvI baliShThashcha virAjate | yo jitendriyaH svapne.apyaskhalitabinduH sa balArogyAdimAn prasannendriyamanAH shubhakarmANyAcharan krameNa labdhAtmatattvaj~nAnaH saMsArabhayAdvimuchyate | yoginaH siddhAshcha bindusaMrakShaNabalenaiva khecharImudrAbhyAsAdinANimAdisiddhimUrdhvaretastvaM shraiShThyaM chAbhajanta | bindukShaya eva sarvAnarthanidAnam | yoShita eva bindukShayakAraNam | yathA guDakA~NkShiNo mAnavA ikShudaNDaM niShpIDya tadrasaM gR^ihItvA nissAramikShudaNDaM dUre kShipanti, tathaiva ratikA~NkShiNyo mahilAH kAmAturaM puruShaM svabhujAbhyAM bhR^ishamApIDya tada~NganissR^itaM vIryaM gR^ihItvA kShINavIryaM taM dUrataH parityajanti | sarvottamamimaM binduM kAmaparavashA mUDhAH kShaNamAtrasukhalavalipsayA mattA~NganAsu viniyojya krameNa kShINabindavaH katipayaireva divasairluptadehendriyamanovIryA durbalA nAnArogAbhibhUtA nistejaso bhavanti | nirvIryaH puruSho bhR^ishaM paribhUyate cha srIbhiH | tathApi kAmAndho.ayaM punarapi riraMsayA tAmevAnudhAvati | sA tu taM tR^iNAyApi na manyate | madirekShaNAH kAminyaH paNDitamapi vivekinamapi dhIramapi puruShaM kShaNena svakaTAkShavishikhaiH svavashatAM nayanti | kAmamohitaH puraShaH praj~nayA vihInaH kAryAkAryavivekavikalaH shreyomArgAchchyavate | sarvathA strIShu sa~Ngo dharmAdisakalapuruShArthanAshanidAnameva | yasya tu janmAntarIyasukR^itaparipAkavashAdviveka udeti sa sAmayakShaNikasukhalavakAraNIbhUtastryAdiviShayavimukhaH kAntAkaTAkShavishikhAnaladagdhamAtmAnaM gurukR^ipAkaTAkShAmR^itarasenApyAyati | gurvanugrahabalAtkrameNotpannAtmatattvasAkShAtkAro nityaniratishayAkhaNDAtmAnandamanubhavati, durantAtsaMsAraduHkhAnnirmuktashcha bhavati | \section{(238)} putrasa~NgajaduHkhavarNanaM \- yathA bhAryA tathA putro.api duHkhahetuH | anutpannaputrasya tadabhAvaprayuktaduHkhamekameva | utpannaputrasya duHkhaM tu nAnAprakAram | tathA hi, striyo garbhadhAraNAbhAve dampatyorahorAtraM tadeka 1\. kapAlakuhare jihvA praviShTA viparItagA | bhruvorantargatA dR^iShTirmudrA bhavati khecharI || na pIDyate sa rogeNa na cha lipyeta karmaNA | bAdhyate na cha kAlena yo mudrAM vetti khecharIm || chittaM charati khe yasmAjjihvA charati khe gatA | tenaiShA khecharI nAma mudrA siddhairniShevitA || yAvadbinduH sthiro dehe tAvanmR^ityubhayaM kutaH | yAvadbaddhA cha sA mudrA tAvadbindurna gachChati || (kAshIkhaNDe 40 adhyAye) chintayA duHkham | daivavashAdgarbhadhAraNe sati vinA duritaM prasavaviShayiNI chintA | jAyamAnasyApatyasya strItvaputratvaviShayiNI chintA | garbhavichChedahetorAnantyAdasampUrNeShu mAseShu strAvAdidoShaM vinA dashame mAsi sukhaprasUtiviShayiNI chintA | prasUtisamaye mAturjIvitaviShayiNI chintA | jAtasya shishorvinA bAlAriShTAdikaM jIvanaviShayiNI chintA | jAtashishornavAnAmapi grahANAmAnukUlyasya loke durlabhataratvAddvitrANAM grahANAM viShamagatiM shrutvA dampatyorahorAtraM chintA | jAtashcha shishuH stanyaM chenna pibati tadAshruvR^iShTireva dampatyorbhavati | IdR^ikchintayA sahaiva katipayamAseShu gateShu dantotpattidashAyAM keShA~nchichChishUnAM bAlAriShTavashAnmaraNaM shrutvA mAtApitR^ibhyAM vyasanamanubhUyate | vyAdhyAdinA kR^ishIbhUte shishau chatuShpatheShu pIDAnivR^ittyarthaM baliharaNaM kurvanti | tatsaukhyArthaM chaNDAlo vA pulkaso vAntyajo vA mlechCho vA atyantApashado vA bhavatu yaH kashchana mAntrikaH, bhiShagvA tena mantrayanti bhiShajyanti cha | tadarthamadhIrA bhUtvA mlechChAdyArAdhitadevatA api praNamanti | asambhAShyeNa saha putravAtsalyena snehaM kurvanti | bhairavAdyanekadevatoddeshena svaprArthanAsid.hdhyarthaM shmashAnabhUmau baliM nikShipanti | svasya gR^ihe devatA api devalakena DhakkAM nAdayitvA sA~njalipuTaM pUjayanti | kShudrarakShAbandhanayantraghuTikAdIn shishoH kaNThe dhArayanti | parameshvarAt nArAyaNAdvA paraM daivaM svapne.apyasmaranto.api putrAdyarthaM kulaTA strIva tatra tatra nAnAdevatA bhajante | masUrikAdidarshane mAtApitrAdayaH sarve vR^ithA manaH kleshayanto ma~NgalasnAnAdikaM varjayanti | masUrikAshAntyarthaM taddevatAvAhanabhUtaM gardabhamArAdhayanti devatAbud.hdhyA | ItthaM mahatA prayAsena shishusaMrakShaNaM kurvantau mAtApitarau shishoryauvanaparyantaM durantAM chintAM vahataH | shaishave.atyantaM krIDAsaktAn bAlAMstataH pratinivartya vidyAyAM pravartane pratidinaM mahadduHkhaM jAyate pitroH | pAThashAlAyAM bAlAntaraiH kalahAyamAnAH svayamanyAMstADayanto.anyaistADyamAnAshcha putrAH pitrorduHkhahetavo bhavanti | prAchInasaMskAravashAdvidyAgrahaNApATave, grahaNapATave satyapi pravachanapaTutAbhAve, pravachanapaTutAyAmapi putrANAM dyUtAdidurvyApArAsaktAvasahyaM duHkhaM pitroH | tato yauvanAtikramAdarvAgeva putrANAM vivAhasampattiviShaye chintA | kulashIlAdisampannavadhUprAptiviShayiNI mahatI chintA | putrAdivivAhArthaM dhanAdyarjane mahAn kleshaH | itthaM yauvanAvadhi mAtApitroH putra\- viShayiNyanavadhikA chintA | daivaj~namukhAtputrasyAlpAyuShTvaM shrutvApamR^ityuparihArAyAnekopAyAnAcharanti | bhAgyamAndyAdyadi suto mriyate tadA mAtApitarAvurasi shirasi cha tADayantau yAvajjIvaM ruditaH | bAlAriShTAdibhya uttIrNaH putro yadA kR^itadAro bhavati tadA duHshikShitaH putraH svadArApatyAdInevAtyAdareNa poShayati, na tu mahatA kleshena saMrakShitavantau pitarau | bhAryAtadbandhujanAdhInaH pitarAvadhikShipati cha marmabhedibhirnindAvachanaiH | duShkR^itaphalabhUto.asatputraH pitropArjitaM prabhUtaM dhanaM sarvopakaraNAni cha balAdAdaya, pitarau sharIramAtrAvasheShitau gR^ihe.avasthApya svadArApatyAdibhiH sahAnyatra gatvA sukhaM vasati | mahatA kleshena saMvardhitavatoH pitrorannapAne.api na kalpayati | pratyuta pitrorupakurvantaM dayAluM shapatyapi | itthaM pApinaM putraM prApya pitarau dIrghaM nishshvasitaH | itthaM putravatAnubhUyamAnaM mahadduHkhaM nAputrasyAsti | evaM sarvaduHkhanidAnaM jAyAputrAdikaM j~nAtvA vivekino dAraiShaNAyAH putraiShaNAyAshcha vyuttiShThanti | mahataH sukR^itasya phalabhUtaH, pitarau devatAbud.hdhyA samArAdhayan satputrastu durlabhataraH | \section{(239)} dhanasa~NgajaduHkhaM \- dArApatyAdikaM parityajya dhanameva kA~NkShato mahattaraM duHkham | dhanaM hyarjane, vyaye, rakShaNe, hAnau cha duHkhameva 1\. arthasya sAdhane siddhe utkarShe rakShaNe vyaye | nAshopabhoga AyAsastrAsashchintA bhramo nR^iNAm || bhA\. 11\.23\.17|| steyaM hiMsAnR^itaM dambhaH kAmaH krodhaH smayo madaH | bhedo vairamavishvAsaH saMspardhA vyasanAni cha || 18|| ete pa~nchadashAnarthA hyarthamUlA matA nR^iNAm | tasmAdarthamanarthAkhyaM shreyo.arthI dUratastyajet || 19|| bhidyante bhrAtaro dArAH pitaraH suhR^idastathA | ekAsnigdhAH kAkaNinA sadyaH sarve.arayaH kR^itAH || 20|| arthenAlpIyasApyete saMrabdhA dIptamanyavaH | tyajantyasUn mitho ghnanti sahasotsR^ijya sauhR^idam || 21|| labdhvA janmAmaraprArthyaM mAnuShyaM taddvijAgryatAm | tadanAdR^itya ye svArthaM ghnanti yAntyashubhAM gatim || 22|| svargApavargayordvAraM prApya lokamimaM pumAn | draviNe ko.anuShajyeta martyo.anarthasya dhAmani || 23|| kasmAt saMshliShyate vidvAn vyarthayArthehayAsakR^it | kasyachinmAyayA nUnaM loko.ayaM suvimohitaH || 26|| iti shrimadbhAgavate ekAdashaskandhe trayoviMshAdhyAye bhikShugItAyAmuktam || vidhatte | anavadhikadhanArjanAsaktaH puruSho niravadhikAn pApAnAcharati | nAnAnarthabhAjanaM cha bhavati | dhanasampAdanapravR^itto jAtikuladharmAMstyajati | nAnAghorakarmaNA dhanArjane pravR^itto.api svapUrvAdR^iShTAyattameva dhanaM labhate, nAdhikam | vyaye sati dhanaM kShIyeteti bhItyA na svabhogAyApIShadapi dhanavyayaM karoti | kintu mahAntaM kleshamanubhavannAnAkumArgaistaddhanaM vardhayanneva mriyate | svabhogAya vA paropakArAya vA viniyoge.asati yadi daivavashAddhanaM nashyati tadApAre shokasAgare nimajjati | itthaM dhanamanantaduHkhakAraNaM bhavati | itthaM sunipuNaM vichArya bharchChurdArApatyadhanAdyabhimAnaM dUrIkR^itya vane ekAkI san shamadamAdisAdhanAbhyAsanirato babhUva | \section{(240)} mR^igayArthaM vanaM gato rAjA bharchChuM dR^iShTvA bhItaH palAyatebharchChusthAnApanno mantrI bharchChuvR^ittAntaM sarvaM shrutvA svAnuyAyibhiH sahaivaM samAlochayat \- yadi rAjA \ldq{}bharchChurjIvati\rdq{} iti lokavArtAM shR^iNoti, athavA mR^igayArthaM vanaM gatvA svayameva bharchChuM pashyati tadA mithyAvAdino.asmAn sa rAjA sutIkShNaM daNDayet iti | evamAlochya saparivAro rAjAnamAsAdya \ldq{}dasyubhiryuddhe mR^ito bharchChuH pishAcho bhUtvA bhasmoddhUlitasarvA~Ngo vane sa~ncharati | svadR^iShTigocharApannaM sarvaM janaM mArayati | yastaM dR^iShTvA sudUraM palAyate sa jIvet\rdq{} iti vij~nApayAmAsa | mantrivAkyashravaNamAtreNa rAjA tattvamavichArayan, \ldq{}mR^ito bharchChuH pishAchaH samabhavat\rdq{} iti nishchikAya | tataH kadAchidAkheTArthaM gato bharchChuvanaM pravivesha | tatra tarumUle tapashcharantaM bharchChuM dR^iShTvA pratArakamantrivAkyaM smaran \ldq{}nUnamayaM bharchChuH pishAchaH\rdq{} iti bhayena palAyitaH | ||ayamarthaH \- arthasya sampAdane vardhane chAtiduHkham | rakShaNe mahadduHkham | vyaye bhoge cha mahatI chintA | nAshe chittabhrAntiH | arthaprAptaye steyAdayaH ShaDanarthAH | prApte.arthe smayAdayaH ShaDanarthAstrividhavyasanaiH saha navAnarthAH | tasmAdeko.apyarthaH pa~nchadashAnarthAnAM nidAnaM bhavati | vyasanAni ##=## strIdyUtamadyaviShayANi trINi | ekAsrigdhAH ##=## eke ##=## ekaprANAH, te cha te AsrigdhAshchAtipriyA ityarthaH | kAkaNirityArShaM puMstvam | (kAkiNI) kAkaNiH ##=## viMshativarATikAH | \ldq{}varATakAnAM dashakadvayaM yat sA kAkiNI\rdq{} iti lIlAvatyAm | saMrabdhAH ##=## kShubhitAH | mithaH ##=## parasparam | spR^idha iti pAThe spardhamAnA ityarthaH | na kevalamihaivAnarthaheturarthaH paraloke.apItyAha ##=## labdhvetyAdinA | tat mAnuShyaM janmeti sambandhaH | dvijAgryatAM ##=## brAhmaNyam | svArthaM ghnanti ##=## svahitaM nAcharanti | lokaM ##=## deham | \section{(241)} bharchChudR^iShTAntasya prakR^itena yojanaM \- pratArakamantrivAkyaM satyatvena gR^ihNan rAjA vane jIvantaM bharchChuM svachakShuShA pashyannapi pratArakasya mithyAvAkye vishvAsena bharchChuM pishAchameva manyamAno yathA sudUraM prAdravat, tathA dvaitinAM bhedavAde vishvasannaparipakvamatiraj~nAnI \ldq{}tattvamasi\rdq{} iti gurUpadiShTamahAvAkyajanyasAkShAtkArarUpabrahmAtmaikyAkArAntaHkaraNavR^ittyudaye.api bhedavAdino mithyAvAkyavishvAsena mahattaraM duHkhamevAnubhavet | na tasya kadApi brahmAtmaikyasAkShAtkAro bhavet | bhedavAdamasatyatayA gR^ihNato jij~nAsoreva mahAvAkyAdbrahmAtmaikatvasAkShAtkAro bhavet | tasmAdavaidikatvAdbhedavAdo mithyA, na paramapuruShArthasAdhaka iti nishchitya tatra vishvAso dUrIkartavyaH | \section{(242)} mithyAsaMsAraduHkhaM mithyopAyena nivartetetyetadupapAdanAya kAchana kathA \- yaduktaM guruvedAntAdayo mithyA | kathaM te saMsAraduHkhanivartanakShamA iti, tatrochyate \- saMsAraduHkhaM mithyA | tasmAnmithyopAyena tannivarteta; samasattAkayornivartyanivartakabhAvadarshanAt | guruvedAntAdayo yadi satyA\- starhi tairmithyAsaMsAraduHkhaM na nivarteta | atra kashchana dR^iShTAnto varNyate \- devendravatparAkramashAlI sArvabhaumaH kashchanAsIt | sa kadAchit nishitakR^ipANapANibhiraharnishamanidrairjAgarUkaiH rakShibhirgupte harmyatale puShpAstIrNe ma~nche rAtrau shayAnaH svapnamevamapashyat \- jambukaH kashchana tasya pAdamekaM mukhenAgrahIt | pAdavidhUnanena jambukamapasArayituM na rAjA shashAka | kroshamAnasyApi rAj~naH sAhAyyArthaM na kashchidapi sauvidalla AjagAma | tataH sa svayamevotthAya laguDena jambukaM mastake.atADayat | sa sR^igAlaH palAyitaH | parantu svapne jambukadaShTe pAde mahatI vyathAbhavat | vyathAmasahamAno rAjA daNDAvalambano mandaM mandaM bhiShajaH kasyachidgR^ihaM gatvA taM kShataviropaNakShamamauShadhamayAchata | sa cha bhiShak hastagatamauShadhamidAnIM nAsti | yadi dIyate dhanaM tarhyauShadhaM sampAdya dadyAmityavochat | vaidyasya vachanaM shrutvA rAjA svahaste tadAnIM varATikAyA apyabhAvAddInadInaH pratinivartamAno manasyevamachintayat \- \ldq{}yadyahaM dhanI syAM tadAyaM bhiShak mama gR^ihaM punaH punarAgachChet | daridro.ayam, na me.astyanena prayojanamiti matvA hi nAyaM me auShadhamadAt | nAstyaparAdho.asmin, prati prayojanamantarA na ko.api kasmaichidapyupakaroti | mAtApitR^idArApatyAdayaH sarve.api svAtmanaH kAmAyaivAnyatra prItimAvahanti | prayojanAbhAve na te chakShuShApi vIkSheran | yasya viyogaM kShaNArdhamapi soDhuM ye na shekuH, yasya kShaNamAtraviyogenApyatiduHkhamanvabhan, viproShyAgataM yaM darshanamAtreNa samAlili~NguH, sa eva yadi durdaivavashAt kuShThI bhavati, tadA taM ta eva bhAryAputrAdayaH nAnenetaH paraM prayojanamiti nishchinvantaH rUkShavachanairvinindanti | \ldq{}are pApa kimadyApi jIvasi, na mriyase, parityaja prANAn\rdq{} iti kaTu bhAShante | chakShuShApi taM draShTuM nechChanti, dR^iShTvA jugupsante cha | pativratApi bhAryA dUrataH sthitvA tada~NgagatamakShikAdIn nissArayati | yamutsa~Nge niveshya lAlanapUrvakaM pupuShaturmAtApitarau tAvapi tadapekShitaM datvA dUraM nissarataH | anye bAndhavAH parA~NmukhA bhavanti | evaM sarvo lokaH svAtmaprayojanAyaivAnyamAshrayanti | ayamapi bhiShak nirdhano.ahamiti nishchitya na me auShadhamadAt\rdq{} iti chintayanneva rAjA vaidyagR^ihAtpratinivR^ittaH | tatra madhye mArgaM ka~nchana parivrAjakamapashyat | sa cha rAj~ne kimapyauShadhamadAt | tadupayogena rAj~no nishsheShatayA vraNaviropaNamabhavat | evaM svapnaM pashyata eva rAj~no nidrAkShayo.abhUt | rAjA prabodhamavApa | jAgratA tena na sR^igAlaH, na tena kR^itaM pAdakShatam, na duHkham, na parivrAjakaH, nauShadhaM vA ki~nchidapi dR^iShTam | evaM dR^iShTAntabhUtAM kathAmuktvA gururAha \- \ldq{}he shiShya, anena dR^iShTAntenaivaM vijAnIhi \- anR^itenaivAnR^itaM nivarteta | rAj~no mithyAduHkhe sa~njAte na satyaM (vyAvahArikam) ki~nchidapi vastu tadduHkhanivR^ittaye prababhUva | evamanR^itenaiva guruvedAntAdirUpasAdhanenAnR^itaM saMsAraduHkhaM nishsheShaM nivarteta\rdq{} | \section{(243)} dR^iShTAntasamanvayapUrvakaM mithyAsaMsAraduHkhasya mithyAguruvedAntAdisAdhanena nivR^ittyupapAdanampUrvoktadR^iShTAntasyAyamabhiprAyaH \- saMsAraduHkhaM mithyA | tasmAttannivartakaguruvedAntAdisAdhanenApi mithyAbhUtena bhAvyam | mithyAvastunirasane satya\- sAdhanApekShA nAsti | satyasAdhanena na mithyAvastu nashyati | pUrvoktadR^iShTAnte rAj~naH shayanagR^ihaM praviShTo mithyAsR^igAlo na satyadauvArikena nivAritaH | rAjasakAshe satsvapyanekeShu satyAyudheShu tairanivAritaH mithyAsR^igAlo mithyAlaguDenaiva tADitaH palAyitaH | rAj~no mithyAvraNamabhUt | tadvraNaM na satyavaidyena chikitsitam, kintu mithyAparivrAjakena | rAj~no mithyAduHkham, tatkAraNaM mithyAsR^igAlaM cha dUrIkartuM na ki~nchidapi satyasAdhanamupayuktamabhavat | IdR^ishaH svapnaH sarvasAdhAraNa eva | jAgratkAlInopakaraNAni kadAchidapi kasyachidapi na svapne upayujyante | evaM mithyAbhUtaM saMsAraduHkhaM mithyAguruvedAntAdisAdhanena nashyet | na mithyAsaMsAraH svanivartanAya satyaguruvedAntAdi sAdhanamapekShate | \section{(244)} marIchikodakena pipAsAnivR^ittirbhavatviti sha~NkA | sattAvaiShamyAttatparihArashchananu mithyAmarIchyudakena na pipAsopashamo bhavati | tathA mithyAguruvedAntAdinApi na saMsAraduHkhanAsho.api syAt | yadi syAttarhi marIchikodakenApi pipAsopashamo.api bhavet | na tu tathAnubhUyate iti chenna | dR^iShTAntasya vaiShamyAt | prAtibhAsikamarIchyudakena vyAvahArikapipAsopashamAbhAve.api vyAvahArikaguruvedAntAdisAdhanena vyAvahArikasaMsAraduHkhanivR^ittiH sambhavedeva | marIchikodakapipAsayoH sattAvaiShamyAt, guruvedAntAdisAdhanasya saMsAraduHkhasya cha samAnasattAkatvAchcha dR^iShTAntavaiShamyaM bodhyam | \section{(245)} samasattAkayoH parasparaM sAdhakatA bAdhakatA chasaMsAraduHkhasya guruvedAntAdInAM cha samAnA sattAsti | tasmAdgurUpadeshena vedAntavAkyaishcha saMsAraduHkhakShayo yujyate | yayoH parasparaM sattA samAnA tayoreva parasparaM sAdhakatA vA bAdhakatA vA bhavati | tadyathA mR^ido ghaTasya cha sattA samAnA | tasmAnmR^idghaTasya sAdhikA | vahneH kAShThasya cha sattA samAnA | ato vahniH kAShThasya bAdhako bhavati | sAdhakaM ##=## kAraNam | bAdhakaM ##=## nAshakam | marIchikodakasya pipAsAyAshcha sattA na samAnA | ato marIchikodakaM na pipAsAyA bAdhakam | marIchikodakaM pipAsAM na nivartayatIti yAvat | atredamAkUtaM \- chaitanye pAramArthikI sattAsti | chaitanyabhinneShu mithyApadArtheShu vyAvahArikI vA prAtibhAsikI vA sattAsti | 1\. atraivaM sha~NkA bhavet \- samasattAkayoreva parasparaM sAdhakabAdhakabhAva iti niyamo nAsti; yato viShamasattAkayorapi kvachitsAdhakabAdhakabhAvo dR^ishyate | tathA hi, sarvatrAdhiShThAnasya sattApekShayA Aropyasya sattA viShamaiva | athApyAropyasyAdhiShThAnaM sAdhakaM bhavati | kalpitarajatasyAdhiShThAnaM shuktiH | shukteH sattA vyAvahArikI | kalpitarajatasya sattA prAtibhAsikI | tAdR^isharajatasya sAdhakatvaM (kAraNatvam) shuktAvasti | ki~ncha jagato.adhiShThAnaM brahma | brahmaNi pAramArthikI sattAsti | jagati tu vyAvahArikI sattA | vyAvahArikasattAkajagataH sAdhakatvaM brahmaNyasti | tasmAdviShamasattAkamapi sAdhakaM bhavati | api chAntaHkaraNavR^ittirUpashuktiyAthArthyaj~nAnena rajatatajj~nAnayorbAdho bhavati | tatra rajatatajj~nAnayoH sattA prAtibhAsikI | shuktiyAthArthyaj~nAnasya tu sattA vyAvahArikI | atashcha || \section{##(A. 246-248) ## vyAvahArikaprAtibhAsikapAramArthikasattAnAM} varNanam\- \section{(246)} vyAvahArikasattAyasya padArthasya brahmaj~nAnamantarA na bAdhaH, kintu brahmaj~nAnenaiva bAdho bhavati tasya vyAvahArikasattAtvena vyapadeshaH | brahmaj~nAnetarAbAdhyatve sati brahmaj~nAnamAtrabAdhyatvaM vyAvahArikasattvamiti yAvat | sA cha satteshvarasR^iShTapadArtheShvasti | yato dehendriyAdiprapa~ncharUpeshvarasR^iShTerbrahmaj~nAnamantarA na bAdho bhavati, kintu brahmaj~nAnenaiva bhavati | tasmAdIshvasR^iShTapadArthA vyAvahArikasattAkA iti j~neyam | bAdho nAmAparokShamithyAtvanishchayaH | tathA choktaM pa~nchadashyAm\- nApratItistayorbAdhaH kintu mithyAtvanishchayaH | no chetsuShuptimUrchChAdau muchyetAyatnato janaH || chi\. 13|| paramAtmAvasheSho hi tatsatyatvavinishchayaH | na jagadvismR^itirno chejjIvanmuktirna sambhavet || 14|| ayaM chAparokShamithyAtvanishchaya IshvarasR^iShTapadArtheShu brahmaj~nAnAtprA~Nna kasyachidapi bhavati | kintu brahmaj~nAnAdanantarameva tAdR^ishanishchayo bhavati | ato mUlA||viShamasattAkamapi bAdhakaM bhavati | tathA cha viShamasattAkayoH parasparaM sAdhakabAdhakabhAvo nAstIti niyamo.asa~Ngata eva | iti | atraivaM samAdhAnaM bhavati \- kevalA shuktirna rajatasyAdhiShThAnam, na vA kevalaM brahma jagato.adhiShThAnaM (vivartopAdAnakAraNam) | kintu tUlAvidyAsahitA shuktiH rajatakalpanAdhiShThAnam, mUlAvidyAsahitaM brahma jagatkalpanAdhiShThAnam | kvachidvisheShaNagatadharmA vishiShTe.api vyavahriyante | anena niyamena prAtibhAsikatUlAvidyAsahitA shuktiH, athavA shuktyavachChinnachaitanyaM prAtibhAsikamiti varNyate | vyAvahArikamUlAvidyAvachChinnaM brahmachaitanyaM vyAvahArikamityapyabhidhIyate | yadyapyavidyA upAdhireva na visheShaNam, athApi avivekidR^iShTau visheShaNavadupalabhyamAnatvAdvisheShaNamiti vyavahriyate | ata evAvidyAdharmabhUtaprAtibhAsikasattA vyAvahArikasattA vA tadvisheShya (Ashraya) bhUtashuktau brahmaNi vA vyavahriyate | tasmAnneha viShamasattAkaM sAdhakam, kintu samasattAkameva sAdhakam | ki~ncha pa~nchapAdikAkArarItyA mUlAvidyAto.anyA tUlAvidyA nAsti | tasmAttannivR^ittiH shuktij~nAnAnna bhavati | kintu brahmaj~nAnenaiva | parantu vyAvahArikAntaHkaraNavR^ittirUpashuktigocharayathArthaj~nAnena shuktiniShThAvidyAyAstiraskAro bhavati | tatastatkAryarajatatajj~nAnayorapi tiraskAro bhavati | ato nAtra viShamasattAkaM bAdhakam | eta~ncha prAsa~NgAnusAri samAdhAnam || vidyAkAryajAgratpadArthAtmakeshvarasR^iShTau vyAvahArikasattA vidyate | janmamaraNabandhamokShAdyakhilavyavahArasiddhiprayojikA sattA vyAvahArikasatteti varNyate | \section{(247)} prAtibhAsikasattAbrahmaj~nAnetarabAdhyatvaM prAtibhAsikatvam | tAdR^ishaM sattvaM yatrAste sa prAtibhAsikapadArtha ityuchyate | brahmaj~nAnaM vinaiva rajjushuktikoSharAdij~nAnena yathAkramaM sarparajatodakAnAM bAdhadarshanAtteShAM prAtibhAsikaM sattvaM asti | prAtibhAsikaH ##=## pratItikAlamAtrasattAkaH | sattA ##=## svarUpaM ##=## sthitiH | pratItikAlamAtrabhAvinaH padArthasya prAtibhAsikasattochyate | tUlAvidyAkAryashuktirajatAdeH pratItikAlamAtrabhAivatvAt teShAM prAtibhAsikasattA yujyate | \section{(248)} pAramArthikasattAkAlatrayAbAdhyatvaM ##=## pAramArthikatvam | chaitanyamekameva na kadApi bAdhyata iti pAramArthikasattA chaitanyasyaiva | \section{(249)} guruvedAntAdeH saMsAraduHkhasya chobhayorapi vyAvahArikasattAkatvAdguruvedAntAdinA saMsAraduHkhanivR^ittiryuktA \- itthaM guruvedAntAdeH saMsAraduHkhasya chaikaiva vyAvahArikI sattA | tataH samasattAkatvAttayoH mithyAguruvedAntAdinA mithyAsaMsAraduHkhaM nivartyetaiva | kShutpipAsAdikaM tu prANadharmaH | prANAH taddharmAshcha brahmaj~nAnamantarA na nivartante | ataH pipAsA vyAvahArikasattAkA | marIchikodakaM tu brahmaj~nAnaM vinaiva marubhumij~nAnena bAdhyate | ato marIchikodakaM prAtibhAsikasattAkam | marIchikodakapipAsayoH samasattAkatvAbhAvAnna marIchikodakena pipAsopashamo bhavati | dArShTAntike tu bAdhakaguruvedAntAderbAdhyasaMsAraduHkhasya cha samAnA sattA | dR^iShTAnte tu ||tattvadR^iShTyA vichAryamANe tu adhiShThAnarUpasAdhake adhiShThAnaj~nAnarUpabAdhake cha samasattAkatvaniyamo nAsti | tathA hi, adhiShThAnarUpaM sAdhakaM viShamasattAkameva, na kvachidapi samasattAkam | adhiShThAnaj~nAnarUpaM bAdhakaM tu kvachidviShamasattAkam; yathA shuktirajatasya bAdhakaM shuktij~nAnam, svApnajagato bAdhakaM jAgrajj~nAnaM cha bAdhyApekShayAdhikasattAkatvAdviShamasattAkam | kvachittu samasattAkamapi bhavati; yathA vyAvahArikajagato bAdhakaM brahmaj~nAnam | parantu mithyAj~nAnameva mithyAvastuno bAdhakamiti niyamo bhavatyeva | tasmAdihokto yo niyamaH sa adhiShThAnarUpasAdhakamadhiShThAnaj~nAnarUpabAdhakaM cha vinAvashiShTapadArthaviShayaka iti j~neyam | marIchikodakapipAsayoH viShamA sattA | tasmAddR^iShTAnto viShamo dArShTAntikAnanurUpaH | viShamatvaM ##=## bhinnaviShayatvam | \section{(250)} shuktirajatAderbrahmaj~nAnamantarA bAdhyatve, saMsAraduHkhasya brahmaj~nAnenaiva bAdhyatve cha vinigamakaprashnaHnanu brahmabhinnaM nikhilaM mithyeti pUrvamupadiShTam | tAdR^ishamithyApadArtheShu shuktirajatarajjusarpamR^igatR^iShNikodakAdayo brahmaj~nAnamantaraiva bAdhyante, saMsAraduHkhaM tu brahmaj~nAnenaiva bAdhyata iti bhede ko hetuH | so.ayaM saMshayashChettavya iti shiShyo guruM pR^ichChati | \section{(251)} yadaj~nAnAdyasyotpattistajj~nAnAttasya bAdha ityuttarambrahmaNo.anyasya sarvasyAvidyAkAryatvAnmithyAtvaM samameva | naivAtra dvaite satyatvagandho.apyasti | parantu yadaj~nAnAdyadutpadyate tajj~nAnena tadbAdhyata iti niyamaH | rajjushuktikoSharAdyaj~nAnAt sarparajatodakAdikamutpannam | rajjvAdij~nAnena sarpAdayo bAdhyante | tathaivAdvitIyapratyagabhinnabrahmaNo.aj~nAnAdvijR^imbhitamidaM jananamaraNAdidussahasaMsAraduHkhamapyadvitIyapratyagabhinnabrahmasAkShAtkAreNa bAdhyate | \section{##(A. 252-283) ## saMsAraviShayakavichAraH\-} \section{(252)} saMsArotpattikramaprashnaH 1\. ghaTAdinikhilAnAtmajaDapadArthopahitachaitanyAvArikAvidyA tUlAvidyetatyuchyate | iyameva avasthAj~nAnamiti, sAdimalinAvidyeti cha kathyate | sA cha tUlAvidyA aMshabhedena nAnA bhUtvA bhinnabhinnapadArthAvArikA bhavati | yadA yatpadArthAkArAntaHkaraNavR^ittirudeti tadA tatpadArthAvArakatUlAvidyAMsho nashyati | yadA tvantaHkaraNavR^ittiH padArthAntaramanudhAvati tadA punarapi pUrvapadArthAvArakaH tUlAvidyAyA anyoM.asha utpadyate | etAdR^ishatUlAvidyAMshanAshAya na brahmaj~nAnApekShA | tasya tUlAvidyAMshasya prAtibhAsikasattAkatvAt ghaTAditattatpadArthaj~nAnenaiva nAshaH sambhavati | pa~nchapAdikAkR^itastvevamAhuH \- mUlAvidyaiva tUlAvidyA, na tato.atirikteti | tanmate yathA janasamudAyamadhye.ashanipAte sati tadA tatrasthA janAstato.apasaranti, pashchAttatra punarapi janAH sammilanti, tathA yadA yatpadArthAkArA antaHkaraNavR^ittirudeti tadA tatpadArthAkArA avidyA tatastirobhavati | yadA tvantaHkaraNavR^ittiH padArthAntarAkArA bhavati, tadA punarapi sAvidyA pUrvapadArthe prasR^itA tamAvR^iNoti | parantu brahmaj~nAnaM vinA na tasyA avidyAyA nAsho bhavati | evameva svApnapadArthAnAM prAtibhAsikarajjusarpAdeshchAvidyAnAshamantareNaiva virodhipadArthAntaraj~nAnena vA avidyAyAstirodhAnena vA avidyAyAM layarUpo nAsho vA tirodhAnaM vA bhavati | atra prasa~NgAttUlAvidyAvarNanaM kR^itam | brahmAj~nAnAdutpadyamAnaH saMsAraH kena krameNotpadyata iti sunishchitaM varNanIyamiti shiShyo guruM pR^ichChati | \section{##(A. 253-283) ## pUrvaprashnasya guroruttaram\-} \section{(253)} svapnavadvinA kramaM jagataH pratItiHsvApnapadArthA yathA kramamantareNApyutpadyante tadvadeva mithyAjagatpratibhAsate | mithyAjagataH kramajij~nAsuH marIchikodakAvagAhanamapIchChet | upaniShatsu jagadutpattiranekadhA varNitA | jAgratsvapnayoH sarvathA sAmyameva shrUyate \- \ldq{}tasya traya AvasathAstrayaH svapnAH\rdq{} (ai\. 1\.3) iti | ata eva tatra yugapatsR^iShTirapyuktA | \ldq{}sa imAn lokAnasR^ijata\rdq{} (ai\. 1\.1) iti | \ldq{}sa idaM sarvamasR^ijata | yadidaM ki~ncha\rdq{} (tai\. bra\. 6) iti cha | tathaiva pa~nchadashyAmapyuktam\- svapnendrajAlasadR^ishamachintyarachanAtmakam | dR^iShTanaShTaM jagatpashyan kathaM tatrAnurajyati || tR^i\. 171|| svasvapnamAparokShyeNa dR^iShTvA pashyan svajAgaram | chintayedapramattaH sannubhAvanudinaM muhuH || 172|| chiraM tayoH sarvasAmyamanusandhAya jAyate | satyatvabuddhiM santyajya nAnurajyati pUrvavat || 173|| nidrAkalpitadeshakAlaviShayaj~nAtrAdi sarvaM yathA mithyA tadvadihApi jAgrati jagatsvAj~nAnakAryatvataH | yasmAdevamidaM sharIrakaraNaprANAhamAdyapyasat tasmAttattvamasi prashAntamamalaM brahmAdvayaM yatparam || vi\. chU\. 252|| svapne.arthashUnye sR^ijati svashaktyA bhoktrAdi vishvaM mana eva sarvam | tathaiva jAgratyapi no visheShaH tatsarvametanmanaso vijR^imbhaNam || vi\. chU\. 170|| ityAdinA choktam | nanu yadi jagadutpattirakrameNa tarhi kimiti taittirIyAdiShu krama ukta iti chedatrochyate | yadi shruteH jagadutpattiviShaye kramavivakShA syAttarhi shrutiShu sR^iShTikathane vaiShamyaM na syAt | dR^ishyate tu vaiShamyam | tathA hi, ChAndogye brahmaNaH sakAshAdagnijalapR^ithivInAM krameNotpattiH shrUyate \- \ldq{}tadaikShata | bahu syAM prajAyeyeti | tattejo.asR^ijata\rdq{} (ChA\. 6\.2\.3) ityAdinA | taittirIye AkAshavAyvagnijalapR^ithivInAM pa~nchabhUtAnAM krameNotpattiH shrUyate \- \ldq{}tasmAdvA etasmAdAtmana AkAshaH sambhUtaH\rdq{} (tai\. bra\. 1) ityAdinA | kvachichcha parameshvaraH sarva\- masR^ijaditi kramamantaraivotpattiH shrUyate \- \ldq{}idaM sarvamasR^ijata\rdq{} (tai\. bra\. 6) ityAdinA | itthaM vedeShu jagadutpatternAnAprakAreNa varNanasyAyamAshayaH \- jaganmithyaiva | vastubhUtaM chejjagatsyAt tadutpattikramo vedeShvanekaprakAreNa nochyeta | vastuni vikalpAsambhavAt | atashchopaniShadAM jagadutpattikrame na tAtparyam | brahmaNo.advitIyatvavarNane paramatAtparyAttada~Ngatvena jaganniShedhasya vivakShitatvAnniShedhyatvenAkShiptasya jagato yathAkatha~nchidAropaH kartavya ityeva tAtparyam | tatrAyaM dR^iShTAntaH \- lIlArthaM kashchana kR^itrimaM gajaM nirmAya yantreNa tamAkAshe utthApayati | AkAshagamanasamaye tasya gajasya karNavAlAdyavayaveShu vakratAsampattau tatsamIkaraNAya sa puruSho na prayatate | evameva brahmaNo.advitIyatvaj~nAnasiddhaye dvaitarUpo dR^ishyaprapa~ncho niShedhArthaM kalpitaH | tathA cha bhAShye prakR^itaitAvattvAdhikaraNe (3\.2\.6) varNitaM \- \ldq{}lokaprasiddhaM tvidaM rUpadvayaM brahmaNi kalpitaM parAmR^ishati pratiShedhyatvAya shuddhabrahmasvarUpapratipAdanAya cheti niravadyam\rdq{} iti | tasmAchChrutInAM prapa~nchaviShaye.anAdarAdeva tadutpattikramasyaikavidhatvena varNane na yatnaH | tadutpattiviShaye shrutInAM vigAnadarshanAdeva prapa~nchaniShedha eva shrutInAM nairbharyaM na tadutpattAviti j~neyam | \section{(254)} shrutyuktakrameNa jagadutpattikathane sUtrakArabhAShyakR^itorabhiprAyaHyadapi sUtrabhAShyakR^itau dvitIyAdhyAye jagadutpattipratipAdakashrutivAkyAnAM parasparavirodhaM pariharantau taittirIyoktasR^iShTikrama eva sarvaupaniShadAmartha iti varNitavantau, tanmandAdhikArisamAdhAnArthamiti j~neyam | pUrvaM varNitamutpattivAkyAnAM vastubhUtamabhiprAyamavagantumasamarthA mandajij~nAsavaH parasparaviruddhAni vAkyAni dR^iShTvA bhrAntA mA bhUvanniti sUtrabhAShyakR^itau sarvopaniShadAmAkAshAdikrameNaiva jagadutpattau tAtparyamiti pradarshayAmAsatuH | ki~ncha vedAntavichAreNa yathArthaj~nAnamalabhamAnasya layachintanArthamapi shrutInAM vaimatyaparihAreNa vivakShito jagadutpattikramaH sUtrabhAShyakR^idbhyAM pradarshitaH | 1\. sUtrashabdena vyAsakR^itabrahmasUtram, bhAShyashabdena shrIsha~NkarabhagavatpAdabhAShyaM cha grAhyam | yena krameNotpattistadviparItakrameNa jagato layashchintanIyaH | tathA layachintanenAdvitIye brahmaNi buddhiH sthirA bhavet | so.ayaM layachintanaprakAraH vArtikakAraiH sureshvAchAryaiH pa~nchIkaraNAkhyagranthe varNitaH | asya granthasya uttamAdhikAriviShayatvAdyadyapi jagadutpattilayakramavarNanasya nAtrAvasarastathApi sAgararUpatvAdasya granthasya mandAnugrahAya sa~NkShepataH sa uchyate | asa~NgatvAdakriyatvAchcha shuddhabrahmaNaH sakAshAjjagadutpattyAdikaM na sa~NgachChate | kintu mAyAvishiShTashabalabrahmaNaH sakAshAjjagadutpadyate | tasmAnmAyeshvarayoH svarUpaM pratipAdyate | \section{##(A. 255-272) ## shrutyuktotpattikramanirUpaNam} \section{##(A. 255-260) ## prasa~NgAnmAyAsvarUpapratipAdanam\-} \section{(255)} mAyAsvarUpaM \- jIveshvarAdivibhAgashUnyashuddhachaitanyAshritA mAyA | iyamutpattirahitatvAdanAdiH | tasyA utpattya~NgIkAre putrAtpiturutpattikathanasyeva mAyAkAryAtprapa~nchAnmAyotpattikathanamasa~NgataM bhavet | tasmAchchaitanyAnmAyotpattirvaktavyA | tathA sati jIvatveshvaratvayormAyAkAryatvAnna jIvachetanAnna veshvarachetanAnmAyotpattirbhavet | jIveshvarasiddhau tatsakAshAnmAyotpattirmA\- yAsiddhau jIveshvarasiddhirityanyonyAshrayaprasa~NgAt | shuddhachaitanyaM tvasa~NgamakriyamavikAri cha | tasmAnmAyotpattya~NgIkAre shuddhachaitanyaM vikAri bhavet | ki~ncha yadi shuddhachaitanyAnmAyotpattiruchyate tarhi mokShadashAyAM shuddhachaitanyasya sattvAtpunarmAyotpattiprasa~NgaH syAt | mokShasAdhanavaiyarthyaM cha syAt | tasmAnmAyotpattirahitA; ata eva chAnAdiH | sA chaikaiva | j~nAnanAshyatvAt sAntA cha | seyaM mAyA sadasadvilakShaNA | trikAlAbAdhyaM yattat sad ityuchyate | trikAlAbAdhyatvAchchaitanyameva sat | mAyA tu j~nAnabAdhyatvAt sadvilakShaNA | kAlatraye.apyapratIyamAnaM shashashR^i~NgavandhyAsutAkAshapadmAdikaM asad ityuchyate | j~nAnAtpUrvaM mAyA tatkAryaM cha pratIyate | tathA hi, jAgratkAle \ldq{}ahamaj~no brahma na 1\. dR^iShTisR^iShTivAdaikasattAvAdaikajIvavAdeShu dR^iDhatarasaMskAravAn uttamAdhikArI | 2\. jagadvivartopAdAnabhUtamadhiShThAnaM mAyopahitachaitanyameva, na tu mAyAvishiShTam | tathApi mAyAvishiShTasyopAdAnatvaM tato jagadutpattishchAvivekidR^iShTyochyate | vivekidR^iShTyA tu jagataH pariNAmyupAdAnaM vA vivartopAdAnaM vA na mAyAvishiShTachaitanyam | kintu jagataH pariNAmyupAdAnaM kevalA mAyA | vivartopAdAnaM mAyopahitachaitanyam | avivekinastUbhayavidhamupAdAnatvaM mAyAvishiShTachaitanye bhrAntyA pratIyate | tasmAchChAstrakArairavivekinAM dR^iShTiranUdyate kevalam, na tu tAtparyeNochyate iti j~neyam | jAnAmi\rdq{} ityanubhUyate mAyA | svapnakAle pratIyamAnasarvapadArthAnAmupAdAnakAraNatayA mAyaiva vibhAti | suptotthitasya \ldq{}sukhamahamasvApsaM na ki~nchidavediSham\rdq{} iti parAmarshaH (smR^itiH) bhavati | sA cha smR^itirananubhUte.arthe na sambhavet | tasmAtsuShuptAvaj~nAnAnubhavo.asti | aj~nAnaM mAyeti chaikameva vastUchyate | itthamavasthAtraye.api mAyA pratIyate | ataH sA asadvilakShaNA | sadasadvilakShaNamAyAkAryaM jagadapi sadasadvilakShaNameva | advaitamate sadasadvilakShaNameva vastu mithyeti, anirvachanIyamiti cha kathyate | tasmAnmAyAtatkAryAbhyAM na dvaitaM sid.hdhyet | mAyAtatkAryayoH sadasadvilakShaNatvAnmithyAtvameva | na hi mithyApadArthena dvaitasiddhirbhavati, svapne dR^iShTapadArthena yathA na dvaitasiddhistathA mithyAmAyAtatkAryAbhyAM na brahmaNaH sadvitIyatvasiddhiH | \section{(256)} aj~nAnasya svAshrayaviShayakatvaM \- jIveshvaravibhAgashUnyashuddhabrahmAshritA mAyA shuddhaM brahmaivAvR^iNoti, gR^ihAshritaM tamo yathA gR^ihamevAvR^iNoti, tadvat | ayameva svAshrayasvaviShayakatvapakSha ityuchyate | svashabdena shuddhaM brahmochyate | tadeva brahmAj~nAnasyAshrayo bhavati, tadeva brahmAj~nAnenAvriyate cha | tasmAdaj~nAnaM svAshrayasvaviShayakaM ityuchyate | viShayatvaM ##=## AvR^itatvam | sa~NkShepashArIrakavivaraNavedAntamuktAvalyadvaitasid.hdhyadvaitadIpikAdigrantheShu aj~nAnaM svAshraya\- viShayakaM iti varNitam | \section{(257)} uktArthe vAchaspatimataM \- aj~nAnaM jIvamAshritya sthitvA brahma viShayIkaroti | \ldq{}ahamaj~no brahma na jAnAmi\rdq{} ityanubhave \ldq{}aham\rdq{} iti shabdArtho jIvaH \ldq{}aj~naH\rdq{} ityaj~nAnAshrayatvena pratIyate | tasmAjjIvasyAj~nAnAshrayatvaM vyaktIbhavati | \ldq{}brahma na jAnAmi\rdq{} iti shabdairaj~nAnasya viShayo brahmeti sid.hdhyati | tathA chAj~nAnaM jIvAshritaM sadbrahma viShayIkaroti ##=## AvR^iNotIti siddham | tachchAj~nAnaM naikam, kintu nAnA | aj~nAnasyaikatve ekasya j~nAnodayenAj~nAne naShTe itareShAmapyaj~nAnaM tatkAryasaMsAro vA na pratIyeta; pratIyate tu | adyAvadhi na kasyachidapi j~nAnaM noditamityabhyupagame itaH paramapi na kasyachidapi j~nAnaM jAyeta | shravaNAdisAdhanAnAmAnarthakyaprasa~Ngashcha syAt | tasmAdanantajIvAshritAnyaj~nAnAnyanantAni | anantajIvAnAmanantAj~nAnaiH kalpitA IshvarA api anantAH | tathA brahmANDAnyapyanantAni | yasya jIvasya j~nAnamudeti tasyAj~nAnaM tadaj~nAnakalpiteshvarabrahmANDAni cha nashyanti | yasya j~nAnaM noditaM tasya bandho.anuvartata eva | \section{(258)} vAchaspatimatAsA~Ngatyam; aj~nAnaikatvaM chaIshvaro jIvAj~nAnakalpita ityuktiH shrutismR^itipurANaviruddhA | \ldq{}IshvarA anantAH, pratijIvaM sR^iShTirbhinnA\rdq{} ityapi pramANaviruddham | tasmAdaj~nAnasya nAnAtvamAshritya Ishvarasya sR^iShTeshchaiaikatvAbhyupagamo.api na sa~NgachChate | tathA hi, jIveshvaraprapa~nchA aj~nAnakalpitAH | aj~nAnasya nAnAtve ekaikAj~nAnakalpitajIvavadIshvaraprapa~nchAnAmapyAnantyaM prasajyetaiva | ata eva vAchaspatimishrairananteshvarAnantasR^iShTaya uktAH | tasmAdaj~nAnamekamiti matameva jyAyaH | \section{(259)} aj~nAnasya svAshrayasvaviShayakatvapakShA~NgIkAraHtadidamekamaj~nAnaM na jIvAshritam, kintu shuddhabrahmAshritameva | jIvabhAvashchAj~nAnakAryam | tachchAj~nAnaM na kadAchidapi svatantraM tiShThati | tasmAnnirAshrayAj~nAnena na jIvabhAvaH sid.hdhyet | yadyaj~nAnaM prathamaM yatki~nchidAshrayamAshritya tiShThettadA tatkAryajIvabhAvaH sid.hdhyet | jIvabhAva iveshvarabhAvo.apyaj~nAnakAryameva | tasmAdaj~nAnaM neshvarAshritamapi | parisheShAdidamanAdyaj~nAnaM shuddhabrahmAshritaM bhavati | anAdichaitanyAj~nAnayoH sambandhaH (kAlaH) apyanAdireva | chaitanyAj~nAnayoranAdisambandhAdhInajIveshvarabhAvo.apyanAdireva | parantu jIveshvarabhAvayoraj~nAnAdhInatvAt jIveshvarayoH aj~nAnakAryatvavyapadeshaH | \ldq{}ahamaj~naH\rdq{} iti jIvAshritatvena yadyapyaj~nAnamApAtataH pratIyate, tathApi shuddhabrahmAshrite.aj~nAne jIvasya yo.abhimAnaH sa evArtho.anena vAkyenAbhilapyate iti paramArthaH | aj~nAnakAryatvAjjIvasya na tasyAj~nAnAdhiShThAnatvarUpamAshrayatvaM yujyate | kintu shuddhabrahmaivAj~nAnAsya adhiShThAnarUpAshrayaH | \ldq{}ahamaj~naH\rdq{} iti tu pratItirjIvasyAj~nAnAbhimAnitvarUpamAshrayatvaM viShayIkaroti | shuddhabrahmarUpAdhiShThAnAshritamaj~nAnaM svAshrayaM brahmaivAvR^iNoti | tadanantaraM jIvaH \ldq{}ahamaj~no.asmi\rdq{} ityevamaj~nAnasya abhimAnirUpAshrayo bhavati | anena prakAreNAj~nAnaM svAshrayaviShayakamiti siddham | 1\. \ldq{}ahamaj~naH\rdq{} ityanubhavabalAdaj~nAnasyAshrayo jIva iti vAchaspatimishrA AhuH | ayaM pakSho mumukShubuddhau sukhaM pravishediti taistathA varNitam | vastutasteShAmevamAshayaHahaMshabdasya vAchyArtho.antaHkaraNavishiShTachaitanyarUpo jIvaH | tatra visheShyAMshabhUtasAkShichaitanyameva brahma | tachcha brahmAj~nAnasyAshrayaH | visheShyadharmasya vishiShTe vyavahAra iti nyAyena jIvasyAj~nAnAshrayatvavyapadeshaH kR^itaH | \section{(260)} ekAj~nAnapakShe bandhamokShavyavasthA; ekAj~nAnapakShasya jyAyastavam; nAmabhedena mAyAsvarUpaM chatachchAj~nAnamekameva | j~nAnena tadaj~nAnaM nivartyate | parantu yasmin antaHkaraNe j~nAnamudeti tAdR^ishAntaHkaraNAvachChinnachaitanyaniShThAj~nAnAMshastena j~nAnena nivartyate | sa eva mukto bhavati | yasmin antaHkaraNe j~nAnaM nodeti tatrAj~nAnAMsho bandhashcha tathaivAvatiShThate | anena prakAreNAj~nAnasya ekatvapakShe bandhamokShavyavahArasiddhiH | yadi vAchaspatimishramatAnusAreNa keShA~nchinnAnAj~nAnapakSho manasi pravishati tadA so.api pakSho.advaitaj~nAnopAya eva | na tanmatakhaNDane AgrahaH kAryaH | yayA prakriyayA jij~nAsoradvaitabodho bhavati tasyAM prakriyAyAM tasya buddhiH sthirIkartavyA | shuddhabrahmAshritAM mAyAM avidyeti aj~nAnamiti chAhuH | achintyAnantashaktimattvAdyuktInAmaviShayatvAchcha mAyeti vyapadeshaH | vidyAnAshyatvAdavidyeti varNyate | svarUpAvArakatvAd aj~nAnamiti cha bhaNyate | mAyAyA AshrayabhUtaM chaitanyaM sAmAnyachaitanyam | na tanmAyAyA virodhi, kintu sAdhakam | mAyAyAH sattApradaM sphuraNapradaM cha | vR^ittyArUDhaM chaitanyamathavA chaitanyasahitAM vR^ittiM mAyAyA virodhitayA jAnIyAt | atra sUryakAntashilArUDhasUryaprabhA dR^iShTAntatvenAvagantavyA | itthamekA anAdiH sAntA sadasadvilakShaNAnirvachanIyA avidyAj~nAnAdishabdavyapadeshyA sAmAnyachaitanyamAshritA vR^ittyArUDhachaitanyavinAshyA cha mAyA varNitA | 1\. atrAyamabhiprAyaH \- aMshirUpAndhakArasyaikatve.api aMshabhUtA nAnAndhakArAH pratigR^ihaM vartante | yasmin gehe dIpo.asti tatrasthoM.ashabhUto.andhakAro vinashyati | na gehAntarasthAndhakArAMshasya nAshaH | evamevAMshibhUtamaj~nAnamekameva | tasyAMshabhUtanAnAj~nAnAni nAnAntaHkaraNapradeshasthasAkShichaitanyamAshritya tiShThanti | yasminnantaHkaraNapradeshe vR^ittij~nAnamudeti tAdR^ishAntaHkaraNapradeshasthAj~nAnAMsho vinashyati | sa eva mukto bhavati, netare | tasmAdekasya j~nAnodaye sati sarveShAmapyaj~nAnatatkAryanAshadvArA muktyApattirna kAryA | itthamekAj~nAnA~NgIkArapakShe bandhamokShavyavasthAsiddhiH | ki~ncha \ldq{}jIvAj~nAnakalpita Ishvaro.anantaH, jIvabhedena sR^iShTirapi nAnA\rdq{} iti shrutismR^itipurANAdiviruddhapakSho na yuktaH | ata ekAj~nAnapakSho jyAyAn | 2\. yayA yayA bhavetpuMsAM vyutpattiH pratyagAtmani | sA saiva prakriyeha syAt sAdhvI sA chAnavasthitA || (bR^i\. bhA\. vA\. 1\.4\.402) iti naiShkarmyasiddhikArA AhuH | \section{##(A. 261-262) ## prasa~NgAdIshvarasvarUpavarNanam\-} \section{(261)} IshvarasvarUpam; dvividhakAraNalakShaNaM cha \- shuddhasattvaguNasahitA mAyA, mAyAdhiShThAnaM chaitanyam, mAyApratiphalitachaitanyAbhAsa iti trayaM militvA Ishvara ityabhidhIyate | so.ayamIshvaraH sarvaj~naH | sa eva jagataH kAraNam | kAraNaM dvividhaM \- upAdAnakAraNam, nimittakAraNaM cheti | yat kAryasvarUpe pravishati, yadvinA kAryasya sthitirnAsti, tadupAdAnakAraNaM uchyate | yathA mR^idghaTasyopAdAnakAraNam | ghaTasvarUpe mR^idaH pravesho.asti, mR^idaM vinA ghaTo na sthitiM labhate cha | yat kAryasvarUpe na pravishati, kintu kAryAtpR^ithak sthitaM satkAryamutpAdayati, yasya nAshena kAryaM na nashyati tannimittakAraNaM ityabhidhIyate | yathA ghaTasya kulAlo daNDachakrAdayashcha nimittakAraNAni | na kulAlAdayo ghaTasvarUpe pravishanti; ghaTAtpR^ithagbhUtA ghaTamutpAdayanti; ghaTo1\. kAryotpattisthitilayakAraNatvamupAdAnakAraNasya lakShaNam | jagadutpattiviShaye ArambhapariNAmavivartavAdAnAM madhye vivartavAda eva shreyAniti vichArataH sid.hdhyati | tathA hi\- (1) sAvayavairanekaiH kAraNadravyaiH saMyogasachivairekamavayavi kAryamutpadyata ityArambhavAdaH | yathA anekaistantubhiH saMyogasachivairekaM paTarUpakAryamutpadyata ityArambhavAdaH | atra mate kAryakAraNayoratyantabhedo.abhyupagamyate | jagadutpattiviShaye ArambhavAdo na sambhavati | advitIyabrahmaNo.aparichChinnatvena niravayavatvAnna tataH sAvayavaM jagatpR^ithagjAyeta | (2) pariNAmavAdo.api na prapa~nchotpattiviShaye yujyate | kAraNavastunaH prAksiddhakAraNAvasthAparityAgapUrvakAvasthAntaraprAptiH pariNAmaH | yathA mR^itpariNAmo ghaTa iti pradhAnapariNAmo jagaditi cha sA~NkhyA vadanti | brahmapariNAmo jagaditi kechanopAsakA manyante | tadubhayaM sUtrabhAShyakArAdibhiH khaNDitam | chaitanyasyAkAshAdapi sUkShmatvena niravayavatvAdevopAsakamatamatyantamasa~Ngatameva | itthaM pariNAmavAdo.api na yujyate.atra | (3) vivartavAde tu pUrvoktadoShalesho.api na sambhavati | kAraNavastuno nityasiddhasvasvarUpAparityAgenaivAnyathA bhAnamAtraM vivarta iti shrutiyuktyanubhavasiddham | yathA shuktyAdau rajatAvabhAsaH | ayameva pakSho vedAntAbhimataH | atra jagadvivartopAdAnarUpAdhiShThAnaM mAyopahitachaitanyameva | na mAyAvishiShTam | avivekinastathA kathayanti | pariNAmyupAdAnaM mAyA, vivartopAdAnamupahitachaitanyamiti viveke siddhe.api tadubhayaM mAyAvishiShTachaitanyamiti vadanti vivechanAkushalAH | 2\. kAryotpattimAtrakAraNatvaM nimittakAraNasya lakShaNam | tachcha nimittakAraNamanekavidham | tpattyanantaraM kulAlAdInAM nAshe.api ghaTo na nashyati | itthaM upAdAnaM nimittaM iti cha kAraNaM dvividham | \section{(262)} Ishvara eva prapa~nchasyopAdAnakAraNaM nImattakAraNaM chaIshvara eva jagata upAdAnakAraNaM nimittakAraNaM cha bhavati | yathaika eva lUtAkITastanturUpakAryaM pratyupAdAnakAraNaM nimittakAraNaM cha bhavati | tadvadeveshvaraH prapa~nchaM pratyupAdAnaM nimittaM cha | tatra lUtAkITasya jaDaM sharIraM tantorupAdAnakAraNam, tachCharIrasthamantaHkaraNasahitachaitanyaM nimittakAraNam | evameveshvarasharIrabhUtajaDamAyA jagata upAdAnam, chetanabhAgo nimittakAraNam | itthamekasyaiveshvarasya prapa~nchaM pratyupAdAnanimittobhayakAraNatve lUtAkITo dR^iShTAntaH | mukhyadR^iShTAntastu svapna eva | yadA punarIshvaro jIvAnAM karmaphaladAnAya na sammukho bhavati tadA jagataH pralayaH, yadA cha sa Ishvaro jIvAnAM karmaphaladAnAyAbhimukho bhavati tadA jagataH sR^iShTishcha bhavati | itthaM jagatsR^iShTerjIvakarmAdhInatvAjjIvasvarUpamidAnIM nirUpyate | 1\. nyAyamate ghaTeneshvarasya saMyoge IshvarasyAbhinnanimittopAdAnatvamuktam | tathA jIvAshritaj~nAnasukhAdiguNAnAM jIvasyAbhinnanimittopAdAnatvamabhimatam | ki~ncha yathAsmanmate jIvasya svapnaprapa~nchaM pratyabhinnanimittopAdAnatvamiShTaM tatheshvarasya jAgratprapa~nchaM pratyabhinnanimittopAdAnatvaM bhavati | 2\. nanu duHkhatatsAdhanaparihAre vA sukhatatsAdhanasampAdAne vechChA dR^iShTA | Ishvarasya tu duHkhatatsAdhanayorabhAvAnna tannivR^ittIchChAsambhavaH | paryAptakAmatvAdIshvarasya nApi sukhatatsAdhanasampAdanechChA | ata IshvarasyechChA na kutrachidapi yujyate | bAlAnAmakasmAdeva krIDAyAmichChAvadIshvarasyApi jagatsR^iShTirUpavinodechChA nimittaM vinaiva bhavatItyapi na | yathA bAlAnAM chitte AhlAdarUpasukhaprAptinimittakechChA bhavati tathA pUrNakAmasyeshvarasyAhlAdarUpasukhaprAptIchChA na sambhavatIti chenna | yathA kalpavR^ikShAdiH svAshritapuruShasa~NkalparUpanimittena svasvabhAvAdevAshritapuruShamanorathaM pUrayati, tatheshvaro.api prANinAM phaladAnonmukho yadA bhavati tadA jIvAdR^iShTarUpanimittenaiva svasvabhAvAdeva jagatsR^iShTyAdiviShayaka\- j~nAnechChAprayatnAdikaM karoti | IshvarIyechChAj~nAnaprayatnamadhye ekaikApi vyaktiH sR^iShTyArambhakAle utpannA pralayaparyantaM tiShThati | tasmAdIshvarechChAprayatnA nityA uchyante | ki~ncheshvarIyechChAdayo bhUtabhaviShyadvartamAnakAlagatasakalapadArthAn viShayIkaroti | ata eva sadA sR^iShTiH pralayo vA, sadA shaityamauShNaM vA, sadA vR^iShTiravagraho vA na sambhavati | kintu samayAnusAreNaiva bhavanti | \section{(263)} jIvasvarUpavarNanamrajastamasI abhibhUyodbhUto yaH sattvaguNaH sa shuddhasattvaguNa ityabhidhIyate | rajastamobhyAmabhibhUto yaH sattvaguNaH sa malinasattvaguNa iti kIrtyate | IdR^ishamalinasattvaguNasahitAj~nAnAMshapratiphalitachidAbhAsaH, aj~nAnaM, aj~nAnAdhiShThAnakUTasthachaitanyaM cheti trayaM militvA jIva iti varNyate | so.ayaM jIvaH karma karoti | tatphalaM chechChati | \section{##(A. 264-272) ## jagatsR^iShTivarNanam\-} \section{(264)} Ishvarasya vaiShamyanairghR^iNyAbhAvaHjIvasya svakarmAnusAreNochchAvachabhogAnubhavAyeshvaraH prANinAM puNyapApAnurUpAM sR^iShTiM karoti | tasmAdIshvarasya na vaiShamyanairghR^iNye staH | nanvAdyasargAtpUrvaM na karmAsti | prathamasarge cheshvaraH prANinAmuchchanIchasharIrANi uchchAvachabhogAMshcha sR^ijati | tasmAdIshvaro viShamadR^iShTirevAkasmAdviShamasR^iShTikaraNAditi chenna | saMsAro.anAdiH | tasmAduttarottarasR^iShTeH pUrvapUrvasR^iShTau tattatprANikR^itaM karmaiva kAraNam | sR^iShTeridamprathamatvAsambhavAnneshvare doShaH | \section{(265)} jIvabhogArthamIshvarasya jagatsisR^ikShA \- jIvakarmaphalapradAnAdyadeshvaro vimukho bhavati tadA jagatpralayo bhavati | pralaye sarvapadArthasaMskArA mAyAyAM lInA bhavanti | tasmAjjIvAnAM karmasheSho.api sUkShmarUpeNa mAyAyAM nilIno bhavati | yadA prANinAM karmaphaladAnAbhimukho bhavatIshvarastadA \ldq{}jIvAnAM bhogArthamahaM jagat sR^ije\rdq{} itIshvarasyechChA jAyate | \section{##(A. 266-270) ## sUkShmasR^iShTinirUpaNam\-} \section{(266)} sUkShmapa~nchabhUtAnAM tadguNAnAM chotpattiH \- etAdR^isheshvarechChAvashAt mAyA tamoguNapradhAnA bhavati tAdR^ishatamoguNapradhAnamAyAsakAshAt AkAshavAyutejojalapR^ithivyAtmakapa~nchabhUtAnyutpadyante | teShu bhUteShu krameNa 1\. yathA putrArthinI jAyA patyA sa~NgatA shukrarUpaM bIjam, tataH krameNa putrarUpeNa pariNataM garbhaM cha vahantI prasavAtpUrvaM santatilAbhanimittena sadA prasannA sattvaguNapradhAneva bhavati | pashchAtprasavakAle vedanAnimittena prasannatAyAH tirodhAne sati shUnyachittA tamoguNapradhAneva bhavati; yathA vA pUrvaM shvetavarNo megho varShAkAle shyAmo bhavati; tathA sR^iShTeH pUrvaM brahmapratibimbarUpajagadbIjadhAriNI avidyopAdhikAnantajIvasahitaprapa~ncharUpagarbhadhAriNI cha shuddhasattvapradhAnA mAyA (IshvarasyopAdhiH) bhavati | pashchAtsR^iShTyArambhakAle sA mAyA shuddhasattvasvarUpatirodhAnena sR^iShTiyogyatamoguNapradhAnaprakR^itirUpA bhavati | shabdasparsharUparasagandhAkhyapa~nchaguNA vartante | mAyAyAH sakAshAchChabdasahita AkAsha utpannaH | AkAshAdvAyuH | vAyorAkAshakAryatvAtkAraNaguNena shabdena svAsAdhAraNaguNasparshena cha dviguNo vAyuH | vAyoragniH sambhUtaH | kAraNAkAshavAyuguNAbhyAM shabdasparshAbhyAM svAsAdhAraNarUpaguNena cha triguNo.agniH | agnerApaH sambhUtAH | kAraNAkAshavAyvagniguNaiH shabdasparsharUpaiH svAsAdhAraNarasaguNena cha chaturguNA ApaH | adbhyaH pR^ithivI sambhutA | kAraNAkAshavAyvagnyabguNaiH shabdasparsharUparasaiH svAsAdhAraNagandhaguNena cha pa~nchaguNA pR^ithivI | AkAshe pratidhvanirUpashabdo vartate | vAyau bIsItishabdaH, shItoShNakaThinAnAM vilakShaNasparshashcha vartate | agnau bhugbhugshabdaH, uShNasparshaH, prakAshAkhyarUpaM cha vartate | jale chilichilishabdaH, shItasparshaH, shuklarUpam, madhurarasashcha vartate | lavaNatiktatAdirasAstu pR^ithivIsambandhAdeva jale vibhAnti | mAdhuryameva svAbhAvikaraso jalasya | sa cha harItakyAmalakAdibhakShaNasaMskR^itarasanayA jalapAne.abhivyajyate | pR^ithivyAM kaDakaDAshabdaH, anuShNAshItasparshaH, shuklakR^iShNapItaraktaharitAdirUpam, madhurAmlalavaNakaTukaShAyatiktAkhyaShaDrasAH, sugandhadurgandharUpadvividhagandhashcha vartate | itthamAkAshe eko guNaH | vAyau dvau | agnau trayaH | jale chatvAraH | pR^ithivyAM pa~nchaguNAH | tatrApi pratibhUtaM prAtisvikaguNastveka eva | taditaraguNAH kAraNAdanugatAH | sarvasya mUlakAraNamIshvaraH | Ishvare chAMshadvayamasti | chaitanyAMsho mAyAMshashcheti | sarveShu bhUteShu vidyamAno nAmarUpAtmakamithyAMsho mAyAyAH, sattAsphurtirUpAMshastu chaitanyasyeti j~neyam | \section{(267)} chaturvidhabhedasahitAntaHkaraNotpattiHapa~nchIkR^itapa~nchabhUtAnAM sattvaguNAMshasamaShTiH sattvaM ityabhidhIyamAnamantaHkaraNamutpAdayati | antaHkaraNaM j~nAnotpattihetuH | j~nAnotpattiH sattvaguNAditya~NgIkR^itam | \ldq{}sattvAtsa~njAyate j~nAnam\rdq{} (bha\. gI\. 14\.17) iti | tasmAdantaHkaraNaM bhUtAnAM sattvaguNakAryam | tachchAntaHkaraNamapa~nchIkR^itapa~nchabhUtavyaShTisattvaguNakAryapa~nchaj~nAnendriyANAM svasvaviShayagrahaNe sahakAri | tasmAdapi pa~nchabhUtasamaShTisattvaguNakAryamevAntaHkaraNam | na vaisheShikAdInAmivAntaHkaraNaM nityam | antaH ##=## dehasyAntaH sthitvA, karaNaM ##=## j~nAnasAdhanaM ityantaHkaraNaM uchyate | pa~nchabhUtasamaShTisattvaguNakAryatvenAntaHkaraNaM sattvaM ityapi kIrtyate | antaHkaraNapariNAmasya vR^ittiriti sa.nj~nA | antaHkaraNasya vR^ittayashchatasraH | tatra padArthasya svarUpanishchayAtmikA vR^ittirbuddhiH | sa~NkalpAtmikA vR^ittirmanaH | chintanAtmikA vR^ittishchittam | \ldq{}aham\rdq{} ityabhimAnAtmikA vR^ittiraha~NkAraH | \section{(268)} pa~nchabhedasahitaprANotpattiHapa~nchIkR^itapa~nchabhUtasamaShTirajoguNAMshAt pa~nchavR^ittiprANaH sambhUtaH | sa prANaH kriyAbhedAt sthAnabhedAchcha pa~nchavidhaH | yasya hR^idayaM sthAnam, kShutpipAse kriyA sa prANaH | yasya gudaH sthAnam, mUtrapurIShayoradhonayanaM kriyA sa apAnaH | yasya nAbhiH sthAnam, bhuktapItayorannapAnayoH pAchanayogyasamIkaraNaM kriyA sa samAnaH | yasya kaNThaH sthAnam, shvAsaH kriyA sa udAnaH | yasya sarvasharIraM sthAnam, annapAnAdirasasya sarvanADIShu praveshanaM kriyA sa vyAnaH | kvachit nAgakUrmakR^ikaradevadattadhana~njayAkhyAH pa~ncha vAyavo.adhikatayA paThyante | tatrodvamanakR^it nAgaH | unmIlanahikkAdikR^it kUrmaH | kShutahetuH kR^ikaraH | jR^imbhaNakaro devadattaH | shvayathukaro dhana~njayaH | eta upavAyavaH | teShAM cha pR^ithivIjalatejovAyvAkAshAnAM rajoguNAMshebhyaH krameNotpattiH | tathaivApAnasamAnaprANodAnavyAnAnAmapi krameNa pR^ithivyAdInAmekaikasya rajoguNAMshAdutpattiH | sarveShAM samaShTirajoguNAMshAnnotpattiH iti choktaM kvachidgrantheShu | parantvadvaitasiddhAnte eShA prakriyA nAsti | vidyAraNyasvAmibhiH, pa~nchIkaraNagranthe vArtikakAraishcha sUkShmasharIre pa~nchakoshe cha nAgakUrmAdInAM grahaNaM na kR^itam | api cha tairapAnAdipa~nchaprANAnAM pa~nchabhUtasamaShTirajoguNAMshAdutpattirvarNitA | tasmAdekaikabhUtavyaShTirajoguNAMshAdapAnAdInAmutpattikathanamayuktameva | tasmAtsUkShmasharIre nAgakUrmAdInAM grahaNamasa~Ngatam | pa~nchaprANAnAmeva sUkShmasharIre grahaNaM yuktam | ki~ncha prANo vikSheparUpaH | rajoguNasya vikShepaH svabhAvaH | tasmAtpa~nchabhUtarajoguNAMshAtprANotpattikathanaM yuktameva | \section{(269)} j~nAnendriyANAM karmendriyANAM chotpattiHapa~nchIkR^itaikaikabhUtasattvaguNAMshAt pa~nchaj~nAnendriyANi rachitAni | ekaikabhUtarajoguNAMshAdekaikaM karmendriyaM rachitam | AkAshasya sattvaguNAt shrotram, vAyoH sattvaguNAMshAt tvak, tejasaH sattvaguNAMshAt netram, jalasya sattvaguNAMshAt rasanA, pR^ithivyAH sattvaguNAMshAt ghrANaM chAjAyata | etAni pa~nchendriyANi j~nAnasya sAdhanAni, ato j~nAnendriyANItyuchyante | j~nAnaM sattvaguNAjjAyate | atashchaitAni pa~nchendriyANi bhUtAnAM sattvaguNAdutpannatvenochyante | shrotrendriyamAkAshasya guNaM shabdaM gR^ihNAtIti tadAkAshasya sattvaguNakAryam | evameva yadindriyaM yasya bhUtasya guNaM gR^ihNAti tattasya bhUtasya sattvaguNakAryamiti j~neyam | AkAshasya rajoguNAMshAt vAk, vAyo rajoguNAMshAt pANiH, agne rajoguNAMshAt pAdaH, jalasya rajoguNAMshAt upasthaH, pR^ithivyA rajoguNAMshAt gudaM chotpadyate | strIyonau puruShali~Nge cha vartamAnaM viShayAnandalavasAdhanamindriyaM upastha ityuchyate | karmeti kriyochyate | etAni pa~nchendriyANi kriyAsAdhanatvAt karmendriyANItyabhidhIyante | kriyAyA rajoguNakAryatvAdbhUtAnAM rajoguNAMshAtkarmendriyotpattirvarNitA | itthaM sUkShmasR^iShTirnirUpitA | \section{(270)} sUkShmasR^iShTerupasaMhAraHapa~nchIkR^itabhUtAni tatkAryabhUtAntaHkaraNaprANakarmendriyANi sUkShmasR^iShTiriti kIrtyate | sUkShmasR^iShTiviShayakaM j~nAnaM nendriyairutpadyate | netranAsikAdigolakAni tu yadyapIndriyaviShayANi tathApi tattadgolakAntaHsthendriyANi na kasyachidapIndriyasya viShayIbhavanti | sUkShmasR^iShTyutpattyanantaramIshvarechChayA sthUlasR^iShTinimittaM bhUtAnAM pa~nchIkaraNaM niShpadyate | \section{##(A. 271-272) ## sthUlasR^iShTiH\-} \section{(271)} pa~nchIkaraNaprakAraHpa~nchIkaraNe dvau prakArAvuktau | prathamaprakArastvevaM \- ekaikasUkShmabhUtasya tamoguNAMshaM sAmyena dvidhA vibhajet | tatraikamardhaM pR^ithagavasthApayet | tato.aparamardhaM sAmyena chaturdhA vibhajet | evaM punarvibhAgena niShpannamekaikabhUtasyAShTamamaMshaM pR^ithagavasthApitena svasvetarabhUtachatuShTayasyArdhabhAgena yojayet | evaM pa~nchIkaraNaM niShpadyate | tatraikaikasminnapi sthUlabhUte ekamardhaM svAMshaH | aparamardhaM tu svetaraikaikabhUtAShTamAMshamelanena niShpannam | evamekaikasminnapi sthUlabhUte pa~nchAnAmapi bhUtAnAmaMshasattvAt sthUlabhUtAni pa~nchIkR^itAnIti varNyante | dvitIyaprakArastvevaM \- ekaikasUkShmabhUtasya tamoguNAMshaM vaiShamyeNa dvidhA vibhajet | tatraiko bhAgashchaturbhiraMshairniShpannaH | aparastu bhAgaH pa~nchamAMshena | tatra 1\. prathamaprakAre pratibhUtamardhabhAgasya svakIyatve.apItarArdhabhAgasya svetarabhUtachatuShTayAMshaniShpannatvAt tena bhAgena svabhAgasya tirodhAnaM sambhAvyeta | tatashchAkAshAdInAM bhUtAnAM pratyekaM pR^ithak pR^ithagbhAnaM durghaTaM syAditi matvA yathA pratibhUtaM svAMshAdhikyaM syAttathA dvitIyaH prakAra AshrIyate | chaturaMshaniShpannamadhikaparimANakaM bhAgaM pR^ithagavasthApayet | pa~nchamAMshaniShpannaM nyUnaparimANakaM bhAgaM punaH pa~nchadhA vibhajet | tatraikamekamaMshaM pR^ithagavasthApitAdhikaparimANakapa~nchabhAgeShu pR^ithak pR^ithagyojayet | anenApi prakAreNa pa~nchIkaraNaM sid.hdhyati | tatra prathamaprakAre pratibhUtamekamardhaM svAMshaH | aparamardhaM tu svetarabhUtachatuShTayasyAMshaH | yathA AkAshe ekamardhaM svasyaivAMshaH | dvitIyamardhaM tu vAyoraShTamAMshena, tejaso.aShTamAMshena, jalasyAShTamAMshena, pR^ithivyA aShTamAMshena cha niShpannam | evaM bhUtAntareShvapyUhyam | dvitIyaprakAre tu pratibhUtameko bhAgaH svakIyairekaviMshatyaMshairniShpannaH | dvitIyo bhAgastu svetarabhUtAnAM chaturbhiraMshairniShpannaH | yathA AkAshe eko bhAgaH svakIyaikaviMshatyaMshAtmakaH | aparo bhAgastu vAyoH pa~nchaviMshAMshena, tajasaH pa~nchaviMshAMshena, jalasya pa~nchaviMshAMshena, pR^ithivyAH pa~nchaviMshAMshena cha niShpannaH | evaM bhUtAntareShvapyUhanIyam | prathamaprakArApekShayA dvitIyaprakAre pratibhUtaM svAMshAdhikyAdvivichya pR^ithak pR^ithagAkAshAdInAM bhAnaM sughaTaM bhavati | \section{(272)} sthUlabrahmANDAdyutpattiHevaM pa~nchIkR^itabhUtebhya indriyagocharaM sthUlabrahmANDaM utpadyate | tasmin brahmANDe bhUrbhuvasvarmaharjanastapassatya ityupari sapta lokAH, atalasutalapAtAlavitalarasAtalatalAtalamahAtalA ityadhaH sapta lokA vartante | eShu chaturdashasu lokeShu vasatAM jIvAnAM pR^ithakpR^ithagupabhogayogyAnnapAnAdikaM, devamanuShyapashvAdirUpANi bhogAyatanAni sthUlasharIrANi chotpadyante | itthaM sa~NkShepeNa sR^iShTiruktA | mAyAvaibhavasya vistareNa nirUpaNaM tu koTibrahmAyuShApi na shakyate | mAyAsR^iShTapadArthAnAM nAnto.astIti vAlmIkirvAsiShThe nAnetihAsairnirUpativAn | \section{##(A. 273-183) ## AtmavivekaH, athavA pa~nchakoshavivekaH\-} \section{(273)} pa~nchakoshAstairAtmana AvaraNaM cha1\. sthUlasharIraM \- sthUlasUkShmakAraNAtmakAni trINi sharIrANi santi | pratikShaNaM shIryamANatvAt sharIraM iti vyapadeshaH | dahyamAnatvAt deha iti tasyaiva vyapadeshaH | lomatvaksirAmAMsAsthimajjAnAM ShaNNAM samudAyaH stambhAdivatpratyakSheNopalabhyamAnatvAt sthUladeha ityuchyate | sa cha dehaH pa~nchaviMshatitattvAtmakaH | tAni cha tattvAni nimnadeshe pradarshitapatAkayA sukhaM j~nAtuM shakyAni || mAyAyAM tatkAryeShu cha trINi sharIrANi pa~ncha koshAshchAntarbhavanti | shuddhasattvaguNapradhAnA mAyeshvarasya kAraNasharIram | malinasattvapradhAnAvidyAMsho jIvasya kAraNasharIram | tadaMshA ete mukhyatattvAni pR^ithivI ApaH tejaH vAyuH AkAshaH pR^ithivI asthi mAMsaM nADyaH tvak loma ApaH raktaM shukraM mUtraM svedaH lAlA tejaH AlasyaM kAntiH kShut pipAsA nidrA vAyuH Aku~nchanaM gamanaM sthitiH dhAvanaM prasAraNaM AkAshaH bhayaM athavA kaTiH mohaH athavA udaraM krodhaH athavA hR^idayaM kAmaH athavA kaNThaH shokaH athavA shiraH ||asyAH patAkAyA vivaraNaM \- pR^ithivyaMshena pR^ithivyaMshasambandhe.asthi, abaMshasambandhe mAMsam, tejoM.ashasambandhe nADyaH, vAyvaMshasambandhe tvak, AkAshAMshasambandhe lomAni chotpadyate | itthameva tattadbhUtAMshasambandhe tattvAntarANi sambhavantIti vij~neyam | pa~nchaviMshatitattvAnAM pa~nchabhUtalakShaNamuchyate \- (ka) AkAshe (1) bhayakAle pR^ithivIvachCharIrasya jADyasambhavAdbhayaM pR^ithivyaMshaH | (2) putradArAdiShu jalavat prasaraNAnmoho jalAMshaH | (3) agnivaddAhakatvAt krodho.agnyaMshaH | (4) vAyuvachcha~nchalAtmakatvAt kAmo vAyvaMshaH | (5) shoka\- samaye AkAshavaddehasya shUnyatApatteH shoka AkAshAMshaH | (kha) vAyau (6) pR^ithivIvat sa~NkuchyamAnatvAt Aku~nchanaM pR^ithivyaMshaH | (7) jalavachchalanAtmakatvAdgamanaM jalAMshaH | (8) tejovachChoShaNAt prakAshanAdvA sthitiragnyaMshaH | (9) vAyuvaddhAvanAddhAvanaM vAyvaMshaH | (10) AkAshavatprasaraNAt prasaraNamAkAshAMshaH | (ga) tejasi (11) jaDasvAbhAvyAdAlasyaM pR^ithivyaMshaH | (12) jalavaddhUmavishiShTatvAt kAntirjalAMshaH | (13) bhuktasya bhasmIkaraNAt kShut tejoM.ashaH | (14) shIkarashoShakavAyuvat kaNThashoShaNAt pipAsA vAyvaMshaH | (15) nidrAgame AkAshavachCharIrasya shUnyatvApAdanAnnidrA AkAshAMshaH | (gha) apsu (16) japAkusumAdivadraktavarNatvAdraktaM pR^ithivyaMshaH | (17) jalavaddravIbhUtatvAt garbhahetubhUtashukraM jalAMshaH | (18) tejovaduShNarUpatvAnmUtraM tajoM.ashaH | (19) vAyvadhInavR^iShTivat svedasya shramotpannatvAt svedo vAyvaMshaH | (20) AkAshavadadharottaragAmitvAt lAlA AkAshAMshaH | (~Na) pR^ithivyAM (21) kAThinyAdasthi pR^ithivyaMshaH | (22) ArdratvAt mAMsaM jalAMshaH | (23) nADIbhyastApasambhavAnnADyastejoM.ashaH | (24) shItoShNatvAt tvagvAyvaMshaH | (25) AkAshavat kR^intane.apyapIDyamAnatayA sthitatvAllomAkAshAMshaH | ete bhayamohAdayo yadyapi sUkShmasharIrasyaivAsAdhAraNA dharmAstathApi jalAshrayaghaTe jalaniShThashaityopalabdhivat sthUladehamAshrityopalabhyamAnatvAt sthUladehasya dharmA ityupachArata uchyante | ata evaite sthUladehatattveShu parigaNitAH | etatpa~nchaviMshatitattvasamudAyasya sthUla\-|| uttarasharIrArambhakapa~nchasUkShmabhUtAni manobuddhichittAha~NkArAshchatvAraH, pa~ncha prANAH, pa~ncha karmendriyANi, pa~ncha j~nAnendriyANi cha militvA jIvasya sUkShmasharIraM bhavati | sakalajIvAnAM sUkShmasharIrANi militvA Ishvarasya sUkShmasharIraM bhavati | sakalamapi sthUlaM brahmANDaM Ishvarasya sthUlasharIraM bhavati | jIvasya vyaShTisthUlasharIraM tu prasiddhameva | sharIratraye.asminneva pa~nchakoshA antarbhavanti | kAraNasharIre AnandamayakoshasyAntarbhAvaH | sUkShmasharIre vij~nAnamayamanomayaprANamayAnAM trayANAM koshAnAmantarbhAvaH | pa~ncha j~nAnendriyANi nishchayAtmakAntaHkaraNavR^ittirUpA buddhishcha militvA vij~nAnamayakosha ityuchyate | pa~ncha j~nAnendriyANi sa~NkalpavikalpAtmakAntaHkaraNavR^ittirUpamanashcha militvA manomayakoshaH | pa~ncha prANAH pa~ncha karmendriyANi cha militvA prANamayakoshaH | sthUlasharIraM annamayakosha ityuchyate iti sharIratraye pa~nchApi koshA antarbhavanti | IshvarasharIre IshvarakoshAH, jIvasharIre jIvakoshAshcha vartante | kosho nAmAchChAdanaM pidhAnaM vochyate | asipidhAnaM yathA asisvarUpamAchChAdayati tathaite pa~ncha koshA AtmanaH svarUpamAchChAdayantItyannamayAdayaH koshA iti kIrtyante | aneke mandamatayo gurushAstrasampradAyavihInA pa~nchakoshAntargatamanAtma||deha iti vyavahAraH | nAmarUpavarNAshramajAtijanmamaraNAdayo dharmAH sthUladehasyaiva | bhuktasyAnnasya sthaviShTho bhAgaH purIShaM bhavati | madhyamo bhAgo mAMsaM bhavati | sUkShmo bhAgo mana upachinoti | pItasya jalasya sthUlAMsho mUtraM bhavati | madhyamoM.asho raktaM bhavati | sUkShmoM.ashaH prANopachayaM karoti | bhakShitasya tailaghR^itAdisnehadravyasya sthUlAMsho.asthi bhavati | madhyamoM.asho medo bhavati | sUkShmoM.asho vAchamupachinoti | mAtuH shoNitAt shisho raktamAMsacharmANi jAyante | pituH shukrAdasthinADImajjA jAyante | etat sthUlasharIraM chaturvidhaM bhavati, aNDajaM jarAyujaM svedajamudbijjamiti | aNDAjjAyamAnapakShisarpAdayo.aNDajAH | ulbAjjAyamAnamanuShyamR^igAdayo jarAyujAH | svedAjjAyamAnayUkAmashakAdayaH svedajAH | bIjaM bhUmiM vodbhidya jAyamAnA vR^ikShauShadhivIrudhAdaya udbhijjAH | sUkShmasharIraM \- apa~nchIkR^itapa~nchabhUtakAryAtmakasaptadashatattvopetaM sUkShmasharIramityuktam Atmabodhepa~nchaprANamanobuddhidashendriyasamanvitam | apa~nchIkR^itabhUtotthaM sUkShmA~NgaM bhogasAdhanam || 13|| iti | tatra prANAH pa~ncha, karmendriyANi pa~ncha, j~nAnendriyANi pa~ncha, mana ekam, buddhishchaiketi saptadashatattvAni militvA li~NgaM ityuchyate | shubhAshubhakarmakartR^itvam, sukhaduHkhAdiphalabhoktR^itvam, ihalokaparalokAdigamanAgamane, rAgadveShAdi, shamadamAdi, AndhyamAndyapaTutvAdi cha sarvaM li~NgasharIradharmAH | sthUlasharIravatpratyakShapramANAgocharatvAtsUkShmasharIramityuchyate | shabdAdiviShayopalabdhihetutvAt, lakShaNayA AtmAvabodhakatvAchcha li~Ngadeha iti kIrtyate || bhUtaM yaM kamapi padArthamAtmatvena manyamAnAH koshAnAM sAkShibhUtAnmukhyAtmasvarUpAdvimukhA bhavanti | ata evAnnamayAdayaH koshA AtmasvarUpAchChAdakA iti varNyante | \section{(274)} virochanasiddhAntaH (annamayakoshAtmavAdaH) kechana pAmarA virochanasiddhAntamanusaranto.annamayakoshamevAtmeti vadanti | tatraivaM yuktIH kathayanti | (1) yatrAhamiti dhIrutpadyate, sa AtmA | sA chAhandhIH sthUlasharIre bhavati | \ldq{}ahaM manuShyaH\rdq{} \ldq{}ahaM brAhmaNaH\rdq{} ityanubhavaH sArvajanInaH | manuShyatvabrAhmaNatvAdidharmAH sthUlasharIrasyaiva | tasmAdahandhIviShaya||kAraNasharIraM \- aj~nAnameva kAraNasharIramityuchyate | sthUlasUkShmasharIrayoH kAraNatvAdaj~nAnaM kAraNasharIramityuchyate | asya cha svarUpaM prAgabhitiham | tattvaj~nAnadAhyatvAt kAraNadeha iti chochyate.aj~nAnameva | Ishvarasya sharIrANi koshAshcha \- samaShTyaj~nAnarUpamAyeshvarasya kAraNasharIram | saiveshvarasya AnandamayakoshaH | jIvAnAM sUkShmasharIrasamaShTirUpahiraNyagarbhaH Ishvarasya sUkShmasharIram | atreshvarasya vij~nAnamayamanomayaprANamayakoshA antarbhavanti | shrotrAdipa~nchaj~nAnendriyAdhiShThAtR^idevatArUpadikpAlavAyusUryavaruNAshvinIkumArAtmakAni yAnIshvarasya pa~nchaj~nAnendriyANi tAni, samaShTibuddhimayamahattattvarUpaH, athavA sarvabud.hdhyabhimAnibrahmarUpA yeshvarasya buddhiH sA cha militvA Ishvarasya vij~nAnamayakoshaH | pUrvoktashrotrAdyadhiShThAtR^idevatArUpANi yAnIshvarasya pa~ncha j~nAnendriyANi tAni, samaShTimanomayAha~NkArarUpaM vA sarvamano.abhimAnichandrarUpaM vA yadIshvarasya manastachcha militvA Ishvarasya manomayakoshaH | agnIndropendraprajApatiyamAtmakAni yAnIshvarasya pa~ncha karmendriyANi tAni, samaShTiprANo vA vAyvabhimA\- nidevatArUpo vA ya Ishvarasya prANaH sa cha militvA Ishvarasya prANamayakoshaH | samaShTisthUlasR^iShTirUpo virADIshvarasya sthUlasharIram | sa eveshvarasyAnnamayakoshaH | pa~nchakoshaH \- mAtApitR^ibhyAmupabhuktAnnarasapariNAmarUpashukrashoNitasambandhAnmAturudare utpanno jananAnantaramapi kShIrashAkAdirUpAnnena vardhito maraNAnantaramapyannarUpapR^ithivyAmeva lIyamAno deho.annamayakosha uchyate | prANamayakoshastu kevalarajoguNasyAvasthAvisheShaH | prANAdayo vAyava ApAdamastakaM sthUladehaM vyApya, tasya balamAdhAyendriyANi svasvavyApAreShu pravartayanti | karmendriairvyavahAranirvartanAdichChAdirUparajoguNavR^ittisahitatvAchcha manomayakoshaH sattvarajoguNayoravasthAvisheShaH | vij~nAnamayakoshastu kevalasattvaguNasyAvasthAvisheShaH | evamavasthAbhedenaikasminneva sUkShmasharIre trayaH koshA varNyante | Ananda evAtmanaH svarUpam | AtmasvarUpAnandapratibimbasahitA priyamodapramodarUpavR^ittilayAvidhabhUtA yA avidyA saiva kAraNadehaH | saivAnandamayakoshashcha | iShTavastudarshanajanyA vR^ittiH priya iti, tallAbhajanyA vR^ittiH pramoda iti cha kIrtyate | etA vR^ittayo jAgratsvapnayoravasthayoH puNyakarmaphalabhUtasukhAnubhavakAle udbhavanti | suShuptau tA vR^ittayaH svakAraNe.aj~nAne lIyante etAdR^ishamaj~nAnamAnandamayakosha ityuchyate | tatrAnnamayakosho bhogasthAnam || sthuladeha evAtmA | athavA yatra mukhyA prItirbhavati sa AtmA | dArApatyadhanapashvAdayo yato.asya sthUladehasyopakurvanti tatasteShu prItirbhavati | yadi te.asya sthuladehasya nopakurvanti tadA teShu prItirnAsti | yasya nimittenAnyatra prItirupajAyate tasminneva sthule dehe mukhyA prItiH sarveShAm | tasmAt sthuladeha evAtmA | tasmAdvastrAbharaNAnnapAnAdyupakaraNaiH sthUlasharIrasya samala~NkR^itya poShaNameva paramapuruShArtha ityasurarAjavirochanasya siddhAntaH | ||sUkShmasharIraM bhogasAdhanam | tatrApi prANamayakoshaH kriyAshaktimattvAt kAryarUpo bhavati | manomayakoshastu ichChAshaktimattvAtkaraNarUpo bhavati | vij~nAnamayakoshastu j~nAnashaktimattvAt kartR^irUpo bhavati | Anandamayakoshastu bhoktR^irUpaH | 1\. chArvAkamatAnusAriNo vAyvAdibhUtachatuShTayasa~NghAtarUpaM dehamAtmatvena pratipannAstatraitA yuktIrAhuH \- (1) ahandhIviShayo yaH sa AtmA | \ldq{}ahaM manuShyaH\rdq{} \ldq{}ahaM sthUlaH\rdq{} \ldq{}ahaM kR^ishaH\rdq{} \ldq{}ahaM brAhmaNaH\rdq{} ityAdyanubhaveShu manuShyatvAdidharmavishiShTaH sthUladeha eva viShayo bhavatIti sa deha evAtmA | (2) athavA paramapremaviShayo yaH sa AtmA | etatsthUladehopakArakatvanimittaM puraskR^ityaiva putramitrakalatrAdayaH priyA bhavanti | ato deha eva paramaprIterviShayaH | evaM paramapremAspadatvarUpAtmalakShaNayogAtsthUladeha evAtmA | (3) tasya dehasyAla~NkaraNapoShaNAdijanyabhoga eva paramapuruShArthaH | (4) maraNameva mokShaH | (5) pratyakShamekameva pramANaM nAnyatpramANamastIti | tadetachchArvAkamatamasa~NgataM \- (1) \ldq{}ahaM pashyAmi\rdq{} \ldq{}ahaM vadAmi\rdq{} ityAdivyavahAreShvindriyasyApyahandhIviShayatvaM dR^ishyate | (2) \ldq{}mama dehaH kR^ishaH\rdq{} ityAdivyavahAreShu dehasya mamatAviShayatvamapi bhavati | yo mamatAviShayaH sa ahantAviShayo na bhavitumarhati | itthaM sthUladehe ahandhIviShayatvasya vyabhichAradarshanAtsthUladeho nAtmA | (3) putradArAdyapekShayA sthUladehe.adhikaprItidarshane.api dehAdapyatishayitA prItirindriyeShu dR^ishyate | tathA cha parapremAspadatvasyApyabhAvAt sthUladeho nAtmA | (4) ki~ncha chetana evAtmA bhavitumarhati | jaDAnAM bhUtAnAM sa~NghAtarUpe dehe chaitanyAbhAvAddeho nAtmA | (5) pUgachUrNAdisaMyuktatAmbUlapatre rAgajananashaktivat bhUtasamudAyAtmakadehe j~nAnashaktirastItyetanna yujyate | jaDabhUtasamudAyarUpadehe j~nAnashaktirasti chettarhi bhUtasamudAyarUpaghaTAdAvapi chaitanyaM prasajyeta | na tu ghaTAdau chaitanyamasti | (6) suShuptimUrchChAmaraNAdyavasthAsu ghaTAdivaddeho.api jaDo bhavati | tasmAnna jaDo deha AtmA bhavati | (7) yadi deha AtmA bhavettadA bAladehAdbhinne yauvanadehe \ldq{}so.aham\rdq{} iti pratyabhij~nA na bhavitumarhati | jAyate tu tathA pratyabhij~nA | ato.api deho nAtmA | (8) janmamaraNAdiyuktasya dehasya janmanaH pUrvaM maraNAdUrdhvaM cha sattA nAsti | AtmA tvasti | anyathA kR^itanAshAkR^itAbhyAgamaprasa~NgaH syAt | atashcha deho nAtmA | (9) dehAla~NkaraNapoShaNAdijanyabhoga eva paramapuruShArtha ityapi na | tathA hi, yaH ichChAviShayaH sa puruShArtha ityuchyate | sA chechChA sarveShAM sukhaprAptau duHkhanivR^ittau cha bhavati | atastayoreva puruShArthatvamuchitam | tatrApi sarvasukhApekShayA adhikaM yatsukham, AtyantikI cha yA duHkhanivR^ittistayoreva paramapuruShArthatvaM bhavati | tAdR^ishaM niratishayaM sukham || \section{(275)} indriyAtmavAdaH \- apare kechanaivamAhuH sthUlasharIraM nAtmA | kintu sthUlasharIre yatsadbhAve jIvanavyavahAro bhavati, yadabhAve maraNavyavahAro bhavati sa AtmA | sa cha sthUlasharIrAdvyatiriktaH | jIvanamaraNavyavahArAvindriyAdhInau bhavataH | sharIre yAvatkAlaparyantamindriyANi svasvavyApArakShamANi bhavanti tAvatkAlaparyantaM \ldq{}ayaM jIvati\rdq{} iti vyavahAro bhavati | yasya kasyApIndriyasya nAshe \ldq{}ayaM mR^itaH\rdq{} iti cha vyavahriyate | ki~ncha \ldq{}ahaM pashyAmi\rdq{} \ldq{}ahaM vadAmi\rdq{} ityAdivyavahAre \ldq{}aham\rdq{} iti buddhirindriye eva bhavati | tasmAt \ldq{}aham\rdq{} iti buddhiviShayendriyamevAtmA | \section{(276)} hiraNyagarbhopAsakAnAM prANAtmavAdaH \- hiraNyagarbhopAsakAH prANa evAtmeti vadanti | AtyantikI duHkhanivR^ittishcha mokShe eva staH | vaiShayikabhoge doShasattvAnna sa paramapuruShArthaH | (10) dehasyAtmatve maraNAnantaraM dehasya dAhe mokShAnvayino deharUpasyAtmana evAbhAvAt \ldq{}maraNameva mokShaH\rdq{} iti shabdo nirarthakaH | (11) bhAvibhojanAdau tR^iptyAdihetutvaj~nAnamanumAnapramANena sid.hdhyati | deshAntare mR^itapitrAdimaraNaj~nAnamAptavAkyarUpashabdapramANAt sid.hdhyati | tasmAtpratyakShamAtrasya pramANatvavAdo haTha eva | itthaM dehAtmavAdichArvAkamatamasa~Ngatameva | 1\. chArvAkaikadeshino lokAyatikA indriyAtmavAdinaH | tanmatamapyasa~Ngatam | (1) yadabhAve sharIraM na tiShThetsa AtmA | shrotranetravAkpAdAdyabhAve.api badhirAndhamUkapa~NgurUpaM sharIraM jIvatyeva | tasmAnnendriyamAtmA | (2) \ldq{}ahaM pashyAmi\rdq{} \ldq{}ahaM vadAmi\rdq{} ityAdivyavahAre indriyasyAhandhIviShayatvAdindriyamevAtmeti yaduktaM tatrApyuchyate, \ldq{}chakShuShmAnahaM pashyAmi\rdq{} ityeva tatra vakturabhisandhiH | na tu \ldq{}chakShUrUpo.ahaM pashyAmi\rdq{} iti | tasmAt tatrAhamanubhavasya viShayashchakShurAdIndriyavyatirikta eva bhavati | ki~ncha \ldq{}mama chakShustIkShNam\rdq{} \ldq{}mama chakShurmandam\rdq{} iti chakShurAdIndriyeShu mamatAviShayatvadarshanAtteShu ahantAviShayatvaM vyabhicharitam | tasmAdindriyaM nAtmA | (3) yo yat vetti sa vettA vedyAdvilakShaNaH | yathA ghaTasya draShTA ghaTAdvilakShaNastathendriyANAM paTutvamandatvAdivettA AtmendriyAdvilakShaNaH | (4) manaso.anyatra vyAkulatve shrotrAdIni shabdAdIn na gR^ihNantIti jaDAnIndriyANi | atashcha nendriyamAtmA | (5) evaM sati haThAdindriyameva chetanamiti yo vadati sa evaM praShTavyaH \- \ldq{}kimekamevendriyaM chetanam, uta sarvendriyANAM samudAyaH, Ahosvit pratyekaM sarvANIndriyANi\rdq{} iti | nAdyaH \- yadindriyaM chetanatvenAbhimataM tasyAbhAve.api j~nAnaM jIvanaM cha dR^ishyate | tasmAdekamevendriyaM chetanamiti pakSho.asa~NgataH | na dvitIyaH \- indriyasamudAyamadhye ekasyendriyasya nAshe.api samudAyanAsho bhavati | tatashcha samudAyAntargatasyaikasyendriyasya nAshe samudAyanAshAt j~nAnajIvanayorvilayaH prasajyate | na tu tathA bhavati | tasmAdindriyasamudAyo.api na chetanaH | na tR^itIyaH \- pratyekamindriyANAmAtmatve ekasmin dehe dasha chetanA AtmAno.a~NgIkAryAH | dashAnAM viruddhechChatvasambhavAt viruddhechChanAnAchetanAdhiShThitaM sharIraM dashAnAM mattagajAnAmalanastambhavadunmathyeta | itthamindriyANAmachetanatvAnna teShAmAtmatvaM yuktam | (6) shrutiShu prasiddha indriyasaMvAda indriyAbhimAnidevatAviShayo veditavyaH | na tAH shrutaya indriyANAM chetanatve pramANam | tasmAdindriyAtmavAdo.asa~NgataH | tatremAM yuktimAchakShate \- maraNasamaye mUrchChitasya pArshvasthAH sati prANe.ayaM jIvatIti, tadabhAve.ayaM mR^ita iti cha nishchinvanti | ki~ncha chakShuHshrotravAgAdIndriyAbhAve tattadindriyavyApAroparame.api andhabadhiramUkAnAM sharIraM yathAvadavasthitameva bhavati | prANotkramaNe tu sharIraM tatkShaNameva patitvA bhaya~NkaraM shmashAnavadama~NgalaM cha bhavati | ki~ncha \ldq{}chakShuShmAnahaM pashyAmi, shrotravAnahaM shR^iNomi\rdq{} iti vyavahArAdindriyavilakShaNa AtmA siddhaH | sa chAtmA ka iti jij~nAsAyAM suShuptau sarvendriyoparame.api prANo jAgarti | prANasattvAdeva tadA \ldq{}ayaM jIvati\rdq{} iti vyavahAro bhavati | sthUlasharIrAtprANaviyoge tu \ldq{}ayaM mR^itaH\rdq{} iti vyavahAro jAyate | tasmAjjIvanamaraNavyavahArayoH sharIre prANasadbhAvAsadbhAvAdhInatvAt prANa evAtmeti nishcheyaH | \section{(277)} manAtmavAdaH \- anye AhuH prANo jaDaH | tasmAtsa nAtmA, ghaTAdivat | bandhamokShau manomAtrAdhInau | viShayAsaktaM mano bandhahetuH | viShayavAsanAshUnyaM mano mokShahetuH | ki~ncha, manaHsambandhAdevendriyANAM svasvaviShayAvabodhanasAmarthyam | nAnyathA | tasmAnmana eva sarvavyavahArakAraNam | 1\. prANAtmavAdakhaNDanaM \- samaShTiprANahiraNyagarbhopasakamatamasa~Ngatam | (1) bAhyavAyuvatprANasyApi vAyuvisheShatvAnna sa AtmA | (2) prANasyAdarshanaM na niyamena maraNakAraNam | vR^ikShAdiShu prANAdarshane.api teShAM jIvanAt | manuShyasya mUrchChAvasthAyAmapi kvachit prANasattvopalabdhirnAsti | athApi manuShyo na mR^ito bhavati | parantu jIvatyeva | tasmAdapi prANo nAtmA | (3) api cha suShuptau sannapi prANaH dhanAdyapahAriNaM choraM na nivArayati | na vA bandhujanamAgataM puraskaroti | tasmAtprANo jaDaH | atashcha sa nAtmA | (4) dehAdbahiH prANotkramaNe dehasya mR^itatvaprasiddheH prANa Atmeti vachanamapyasa~Ngatam | dehAdbahirjATharAgnernirgamAdapi loke maraNaprasiddheH sattvAt | ataH prANotkramaNe maraNaprasiddhirvyabhicharitA | shrutau prANashraiShThyakIrtanaM prANopAsanAvidhistutaye.arthavAdaH | (5) shrutau prANamayAdikoshAnAmAtmatvapratipAdanaM sthUlArundhatInyAyena sarvAntarapratyagabhinnAdhiShThAnabrahmapradarshanArtham | (6) shrutau prANasyendriyaiH saha saMvAdasya dehe tatpraveshasya cha varNanaM prANAbhimAnidevatAbhiprAyeNeti j~neyam | (7) kShudhayA mama prANo yAti | bhojanena mama prANastR^ipyatItyAdivyavahArAtprANo mamatAviShaya eva bhavati | na tvahantAviShayaH | ato na sa AtmA | (8) svaprANasya bahirgamanasyAntarAgamanasya cha vedanAt tadvedanakartA sAkShI AtmA prANAdanya eveti siddham | ato mana evAtmA | \section{(278)} vij~nAnavAdibauddhamataM (buddhirevAtmA) kShaNikavij~nAnavAdI bauddha evamAha \- manaso vyApAro bud.hdhyadhIno bhavati | yato buddherAkAra eva manastasmAt kShaNikavij~nAnarUpA buddhirevAtmA bhavitumarhati | mano nAtmeti | teShAmayamAshayaH \- sarve padArthA vij~nAnasyaivAkArA bhavanti | tachcha vij~nAnaM prakAsharUpam | pratikShaNaM vij~nAnamutpadya vinashyati | pUrvavij~nAnasya samamanyadvij~nAnamutpadyate | tataH pUrvavij~nAnaM vinashyati | tathaiva tR^itIyavij~nAnotpattau dvitIyavij~nAnasya vinAsho bhavati | turIyavij~nAnasyotpattau tR^itIyavij~nAnanAsho bhavati | evaM nadIpravAhavadvij~nAnasya dhArAvichChinnAnuvartate | sA cha vij~nAnadhArA dvividhA \- ekA Alayavij~nAnadhArA | anyA tu pravR^ittivij~nAnadhArA | \ldq{}aham, aham\rdq{} iti vij~nAnadhArA Alayavij~nAnadhAreti kIrtyate | saiva buddhiriti kathyate | \ldq{}ayaM ghaTaH, ayaMM dehaH\rdq{} iti vij~nAnadhArA pravR^ittivij~nAnadhAreti bhaNyate | Alavij~nAnadhArAyAH sakAshAtpravR^ittivij~nAnadhArotpadyate | manasaH svarUpamapi pravR^ittivij~nAnadhArAntarbhUtameva | ato mana Alayavij~nAnadhArArUpabuddheH kAryam | sA buddhirevAtmA | Alayavij~nAnadhArayA pravR^ittivij~nAnadhArAyA bAdhachintanena nirvisheShakShaNikavij~nAnadhArAyAH 1\. manAtmavAdakhaNDanaM \- nAradapA~ncharAtratantrAnusAriNo mana evAtmeti vadanti | tadapi na sambhavati | (1) Ta~NkavAsyAdivanmanasaH karaNatvAnna mana AtmA | (2) sUShuptyAdau masano.abhAve.api sAmAnyachaitanyasya sattvAt, \ldq{}sati manasi chaitanyaM tadabhAve tadabhAvaH\rdq{} ityanvayavyatirekasya bha~NgAt na manashchetanam, kintu jaDameva | tasmAnmano nAtmA | (3) \ldq{}mama mano.anyatra gatam, idAnIM pratyAgatam\rdq{} iti vyavahArAnmano mamatAyA viShayo nAhantAyAH | tasmAnmanasaH sthairyachA~nchalyAdivettA sAkShIbhUta AtmA manovilakShaNaH siddhaH | (4) chaitanyAbhAsasahitameva mano bhoktR^i bhavati, na svatantraM manaH | ato.abhoktR^itvAdapi mano nAtmA | (5) mana eva manuShyANAM kAraNaM bandhamokShayoH | bandhAya viShayAsaktaM muktyai nirviShayaM smR^itam || iti vachanAsyAyamAshayaH \- viShayavAsanAvAsitaM mano mokShasAdhanaM pratibad.hdhya jagadadhyAsAspadaM bhUtvA bandhakAraNaM bhavati | tadeva cha mano viShayavAsanArahitaM j~nAnaprAptidvArA manasaH svarUpaM bAdhitvA mokShakAraNaM bhavatIti | na tadvAkyaM manasa evAtmatAM bodhayati | kintu bandhasAdhanAnnivR^ittiM mokShasAdhane pravR^ittiM tadvAkyaM bodhayati | (6) \ldq{}mano brahmeti vyajAnAt\rdq{} (tai\. bhR^i\. 4) ityAdinA manomayakoshasyAtmatvabodhakashrutestAtparyaM tu sthUlArundhatInyAyeneti prAk pradarshitam | sthitiH sid.hdhyati | tAdR^ishI sthitireva tanmate mokShaH | itthaM vij~nAnavAdino buddheH kShaNikatAM svayamprakAsharUpatAM cha kalpayitvA, sA buddhirevAtmeti varNayanti | \section{##(A. 279-282) ## AnandamayakokSha evAtmeti matam\-} \section{(279)} tatra bhaTTamataM \- pUrvamImAMsAvArtikakAro bhaTTa evamAhana hi vidyullekhevAtmA kShaNikaH, kintu sthiraH | sa AtmA jaDarUpaH prakAsharUpashchAste | ayamasyAbhiprAyaH \- suShupterutthita evaM vadanti \ldq{}etAvantaM kAlamahaM jaDo niHsa.nj~no.asvApsam\rdq{} iti | tasmAdAtamA jaDarUpa iti sid.hdhyati | ki~ncha suShuptAdutthitasya smR^itirapi bhavati | ananubhUte.arthe na smR^itirbhavet | suShuptAvAtmasvarUpAtiriktaM na ki~nchidapi j~nAnasAdhanamasti | suShuptyanantarabhAvismR^iteH kAraNaM sauShuptaj~nAnameva vAchyam | tachcha suShuptikAlInaM j~nAnamAtmasvarUpameva | itthamAtmA khadyotavatprakAsharUpo.aprakAsharUpashcha | j~nAnarUpatvAt prakAsharUpaH, jaDarUpatvAdaprakAsharUpashcha | Anandamayakosha eva prakAsharUpo.aprakAsharUpashchAsti | suShuptau chaitanyAbhAsasahitAj~nAnamevAnandamayakosha ityuchyate | tatra chidAbhAsaH prakAsharUpo.aj~nAnamaprakAsharUpaM cha bhavati | tasmAdbhaTTamate Anandamayakosha evAtmeti siddham | 1\. vij~nAnavAdamatakhaNDanaM \- buddhashiShyaM yogAchAraM ye.anusaranti te kShaNikavij~nAnarUpAM buddhimAtmeti varNayanti | tadasa~NgataM \- (1) rUpAdInAM j~nAnarUpaM kAryaM prati netrAdIndriyaM sAdhanam | tathA nishchayarUpakAryaM prati sAdhanabhUtA buddhirnAtmA bhavitumarhati | kintu sarvapadArthanishchAyikAyA buddheryaH sAkShI sa evAtmA | (2) sa AtmA svayaM svayamprakAsharUpatvAtsadA bhAsate | ato bhAsyarUpAderbhAsakaH sUryAdiryathA bhAsyavilakShaNastathA bhAsyabuddherbhAsaka AtmA buddhervilakShaNaH sid.hdhyati | yathA dIpAdeH prakAsho ghaTAdinA sambaddho ghaTAderAkAramApadya sammishratayA bhAsamAno.api vastuto ghaTAdervilakShaNasvabhAva eva tathA j~nAnasvarUpa AtmA buddhivR^ittyA sambaddhastadAkAramApadyAviviktatayA bhAsamAno.api paramArthatayA buddhivR^ittervilakShaNo nityashuddhAsa~NgachinmAtrarUpaH | (3) apa~nchIkR^itabhUtasamaShTisattvaguNAMshakAryabhUtasyAntaHkaraNasya nishchayarUpakriyayA buddhiriti, sa~NkalpavikalparUpakriyayA mana iti cha vyapadeshaH | tasmAdbuddhirantaHkaraNAdavyatiriktA | tatashcha bhautikAntaHkaraNAvyatiriktabuddherapi bhautikatvAddehendriyamanovadanAtmatvameva siddham | (4) kaThopaniShattR^itIyavallyAM Atmano rathasvAmitvena, buddheH sArathitvena cha varNanaM dR^ishyate | yathA sArathivilakShaNo rathasvAmI tathA buddhIvalakShaNa AtmA bhavati | (5) \ldq{}mama buddhiridAnIM mandA, idAnIM tIkShNA\rdq{} iti mamatAviShayatvAdbuddherahantAviShayatvaM na yujyate | ato na buddhirAtmA | (6) AtmanaH kShaNikatvaM vij~nAnavAdisammatamatyantamasa~Ngatam | tathAtve uttamarNo gatavatsare dattaM dhanamasmin vatsare.adhamarNAnnA || \section{(280)} mAdhyamikabauddhamataM (Anandamayakosha AtmA) shUnyavAdino bauddhAstvevamAhuH, AtmA niraMshaH | tasmAdekasyaivAtmanaH prakAsharUpatvamaprakAsharUpatvaM cha na ghaTeta | khadyotasya sAMshatvAdekoM.ashaH prakAsharUpo.aparoM.asho.aprakAsharUpashcha bhavati | na tvAtmano niraMshasya viruddhobhayarUpavattvakathanaM yuktam | yadyubhayarUpatAsiddhaye AtmanaH sAMshatvaM a~NgIkriyate tarhi sAMshAnAM ghaTAdInAmutpattinAshadarshanAdAtmano.api utpattinAshavattvaM prasajyeta | yadutpattinAshavadvastu tadutpatteH prAgUrdhvaM cha nAshAdasadbhavati | Adyantayoryadasattanmadhye.apyasadeva bhavati | \ldq{}AdAvante cha yannAsti vartamAne.api tattathA\rdq{} (mA\. kA\. vai\. 6) iti smR^iteH | tasmAdutpattinAshavattve AtmA asadrUpo bhavet | tathA AtmabhinnaH sarvo.api padArthaH utpattinAshavattvAdasadrUpa eva | anayA rItyA AtmAnAtmarUpasakalavastUnAmasadrUpatvAt shUnyameva paramatattvamiti shUnyavAdino mAdhyamikabauddhasya matam | te.apyaj~nAnarUpAnandamayakoshameva pratipAdayanti | tathA hi, dR^iShTibhedenAj~nAnaM tribhI rUpaiH pratIyate | (1) advaitashAstrasaMskArarahitasya jagadAkAreNa pariNatamaj~nAnaM satyatvena pratIyate | (2) advaitashAstrAnusAriyuktikushalAnAM paNDitAnAmaj~nAnaM tatkAryaM jagachcha sadasadvilakShaNAnirvachanIyatvena bhAti | (3) j~nAnaniShThAM prAptasya jIvanmuktasya viduSho.aj~nAnaM tattakAryaM cha tuchChatvena pratIyate | tuchCham, asat, shUnyaM iti trayaH shabdAH samAnArthAH | tathA choktaM pa~nchadashyAM chitradIpe||dAtumichChet | prathamakShaNe bhuktavAn puruSha uttarakShaNe \ldq{}tR^ipto.ahamasmi\rdq{} iti na brUyAt | AtmanaH kShaNikatve gatavatsare dhanaM dattavata uttamarNasya, pUrvakShaNe bhuktavataH puruShasya chedAnImabhAvAt | tasmAdAtmA na kShaNikaH | (7) AtmanaH kShaNikatve mokShasAdhanakalApo vyarthaH syAt | 1\. AtmA chijjaDobhayAtmaka iti bhaTTapakSho.apyasa~NgataH\ldq{}ayamandhakAraH prakAshaH\rdq{} \ldq{}ayaM puruShaH sthANuH\rdq{} itivachchaikatra vastuni chijjaDAMshavirodhAt | ubhayAMshatvama~NgIkR^itya \ldq{}nobhAvapyaMshAvanubhavagocharau kintu jaDAMsha evAnubhavagocharo na chetanAMshaH\rdq{} iti kathanaM tu na yuktam | yathA daNDadarshanamAtreNa \ldq{}ayaM daNDI\rdq{} iti j~nAnaM na jAyate; kintu daNDapuruShobhayadarshanenaiva jAyate tathA jaDAMshamAtradarshanena na chijjaDobhayAtmakAtmasiddhirbhavet | chetanAMshasyApyanubhavagocharatvAbhyupagame jADyaM tatra kalpitamiti vaktavyam | haThAdubhayoraMshayoH satyatvAbhyupagame Atmano jaDachetanAMshayoH parasparaM kaH sambandhaH | saMyogo vA viShayaviShayibhAvo veti sa praShTavyaH || mAyA cheyaM tamorUpA tApanIye tadIraNAt | anubhutistatra mAnaM pratijaj~ne shrutiH svayam || 125|| jaDaM mohAtmakaM tachchetyanubhAvayati shrutiH | AbAlagopaM spaShTatvAdAnantyaM tasya sAbravIt || 126|| itthaM laukikadR^iShTyaitat sarvairapyanubhUyate | yuktidR^iShTyA tvanirvAchyaM nAsadAsIditi shruteH || 128|| nAsadAsIdvibhAtatvAnno sadAsIchcha bAdhanAt | vidyAdR^iShTyA shrutaM tuchChaM tasya nityanivR^ittitaH || 129|| tuchChAnirvachanIyA cha vAstavI chetyasau tridhA | j~neyA mAyA tribhirbodhaiH shrautayauktikalaukikaiH || 130|| iti | itthaM jIvanmuktAnAM tuchChatvena pratIyamAne.aj~nAne mohamApannAH shUnyavAdino na paramapuruShArthaM labhante | kintu tuchCharUpa Anandamayakosha evAtmeti vadanti | ||Adye pakShe \ldq{}anityayoH sAvayavayordvayorvastunoreva saMyoga\rdq{} iti niyamAdAtmano.anityatvaM prasajyeta | dvitIyapakShe chijjaDAMshayorubhayorapyekasyaivAtmanaH svarUpatvAchchidaMsho jaDo bhavet | jaDAMshashcha chidbhavet | tR^itIyapakShe ghaTatajj~nAnavadubhayoraMshayoranAtmatvaM bhavet | \ldq{}vij~nAnamAnandaM brahma\rdq{} (bR^i\. 3\.1\.27) \ldq{}praj~nAnaM brahma\rdq{} (ai\. 3\.1) \ldq{}satyaM j~nAnamanantaM brahma\rdq{} (tai\. bra\. 1) ityAdishrutiprasiddhaj~nAnamAtrasvarUpasyAtmano.ardhAMshasya jaDatvAbhyupagame pramANaM nopalabhyate | suptotthitasya \ldq{}jaDo niHsa.nj~no.ahamasvApsam\rdq{} ityAtmano jaDatvasampAdikA yA smR^itiruktA sA sauShuptAj~nAnameva viShayIkaroti | tasmAdAtmano jaDachetanobhayAMshakatvamasa~Ngatameva | \ldq{}sarvaM shUnyam; shUnyameva paramatattvam, suShuptikAlInAj~nAnarUpAnandamayakosha evAtmA\rdq{} itIdaM mAdhyamikamatamapyasa~Ngatameva | tathA hi, kiM shUnyaM sAkShisahitamuta sAkShirahitamuta svaprakAshamiti tridhA tatra vikalpo bhavati | AdyapakShe yaH shUnyasya sAkShI sa shUnyAdvilakShaNa AtmA sid.hdhyate | dvitIyapakShe sAkShirahitatvAchChUnyameva na sid.hdhyati | tR^itIyapakShe svaprakAshatvAdasmadabhimataM brahmaiva shUnyamiti nAmAntareNoktaM bhavati | tathA cha shUnyAsiddhireva | \ldq{}asadvA idamagra AsIt\rdq{} (tai\. bra\. 7) \ldq{}asadevedamagra AsIt\rdq{} (ChA\. 6\.2\.1) ityAdivAkyAni pUrvAparavirodhAt na shUnyaM pratipAdayanti | kintu naiyAyikavaisheShikabauddhAdayaH prAgabhAvAdIn jagataH kAraNatvena varNayanti, tadanUdya tAdR^ishaviparItagrahanivartane eva tAdR^ishashrutInAM tAtparyam | asat ##=## anabhivyaktanAmarUpAtmakam, idaM ##=## jagat, agre ##=## prAk sR^iShTerAsIditi shrutyarthaH | itthaM shUnyavAdo.asa~Ngata eva | bauddhashiShyAshchatvAraH | (1) mAdhyAmikaH shUnyavAdI, (2) yogAchAraH kShaNikavij~nAnavAdI, (3) sautrAntiko.anumeyabAhyapadArthavAdI, (4) vaibhAShikaH pratyakShabAhyArthavAdI | \section{(281)} prAbhAkaranaiyAyikayormataM (Anandamayakosha AtmA) pUrvamImAMsakaikadeshinaH prAbhAkarA naiyAyikAshchaivaM kathayanti \- nAtmA shUnyarUpaH | \ldq{}AtmA shUnyarUpaH\rdq{} iti vadannevaM praShTavyaH \- shUnyarUpaM tenAnubhUyate na veti | yadi shUnyarUpamanubhUyate tadA yena tachChUnyarUpamanubhUyate sa evAtmA | sa cha shUnyavilakShaNa iti cha sid.hdhyati | yadi shUnyarUpaM nAnubhUyate tadA shUnyameva nAstIti sid.hdhyati | anayA rItyA shUnyavilakShaNa AtmA siddhaH | tasyAtmano manasA saMyogena j~nAnamutpadyate | tena j~nAnarUpeNa guNenAtmA chetano bhavati | svarUpatastvAtmA jaDaH | sukhaduHkhechChAdveShaprayatnadharmAdharmA apyAtmano guNA iti | tanmate.apyAnandamayakosha evAtmA | vij~nAnamayakoshasthA yA buddhiH sAtmano j~nAnarUpo guNa ityuchyate | tathA hi, Anandamayakoshe chaitanyaM gUDhamAste | vivekahInAnAM na tatpratIyate | tasmAtprAbhAkarA naiyAyikAshcha suShuptamAtmAnaM j~nAnahInaM manvAnAH svarUpata evAtmAnaM jaDamAhuH | tasmAdgUDhachaitanye Anandamayakoshe eva tayorAtmatvabhrAntirasti | api cha tanmate AtmasvarUpaM nityaj~nAnaM na jIve.abhimatam, kintvanityaj~nAnameva jIve.abhimatam | tachchAnityaM j~nAnaM siddhAnte.antaHkaraNavR^ittyAtmakabuddhirUpaM bhavati | itthaM prAbhAkaranaiyAyikayormate Anandamayakosha AtmA | buddhistasyAtmano guNaH | idamapi mataM na samIchInam | j~nAnabhinnaM yadyajjaDavastu ghaTAdikaM tatsarvamanityamasti | yadyAtmA j~nAnasvarUpo na bhavettadA ghaTAdivajjaDo.anityashcha bhavet | Atmano.anityatve mokShAnvayino.abhAvAt mokShasAdhanAnAM niShprayojanatA syAt | itthaM vedAntavAkyeShvashraddadhAnA bahirmukhAH puruShA gurusampradAyashUnyAH pa~nchakosheShvanyatamameva svasvabud.hdhyanusAreNAtmatvena manvAnA mukhyamAtmAnaM sAkShiNaM na jAnanti | tasmAdannamayAdaya Atmana AchChAdakatvAt koshA iti varNyante | 1\. prAbhAkaranaiyAyikayormatakhaNDanaM \- \ldq{}suShuptau j~nAnAbhAvAdAtmA jaDaH\rdq{} ityetanna yujyate | \ldq{}sukhamahamasvApsaM na ki~nchidavediSham\rdq{} iti parAmarshabalAt suShuptau sukhAj~nAnayoranubhavasyopapAditatvAt teShAM vachanaM bAdhitaM bhavati | AtmA yadi svarUpato jaDaH syAt tadA suShuptAvanubhUtasyAnandasya smaraNaM na syAt | smaryate tu | tasmAdAtmA na jaDaH | \section{(282)} IshvarIyapa~nchakoshaistatsvarUpAchChAdanamyathA jIvasya pa~nchakoshA jIvasya yathArthasvarUpaM sAkShiNamAvR^iNvanti tatheshvarasya samaShTipa~nchakoshA Ishvarasya yathArthasvarUpamAvR^iNvanti | tathA hi, Ishvarasya yathArthaM svarUpaM tatpadalakShyaM yadrUpaM tadeva | tametaM shrautamarthaM vihAya kechana mAyArUpAnandamayakoshavishiShTamantaryAmiNaM tatpadavAchyameva paramatattvamiti vadanti | tathaivAnye hiraNyagarbhavaishvAnaraviShNubrahmashivagaNeshadevIsUryAdiShu khaDgakuddAlAshvatthArkaveNvanteShu padArtheShu paramAtmatvabhrAntimApannAH | yadyapi sakalapadArtheShu lakShyabhAgaH paramAtmano na bhinnaH tathApi tattadupAdhivishiShTAneva paramAtmatvena manyante | tadetanmataM teShAM bhrAntireva | pa~nchakoshAvR^itAjjIveshvarayoH paramArthasvarUpAdbahirmukhA dehAdiShvAtmatvabhrAntimApadya puNyapApAnyAcharanti | antaryAmyAdivaMshaparyantAnAM padArthAnAmIshvarabud.hdhyA ArAdhanaM kR^itvA sukhaM prAptumichChanti | yAdR^ishamupAdhimArAdhayanti tadanusAreNa phalaM cha sid.hdhyati | yasmAtkAraNasUkShmasthUlarUpaH sarvo.api prapa~ncha IshvarasharIre.antarbhUtastasmAt tattadupAsanAnusAri phalaM bhavati | tathA choktaM pa~nchadashyAM chitradIpeevamanye svasvapakShAbhimAnenAnyathAnyathA | mantrArthavAdakalpAdInAshritya pratipedire || 120|| antaryAmiNamArabhya sthAvarAnteshavAdinaH | santyashvatthArkavaMshAdeH kuladevatvadarshanAt || 121|| ityAdinA | parantu mokSho na brahmaj~nAnaM vinA sid.hdhyati | yo mokSha1\. yathA jIvasya pa~nchakoshA jIvasya nijasvarUpaM pratyagAtmAnaM jIvadR^iShTiM pratyAchChAdayanti, na tatheshvarasya pa~nchakoshA Ishvarasya nijaM svarUpaM IshvaradR^iShTiM pratyAchChAdayanti | IshvarasyAvaraNarahitatvena nityamuktatvAt na tasya ki~nchidapi kartavyamasti | tasmAt yathA vyaShTipa~nchakoshebhyaH pratyagAtmano vivechanaM jIvena kartavyaM tathA samaShTipa~nchakoshebhyo brahmaNo vivechanamapi jIvenaiva kartavyam | sadrUpaH, chidrUpaH, AnandarUpaH, advaya ityAtmanashchatvAri visheShaNAni | dehAdestu anR^itaH, jaDaH, duHkharUpaH, sadvaya iti chatvAri visheShaNAni | tatrAtmanaH sadrUpachidrUpAbhyAM dehAderanR^itajaDarUpayostirodhAnaM bhavati | tasmAddehAdiH sattvena chetanatvena cha bhAti | dehAdeH duHkharUpeNa sadvayatvena chAtmana AnandarUpatvAdvayatvayorabhibhavo bhavati | atashchAtmA duHkhitvena sadvitIyatvena cha bhAti | itthamAtmanaH pa~nchakoshAnAM chAnyonyAdhyAso.asti | tasmAnmumukShuravashyaM pa~nchakoshavivechanaM kuryAt | michChati sa vivekena jIveshvarayoH svarUpaM pa~nchakoshebhyaH pR^ithakkR^itya jAnIyAt | tatra dR^iShTAntaH | yathA militayoH mu~njeShIkayoH pR^ithakkaraNaM kriyate, tathA vivekena jIveshvarayoH svarUpaM pa~nchakoshebhyaH pR^ithakkR^itya jAnIyAt | \section{(283)} pa~nchakoshavivekaprakAraH \- svapnAvasthAyAM sthUladeho na bhAti | parantvAtmA bhAsate | tathA suShuptau sUkShmasharIrasya j~nAnaM na bhavati | sukhasvarUpa AtmA svayamprakAshasvarUpeNa pratIyate | suShuptau sukhaj~nAnAbhAve \ldq{}sukhamahamasvApsam\rdq{} iti smR^itiH suptotthitasya na syAt | tathA smR^iterjAyamAnatvAdeva suShuptau sukhAnubhavo.abhyupeyaH | tachcha sukhaM suShuptau na viShayajanyam | tadA sarvakAryaprapa~nchapravilayAt | kintu tadAtmasvarUpasukhameva | sa chAtmA svayamprakAshasvarUpaH | tasmAtsukhasvarUpa AtmA svayamprakAsharUpeNa suShuptau bhAsate | nididhyAsanaphalabhUtanirvikalpakasamAdhau tvAtmA aj~nAnakR^itAvaraNarahitaH prakAshate | kAraNasharIrarUpAj~nAnamapi tadA na bhAsate | itthaM dehatrayaM vyabhicharati ekAmavasthAM vihAyAvasthAntare abhAnAt | tasmAddehatrayamavyApakama 1\. mu~njA nAma koshavishiShTadIrghatR^iNavisheShaH | IShIkA nAma tattR^iNamadhyasthakANDavisheShaH | 2\. prAtItikatvaM vedAntasiddhAnte jagataH sphuTam | suShuptau tu jagallInaM prabodhe jAyate punaH || dR^iShTisR^iShTimimAM brahmAnubhavI bahumanyate | iti | 3\. (1) sthUladehavivechanaM \- yathA ghaTasyotpattivinAshayoH prAgUrdhvaM cha vidyamAnatvAdekatvAchchAkAsho ghaTAdvibhinno.avyabhichArI cha, tathA sthUladehasya jananamaraNayoH prAgUrdhvaM cha vidyamAnatvAdekatvAchchAtmA sthUladehAdbhinno.avyabhichArI cha | ghaTa iva sthUladeho jananamaraNayoH prAgUrdhvaM chAvartamAnatvAdanekatvAchchAtmano bhinno vyabhichArI cha | yadadhikadeshakAlavarti tadavyabhichArItyuchyate | sarvasharIravartyAtmA eka eva | tasmAdAkAshavadAtmA vyApakaH | ataH sarvadeshavartI bhavatyAtmA | dehAnAmutpattimaraNayoH prAgUrdhvaM chAtmAsti | tasmAdAtmA kAlatrayAbAdhyaH sarvakAlavartI cha bhavati | evaM sarvadeshakAlavartitvAdAtmA avyabhichArI | yaddhi vastu svalpadeshe svalpakAle cha vartate tadvyabhichAri | ghaTa iva deho.api parichChinnaH svalpadeshe vartate | utpattinAshavAMshcha dehaH sarvakAlavartI na bhavati, kintu svalpakAle eva vartate | ataH svalpadeshakAlavartitvAt sthUladeho vyabhichArI | evaM dehAtmanorvyabhichAritvAvyabhichAritvarUpavilakShaNadharmavattvAdeva tayoH parasparaM bhedaH sid.hdhyati | tasmAnnAhaM sthUladehaH | nApi madIyo.asau dehaH | kintu dehaH pa~nchabhUtakAryatvAdbhautikaH | mama sthUladehavyatiriktatvAdeva cha tadAshritanAmarUpajAtyAshramakarmAdayo dharmA na mAM spR^ishanti | nApi te dharmA matsambandhinaH | iti sthUlasharIravivekaH || nityaM cha | AtmA tu sarvAvasthAsvanugatatayA bhAti | tasmAdvyApako nityashcha | itthaM dehatrayavilakShaNatayA vivichyAtmAnaM jAnIyAt | tatra sthUlasharIraM annamayakoshaH, kAraNasharIraM AnandamayakoshaH | sUkShmasharIre prANamayamanomayavij~nAnamayAkhyAstrayaH koshA antarbhUtAH | tasmAchCharIratrayavivekena pa~nchakoshaviveko jAyate | yathA pa~nchakoshavilakShaNaM jIvasvarUpaM tathaiveshvarasvarUpamapi || (2) sUkShmadehavivechanaM \- suShuptirmUrchChA maraNaM pralayo j~nAnamiti pa~nchasvavasthAsu li~NgadehaH svakAraNe.aj~nAne lIyate | tasmAtsUkShmadeho vyabhichArI asaMshcha | AtmA tu sarvakAleShvapi prakAshamAnatvAdavyabhichArI | ataH sadrUpashcha | sadrUpatvAdAtmA na li~NgadehaH | li~Ngadeho.api nAtmasambandhI | sa tvapa~nchIkR^itapa~nchamahAbhUtakAryam | tasmAnnAhaM li~NgadehaH | kartR^itvabhoktR^itvasukhaduHkhAdili~NgadehadharmA api nAham | nApi te dharmA madIyAH | teShAM sAkShyahaM tebhyo bhinnaH | iti sUkShmadehavivechanam | (3) kAraNadehavivechanaM \- aj~nAnameva kAraNadehaH | nAhaM kAraNadehaH | so.api na madIyaH | kAraNasharIradharmAvAvaraNavikShepAvapi nAham | na tau dharmau madIyau | tayoH sAkShyahaM tAbhyAM bhinnaH | iti kAraNasharIravivechanam | (4) jAgradavasthAvivekaH \- avasthA nAma dashA bhogakAlavisheSharUpA | svapnasuShuptyavasthAvilakShaNatve sati indriyajanyaj~nAnatatsaMskArAdhArabhUtaH kAlavisheSho jAgradavasthA | tasyAmavasthAyAM chaturdashatripuTIbhirjIvo vyavaharati | asyAmavasthAyAM ShaDvisheShAH \- (1) avasthAto jIvasya sthAnaM chakShuH | sakalasharIravartino.api jIvasya chakShuSho mukhyasthAnatvAttadeva sthAnamityuktam | (2) shaktiH kriyA | (3) vANI vaikharI | (4) bhogaH sthUlaH | (5) guNaH sattvam | (6) sa.nj~nA vishvaH | iyaM jAgradavasthA svapnasuShuptyavasthayorvyabhicharatIti asanmayI | tatsAkShibhUtastvAtmA sarvAsvapyavasthAsvanuvartamAnatvAtsatyasvarUpaH | tasmAjjAgradavasthAto.ayaM vilakShaNo jIvaH | iti jAgradavasthAvivekaH | (5) svapnAvasthAvivekaH \- yasyAmavasthAyAmindriyANAmuparamAt tatsAhAyyamantareNaiva mano hitAkhyanADyantaH jAgratsaMskAravashAt viShayAkAreNa pariNataM sat svayaMjyotiHsvarUpeNa sAkShiNAnubhUyate sAvasthA svapnAvasthA | atra jIvasya (1) sthAnaM kaNThaH | (2) shaktirj~nAnam | (3) vANI madhyamA | (4) bhogaH sUkShmaH | (5) guNo rajaH | (6) sa.nj~nA taijasaH | iti svapnAvasthAsAmagryaH | jAgratsuShuptyavasthayoriyaM svapnAvasthA na bhavati | AtmA tvavasthAtrayasAkShitvAt svapnAvasthAto.api vilakShaNaH | iti svapnAvasthAvivekaH | (6) suShuptyavasthAvivekaH \- yasyAM kevalaM sukhamaj~nAnaM chAnubhUyate sA suShuptiH | asyAH sAmagryaH (1) sthAnaM hR^idayam | (2) shaktirdravyasvarUpiNI | j~nAnakriyAtmavyavahArAbhAvAt kevalaj~nAnasvarUpeNaiva dravyeNa sattvAt dravyashaktirityuchyate | (3) vANI pashyantI | (4) bhoga AnandaH | (5) guNastamaH | (6) sa.nj~nA prAj~naH | na jAgratsvapnAvasthayoH suShuptyavasthAsti | AtmA tvavasthAtrayasAkShitvAt suShuptyavasthAto vilakShaNaH | iti suShuptyavasthAvivekaH | samaShTipa~nchakoshavilakShaNamasti | chaturthatara~Nge chaturvidhAkAshadR^iShTAntena jIveshvarayorlakShyasvarUpavivechanaM vistareNoktam | upari ShaShThatara~Nge.api asti\-bhAtipriyarUpanirUpaNaprasa~Nge mahAvAkyArthanirUpaNaprasa~Nge chAtmanaH paramArthasvarUpaM nirUpayiShyate | sa~NgraheNAtrAtmavivechanaM kR^itam | \section{##(A. 284-316) ## mahAvAkyArthopadeshanirUpaNam\-} \section{(284)} mahAvAkyArthopadeshaHitthaM pa~nchakoshebhyo vivichyAtmaj~nAne.api na kR^itakR^ityatAsiddhiH | ato jIvabrahmAbhedanishchayAya panurapi vichAraH kartavya eva | tasmAchChiShyasya kR^itakR^ityatAsiddhaye gurustasmai mahAvAkyArthamevamupadidesha \- \ldq{}pa~nchakoshavilakShaNatayA j~nAtamAtmAnaM brahmAbhinnaM vijAnIhi\rdq{} iti | \section{(285)} karturbhoktushchAtmano brahmAbhedAsambhava iti prashnaHnanvAtmA puNyapApe kR^itvA svarganarakapR^ithivyAdilokeShu nAnAvidhAni sukhaduHkhAnyanubhavati | tasya brahmaNaikyaM nopapadyeta iti chet atrochyate \section{##(A. 286-316) ## pUrvoktaprashnasyottaram\-} \section{(286)} akarturabhokturnityamuktasyAtmanaH sadA brahmAbhedaH siddha evabrahmasvarUpAdAtmano bhinnatayA dR^ishyamAnaM shAstreShu shrutaM cha puNyapApasvarganarakAdikaM sarvaM mithyeti vijAnIhi | na hi mithyAvastvadhiShThAnaM dUShayati | svapne bhikShAmaTan rAjA na daridro bhavati | na marIchikodakena bhUmirArdrIbhavati | na mithyAsarpeNa rajjuH saviShA bhavati | atastvaM mithyAbhUtasakalashubhAshubhakarmaNAM kartApi vastuto na kartA, akartR^itvAbhoktR^itvAdibodhakashrutipramANAt | itthaM tava svarUmatyAshcharyaM nirupamaM cha bhavati | asyAyamabhiprAyaH | tava brahmAbhinne svarUpe sthUlasUkShmasharIre tatphalajanmamaraNasvarganarakasukhaduHkhAdikaM sarvamavidyayA kalpitam | tava brahmasvabhAvastAbhiH kalpitasAmagrIbhirnAnyathA bhavati | tasmAjj~nAnAtpUrvamapyAtmA brahmasvarUpa evAste | kAlatraye.apyAtmani sharIrasya taddharmANAM cha sambandho nAsti | AtmA sadA nityamukta evAste | Atmano brahmaNashcha na kadApi bhedo.asti | \section{(287)} jIvanmuktasya nishchayaH, vedAntashravaNaphalaM chaAtmA yadi sadA nityamuktabrahmasvarUpa eva tadA j~nAnanivartyAj~nAnatatkAryAdyabhAvAt j~nAnasAdhanashravaNAidavaiyarthyamiti chenna | jIvanmuktasya viduSho dR^iShTyA aj~nAnaM tatkAryaM cha sarvaM tuchChameva | tasya jIvanmuktasya nishchaya idAnIM pradarshyate \- ayaM prapa~ncho gaganAravindavannAstyeva | tasmAt jagataH karteshvaro.api nAsti | sAkShiNo viShayabhUtamaj~nAnAdikaM sAkShyamityuchyate | tAdR^ishasAkShyAbhAvAt sAkShI nAsti | dR^ishyAvabhAsakaM dR^igityuchyate | dehAdirUpadR^ishyAbhAvAt dR^igapi nAsti | na cha kevalakUTasthachaitanyasyaiva sAkShIti dR^igiti cha vyapadishyamAnatvAt sAkShidR^ishorniShedho na yujyate iti vAchyam | sAkShyApekShayA hi sAkShIti, dR^ishyApekShayA hi dR^igiti cha vyapadeshaH | sAkShyadR^ishyayorabhAve sAkShIti dR^igiti cha vyapadeshamAtraM niShidhyate | na tu svarUpaM niShidhyate | yadi bandhaH syAttadA bandhanivR^ittirUpamokSho.api syAt | bandho.api nAsti, mokSho.api nAsti | yadyaj~nAnaM syAttat j~nAnena nashyet | aj~nAnAbhAvAttannAshakaj~nAnamapi nAsti iti j~nAtvA kartavyaM parityajet | mayedaM kartavyamiti buddhiM parityajediti yAvat | yato.ayaM lokaH parashcha lokastuchChaH, tasmAttallAbhArthamanuShTheyaM ki~nchidapi nAsti | Atmani bandho nAsti | tasmAnmokShoArthamapi kartavyaM ki~nchidapi nAsti | itthamAtmAnaM nityamuktabrahmasvarUpeNa j~nAtvA nishchalo yadA kartavyamakhilaM sannyasyati tadA akriyabrahmasvarUpavidehamokShaM labhate | asyAyamabhiprAyaHAtmA j~nAnAtpUrvamapi nityamuktabrahmasvarUpa evAste | tathApi j~nAnAtpUrvaM \ldq{}AtmA kartA bhoktA cha\rdq{} iti mithyAgrahaNena sukhaprAptaye duHkhahatyai cha puruSho.anekasAdhanAnyanutiShThan vR^ithA kleshamanubhavati | puruShasya bahujanmArjitapuNyapu~njaparipAkAdyadottamAchAryalAbho bhavati tadA sa gururvedAntavAkyamupadishati | tAdR^ishavedAntavAkyashravaNena \ldq{}nAhaM kartA bhoktA vA, kintvahaM brahmasvarUpaH | atashcha na me ki~nchidapi kartavyamasti\rdq{} iti puruShasya j~nAnamudeti | etAdR^ishaM j~nAnameva vedAntashravaNAdiphalam | brahmaprAptistu na vedAntashravaNaphalam, brahmaNaH svasvarUpatayA nityaprAptatvAt | \section{(288)} j~nAnyaj~nAninoshchihnamakartavyatAbuddhirj~nAninashchihnam | aj~nAninastu kartavyatAbuddhishchihnam | yaH svAtiriktaM ki~nchidvastu svena prAptavyamastIti matvA tatprAptaye mayA prayatnaH kartavya iti manyate so.aj~nAnI | yaH punaH svena prAptavyamanyannAstIti dR^iDhanishchayena rUpAntaraprAptiM nechChati, kintu shAntasa~Nkalpo na ka~nchana kAmaM kAmayate sa j~nAnI | \section{(289)} gopyatattvopadeshaH \- chaitanyasvarUpaM brahmaikamakhaNDamasa~NgaM janmAdibhAvavikArashUnyamadR^ishyaM nAmarUparahitamadvitIyaM svaprakAshAnandarUpaM chAste | na tatra mUlAj~nAnamasti | na sthUlasUkShmasharIrANi santi | na samaShTivyaShTiprapa~ncho.asti | nesho.asti | na sUtrAtmA, na vA virADasti | na vishvataijasaprAj~nAH santi | na cha bhogo vA yogo vA bandho vA mokSho vAsti | na ki~nchidapi dvaitaM tatra vidyate | athApi tasmin brahmaNi sarvamapyasti | tathA hi, jAgratkAle sakalamidaM dR^ishyaM jagattasmin brahmaNi buddhiparikalpitaM vilasati | svapnakAle cha bhogabhogyAdInAmabhAve.api vichitro nAnAvidhaH prapa~ncho buddhiparikalpitaH pratIyate | suShuptikAle tu sA buddhiH pravilInA bhavati | tadA sakaladR^ishyadvaitaprapa~ncharahitamadvaitaM chinmAtraM brahma prakAshate | buddhiparikalpitaM sarvaM manorathamAtraM mithyaiva | nishchalaM kUTasthaM brahmaiva tAM buddhiM prakAshayati | yasya 1\. j~nAnI svavyatiriktadvitIyavastudarshanashravaNAdikaM na karotIti bhagavadgItAyAM pa~nchamAdhyAye saptamAShTamanavameShu shralokeShUkto.artho mumukShUNAM buddhivaishadyAya vispaShTaM vyAkhyAyate.atra\- yogayukto vishuddhAtmA vijitAtmA jitendriyaH | sarvabhUtAtmabhUtAtmA kurvannapi na lipyate || bha\. gI\. 5\.7|| asyAyamarthaH \- yogayuktaH ##=## niShkAmakarmayogena vA brahmaniShThArUpasannyAsayogena vA yuktaH; ata eva vishuddhAtmA ##=## vishuddhaH ##=## rAgadveShAdirahitaH AtmA ##=## mano yasya saH | ata eva vijitAtmA ##=## vijito viShayeShu tuchChatvabud.hdhyA abhAvarUpatAmApAditaH, AtmA ##=## bAhyavAsanArUpasvabhAvo yasya saH | ata eva jitendriyaH ##=## jitAni viShayagrahaNAdvimukhIkR^itAni, indriyANi ##=## dvividhAnIndriyANi yena saH | ata eva sarvabhUtAtmabhUtAtmA ##=## sarvabhUtAnAM ##=## brahmAdistambAntanikhilaprANinAm, AtmabhUtaH ##=## svarUpabhUtaH, AtmA ##=## pratyagrUpa AtmA yasya saH | evaM sarvAtmabhAvaM prApto yo brahmavit saH kurvannapi ##=## prArabdhAkShiptasharIrayAtrAnirvAhakakarmANi puNyapApamishrAtmakAni vidhipUrvakamavidhipUrvakaM vAnutiShThannapi na lipyate ##=## \ldq{}akartAhamabhoktAhamasa~NgaH parameshvaraH\rdq{} iti dR^iDhataranishchayavAn karmaNAM phalena na sambadhyate | 2\. nishchalaM kUTasthaM brahma buddhiM prakAshayatIti vedAntasiddhAntaH | ato na kShaNikavij~nAnavAdimate.ativyAptiH | teShAM mate bud.hdhyatiriktasya prakAshakapadArthasyAbhAvAt | hR^idaye dR^iDhataraM j~nAnamevamudeti tasya hR^idayAdaj~nAnAndhAkAro nishsheShaM dhruvaM vinashyati | sa sadA asa~NgaikarasasvayamprakAshabrahmasvarUpatayaivAtmAnamanubhavati | tasya dR^iShTyA na ki~nchidapi dR^ishyaM dvaitamabhUt bhavati bhaviShyati vA | tasya dR^iShTyA sakalamidaM jaganmanorathamAtravilasitam | na hi j~nAnI tAdR^ishasya jagataH prAptiM nivR^ittiM vA ichChati | na hi j~nAninaH kAchidapyAshAsti | j~nAnI hi chakShuShA pashyannapi na pashyati | shR^iNvannapi na shR^iNoti, rasayannapi na rasayati, spR^ishannapi na spR^ishati, jighrannapi na jighrati | vadannapi na vadati | gR^ihNannapi na gR^ihNAti | visR^ijannapi na visR^ijati | gachChannapi na gachChati | yuvatimanubhavannapi nityasannyAsI bhavati | he somya, mahadidamAshcharyaM vijAnIhItyAha guruH | 1\. idAnIM yogayuktatvavishuddhAtmatvavijitendriyatvasarvabhUtAtmabhUtatvarUpapa~nchalakShaNavishiShTasya AhArAdiviShaye pravR^ittasya brahmavido darshanashravaNAdirUpendriyavyApAreShu \ldq{}nAhaM kartA\rdq{} iti yA sudR^iDhA buddhiH sochitaiveti dvAbhyAM shlokAbhyAmuchyatenaiva ki~nchitkaromIti yukto manyeta tattvit | pashyan shR^iNvan spR^ishan jighrannashnan gachChan svapan shvasan || bha\. gI\. 5\.8|| pralapan visR^ijan gR^ihNannunmiShannimiShannapi | indriyANIndriyArtheShu vartanta iti dhArayan || 9|| anayorarthaH \- tattvavit ##=## AtmanaH svabhAvaM jAnan brahmavit | yuktaH ##=## AtmanaH kUTasthatvAsa~NgatvAntarbahiHpUrNatvAdidarshanarUpapraj~nayA yuktaH san, pashyan rUpam, shR^iNvan shabdam, spR^ishan sparsham, jighran gandham, ashnan annAdikam, gachChan deshAntaram, svapan ##=## nidrAmanubhavan, shvasan ##=## prANavyApAraM kurvan, pralapan ##=## shabdamuchchArayan, visR^ijan ##=## malamUtrAdityAgaM kurvan, gR^ihNan ##=## dAnAdAnAdikaM kurvan, unmiShan ##=## netronmIlanaM kurvan, nimiShan ##=## netranimIlanaM kurvan | apishabdAt yadapyanyatkarma kartavyatayA prAptaM tatsarvaM bahirdR^iShTyAnutiShThannapi | indriyANi ##=## dashendriyANi, indriyArtheShu ##=## shabdAdisvasvaviShayeShu vartante ##=## shravaNAdirUpasvasvavyApAraM kurvanti iti ##=## \ldq{}nAhaM shrotA, spraShTA, draShTA, rasayitA, ghrAtA, bhoktA, gantA vA\rdq{} ityAdilakShaNAM vR^ittiM dhArayan ##=## sadA vahan, naiva ki~nchitkaromIti indriyANyeva svasvakarmANi kurvanti | ahaM tvakriyatvAnna ki~nchidapi karma karomi | parantu tattadindriyakarmaNAM sAkShI bhUtvA niShkriyasvasvarUpeNa tUShNImasmIti manyeta ##=## jAnIyAt | dehendriyAdInAM vyApAreShu \ldq{}ahaM mama\rdq{} iti bhAvanAM hitvA vidvAn tUShNIM sthAtumarhatIti shlokadvayasya sampiNDito.arthaH | atredamAkUtaM \- j~nAninaH sadA asa~NganirvikArachinmAtrasvarUpabrahmaivAhamiti dR^iDhanishchayasattvAtsa paramArthato na kAmapi kriyAM karoti | prArabdhavashAttu tasya dehendriyadvArA darshanAdikAH kriyAH sambhavanti | tAshcha kriyAstasya prArabdhaphalopabhogarUpAH | parantu prArabdhabalAyAtAMstAn bhogAn bhu~njAnasyApi j~nAnino na bhogeShu rAgo jAyate | tathA hi || ||rAgashcha nendriyakR^itaH | indriyANAM darshanAdivyApArajananenaiva charitArthatvAt | nApyAtmakR^itaH | AtmanaH sarvadR^ishyAvabhAsakasAdhAraNanirvikAraprakAshasvarUpatvAt | parisheShAt viShayaniShThaguNadoShavivechanasamarthamanasa evAnukUle viShaye rAgo bhavati | sa cha rAgo j~nAnino manasi naivonmiShati | j~nAnino manaso.antarmukhatayAtIvopashAntatvAt | \ldq{}rAgo li~Ngamabodhasya\rdq{} (nai\. si\. 4\.67) iti hi shAstraprasiddhiH | j~nAninaH sarvathA rAgAnudaye tasya sharIrasthitinimittabhojanAdAvapyapravR^ittyApattyAM j~nAninaH prArabdhAnubhavo nAstItyApadyeta | na cheyamApattiriShTaiveti vaktuM shakyate | karmAnusAreNa prANinAM phaladAturIshvarasyechChayA j~nAnino.api prArabdhAnubhavasyAvashyakatvAt | tasmAjj~nAnino.api prArabdhaphalAnubhavAnyathAnupapattyA bhojanAdAvichChodetIti vAchyamiti chettanna | prArabdhajanito rogAdiryathA j~nAnina ichChAvirahe.api bhavati tathaiva tasya mithyAj~nAnAbhAvAt prArabdhaphalabhoge adR^iDha AbhAsarUpo rAgAbhAsarUpo rAgo jAyate | adR^iDhatvAdeva sa rAgaH svanivR^ittaye na vedAntavichArAdikamapekShate | so.ayamadR^iDho rAgaH svAyattatvena bharjitabIjavaddurbalatvena cha sharIrasthitimAtranimittashAstrIyabhogamAtre heturbhavati na tu vyasanakAraNIbhUtashAstraniShiddhabhogahetuH | api cha j~nAnino viShayasatyatAbhrAntyabhAvAt, pratyuta dR^iDhataraviShayamithyAtvanishchayajanitatIvrataravairAgyabalAchcha dR^iDharAgo naiva bhavati | ayamarthaH spaShTaM ShaShThatara~Nge vakShyate | athavA shAkhAgraM vA rajjuM vAruhya nR^ityato.api mallasya chittaM yathA svAvalambe eva jAgarUkaM bhavati, yathA vA kShIrapUrNaM kumbhaM dhR^itvA gachChantyA yoShitaH pathi svasakhIbhiH saha vArtAsallApAdikaM kurvANAyA api chittaM kShIre evaikAgraM bhavati, tathA j~nAnino.api chittaM prArabdhavashAdApAtato viShayeShu pravR^ittamapi visheShato lakShye svAtmasvarUpa eva niShThitaM bhavati | ki~ncha j~nAnino dehendriyAdivargo vinaiva rAgaM prArabdhaphalatvenopagatadarshanAdikriyayaiva kR^itArthatAM yAti | atashcha svAtmasvarUpe.avasthitasya j~nAninaH prArabdhaphalAyAtabhogAbhAseShu na dR^iDhatararAgasambhavaH | kadAchit, viShayapravR^ittihetubhUtaprArabdhavato j~nAnino mano mattagajendravatpramattaM sat viShayeShu vikShiptamapi, viShayeShu doShadR^iShTyAtmakavivekamR^igendronmeShAt jhaTityeva vikShepAdvimuktaM prashAntaM bhavati | svAntaHkaraNe tIvrarAgAbhAvAt bhogahetuprArabdhasattvAchcha ga~NgAnimagnArdhagAtraH puruSha iva j~nAnI mukhyatayA svarUpasukhe ramate | amukhyatayA vetanagrAhI bhR^itaka iva kleshaM sahamAnaH tIvraprArabdhaphalaM chAnubhavati | shithilaprArabdhaphalabhUtaniShiddhaviShayAn prayatnena pariharati cha | tathApi j~nAnanirbhinnahR^idayagrantherj~nAnino.antaHkaraNasya kShINavAsanatvAttIvratararAgAbhAvAchcha niShiddhaviShayaparityAgenAdR^iDharAgeNa vihitaviShayabhoge.api vikalapuruShachittasyeva j~nAnino.antaHkaraNasya na mukhyatetyayamabhiprAyaH, indriyANIndriyArtheShu vartante iti jaDendriyANAmeva svasvaviShayeShu pravR^ittiM varNayatA gItAshlokena bodhyate | \ldq{}j~nAnI yuvatimanubhavannapi sannyAsI\rdq{} ityukterayamAshayaH \- viraktasya dAraiShaNAto vyutthitasya sannyAsino j~nAnino na strIbhogaprasaktiH | tasya strIprasaktau vyutthAnashAstraM nirarthakaM bhavet | vAntAshI sa sannyAsyeva na bhavet | kintu veShadhArI DAmbhiko gR^ihasthAdapyadhamo.apUjyashcha | parisheShAt gR^ihasthe j~nAnini strIbhogaH prasajyate | sa j~nAnI gR^ihastho ghR^itA\-|| \section{##(A. 290-292) ## layachintanakramaH\-} \section{(290)} sakalamapi prapa~nchamIshvarasvarUpatayA chintayetitthaM paramArthatattve upadiShTe.api shiShyamukhe.aprasannatAmAlakShya \ldq{}nUnamayamakR^itArtho yato.asya mukhamaprasannamAste\rdq{} iti gururnirachinot | ataH punarapi taM sthUladR^iShTyopadishanprapa~nchalayachintanaprakAramAha \- yathA mR^itkAryabhUto ghaTo.antarbahishcha mR^ideva bhavatIti mR^itkAryaM sarvamapi mR^ideva | yathA cha jalakAryabhUtaphenabudbudAdikaM sarvamapi jalameva bhavati | tathA yadyasya kAryaM tattAdR^ishakAraNasvarUpameva bhavati | na kAryaM kAraNasvarUpAdatirichyate | sakalasya prapa~nchasya mUlakAraNamIshvara eva | tasmAtsakalo.api kAryaprapa~ncha IshvarasvarUpAnnAtirichyate | sakalaprapa~nchasyApi svarUpamIshvara eva | \ldq{}sa cheshvaro.ahameva\rdq{} iti j~nAtvA sakalaprapa~nchasya layaM svasminnanuchintayet | \section{(291)} sthUlaprapa~nchasya pa~nchIkR^itabhUtasvarUpatvaM sUkShmasR^iShTerapa~nchIkR^itabhUtasvarUpatvaM cha chintayet||shinastailapAne pravR^ittivat santAnArthI san shAstravidhimanatikramya vidhinoDhAM jAyAbhR^itukAle gachChannapi na lipyate, yataH sa bhogAsaktyA na striyaM gachChati | viShayamithyAtvadarshanena vivekavairAgyAdisampannatvAt tAdR^isho gR^ihastho j~nAnI upachArAtsannyAsItyuchyate | sannyAsina iva tasyApi vivekavairAgyAdisampannatvAt | yastu vivekavairAgyAdivikalo bhogAsaktyaiva striyaM gachChati sa vedAntapravachanapaTurapi na j~nAnI | rAgAderanivR^ittyA so.aj~nAnyeva | atra strIrUpaviShayamadhikR^itya kR^ito vichAraH sarvaviShayavichAropalakShaNArthaH | rAgarUpadoShapratiShedhashcha dveShAdisarvadoShapratiShedhopalakShaNArtho veditavyaH | ayamabhiprAyaH \- \ldq{}indriyeShu svasvavyApAreShu vyApR^iteShvapi na me tatrAsti samparkaH | nAhamindriyavargaH | indriyavargashcha na mama | ahaM tu sAkShI kUTastho.asa~NgaH | indriyANi viShayeShu pravartantAM vA tato nivartantAM vA | na me tatra sambandhalesho.api\rdq{} ityevaM j~nAnino nishchayasattvAdeva sa karmANi kurvanniva lakShyamANo.api na paramArthataH ki~nchidapi karoti | 1\. abhilaShitArthaprAptau chittachA~nchalyahetubhUtechChArUpavR^ittinAshe tenaiva nimittenoditAyAmantarmukhAyAmantaHkaraNasya sAttvikavR^ittau nishchaladarpaNAdAviva svarUpAnandapratibimbo bhavati | tamAnandamanubhavato mukhavikAso bhavati | prakR^ite cha shiShyasyAvidyAtatkAryanivR^ittipUrvakaparamAnandarUpamokSho j~nAnadvArA prAptumiShTaH | abhilaShitArthasid.hdhyabhAvAchcha shiShyasyechChArUpachittavR^ittivinAsho nAbhavat | ichChArUpavR^ittinivR^ittyAtmakanimittAbhAvAdantarmukhavR^ittyudayaH, tasmin svarUpAnandapratibimbodayaH, tadanubhavajanyamukhavikAsashcha na shiShyasyAbhavat | tena mukhavikAsAbhAvena shiShyasyAkR^itArthatAnumitAbhUt | 2\. kAryasya kAraNasvarUpatAM j~nAtvA tadanatiriktatvachintanameva layachintanamuchyate | sthUlamidaM brahmANDamakhilamapi pa~nchIkR^itabhUtakAryam | tatra pR^ithivIkAryaM sarvaM pR^ithivIsvarUpam | jalakAryaM sarvaM jalasvarUpam | itthameva yadyadbhUtakAryaM tattadbhUtasvarUpamityakhilasyApi brahmANDasya pa~nchIkR^itapa~nchabhUtasvarUpatvamanuchintayet | tathaiva pa~nchIkR^itaM sarvamapi bhUtamapa~nchIkR^itabhUtakAryatvAdapa~nchIkR^itabhUtasvarUpamiti chintayet | antaHkaraNAdisUkShmasR^iShTirapyapa~nchIkR^itabhUtakAryatvAdapa~nchIkR^itabhUtasvarUpamiti chintayet | antaHkaraNaM sarvabhUtasamaShTisattvaguNakArya\- tvAtsattvaguNasvarUpameva | tathA prANo.api pUrvoktapa~nchabhUtasamaShTirajoguNakAryatvAt rajoguNasvarUpa eva | pAyvindriyaM pR^ithivyA rajoguNakAryatvAt pR^ithivyA rajoguNasvarUpameva | ghrANendriyaM pR^ithivyAH sattvaguNakAryatvAt pR^ithivyAH sattvaguNasvarUpameva | tathaiva rasanendriyamupasthendriya~ncha jalasya krameNa sattvaguNarajoguNakAryatvAt tattatsvarUpameva | chakShurindriyaM pAdendriya~ncha tejasaH krameNa sattvaguNarajoguNasvarUpe | tvagindriyaM pANIndriya~ncha vAyoH krameNa sattvaguNarajoguNasvarUpe | shrotrendriyaM vAgindriyaM chAkAshasya krameNa sattvaguNarajoguNasvarUpe | itthaM sUkShmasR^iShTiH samagrApyapa~nchIkR^itabhUtasvarUpaiveti chintayet | \section{(292)} apa~nchIkR^itabhUtAnAM prakR^itau pradhAne pradhAnasya brahmaNi cha layaM chintayet \- prAguktachintanAnantaramapa~nchIkR^itabhUtAnAmapi layashchintanIyaH | pR^ithivI jalakAryatvAt jalasvarUpA | jalaM tejaHkAryatvAttejaHsvarUpam | tejo vAyukAryatvAdvAyusvarUpam | vAyurAkAshakAryatvAdAkAshasvarUpaH | AkAshastamoguNapradhAnaprakR^itikAryatvAtprakR^itisvarUpaH | prakR^itirmAyAyA avasthAvisheShatvAnmAyAsvarUpA | ekameva vastu \ldq{}pradhAnam, prakR^itiH, mAyA, avidyA, aj~nAnam, shaktiH\rdq{} ityanekashabdairvyapadishyate | tadeva vastu sakalamapi kAryajAtaM svasminnupasaMhR^itya pralayakAle udAsInasvarUpeNa vartamAnatvAt pradhAnaM ityuchyate | tadeva vastu prapa~nchasR^iShTyupAdAnatAyogyatamoguNapradhAnasvarUpeNa vidyamAnatvAt prakR^itirityAkhAyate | deshakAlAdisAmagrIM vinaivendrajAlena durghaTAneka1\. sakalamidaM jagat yasmAt prakarSheNa kriyate tAdR^ishaM sR^iShTyupAdAnabhUthaM vastu \ldq{}prakR^itiH\rdq{} ityuchyate | athavA \ldq{}pra\rdq{} iti sattvaguNaH, \ldq{}kR^i\rdq{} iti rajoguNaH, \ldq{}ti\rdq{} iti sattvarajassahitatamoguNa uchyate | tathA cha tamoguNapradhAnA prakR^itiriti sid.hdhyati | padArthotpAdanakAle indrajAlaM \ldq{}mAyA\rdq{} iti vyapadishyate | tadvadevAsa~Nge.advitIye brahmaNi durghaTechChAdyutpAdakatvAttadeva vastu mAyeti bhaNyate | tadeva vastu brahmasvarUpAvArakatvAdaj~nAnamiti kIrtyate | tadeva vastu brahmavidyAvinAshyatvAdavidyeti varNyate | tadeva vastu kadApi svAtantryeNAnavasthitaM sat brahmachaitanyamAshrityaiva vartamAnatvAchChaktiriti cha vyapadishyate | itthaM prakR^ityAdayaH pradhAnasyAvasthAvisheShatvAtpradhAnasvarUpA eva bhavanti | tachcha pradhAnaM brahmachaitanyasya shaktiH | yathA puruShagatA sAmarthyarUpA shaktiH puruShAtpR^ithaktayA nAsti tathA brahmachaitanyagatA pradhAnarUpA shaktirapi brahmachaitanyAdvyatirekeNa nAsti | itthaM brahmachaitanye sakalAnAtmapadArthAnAM layashchintanIyaH | tataH \ldq{}tAdR^ishamadvitIyaM brahmAhameva\rdq{} iti chintayet | yasya hi mandabuddherbuddhimAndyAdirUpapratibandhairvedAntavichAre na pravR^ittirupajAyate | kR^ite vA vichAre sAkShAtkAro na sampadyate tasyedaM layachintanarUpaM dhyAnamuktam | \section{(293)} j~nAnadhyAnayorbhedaH, aha~NgrahadhyAnaM chaj~nAnaM hi pramANaprameyayoradhInam, na tu vidheH puruShechChAdervAdhInam | dhyAnaM tu vidheH puruShechChAshraddhayoH haThAtkArasya chAdhInam | 1\. nanu yadi brahmaNaH shaktirbrahmaNo bhinnA tadA advaitashrutivirodhaH | yadyabhinnA tadA tasyA brahmasvarUpatvAdeva \ldq{}brahmaNaH shakti\rdq{} iti pR^ithaktayA vyavahArAnupapattiH | tasmAdbrahmaNaH shakteshcha bhedAbhedau vAchyau | tathAtve cha tamaHprakAshayoriva viruddhasvabhAvayorbhedAbhedayoH sAmAnAdhikaraNyAnupapattiriti chenna | rajvA saha sarpasyeva brahmaNA saha shakteH kalpitabhedo vAstavAbhedashchetyanirvachanIyatAdAtmyasambandho.abhyupeyate | tatashcha shakteH svAshrayeNa saha vAstavabhedAbhAvAt kenApi pramANena tasyAH svAshrayAdbhinnatayA pratItyabhAvAchcha pralayakAle mAyAyAH sattve.api na tayA brahmaNaH sadvitIyatvam | sR^iShTikAle.api mAyAkAryadvaitaprapa~nche pratIyamAne.api na tena prapa~nchena brahmaNaH sadvitIyatvam | rajjau kalpitasarpAderyathA paramArthato rajjusvarUpatvameva tathA brahmaNi kalpitaprapa~nchasyApi paramArthato brahmasvarUpatvena tadatirekeNa prapa~nchasyAbhAvAt | tasmAdbrahma sadAdvitIyameva | 2\. atrAdishabdena vartamAno bhUto bhAvI cheti trividhaH pratibandho grAhyaH | tatreShTavastuShvahaM mameti dR^iDhataravAsanArUpA viShayAsaktiH, paroktArthagrahaNasAmarthyAbhAvarUpabuddhimAndyam, AchAryAdyAptoktArthe vishvAsAbhAvAdanyathAkalpanarUpaH kutarkaH, dehAdiShvAtmabuddhirUpo viparyayAkhyadurAgraha ityetachchatuShTayaM vartamAnapratibandhaH | dhanaputrakalatrAdIShTavastunAshAnantaramapi tadanuchintanaM bhUtapratibandhaH | brahmalokAdiprAptIchChA bhAvijanmahetu\- bhUtaprArabdhakarmasheSho vA bhAvipratibandhaH | eteShAM j~nAnotpattipratibandhakAnAM nirUpaNaM pa~nchadashyAM dhyAnadIpe 38\-53 shlokeShu draShTavyam | tatra pratyakShaj~nAne pramANaM chakShurAdIndriyam, prameyo ghaTAdiH | ghaTachakShuShoH sannikarShe sati vinApi puruShasyechChAdikaM ghaTapratyakShaM bhavati | \ldq{}chaturthyAM chandro na draShTavyaH\rdq{} iti niShedho.asti | tathA satyapi \ldq{}asmin dine chandramahaM na pashyeyam\rdq{} iti nishchayavato.api puruShasyAnichChata eva yena kenApi kAraNena chakShushchandrayoH pramANaprameyayoH sannikarShe sati chandrasya pratyakShaj~nAnaM jAyata eva | itthaM j~nAnaM pramANaprameyamAtrAdhInam | na tu vidheH puruShechChAdervAdhInam | \ldq{}sAlagrAmashilA viShNurUpA\rdq{} iti dhyAyata uttamaM phalaM bhavati | tatra puruShaH shAstreNa viShNuM chaturbhujatvena sha~NkhachakragadApadmalakShmIsahitatvena cha jAnAti | chakShuShA tu sAlagrAmaM shilAtvenaiva jAnAti | tathApi shAstravidhau vishvAsena dhyAnaphale ichChayA cha \ldq{}sAlagrAmaM viShNuH\rdq{} iti dhyAyati puruShaH | 1\. j~nAnaM trividhaM \- bhramaj~nAnam, smR^itij~nAnam, pramAj~nAnaM cheti | tatra bhrAntij~nAnaM kevalaM kalpitavastvadhInam | smR^itij~nAnaM svaviShayasadR^ishavastudarshanena vA tatsambandhivastudarshanena voditA yA pUrvAnubhUtavastuviShayakamanovR^ittistadadhInam | pramAj~nAnaM tvantargatasukhAdiviShayakaj~nAnaM nyAyamate vAchaspatimate cha manorUpapramANasya sukhAdirUpaprameyasya chAdhInam | siddhAnte tu manasaH pramANatvAnabhyupagamena sukhAdij~nAnaM kevalaprameyAdhInam | bAhyapramAj~nAnaM tu indriyAnumAnAdirUpapramANasya prameyarUpavastunashcha sambandhAdhInam | shabdapramANajanyabrahmaj~nAnarUpA shAbdIpramA tu mahAvAkyarUpashabdapramANasya pratyagabhinnabrahmarUpaprameyasya cha yo lakShaNAvR^ittirUpaparamparAsambandhastajj~nAnAdhInA | itaralaukikapadArthaviShayakashAbdI pramA tu kvachit shaktivR^ittirUpasambandhaj~nAnAdhInA | kvachillakShaNAvR^ittirUpasambandhaj~nAnAdhInA | itthaM cha ki~nchijj~nAnaM j~neyavastumAtrAdhInam | ki~nchijj~nAnaM pramANaprameyasambandhAdhInam | athavA tatsambandhaj~nAnAdhInam | bhramapramAsAdhAraNyena j~nAnasya viShayo prameya ityuchyate | tatra j~neyatvamapyasti | itthaM sarvamapi j~nAnaM vastvadhInameva | \ldq{}idaM vastu\rdq{} [ iha \ldq{}j~nAnam\rdq{} ] iti shabdena IshvarasR^iShTena vA manomayena vA (parokShaj~nAnaviShayeNa vA) bhramasiddhena vA vastunA pramANadvArA sAkShAdvA vR^itteH sambandho gR^ihyate | tasmAjj~nAnaM na vidhyAdyadhInam | dhyAnarUpamupAsanaM tu na vastvadhInam | kintu kartradhInam | yadyapi dhyAnamapi manovR^ittyAtmakameva tathApi puruShasyechChAdyadhInaM tadbhavati | na vastvadhInam | tasmAd.hdhyAnaM mAnasatve.api na j~nAnam | kintu kriyaiva | brahmasAkShAtkArarUpaj~nAne pratyagabhinnaM brahma prameyaM vedAntamahAvAkyaM pramANam | gurumukhAdvedAntashravaNaM kurvato vedAntamahAvAkyAdbrahmAtmasAkShAtkAro jAyate | mahAvAkyarUpapramANamantarA kevalechChAdinA nAtmasAkShAtkAro bhavati | upAsanaM tvaishvaryaM vidhimapekShate | shAstravidhimanusR^itya kriyamANamevopAsanaM phalAya kalpate | vidhimantarA svechChayA svasa~NkalpAnusAreNa yatki~nchidarthadhyAnaM neShTaphalAya prabhavati | tadidaM dhyAnamanekavidham | sAlagrAmashilAyAM viShNubuddhikaraNavadanyasminnanyabuddhikaraNaM pratIkadhyAnam | vaikuNThavAsino viShNoshchaturbhujatvAdirUpeNa dhyAnaM tu nAnyasminnanyabuddhikaraNarUpaM pratIkadhyAnam | kintu tad.hdhyAnaM dhyeyavastusvarUpAnusAri dhyAnameva | vaikuNThavAsino viShNoH svarUpaM na pratyakShagocharam, kintu shAstraikasamadhigamyam | shAstre cha viShNoH svarUpaM chaturbhujatvena sha~NkhachakrAdyupetatvena cha varNitam | atastathA viShNordhyAnaM dhyeyavastusvarUpAnusAryeva | vidhishAstre vishvAsasya, ichChAdeshchAbhAve dhyAnaM na sid.hdhyati | \ldq{}idamupAsIta\rdq{} ityevaMrUpaM puruShasya pravartakaM vachanaM vidhiH | tadvachane shraddhA vishvAsaH | antaHkaraNasya rajoguNapariNAmarUpA kAmAtmikA vR^ittirichChA | haThAdapi dhyAnaM sid.hdhyati | j~nAne tu na tadapekShA | nairantaryeNa dhyeyAkArachittavR^ittipravAho hi dhyAnam | tatra chittavR^ittervikShepe sati haThAttAM sthirIkuryAt | j~nAnarUpAntaHkaraNavR^ittyudayakAla eva viShayAvaraNabha~Ngasya siddhatvAdvR^ittisthairyasampAdanasya nAstyupayogaH | tasmAnna j~nAne haThApekShA | aha~NgrahadhyAnamvaikuNThavAsichaturbhujaviShNudhyAnavat \ldq{}ahaM brahma\rdq{} iti dhyAnamapi dhyeyasvarUpAnusAryeva dhyAnam, na tu pratIkadhyAnam | kintvidamaha~NgrahadhyAnam | dhyeya\- svarUpasya svAbhinnatayAnusandhAnaM aha~NgrahadhyAnaM uchyate | yasya vedAntavichAre.apyaparokShaj~nAnaM nodeti, sa vedasyAj~nArUpopAsanAvidhivAkye vishvAsavAn nairantaryeNa haThAt \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} ityaha~NgrahadhyAnamanutiShThet | tasya krameNa j~nAnotpattidvArA mokShaH sid.hdhyati | \section{##(A. 294-326) ## praNavopAsananirUpaNam\-} \section{(294)} praNave aha~NgrahadhyAnaM \- prakArAntareNAha~NgrahadhyAnami 1\. yasya buddhiH shAstrokte parokShe dhyeye na sahasA sthirIbhavati, sa puruShaprerakeNa shAstravidhinA bodhite parokShadhyeyapratinidhibhUte pratyakShe sAlagrAmAdau anyasmin vA dhyeyaviShNubuddhikaraNarUpaM anyabuddhikaraNarUpaM vA pratIkadhyAnaM kuryAt | \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} iti nirguNopAsanaM tvaha~NgrahadhyAnaM dhyeyasvarUpAnusAritvAttasya | 2\. yadyapyatra dhyAnaviShayIbhUtaM brahma na paramArtharUpam, kintu manaHkalpitameva | tasmAttadviShayakachittavR^ittipravAharUpadhyAnamapi bhrAntij~nAnameva, na yathArthaj~nAnam | tathApi maNiprabhAyAM maNibuddhirUpasaMvAdibhrAntyA dhAvataH puMso maNij~nAnadvArA maNilAbhavat prakR^itAha~NgrahadhyAnena brahmaj~nAnalAbhena mokShaH sid.hdhyatyeva | dAnImuchyate \- praNavarUpe o~NkAre aha~NgrahadhyAnaM mANDUkyAdishrutyanusAreNa sureshvarAchAryaiH kathitam | tadanuShThAnamapyuchitaM mokShakAmasya | tasyaivaM kramaH \- praNavarUpamakSharaM brahmasvarUpameva | tAdR^ishapraNavasvarUpaM brahma ahameva iti nairantaryeNAnavarataM dhyAyet | naitatsamaM ki~nchidapi dhyAnamasti | etad.hdhyAnasya visheShakramaH sureshvarAchAryaiH pa~nchIkaraNAkhye granthe pratipAditaH | etadupAsako.apAraM saMsAraM tarati | atrAdhikArI sannyAsyeva | \section{(294)} nirguNapraNavopasanasya saguNapraNavopAsanasya cha phalampraNavopAsanamanekopaniShatsu varNitam | mANDUkyopaniShadi visheSheNa varNitam | tadupaniShadvyAkhyAne bhAShyakArairAnandagiryAchAryaishcha vispaShTaM varNita~ncha | tatra yaH kramaH sa eva vArtikAraiH pa~nchIkaraNagranthe pratipAditaH | tAdR^ishaprauDhagranthavichArAsamarthAnAmanAyAsena bodhAya praNavopAsanakramo.atra nirUpyateupaniShatsu praNavopAsanaM dvidhA varNitaM \- parabrahmarUpeNa praNavasyopAsanam, aparabrahmarUpeNa praNavasyopAsanaM cheti | nirguNaM brahma \ldq{}paraM brahma\rdq{} ityuchyate | saguNaM brahma \ldq{}aparaM brahma\rdq{} iti kIrtyate | parabrahmarUpeNa praNavopAsako mokShameva labhate | aparabrahmarUpeNa praNavopAsakastu brahmalokaM Apnoti | itthaM nirguNasaguNabhedena praNavopAsanaM dvividham | \section{##(A. 296-315) ## nirguNapraNavopAsanakramaH\-} \section{(296)} sarvavastUnAmo~NkArasvarUpatvaM \- nirguNapraNavopAsanakrama evAtra nirUpyate, na saguNopAsanakramaH | saguNopAsanasya phalamapi nirguNopAsane.antarbhavati | tathA hi, nirguNopAsakasyApi brahmalokechChAvata ichChArUpapratibandhasattvAnna j~nAnadvArA mokShalAbhaH | kintu tasya brahmalokaprAptirbhavati | sa tatra hiraNyagarbhasamAn bhogAnanubhUya tatraiva brahmavichAreNa j~nAnodayadvArA mokShaM labhate | brahmalokechChArahitasya nirguNopAsakasya tvihaiva loke j~nAnalAbhAnmokShaH sid.hdhyati | itthaM saguNopAsanaphalasya nirguNopAsanAntarbhUtatvAdiha nirguNopAsanameva nirUpyate | kAraNakAryarUpaM sarvaM vastvo~NkArasvarUpameva | ataH sarvo.api rUpaprapa~ncha o~NkAra eva | sarveShvapi padArtheShu nAma rUpaM chetyaMshadvayamasti | tatra 1\. mANDUkyashabdena gauDapAdakArikApi grAhyA | Adishabdena kaThaprashnAdyupaniShado gR^ihyante | rUpAtmakoM.ashaH tattannAmAtmakAMshAnnAtirichyate | kintu nAmasvarUpameva rUpAMsho.api | tathA hi, padArthAnAM rUpAtmako ya AkAravisheShastadabhidhAyakanAmapadaireva sarve padArthA nirUpatiAH santo gR^ihyante tyajyante vA | tattadabhidhAnaj~nAnamantarA kevalAkAramAtreNa vyavahAro na sid.hdhyati | ato nAmaiva sArabhUtam | AkAranAshe.api nAmAvashiShyate | yathA naShTe.api ghaTe mR^idavashiShyate iti mR^idvyatirekeNa ghaTo nAsti | kintu mR^itsvarUpameva bhavati | tathA AkAre naShTe.api mR^idvadavashiShyamANanAmno na bhidyate AkAraH | kintu nAmasvarUpameva bhavatyAkAro.api | athavA ghaTasharAvoda~nchanAdiShu mR^idanugatA bhavati | ghaTasharAvoda~nchanAdayaH parasparaM vyabhicharanti | tasmAdghaTasharAvAdayo mithyA | teShvanugatA mR^itsatyA | evaM ghaTasyAkArA nAnA | teShAmabhidhAyakaM \ldq{}ghaTaH\rdq{} iti nAmaikameva | ekasya ghaTasyAkAro na ghaTAntare.asti | tasmAdAkArA vyabhichAriNaH | sarveShvapi ghaTAkAreShu ekameva nAmAnugataM vartate | tasmAnmithyAbhUta AkAraH satyabhUtAnnAmno nAtirichyate | itthameva sarvapadArthAnAmAkAro.api tattannAmno na vyatiriktaH | tasmAnnAmasvarUpa evAkAraH | sarvo.ayaM nAmaprapa~ncha o~NkAravyatirekeNa nAsti | kintu o~NkArasvarUpameva sarvaM nAma | tathA hi, vAchakashabda eva \ldq{}nAma\rdq{} iti kathyate | loke vede cha prayuktaH sarvaH shabda o~NkArAdevotpanna iti shrutiShUchyate | \ldq{}tadyathA sha~NkunA sarvANi parNAni santR^iNNAni evamo~NkAreNa sarvA vAk santR^iNNA\rdq{} \ldq{}o~NkAra evedaM sarvam\rdq{} iti | kAryaM sarvaM kAraNasvarUpameva bhavati | tasmAdo~NkArakAryabhUtAni vAchakashabdAtmakAni nAmAni o~NkArasvarUpANi | itthaM rUpAMsho yaH padArthAkAraH sa nAmasvarUpaH | nAma cha sarvamo~NkArasvarUpam | tasmAtsarvasvarUpa o~NkAraH | \section{(297)} o~NkArasya brahmAbhedena chintanamyathA sarvasvarUpa o~NkAraH | tathA sarvasvarUpaM brahma | tasmAdo~NkAro brahmarUpaH | athavA o~NkAro brahmaNo vAchakaH | brahma o~NkArasya vAchyam | 1\. yathA puNyAdhikyAnmanuShyApekShayAdhikakAlasthAyI devaH \ldq{}amaraH\rdq{} ityupachAreNochyate tathaiva ghaTAdipadArthAnAmAkArApekShayA ghaTAdinAmnAmadhikakAlasthAyitvAt nAmnAM satyatvamupachArAduchyate | vAchyavAchakayorabhedo.asti | tasmAdapyo~NkAro brahmarUpaH | ki~ncha vichAryamANe yadakSharaM brahmaNyadhyastaM tasya brahmAdhiShThAnaM bhavati | adhyastasya svarUpamadhiShThAnAnnAtirichyate | tasmAdapyo~NkAro brahmaiva | tasmAdo~NkAraM brahmarUpeNa chintayet | \section{##(A. 298-305) ## brahmasvarUpasyo~NkArasyAtmanashchAbhedaH\-} \section{(298)} Atmano brahmaNashcha pAdachatuShTayAdinirUpaNambrahmarUpamo~NkAramAtmano.abhinnatayA chintayet | tathA hi, AtmanaH brahmaNA saha mukhyAbhedo.asti | brahmaNa ivAtmanashchatvAraH pAdAH santi | pAdo nAma bhAgoM.asho vA | virAT, hiraNyagarbhaH, IshvaraH, tatpadalakShyArthabhuteshvarasAkShI cheti brahmaNashchatvAraH pAdAH | vishvaH, taijasaH, prAj~naH, tvampadalakShyajIvasAkShI cheti chatvAra AtmanaH pAdAH | jIvasAkShiNa eva turIya iti vyapadeshaH | samaShTisthUlaprapa~nchasahitachetanasya virADiti nAma | vyaShTisthUlAbhimAnino vishva iti nAma | virAjo vishvasya cha sthUlopAdhikatvAdvishvo virADrUpa eva na tato.anyaH | virADrUpasya vishvasya saptA~NgAni santi | dyauH ##=## svargalokaH shiraH | sUryashchakShuH | vAyuH prANaH | AkAsha uraH | samudrAdirUpaM jalaM mUtrasthAnaM (bastiH) | pR^ithivI pAdau | AhavanIyaH ##=## homAdhikaraNo.agniH mukham | ityetAni sapta vishvasyA~NgAni | dyulokAdIni yadyapi na vishvasyA~NgAni tathApi virAjo.a~NgAni bhavanti | tasya virAjo vishvenAbhedo.asti | tasmAnmANDUkyopaniShadi vishvA~Ngatvena tAnyuktAni | evameva virADAtmakavishvasyaikonaviMshatimukhAni santi | prANAH pa~ncha, karmendriyANi pa~ncha, j~nAnendriyANi pa~ncha, antaHkaraNachatuShTayamityetAni mukhAni | 1\. sakalaprANisharIreShvahamityabhimAnakaraNAt Ishvaro vaishvAnara iti kathyate | vividhaM rAjate ##=## anekadhA prakAshate iti sa eva vaishvAnaraH \ldq{}virAT\rdq{} ityabhidhIyate | 2\. sakalajIvAnAM karmAnusAreNa phaladAnAt \ldq{}IshvaraH\rdq{} iti nAma | 3\. sUkShmadehAbhimAnAparityAgenaiva sthUladehe \ldq{}aham\rdq{} ityabhimAnavAn jAgradabhimAnI jIvaH \ldq{}vishvaH\rdq{} ityuchyate | 4\. tejashshabdavAchyAntaHkaraNasahitaH prANendriyAdhyakShaH svapnAbhimAnI jIvaH \ldq{}taijasaH\rdq{} ityabhidhIyate | 5\. prAj~naH ##=## pra + aj~naH | suShuptikAle svaprakAshAtmAnandena sahAj~nAnavR^itteH sattvAt suShuptyabhimAnI jIvaH \ldq{}prAj~naH\rdq{} iti kIrtyate | bhogasya sAdhanabhUtatvAt mukhAnItyuchyante | jAgradavasthAyAmetairekonaviMshatimukhaiH sthUlashabdAdayo bAhyavR^ittyAnubhUyante | tasmAdvirADrUpo vishvaH sthUlabhugiti, bAhyavR^ittiriti, jAgradavastha iti cha kathyate | \section{(299)} chaturdashatripuTyaH \- bhogasAdhaneShu prANAdiShvekonaviMshatimukheShu shrotrAdidashendriyANi antaHkaraNachatuShTayaM cheti chaturdashamukhAni svasvaviShayANAM sAhAyyaM svasvadevatAnAM cha sAhAyyamapekShante | devatAviShayayoH sAhAyyamantarA kevalairetaishchaturdashamukhairbhogo na sambhavati | tasmAtpa~ncha prANAshchaturdasha tripuTyashcha virADrUpavishvasya mukhAnItyuchyante | mukham, devatA, viShayashcheti trayANAM samUhasya \ldq{}tripuTI\rdq{} iti nAma | sA cha tripuTI evaM varNyate \- (1) shrotrendriyamadhyAtmam, tadviShayaH shabdo.adhibhUtam, digabhimAninI devatA adhidaivam | atra kriyAshaktij~nAnashaktibhyAM yuktAnIndriyANi antaHkaraNaM chAdhyAtmaM ityuchyate | teShAM viShayo.adhibhUtaM iti kIrtyate | teShAM sahAyabhUtA devatA adhidaivaM ityabhidhIyate | (2) tvagindriyamadhyAtmam, tadviShayaH sparsho.adhibhUtam, vAyvabhimAninI devatA adhidaivam | (3) netrendriyamadhyAtmam, rUpamadhibhUtam, sUryo.adhidaivam | (4) rasanendriyamadhyAtmam, raso.adhibhUtam, varuNo.adhidaivam | (5) ghrANendriyamadhyAtmam, gandho.adhibhUtam, ashvinIkumArau adhidaivam | athavA pR^ithivyabhimAninI devatA adhidaivam | (6) vAgindriyamadhyAtmam, vaktavyaM adhibhUtam, agnidevatA adhidaivam | (7) pANIndriyamadhyAtmam, padArthagrahaNamadhibhUtam, indro.adhidaivam | (8) pAdendriyamadhyAtmam, gamanamadhibhUtam, viShNuradhidaivam | (9) pAyuradhyAtmam, malavisarjanamadhibhUtam, yamo.adhidaivam | (10) upasthendriyamadhyAtmam, grAmyasukhotpattiH (maithunasukhotpattiH) adhibhUtam, prajApatiradhidaivam | (11) mano.adhyAtmam, mantavyaM (sa~NkalpaH) adhibhUtam, chandro.adhidaivam | (12) buddhiradhyAtmam, boddhavyaM (nishchayaH) adhibhUtam, bR^ihaspatiradhidaivam | (13) aha~NkAro.adhyAtmam, aha~NkartavyamadhibhUtam, rudro.adhidaivam | (14) chittamadhyAtmam, chintanIyama 1\. sUryAshvasya ghrANAbhyAmashvinIkumArayorutpattivarNanAt ghrANadevate ashvinIkumArAviti kechanAhuH | pR^ithivyA ghrANasyotpannatvAtpR^ithivyabhimAninI devatA ghrANadevateti vArtikakArA AhuH | 2\. vachanakriyAyA viShayabhUtaH padArtho vaktavyamityuchyate | sa vachanakriyAdvArA vAgindriyasyAdhibhUtam | evameva sarvendriyANAM svasvakriyAdvArA viShayabhUtaH padArthaH adhibhUtamiti j~neyam | kvachittu sthUladR^iShTyA vachanAdikriyaivAdhibhUtamityuchyate | dhibhUtam, kShetraj~naH sAkShI adhidaivam | etAshchaturdasha tripuTyaH pa~ncha prANAshcha militvaitAni virADrUpasya vishvasyaikonaviMshatimukhAni | \section{(300)} vishvaH, virAT, akAramAtrA, ityeteShAmabhedachintanamvirAjo vishvasya cha yathAbhedastathA o~NkAraprathamamAtrAyA akArasya virADrUpavishvena sahAbhedo.asti | tathA hi, brahmaNashchaturShu pAdeShu prathamaH pAdo virAT | AtmanashchaturShu pAdeShu prathamaH pAdo vishvaH | o~NkArasya mAtrAtmakeShu chaturShu pAdeShu prathamaH pAdo.akAraH | trayANAmeShAmAditvarUpadharmasAmAnyasattvAt vishvavirADakArANAmabhedaM chintayet | itthaM vishvasya saptA~NgAnyekonaviMshatimukhAni cha vyAkhyAtAni | \section{(301)} vishvataijasayorbhedaH \- vishvasyoktAni saptA~NgAnyekonaviMshatimukhAni cha taijasasyApi santItyavagantavyam | kintu iyAnasti bhedaHvishvasyA~NgAni mukhAni cheshvarasR^iShTAni | taijasasya tvindriyadevatAviShayarUpatripuTyaH shirAdya~NgAni cha manomayAni | taijasasya bhogaH sUkShmaH | bhogo nAma sukhaduHkhAdyanubhavaH | yadyapyanubhavarUpe j~nAne sthUlatvasUkShmatvabhedo na sambhavati | tathApi bAhyashabdAdiviShayasambandhAtsAkShAjjAyamAnasukhaduHkhAdisAkShAtkAraH sthUla ityuchyate | mAnasashabdAdisambandhAjjAyamAnasukhaduHkhAdisAkShAtkAraH sUkShma ityuchyate | tathA cha shrutiH \- \ldq{}sthUlabhugvaishvAnaraH\rdq{} (mA\. A\. 3) \ldq{}praviviktabhuktaijasaH\rdq{} (mA\. A\. 4) iti | \ldq{}vishvo hi sthUlabhu~NnityaM taijasaH praviviktabhuk\rdq{} (mA\. A\. 5) iti cha taijasasya bhogayogyAH shabdAdayo mAnasatvAtsUkShmAH | tadapekShayA vishvasya bhogayogyAH shabdAdayo bAhyatvAtsthUlAH | ki~ncha vishvo bahiShpraj~naH | taijasastvantaHpraj~naH | yato vishvasyAntaHkaraNavR^ittirUpA praj~nA bahirgachChati | taijasasya praj~nA na bahirgachChati | tasmAttau krameNa bahiShpraj~natvenAntaHpraj~natvena cha vyapadishyete | \section{(302)} taijasaH, hiraNyagarbhaH, ukAraH, ityeteShAmabhedachintanamyathA vishvavirAjorabhedastathA taijasahiraNyagarbhayorabhedo j~neyaH | taijasasyopAdhiH sUkShmaH | hiraNyagarbhasyopAdhirapi sUkShmaH | tasmAttayoraikyaM 1\. sAkShichaitanyaM chittasyAshrayatvAttasyAnugrahaM karoti | tasmAtsAkShichaitanyaM chittasyAdhidaivamityuchyate | ata eva kechanAchAryAshchintanarUpaM smR^itij~nAnaM sAkShyAshritamAhuH | kvachichchittasyAdhidaivaM nArAyaNaH (vAsudevaH) ityuktam | bodhyam | taijasahiraNyagarbhayorekatvaM nishchitya o~NkArasya dvitIyamAtrayA ukAreNa saha tayorabhedaM chintayet | AtmanashchaturShu pAdeShu dvitIyaH pAdastaijasaH | brahmaNo dvitIyaH pAdo hiraNyagarbhaH | o~NkAramAtrAsu dvitIyA mAtrA ukAraH | dvitIyatvaM trayANAmeShAM samAnadharmaH | tasmAttrayANAmaikyaM chintayet | \section{(303)} prAj~naH, IshvaraH, makAraH, ityeteShAmabhedachintanamprAj~namIshvararUpaM jAnIyAt | prAj~nasya kAraNasharIramupAdhiH | IshvarasyApi kAraNamevopAdhiH | IshvaraH prAj~nashcha pAdeShu tR^itIyau | o~NkArasya tR^itIyA mAtrA makAraH | triShveteShu tR^itIyatvasya samAnadharmatvAtteShAmaikyaM chintayet | so.ayaM prAj~naH \ldq{}praj~nAnaghanaH\rdq{} bhavati | yasmAt jAgratsvapnayoryAvanti j~nAnAni sthitAni tAni sarvANi suShuptau ghanIbhavanti, avidyAmAtrarUpatAM bhajantIti yAvat | tasmAtprAj~naH \ldq{}praj~nAnaghanaH\rdq{} ityuchyate | ayaM prAj~naH \ldq{}Anandabhuk\rdq{} iti shrUyate | \ldq{}Anandabhuk prAj~naH\rdq{} (mA\. A\. 5) yato.ayaM prAj~no.avidyAvR^itamAnandaM bhu~Nkte tataH \ldq{}Anandabhuk\rdq{} iti vyapadishyate | vishvataijasayoriva prAj~nasyApi bhoge tripuTI varNyate \- chaitanyapratibimbasahitAvidyAvR^ittiradhyAtmam, aj~nAnAvR^itasvarUpAnando.adhibhUtam, Ishvaro.adhidaivamiti | itthaM vishvo bahiShpraj~naH | taijaso.antaHpraj~naH | prAj~naH praj~nAnaghanashcha bhavati | \section{(304)} vishvAdInAM trayANAmekatvam, turIyasyeshvarasAkShiNAbhedaM cha chintayetitthaM vishvAdInAM trayANAM mitho bheda upAdhiprayukta eva | vishvasya sthUlaM sUkShmamaj~nAnaM cheti trayamapyupAdhiH, taijasasya sUkShmamaj~nAnaM cheti dvayamupAdhiH, prAj~nasyAj~nAnaM ekamevopAdhiH | itthamupAdhInAmAdhikyanyUnatvAbhyAM trayANAM bhede.api vastutaH svarUpeNa na bhedaH | vishvataijasaprAj~neShu triShvanugataM chaitanyaM paramArthata upAdhitrayAsambaddhamavatiShThate | trayANAmupAdhInAmadhiShThAnaM turIyam | taddhi na bahiShpraj~nam | nAntaHpraj~nam | na praj~nAnaghanam | 1\. yathA taNDulakaNA jalena piNDIkR^itA ekIbhavanti yathA vA vR^iShTyudakabindavo nimnadeshaM prApya taDAgAdirUpeNaikIbhavanti | tathA jAgratsvapnakAlInanAnAj~nAnAni suShuptAvidyAyAmekIbhavanti | tAdR^ishAvidyApratibimbitachaitanyarUpaH prAj~najIvo.adhiShThAnakUTasthasahitaH praj~nAnaghana ityuchyate | na karmendriyANAM j~nAnendriyANAM vA viShayaH | na buddherviShayaH | na kasyApi shabdasya viShayaH | etAdR^ishaM turIyaM paramAtmanashchaturthapAdAtmakeshvarasAkShirUpashuddhabrahmasvarUpaM jAnIyAt | \section{(305)} dvisvarUpasyAtmano dvisvarUpeNo~NkAreNAbhedaM AtmapAdAnAmo~NkAramAtrANAM chAbhedaM chintayetitthaM paramArtharUpamaparamArtharUpamityAtmano dvividhaM svarUpamuktam | tatra trayaH pAdA aparamArthasvarUpam | turIyaH pAdaH paramArthasvarUpam | Atmana ivo~NkArasyApi svarUpadvayamasti | akArokAramakArAtmakamAtrAtrayarUpANyakSharANi aparamArthasvarUpam | mAtrAtrayavyApakam, astibhAtipriyarUpamadhiShThAnachaitanyaM paramArthasvarUpam | o~NkArasya paramArthasvarUpaM shrutau \ldq{}amAtraH\rdq{} iti shabdena vyapadishyate | \ldq{}amAtrashchaturtho.avyavahAryaH\rdq{} (mA\. A\. 12) iti | yatastasmin paramArthasvarUpe mAtrANAM vibhAgo nAsti tasmAttadamAtramityuchyate | itthaM svarUpadvayavata o~NkArasya svarUpadvayavatA AtmanA sahAbhedaM jAnIyAt | (1) vyaShTisamaShTisthUlaprapa~nchasahitayorvishvavirAjorakAreNAbhedaM jAnIyAt | AtmanaH pAdeShu vishvaH prathamaH | o~NkArasya mAtrAsu akAraH prathamA mAtrA | atastayoraikyaM vidyAt | (2) sUkShmaprapa~nchasahitahiraNyagarbhAtmakataijasamukArarUpeNa jAnIyAt | AtmanaH pAdeShu taijaso dvitIyaH | o~NkArasya mAtrAsu ukAro dvitIyA mAtrA | tasmAttayoraikyaM vidyAt | (3) kAraNopAdhisahiteshvararUpaM prAj~naM makArarUpeNa vidyAt | AtmanaH pAdeShvIshvarasvarUpaH prAj~nastR^itIyaH | o~NkAramAtrAsu makArastR^itIyA mAtrA | tatastayorabhedaM jAnIyAt | AtmanastriShvapi pAdeShvanugataM paramArtharUpaM turIyaM o~NkArasya tisR^iShvapi mAtrAsvanugatAt o~NkArasya paramArthasvarUpAdamAtrAdabhinnatayA jAnIyAt | vishvAdiShu turIyo.anugataH | tathA akArAdiShu tisR^iShu mAtrAsu amAtro.anugataH | tasmAdo~NkArasya paramArthasvarUpamamAtraM turIyaM chAbhinnaM jAnIyAt | anayA rItyA Atma\- pAdAnAM trayANAM o~NkAramAtrANAM tisR^iNAM chaikatAchintanarUpaM layachintanaM kuryAt | \section{(306)} layachintanAnuvAdaHekaikamAtrArUpavishvAdInAmanyamAtrArUpatA \- layachintanamidAnIM nirUpyate | vishvAtmako.akAraH taijasAtmakAdukArAnna bhinnaH | kintUkArarUpa eva | evaM chintanameva laya ityuchyate | evamevetarAsvapi mAtrAsUhyam | yasminnukAre.akArasya layaH kR^itastaM taijasAtmakamukAraM prAj~nAtmakamakAre lInaM kuryAt | prAj~narUpaM makAramapi turIyarUpe o~NkArasya paramArthasvarUpe amAtre lInaM kuryAt | yataH sthUlasyotpattiH sUkShmAdbhavati sthUlasya layashcha sUkShme bhavati, tasmAdvishvarUpo.akArastaijasarUpe ukAre lIyeta | sUkShmasyotpattiH kAraNAdbhavati, sUkShmasya layashcha kAraNe bhavati | tasmAttaijasarUpa ukAraH tatkAraNe prAj~narUpe makAre lIyeta | atra vishvAdigrahaNena svasvatripuTyA saha samaShTivirADAdayo.api gR^ihItA bhavanti | yasmin prAj~narUpe makAre ukArasya layaH kR^itaH taM makAraM turIyarUpe o~NkArasya paramArtharUpe amAtre lInaM kuryAt | o~NkAraparamArthasvarUpasya turIyasya chAbhedo.asti | tachcha turIyaM brahmaiva | tasmin shuddhe brahmaNIshvaraH prAj~nashcha kalpitau | yadyasmin kalpitaM tattatsvarUpamiti nyAyaH | tasmAdIshvarasahitaprAj~narUpamakArasyAmAtre layo yujyata eva | itthaM yasmin o~NkArasya paramArthasvarUpe amAtre sarveShAM pravilayaH kR^itaH \ldq{}sa evAhamasmi\rdq{} ityaikAgryeNAnavarataM chintayet | nikhilacharAcharaprapa~nchAtmakAsa~NgAdvayAsaMsArinityamuktanirbhayabrahmarUpo ya o~NkArastasya yat paramArthasvarUpaM \ldq{}tadevAhamasmi\rdq{} ityAdareNa nairantaryeNa cha dIrghakAlaM yashchintayati tasya j~nAnamudeti | tato j~nAnadvArA muktirUpaphalamapi sid.hdhyati | tadevamo~NkArasya nirguNopAsanaM sarvopAsanebhyaH shraShTham | \section{(307)} o~NkAropAsane paramahaMsasyaivAdhikAraH \- pUrvoktarItyA o~NkArasvarUpaM yo jAnAti sa muniH | mananAnmunirityuchyate | evamo~NkArasya chintanaM mananarUpaM bhavati | yasyaivamo~NkArachintanarUpamananaM nAsti na sa muniH | itthaM mANDUkyopaniShaduktarItyA sa~NkShepeNo~NkArachintanaM varNitam | nR^isiMhatApinyAdyupaniShatsvapyo~NkAropAsanakramo varNitaH (nR^i\. u\. 5) | idaM cho~NkArachintanaM paramahaMsAnAmeva gopyaM dhanam | bahirmukhasya nAstyatrAdhikAraH | atyantAntarmukhasyaivAtrAdhikAraH | gR^ihasthAnAM nAstyatrAdhikAraH | dArApatyavittAdiparigraharahitaH paramahaMsa evAtrAdhikArI | \section{##(A. 308-309) ## o~NkAradhyAnaphalam\-} \section{(308)} o~NkAradhyAnaM j~nAnadvArA mokShaphalakamuktarItyA brahmarUpeNo~NkAropAsakasya j~nAnadvArA mokShaH sid.hdhyati | parantu yasya punaraihikabhoge AmuShmikabrahmalokabhoge vechChAsti tIvravairAgyaM cha nAsti, tathApi haThAdichChAM nirudhya dArApatyadhanAdikaM parityajya paramahaMsagurUpadeshena yAvajjIvamo~NkArarUpaM brahmAbhidhyAyet, tasya bhogechChA j~nAnapratibandhikA bhavati | tasmAttasyeha na j~nAnaM jAyate | kintu sa dhyAnAnuShThAnapUrvakamevaitachCharIraM tyaktvA sharIrAntaramAdatte | aihikabhogechChAnirodhapUrvakaM dhyAnAnuShThAnakAraNAtsa manuShyaloke satAM shuchInAM shrImatAM kule.abhijAyate | tatra pUrvajanmechChAviShayabhUtAn sakalAn bhogAn bhuktvA pUrvajanmAnuShThitadhyAnasaMskArabalAdbhUyo.api dhyAne vA vichAre vA pravartate | tato j~nAnam, j~nAnAnmokShaM cha labhate | \section{(309)} o~NkAradhyAnaM brahmalokaprAptiphalakamyaH punarbrAhmalaukikabhogechChAM nirudhyo~NkArarUpabrahmadhyAnamakarotsa sharIrapAtAnantaraM brahmalokaM gachChati | tatra manuShyapitR^idevAnAM durlabhaM svAtantryaM tatprayuktamAnandaM chAnubhavati | hiraNyagarbhatulyabhogAn satyasa~NkalpatvAdyaishvaryavisheShAMshcha labhate | \section{##(A. 310-316) ##} \section{(310)} brahmalokamArgaHbrahmalokagamanamArgakramastvevaM \- brahmopAsanatatparaH puruSho yadA mriyate tadA tasyAntaHkaraNamindriyANi cha sammUrchChitAni bhavanti | tataH sa na ki~nchidapi boddhuM kartuM vA shaknoti | tathApi yamadUtAstasya li~NgasharIraM netuM na tadantikamAgachChanti | kintvagnyabhimAninI devatA tasya maraNasamaye tamupAsakaM sharIrAdviyojya svalokaM nayati | tato.agnilokAttamupAsakamaharabhimAninI devatA svalokaM nayati | tataH shuklapakShAbhimAninI devatA tamupAsakaM svalokaM nayati | tata uttarAyaNAbhimAninI devatA tamupAsakaM svalokaM nayati | tataH saMvatsarAbhimAninI devatA tamupAsakaM svalokaM nayati | tato devalokAbhimAninI devatA tamupAsakaM svalokaM nayati | tato vAyvabhimAninI devatA tamupAsakaM svalokaM nayati | tataH sUryAbhimAninI devatA tamupAsakaM svalokaM nayati | tatashchandrAbhimAninI devatA tamupAsakaM svalokaM nayati | tato vidyudabhimAninI devatA tamupAsakaM svalokaM nayati | 1\. maraNasamaye jIvApetasthUladehAlli~NgasharIraM viyuktaM bhavati | tadA chaitanyAbhAvAtsammUrchChitAnyupAsakasyAntaHkaraNamindriyANi cha svataH na ki~nchidapi j~nAtuM shaknuvanti | kriyAshaktiyuktaprANo.api svarUpata evAchetanatvenechChAbhAvAnna kvachidapi gantuM shaknoti | tatra vidyulloke hiraNyagarbhAj~nayA hiraNyagarbhalokavAsI hiraNyagarbhasarUpashcha kashchanAmAnavo divyapuruShastamupAsakaM netumAgachChati | sa chAmAnavaH puruShastamupAsakaM vidyullokAdvaruNalokaM nayati | vidyudabhimAninI devatA cha varuNalokaparyantaM tamanugachChati | tato.apyamAnava eva puruShastamupAsakaM varuNalokAdindralokaM nayati | varuNadevatA chendralokaparyantaM tamanusarati | tato.api sa divyaH puruSha eva tamupAsakamindralokAtprajApatilokaM nayati | indrashcha prajApatilokaparyantaM tamanusarati | prajApaterbrahmalokagamanasAmarthyAbhAvAdamAnavapuruSho.asahakR^ita eva tamupAsakaM prajApatilokAt brahmalokaM nayati | brahmalokasyAdhipatirhiraNyagarbhaH | samaShTisUkShmAbhimAnI chetano hiraNyagarbha iti kIrtyate | tameva hiraNyagarbhamaparabrahmeti kAryabrahmeti cha vadanti | kAryabrahmAdhiShThita eva loko brahmaloka ityuchyate | \section{(311)} sAyujyamuktivarNanamyadyapi pUrvoktarItyA o~NkAropAsanaM shuddhabrahmarUpeNoktam, shuddhabrahmopAsakasya shuddhabrahmaprAptirevochitA | \ldq{}yathAkraturasmin loke puruSho bhavati tathetaH pretya bhavati\rdq{} (ChA\. 3\-14\-1) iti shruteH | yaM yaM vApi smaran bhAvaM tyajatyante kalevaram | taM tamevaiti kaunteya sadA tadbhAvabhAvitaH || bha\. gI\. 8\.6|| iti smR^iternyAyAchcha | tathApi shuddhabrahmaprAptervedAntapramANajanyadvaitamithyAtvapUrvakAdvaitaj~nAnamAtrasAdhyatvAt bhogechChArUpapratibandhasattvAchcha yasya j~nAnaM na sa~njAtaM tasya kAryabrahmaprAptirUpasAyujyamuktireva sid.hdhyati | brahmalokaM gatasyopAsakasya hiraNyagarbhasya mAnavibhUtyaishvaryAdikaM sid.hdhyati | satyasa~NkalpatvamichChAnurUpaM sharIraM sa~NkalpamAtreNAbhIShTabhogalAbhashcha sid.hdhyati | yugapadeva nAnAsharIrairnAnAbhogAnubhavechChAyAM satyAM sa~NkalpamAtrAdeva kShaNenaiva nAnAvichitrasharIrANi pR^ithak pR^ithak bhogopakaraNasiddhishcha bhavati | kiM bahunA | yadyatsa~Nkalpayati tatsarvamapratyUhena sadyaH sampadyate | parantu jagatsR^iShTipAlanasaMharaNavyatiriktAH sarvA vibhUtayo hiraNyagarbhasamAH sid.hdhyanti | anekeshvaratve jagata unmathaprasa~NgAt sR^iShTyAditrikAtiriktasakalaishvaryANyupAsakasya sid.hdhyanti | iyameva sAyujyamuktiriti kathyate | evamupAsako hiraNyagarbhasamaH san chirakAlaM sa~NkalpamAtrasiddhAn nAnA divyabhogAn bhu~njAnaH pralayakAle hiraNyagarbhalokasyAvasAnakAle samuditAdvaitAtmaj~nAno videhamokShaM labhate | brahmaNA saha te sarve samprApte pratisa~nchare | parasyAnte kR^itAtmAnaH pravishanti paraM padam || kU\. pu\. 12\.269|| ityAdivachanAt | \section{(312)} aha~NgrahadhyAnAdeva brahmalokaprAptiriti niyamaH \- yathA o~NkArarUpabrahmopAsakasya brahmalokaprAptidvArA mokShalAbhaH phalaM tathopaniShatsUktAnAmitareShAmapi brahmopAsanAnAmidameva phalam | kintu aha~NgrahopAsanaM vinetaropAsanena na brahmaloko.avApyata iti sUtrakArairbhAShyakAraishcha brahmasUtreShu bhAShyAdiShu cha chaturthAdhyAye varNitam | nArmadabANAnAM shivarUpeNa, sAlagrAmashilAnAM viShNurUpeNa cha dhyAnaM tu pratIkadhyAnameva | nAha~NgrahadhyAnam | evameva \ldq{}mano brahmetyupAsIta\rdq{} (ChA\. 3\.18\.1) \ldq{}Adityo brahmetyAdeshaH (ChA\. 3\.19\.1) ityAdishrutyuktopAsanamapi pratIkadhyAnameva | nAha~NgrahadhyAnam | teShAM tattatprakaraNe pR^ithak phalashravaNAttairna brahmaloko.avApyate | saguNasyAthavA nirguNasya brahmaNaH svAtmAbhedena chintanamaha~NgrahadhyAnamityuchyate | tenaiva dhyAnena brahmaloko.avApyeta | \section{(313)} uttarAyaNamArgeNa brahmalokaM gatAnAM punaH saMsArAprAptiH; j~nAnadvArA mokShaprAptishchapUrvokto mArga uttarAyaNamArgo devayAnamArgo.archirAdimArga iti chochyate | tena devamArgeNa brahmalokaM gata upAsakaH punaH saMsAraM na pratipadyate, kintu tatraiva j~nAnotpattyA sa videhamuktimApnoti | tatra j~nAnasAdhanIbhUtagurUpadeshAdyapekShA nAsti | brahmaloke gurUpadeshAdisAdhanaM vinaiva j~nAnotpattirbhavati | tatra cha kAraNaM brahmaloke rajastamoguNayorleshato.apyabhAvaH | tasya lokasya kevala1\. rAj~naH prajAnAM rAjya iva Ishvaraloke vAsamAtraM sAlokyamuktiH | tato.api shreShThA rAjasevakavadIshvarasamIpe vAsarUpA sAmIpyamuktiH | tato.apyutkR^iShTA rAjAnujavadIshvarasamAnarUpaprAptiH sArUpyamuktiH | tato.apyatishayitA rAj~no jyeShThaputrayuvarAjavadIshvarasamAnasatyasa~NkalpAdyaishvaryaprAptiH sArShTyamuktiritthamuttarottaramutkR^iShTA chaturvidhA muktiH shAstreShu kathitA | tatra chaturthI sArShTyamuktiH shreShThA | sArShTyamuktireva sAyujyamuktirItyuchyate | sattvaguNapradhAnatA cha | tamoguNAbhAvAt jaDatvAlasyAdikaM nAsti | rajoguNAbhAvAt tatkAryabhUtakAmakrodhAdirUpavikShepo.api nAsti | evaM tamorajasorabhAvAdAvaraNavikShepayorabhAve kevalasattvaguNapradhAne brahmaloke sattvaguNakAryaj~nAnarUpaprakAshastatra loke mukhyaH | \ldq{}etena pratipadyamAnA imaM mAnavamAvartaM nAvartante\rdq{} (ChA\. 4\.15\.5) \ldq{}na cha punarAvartate\rdq{} (ChA\. 8\.15\.1) \ldq{}teShAM na punarAvR^ittiH\rdq{} (bR^i\. 6\.2\.15) \ldq{}j~nAnamutpadyate puMsAM kShayAtpApasya karmaNaH\rdq{} \ldq{}sattvAt sa~njAyate j~nAnam\rdq{} (bha\. gI\. 14\.17) ityAdishrutismR^itibhyaH | \section{(314)} hiraNyagarbhalokavAsino.asa~NganirvikArabrahmarUpatayA Atmano bhAne kAraNampUrvamo~NkArasya brahmarUpatayopAsanakAle o~NkAramAtrANAmartho vakShyamANarItyA chintitaH \- sthUlopAdhivishiShTavirADAtmakavishvachaitanyamakArarUpaprathamamAtrAyA vAchyArthaH | sUkShmopAdhivishiShTahiraNyagarbhAtmakataijasachaitanyamukAra\- rUpadvitIyamAtrAyA vAchyArthaH | kAraNopAdhivishiShTeshvarAtmakaprAj~nachaitanyaM makArarUpatR^itIyamAtrAyA vAchyArthaH | evaM prAkchintitArthAnusmaraNamupAsakasya brahmaloke jAyate | sattvaguNaprabhAvAchcha vakShyamANaprakAreNa vivekapUrvakaM vichArayati chopAsakaH \- (1) sthUlopAdhidR^iShTyA khalu shuddhe chaitanye virATtvavishvatvapratItirabhUt | tatra samaShTisthUladR^iShTyA virATtvam, vyaShTisthUladR^iShTyA vishvatvaM chAbhAt | samaShTivyaShTyAtmakasthUladR^iShTivirahe virATtvavishvatve na pratIyeyAtAm | kintu shuddhaM chaitanyamAtraM bhAseta | tasmAtsthUlopAdhisahitavirADAtmakavishvo.akAravAchyArthaH | (2) tathaiva sUkShmopAdhisahitahiraNyagarbhAtmakataijasa ukAravAchyArthaH | samaShTisUkShmopAdhidR^iShTyA shuddhachaitanye hiraNyagarbhatvam, vyaShTisUkShmopAdhidR^iShTyA taijasatvaM chAbhAt | sUkShmopAdhidR^iShTivirahe tu hiraNyagarbhatvaM taijasatvaM vA na bhAyAt | kintu shuddhaM chaitanyamAtraM bhAseta | (3) tathaiva kAraNopAdhisahiteshvarAtmA prAj~no makAravAchyArthaH | samaShTyaj~nAnopAdhidR^iShTyA shuddhachaitanye IshvaratvamabhAt, vyaShTyaj~nAnopAdhidR^iShTyA prAj~natvamabhAt | aj~nAnopAdhidR^iShTivirahe tu IshvaratvaM prAj~natvaM vA na bhAseta | kintu kevalachaitanyamAtraM pratIyeta | ki~ncha yatra yadvastvanyadR^iShTyA pratIyate tatra tadvastu paramArthato nAsti | yasya vastuno yadrUpamanyadR^iShTiM vinA svata eva pratIyate tadeva tasya pAramArthikaM svarUpam | yathA kasmiMshchitpuruShe pitR^idR^iShTyA putratvam, pitAmahadR^iShTyA pautratvaM cha pratIyamAnaM na tasya paramArthadharmaH, kintu puruShatvameva tasya paramArthadharmaH | tathA sthUlasUkShmakAraNopAdhidR^iShTyA bhAsamAnavishvatvataijasatvaprAj~natvAdayo na paramArthadharmAH, parantu mithyaiva te | chaitanyamAtraM paramArthasatyam | tachcha chaitanyaM samastabhedashUnyam | virAjo vishvasya cha bheda aupAdhika eva | tayorubhayoH sthUlopAdhikatve.api samaShTyupAdhiko virAT | vishvastu vyaShTyupAdhikaH | samaShTivyaShTyupAdhiprayuktabhedavattve.api virADvishvayoH svarUpato nAsti bhedaH | tathaiva hiraNyagarbhataijasayoH samaShTivyaShTyupAdhiprayuktabhedavattve.api svarUpato na bhedo.asti | evameveshvaraprAj~nayoH samaShTivyaShTyupAdhinibandhana eva bhedo na svarUpataH | itthaM cha prAj~neneshvarasya, taijasena hiraNyagarbhasya, vishvena virAjashchAbhedaH siddhaH | evameva sthUlopAdhikasya sUkShmopAdhikena vA kAraNopAdhikena vA na bhedagandho.apyasti | yataH sthUlasUkShmakAraNarUpopAdhidR^iShTiparityAge chaitanyasvarUpe na ko.api bhedo.asti | ki~nchAnAtmanaH sakAshAdapi chaitanyasya nAsti bhedaH | yato.anAtmabhUtadehAdiprapa~ncho.avidyAdashAyAmeva bhAti | na paramArthataH | tasmAdanAtmaprapa~nchasyApi chaitanyena saha bhedo.asa~Ngata eva | itthaM sarvabhedashUnyAsa~NganirvikAranityamuktaparabrahmasvarUpaH pratyagAtmA o~NkAralakShyArthatvena svayamprakAshatayA brahmaloke upAsakasya bhAsate | tasmAddhiraNyagarbhaloke vasata upAsakasya na punaH saMsAragatiH | kintu sa j~nAnena videhakaivalyamevApnoti kAryabrahmaNo.avasAnasamaye | \section{(315)} o~NkArasya mahAvAkyAnAM chArthaikatvamyadyapi mahAvAkyavivekamantarA j~nAnaM na sid.hdhyatIti siddhAntastathApi o~NkAravivekasya mahAvAkyavivekarUpatvAdo~NkAravivekenApi j~nAnamudiyAdeva | tathA hi, sthUlopAdhisahitachetano.akAravAchyArthaH; sthUlopAdhirahitakevalachetano.akAralakShyArthaH | sUkShmopAdhisahitachetana ukAravAchyArthaH | sUkShmopAdhirahitachetana ukAralakShyArthaH | kAraNopAdhisahitachetano makAravAchyArthaH | kAraNopAdhirahitachetano makAralakShyArthaH | itthamupAdhisahitA vishvAdayo.akArAdimAtrANAM vAchyArthAH | upAdhirahitaH kevalaM chetanaH sakalamAtrANAM lakShyArthaH | tathaiva nAmarUpAtmakAkhilopAdhisahitachetana o~NkAravAchyArthaH | nAmarUpAtmakasakalopAdhirahitakevalachetana o~NkAralakShyArthaH | itthamo~NkArasya mahAvAkyAnAM chArtha eka eva bhavati | tasmAdo~NkAravivekenaivAdvaitAtmaj~nAnaM jAyate | itthamadR^iShTirAchAryavAkyaM shrutvA upAsanAyAM pravR^itto j~nAnadvArA paramapuruShArthamokShamalabhata | \section{(316)} 1\. vedAntashravaNamananarUpavichAre pravR^itto jij~nAsustaM vihAya nAnyat sAdhanamanutieShThet | vedAntavichArashIlaH puruSho yadi vichAraM parityajyAnyatra prasajyate sa ArUDhapatito bhavati | athavA \ldq{}karasthaM madhu santyajya kUrparaM leDhi mUDhadhIH\rdq{} iti nyAyasya viShayo bhavati | yaH karasthaM madhu pramAdAtparisrAvya madhunA liptaM kUrparaM leDhi pashchAt, tasya tulyo bhavati vedAntavichAraM parityajyAnyatra prasaktaH puruShaH | tasmAdvedAntavichArashIlaH puruShaH sudR^iDhabodhodayaparyantaM vichArameva kuryAt | yasya vichAre na pravR^ittirbhavati sa nirguNopAsanaM kuryAt | tatrApyashaktena \ldq{}upavAsAt varA bhikShA\rdq{} iti nyAyena saguNopAsanAdikaM kartavyaM bhavet | 2\. mAyAvishiShTachaitanyarUpaM kAraNaM brahma saguNeshvara ityuchyate | athavA kAraNabrahmopalakShaNabhUtA hiraNyagarbhavaishvAnarahariharagaurIgaNeshArkAdayaH kAryabrahmarUpA api saguNeshvaratvena dhyeyAH | athavA teShAM hariharAdInAM pratIkabhUtasAlagrAmAdayaH, teShAM pratimAvisheShAshcha saguNeshvaratvenopAsyAH | pUrvokteShUpAsyeShUttarottarApekShayA pUrvapUrvasyopAsanaM prashastaM bhavati | uttaratra saptamatara~Nge vakShyamANakrameNa mAyAvishiShTachaitanyarUpaM kAraNaM brahmaiveshvarashabdasya mukhyArthaH | tadevopAsyam | tathApi \ldq{}mAyAM tu prakR^itiM vidyAnmAyinaM tu maheshvaram\rdq{} (shve\. 10) iti shrutyA mAyAvishiShTachaitanyAdanyasya vastuno.abhAvAt shrIvidyAraNyasvAminaH sarvamatAvirodhena chitradIpe IshvarasvarUpamavarNayan | tadanusAreNa hiraNyagarbhAdisarvamupAsyavastu Ishvara evetyabhiprAyaH | 3\. phalAbhisandhimantarA svasvavarNAshramochitAni karmANi kevalamIshvarArpaNabud.hdhyA kuryAt | karmoparamakAle nAmochchAraNAdirUpamIshvarabhajanaM cha kuryAt | phalechChAM vinAnuShThitamIshvare samarpitaM cha vihitaM karmeshvaraprasAdaheturbhavati | ato niShkAmakarmAnuShThAnamIshvarabhajanarUpameva bhavati | \chapter{##Chapter 6 ## saMskR^itavichArasAgare guruvedAntAdisAdhanamithyAtvavarNanaM nAma ShaShThastara~NgaH |} \section{##(A. 317-317) ##} \section{(317)} upodghAtaH \- chaturthatara~Nge uttamAdhikAriNa upadeshaprakAro varNitaH | pa~nchamatara~Nge madhyamAdhikAriNa upadeshaprakAraH kathitaH | asmiMstu tara~Nge kaniShThAdhikAriNa upadeshaprakAro nirUpyate | yasya tu saMshayA bahavo jAyante sa tIkShNabuddhirapi kaniShThAdhikAryeva bhavati | saMshayo hi pApAtmA | \ldq{}saMshayAtmA vinashyati\rdq{} (bha\. gI\. 4\.40) iti smR^itiH | asya tara~Ngasya yuktipradhAnatvAt yasya gurumukhAchChrute.api vedArthe kutarkA upajAyante tasyAyaM tara~Nga upayujyate | kutarkadagdhabuddhiH kaniShThAdhikArI | tasyopadeshaprakAro.asmin tara~Nge varNyate | pa~nchame tara~Nge praNavopAsanajagadutpattyAdinirUpaNAtpUrvamidamuktaM \- chaitanyAdbhinnamaj~nAnaM tatkAryaM chAnAtmA | anAtmapadArthaH sarvo.api sapnavanmithyA iti | tamimaM gurorupadeshaM shrutvA prashnAduparatau jyeShThau bhrAtarau dR^iShTvA tarkadR^iShTiH pR^ichChati \section{##(A. 318-319) ## kaniShThAdhikAriNastarkadR^iShTeH prashnaH\-} \section{(318)} svapnadR^iShTAntena jAgratpadArthasya mithyAtvaM na bhavati iti tarkadR^iShTiH pR^ichChati \- pUrvamatyantamaj~nAto yaH padArthastasya j~nAnaM svapne na bhavati | kintu jAgrati yadviShayakAnubhavo.abhUt tadviShayakaM smaraNaM svapne jAyate | tathA cha smR^itiviShayajAgratpadArthAnAM satyatvAt svapne jAyamAnaM tadviShayakasmR^itij~nAnamapi satyameva | tasmAtsvapnadR^iShTAntena jAgratpadArthAnAM mithyAtvakathanaM na yujyata eva | \section{(319)} svapno na mithyAathavA svapnaj~nAnaviShayabhUtAH padArthAH satyA eva | na mithyA | tathA hi, svapnAvasthAyAM sthUlasharIraM tyaktvA li~NgasharIraM bahirnirgatya sarvaM satyaM girisamudrAdikaM pashyati | ataH svapno na mithyA | 1\. chintAM prakR^itasid.hdhyarthAmupodghAtaM vidurbudhAH | 2\. svapno jAgratyanubhUtapadArthaviShayakasmR^itirUpamAnasaviparyAsa iti kathayatAM naiyAyikAdInAM matarItyAyaM prashnaH | 3\. pa~nchaprANamanobuddhidashendrayasamanvitam | apa~nchIkR^itabhUtotthaM sUkShmA~NgaM bhogasAdhanam || A\. bo\. 13|| \section{##(A. 320-321) ## pUrvoktaprashnayoruttaram\-} \section{(320)} svapnaj~nAnaM pratyakSham | na jAgratpadArthAnAM smR^itirUpampUrvakAlasambandhavataH padArthasya j~nAnaM smR^itirbhavati | yathA pUrvaM dR^iShTasya gajasya \ldq{}sa gajaH\rdq{} iti smR^itirUpaM j~nAnamutpadyate | purataH sthitaM gajaM dR^iShTvA tu \ldq{}ayaM gajaH\rdq{} iti jAyamAnaM j~nAnaM tu na smR^itiH | kintu pratyakShameva | svapne \ldq{}ayaM gajo.agre tiShThati\rdq{}, \ldq{}iyaM nadI prAchIM dishaM pravahati\rdq{}, \ldq{}ayaM parvato ramyo virAjate\rdq{} ityevaM j~nAnaM bhavati | tasmAjjAgrati dR^iShTAnAM padArthAnAM smaraNaM na svapne bhavati | kintu gajAdInAM pratyakShaj~nAnameva bhavati | ki~ncha yaduktaM \ldq{}jAgratyanubhUtapadArthaviShayakaj~nAnameva svapne bhavati | nAnanubhUtapadArthaviShayakaj~nAnaM jAyate | tasmAjjAgratpadArthaj~nAnajanyasaMskArAtsvapnaj~nAnamudeti | saMskArajanyaM j~nAnaM smR^itiriti kathyate\rdq{} iti | tanna yujyate | tathA hi, pratyakShaj~nAnaM dvividhamekamabhij~nArUpapratyakShaM aparaM cha pratyabhij~nArUpapratyakShaM iti | (1) kevalamindriyasannikarShajanyaM j~nAnaM abhij~nApratyakShaM iti varNyate | yathA \ldq{}ayaM gajaH\rdq{} iti netrendriyasannikarShamAtrajanyaM gajaj~nAnamabhij~nApratyakSham | (2) pUrvAnubhavajanyasaMskAreNendriyasannikarSheNa chotpannaM j~nAnaM pratyabhij~nApratyakShaM iti varNyate | yathA pUrvAnubhUte gaje purato dR^iShTe sati \ldq{}so.ayaM gajaH\rdq{} iti j~nAnaM pratyabhij~nApratyakSham | atra cha pUrvadR^iShTahastij~nAnajanyasaMskAro gajena saha netrendriyasambandhashchetyubhayamapi pratyabhij~nApratyakShakAraNam | atashcha saMskArajanyaM j~nAnaM smR^itireveti na niyamaH | pratyabhij~nApratyakShasyApi saMskArajanyatvAt | parantu indriyasannikarShamantarA kevalasaMskArajanyaM j~nAnaM smR^itij~nAnaM iti kIrtyate | (1) svapne jAyamAnaM gajAdij~nAnaM na saMskAramAtrajanyam | api tu nidrArUpadoShajanyamapi | gajAdiriva svapne kalpitendriyAdikamapi vartate | 1\. pratyakShaj~nAnasAmagrIsahitasaMskArajanyaM j~nAnaM pratyabhij~nApratyakShaM iti kathyate | saMskArasahitendriyajanyaM j~nAnaM pratyabhij~nApratyakShamiti lakShaNasya bAhyapratyabhij~nApratyakShe sambhave.apyAntarapratyabhij~nApratyakShe.asya lakShaNasyAsambhavAdavyAptiH syAt | tasmAtprathamoktamevobhayavidhapratyabhij~nApratyakShasAdhAraNaM nirduShTaM lakShaNam | atrAyaM visheShaH \- saMskArajanyaM j~nAnaM smR^itirityukte pratyabhij~nAnasyApi saMskArajanyatvAttatrAtivyAptiH syAt | tadvAraNAya smR^itilakShaNe mAtrapadaM niveshyam | saMskAramAtrajanyaM j~nAnaM smR^itirityukte saMskAramAtrarUpasAmagryA anubhavanAshAnantaraM sadA vidyamAnatvAt sadA smR^ityutpattiprasa~NgaH | atastadvAraNAya smR^itilakShaNe udbhUtapadamapi niveshyam | tathA cha \ldq{}udbhUtasaMskAramAtrajanyaM j~nAnaM smR^itiH\rdq{} iti nirduShTaM smR^itilakShaNam | tasmAtsvapne gajAdInAM j~nAnamindriyajanyam | yadyapi svApnapadArthaH sAkShibhAsyo nendriyajanyaj~nAnaviShayaH | tathApyavivekidR^iShTyA svApnAj~nAnamindriyajanyamiti kathyate | tathA cha svApnapadArthaj~nAnaM na jAgratpadArthagocharA smR^itiH | (2) ki~ncha nidrAtaH prabuddhaH puruSho vadati \ldq{}svapne.adya gajamahamapashyam\rdq{} iti | svApnagajaj~nAnaM yadi smR^itiH syAt tadA prabuddhaH \ldq{}svapne.adya gajamahamasmArSham\rdq{} iti vadet | na tu ko.api tathA vadati | tasmAnna svapne jAgratpadArthaviShayiNI smR^itiH | (3) api cha \ldq{}jAgrati dR^iShTAnAmathavA shrutAnAM padArthAnAmeva j~nAnaM svapne jAyate\rdq{} iti nAsti niyamaH | api tu jAgratyaj~nAtapadArthAnAmapi j~nAnaM svapne bhavati | iha janmani kadApyadR^iShTasyAshrutasya cha vilakShaNasya padArthasya j~nAnamapi kadAchitsvapne bhavati | \ldq{}anubhUtashchAnanubhUtashcha\rdq{} iti shruteH | tasmAtsvapne jAyamAnaM j~nAnaM na smR^itiH | (4) yadyapi iha janmanyanubhUtapadArthaj~nAnajanyasaMskAra eva smR^itiheturiti nAsti niyamaH | janmAntarIyAnubhavajanyasaMskArasyApi smR^itihetutvadarshanAt | tathA hi, pravR^ittiM prati anukUlatA(iShTasAdhanatA) j~nAnaM kAraNam, tadabhAve pravR^ittyadarshanAt | tatashcha jAtamAtrasya shishoH stanyapAne prAthamikapravR^itte kAraNabhUtaM \ldq{}stanyapAnaM mameShTasAdhanam\rdq{} iti j~nAnaM bhavati | tatra cha janmAntare shishoH stanyapAnasyAnukUlatAnubhUtA | tAdR^ishAnubhavAhitasaMskAravashAdasmin janmani shishoH prAthamikI stanyapAnasyAnukUlatAsmR^itirjAteti vaktavyam | tasmAjjanmAntarIyAnubhavajanyasaMskArAdapi smR^itirbhavati | evameveha janmanyananubhUtapadArthaviShayakasmR^itirapi janmanAntarIyAnubhavajanyasaMskAravashAt svapne sambhavatyeva | tathApi jAgrati yasya padArthasya j~nAnaM kasminnapi janmani kadApi na sambhavet tAdR^ishapadArthasya pratItiH svapne bhavati | yathA kadAchit kashchana svapne svamastakaM chChinnamanyatra patitaM svachakShuShA pashyati tatra na ko.api jAgrati chChinnaM svashiro.anyatra patitaM svachakShuShA dR^iShTavAn | tasmAjjAgratpadArthAnubhavajanyasaMskAravashAtsvapne smR^itirbhavIti kathanamatyantamasa~Ngatam | (5) svapnasya smR^itirUpatvakhaNDane.anantA yuktayo granthakAraistatra tatroktAH | tatra cha \ldq{}smR^itij~nAnasya viShayo na kvachidapi sammukhe vidyamAnatayA pratIyate | svApnagajAdayastu svapnakAle sammukhe vartamAnatayA pratIyante | tasmAtsvapne gajAdij~nAnaM na smR^itiH\rdq{} itIdaM pUrvoktaM dUShaNaM prabalam | \section{(321)} svapne li~NgasharIraM sthUlasharIrAdbahirgatvA satyagirisamudrAdikaM na pashyati \- svapne li~NgasharIraM sthUlasharIAdbahirgatvA satyagirisamudrAdikaM pashyatIti yaduktaM tatrottaramuchyate \- yadi sthUlasharIrAdbahirgatvA li~NgasharIraM satyaM girisamudrAdikaM pashyati tadA li~NgasharIrasya bahirgamanAt maraNAvasthAyAM yathA sthUlasharIraM bhaya~NkaraM bhavati tathA svapnAvasthAyAmapi li~NgasharIrAbhAvAtsthUlasharIramama~NgalaM kuNapasadR^ishaM cha bhavet | na tu tathA svapnAvasthAyAM sthUlasharIraM bhavati | kintu svapnAvasthAyAmapi sthUlasharIraM prANasahitaM jAgratIva sundaraM cha bhavati | tasmAtsthUlasharIraM vihAya svapnAvasthAyAM li~NgasharIraM na bahirgachChati | atha yadyuchyate \- svapnAvasthAyAM prANA na bahirgachChanti | kintvantaHkaraNamindriyANi cha bahirgatvA parvatAdikaM pashyati | prANAnAM bahirgamanAbhAvAdeva maraNAvasthAyAmiva sthUlasharIraM na bhaya~NkaraM bhavati | api cha svapne prANAnAM bahirgamane na ki~nchidapi prayojanamasti | yataH prANAnAM j~nAnashaktirnAsti | kintu kriyAshaktirevAsti | tasmAdbAhyapadArthaj~nAnasAmarthyaM yeShAmasti tAnyeva bahirgachChanti | j~nAnashaktishchAntaHkaraNasya j~nAnendriyANAM chAsti | prANAnAM karmendriyAnAM cha j~nAnashaktirnAsti | kintu kriyAshaktirevAsti | tasmAtsvapnAvasthAyAM prANAH karmendriyANi cha sthUlasharIre eva tiShThanti | atashcha maraNa\- nimittakadAhAdibhyaH sthUlasharIraM saMrakShitaM bhavati | svapnAvasthAyAmantaHkaraNaM j~nAnendriyANi cha bahirgatvA satyagirisamudrAdikaM dR^iShTvA punaH prANAnAM karmendriyANAM cha samIpaM pratyAgachChantIti | idaM na sa~NgachChate \- (1) sthUlasUkShmasa~NghAtamadhye prANa eva svAmI | prANahInaM dehaM kShaNArdhamapi gehe na sthApayanti | bahiraraNyaM nItvA dahanti | prANarahitaM sharIraM spR^iShTvA snAnti cha | ataH sthUlasharIrasya sAraH prANaH | tathA sUkShmasharIrasyApi pradhAnaH prANa eva | tathA hi, prANA indriyANi cha \ldq{}sveShu kaH shreShThaH\rdq{} iti viShaye parasparaM vivAdamApannAH prajApatisamIpaM gatAstamapR^ichChan \ldq{}ko naH shreShThaH\rdq{} iti | sa hochAcha prajApatiH \- \ldq{}yasmin va utkrAnte sthUlamidaM sharIramama~NgalaM bhavati sa vaH shreShThaH\rdq{} (ChA\. 5\.1\.7) iti | prajApatervachanaM shrutvA krameNaikaikamindriyaM sharIrAnnirgatya saMvatsaraM bahiruShitvA punaH sharIraM prAvishan | tadA tattatadindriyapravAsakAle tattadindriyaprayuktadarshanAdirUpavyApAravikalamapIdaM sharIramandhabadirAdirUpaM bhUtvA prANenAvaShTabdhaM sadvidhR^itamatiShThat | prANe tUchchikramiShati vikalamidaM sharIraM bhUmau pipatiShati sma | tadA sarvANIndriyANi \ldq{}prANa eva naH shreShThaH\rdq{} iti nishchikyuH | tasmAdyAvadevAsmin dehe prANo nivasati tAvadevetarendriyANi tatra tiShThanti | prANe tUtkrAnte itarendriyANyapi tadanUtkrAmanti | tasmAtsUkShmasa~NghAtasya rAjeva prANa eva pradhAnaH | prANe sharIrAdanirgate.antaHkaraNaM j~nAnendriyANi cha na bahirgachCheyuH | (2) athavA antaHkaraNaM j~nAnendriyANi cha bhUtAnAM sattvaguNakAryANi | atasteShAM j~nAnashaktirasti, na kriyAshaktiH | prANasya tu kriyAshaktirasti | prANasya kriyAshaktibalAdeva maraNasamaye li~NgasharIraM sthUlamidaM sharIraM vihAya lokAntaraM gachChati | prANabalenaivendriyadvArAntaHkaraNavR^ittirbahirghaTAdideshaM gachChati | prANasAhAyyaM vinAntaHkaraNAdikaM na bahirgantuM prabhavati | ata eva yogashAstre uchyate \- \ldq{}prANanirodhaM vinA manonirodho na sid.hdhyati | prANasa~ncharaNena manasaH sa~ncharaNaM bhavati | prANanirodhAnmanonirodho bhavati\rdq{} iti cha | ato manonirodharUparAjayayogamanuShThAtumichChan prANanirodharUpahaThayogamanutiShThet | anenApi hetunAntaHkaraNasya gamanaM prANAdhInaM bhavati | prANe bahiranirgate.antaHkaraNaM j~nAnendriyANi cha na bahirgachCheyuH | (3) svapnAvasthAyAM sthUlasharIraM prANasahitameva dR^ishyate | atashcha svapne antaHkaraNaM bahirgatvA satyapadArthAn viShayIkarotItyetanna sambhavati | (4) athavA kashchana rAtrau svapne svasambandhibhirmilito nAnAvyavahArAn karoti | prAtarjAgaraNAnantaraM yadA tAn sambandhinaH sAkShAtpashyati tadA \ldq{}vayaM rAtrau militvA abhUma | etAMshcha vyavahArAnakurma\rdq{} iti vaktumarhati | parantu tathA na kathayati | pUrvapakShirItyA tu svapnadraShTA bahirgatavAn | sambandhinaM dR^iShTavAn | tena saha satyarUpAn vyavahArAMshcha kR^itavAn | tathA parasparadarshanaM vyavaharaNaM cha sambandhino.api parij~nAtaM bhavitumarhati | tatashcha sambandhI vA yadA svapnadraShTAraM pashyati tadA so.api taM prati \ldq{}vayaM svapne militA vyavahArAnakurma\rdq{} iti vaktumarhati | parantu so.api na tathA vakti | siddhAnte tu svapne bahirgamanaM sambandhidarshanaM tena saha vyavaharaNaM sarvaM chAntareva kalpitam | (5) athavA svapne bahirgatvA satyapadArthAn pashyatItya~NgIkAre rAtrau nidrAM kurvataH madhyAhnasUryaprakAshadarshanam, ga~NgAyA dakShiNataTe kAshIpurIdarshanam, kAshyAH prAchyAM dishi prayAgakShetrasya, pratIchyAM dishi gayAkShetrasya darshanaM cha svapne 1\. atra prANashabdenendriyashabdena cha tattadabhimAnadevatA grAhyAH | na bhavitumuchitam | rAtrau madhyAhnasUryaprakAshasya, ga~NgAyA dakShiNataTe kAshIpuryAH, kAshyAH prAchyAM dishi prayAgakShetrasya, pratIchyAM dishi gayAkShetrasya chAbhAvAt | tasmAt (1) svapne jAgratyanubhUtapadArthAnAM smaraNaM bhavatIti (2) bahirgatveshvarasR^iShTagirinadyAdidarshanaM bhavatIti cha dvAvapi pakShau nirAkR^itau veditavyau | \section{##(A. 322-341) ## \ldq{}jAgratsvapnayostulyatA\rdq{} iti siddhAntanirUpaNam\-} \section{(322)} svapne tripuTIsamudAyaH sarvo.apyupajAyatesvapne jAgratpadArthasmR^iterli~NgasharIrabahirgamanasya chAsambhave.api jAgratIva svapne.api j~nAtA, j~nAnam, j~neyamiti tripuTI bhAsate | tasmAtkaNThAdhaHsthanADyantareva sarvamutpadyate | ayamartho mANDUkyabR^ihadAraNyakAdiShu sUchitaH | \ldq{}svapnasthAno.antaHpraj~naH\rdq{} (mA\. A\. 4) \ldq{}sa yatra prasvapityasya lokasya sarvAvato mAtrAmapAdAya svayaM vihatya svayaM nirmAya svena bhAsA svena jyotiShA prasvapiti | atrAyaM puruShaH svaya~njotirbhavati\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.9) \ldq{}na tatra rathA na rathayogA na panthAno bhavanti | atha rathAn rathayogAn pathaH sR^ijate\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.10) iti | ayamarthaH \- \ldq{}na jAgratkAlInaH padArthA svapne bhAnti | kintu ratharathikAshvamArgAdayaH sarve.api svapne abhinavAstatkAla eva sR^ijyante iti | tasmAtsvapne upalabhyamAnA girinadIsamudravanagrAmapaTTaNasUryachandrAdayaH sarve.api nUtanA utpadyante | yadi svapne parvatAdayo notpadyante tarhi teShAM pratyakShaj~nAnaM svapne notpattumarhati | jAyate tu teShAM svapne pratyakShaj~nAnam | viShayeNa sahendriyANAmantaHkaraNavR^itteshcha sambandhaH pratyakShaj~nAne hetuH | tasmAtparvatAdayo viShayAH tajj~nAnasAdhanAntaHkaraNendriyAdikaM sarvamapyantarutpadyante | nanu svapnapadArthAH shuktirajatAdivatsAkShibhAsyAH | atastajj~nAne.antaHkaraNendriyANAmupayogo nAsti | tasmAt svapne j~neyAnAM parvatAdInAmutpattya~NgIkArasyochitatve.api j~nAtR^ij~nAnayorindriyANAM chotpattya~NgIkAro nochita iti chenna | (1) yathA svapne parvatAdayaH pratIyante tathendriyANi, antaHkaraNam, prANasahitasthUlasharIraM chetyetAnyapi pratIyante | tasmAtteShAM sarveShAmutpattira~NgIkAryaiva | (2) athavA svapnapadArthAnAM netrAdiviShayatA pratIyate | vyAvahArikanetrAdiviShayatA svApnaprAtibhAsikapadArthAnAM na ghaTate | samasattAkapadArthayoreva parasparaM sAdhakabAdhakatAstIti pa~nchamatara~Nge nirUpitatvAt | tathA cha vyAvahArikanetrAdInAM sharIre vidyamAnatve.api teShAM viShamasattAkatvAttajjanyaj~nAnaviShayatvaM svApnapadArthAnAM na sambhavet | (3) athavA vyAvahArikendriyANi svasvagolakAni vihAya kAryakaraNe na samarthAni | svapnAvasthAyAM nidrAM kurvato hastapAdavAgAdInAM golakAni nishchalatayA pArshvasthenAnubhUyate | svapnadraShTA tu svapne hastena dravyamAdAyAkroshan dhAvati | tasmAtsvapne indriyANAmutpattiravashyama~NgIkAryA | (4) tathaiva svapne sukhaduHkhAdirUpaM j~neyaM tajj~nAnaM tajj~nAnAshrayaH pramAtA chetyete cha pratIyante | asataH padArthasya pratItirna bhavet | tasmAt sakalA tripuTI svapne utpadyate | anirvachanIyakhyAteH prakArastvevaM \- yAvanti bhramaj~nAnAni bhavanti teShAM sarveShAmapi viShayA anirvachanIyA utpadyante | viShayaM vinA na ki~nchidapi j~nAnamutpadyeteti siddhAntaH | matAntare tu vastuno rUpAntareNa bhAnameva bhrama ityuchyate | siddhAnte tu yathA padArtho.asti tathaiva tajj~nAnaM bhavatItyabhyupagamyate | tasmAdbhramasthale.api viShayo.avashyamutpadyata eva | viShayaM vinA j~nAnaM na bhavati | tathA cha svapne tripuTyA bhAnAt sakalA tripuTI utpadyata eva | \section{##(A. 323-234) ## svApnapadArthasyAdhiShThAnopAdAnayoH pradarshanapUrvakamutpattivarNanam\-} \section{(323)} svapne padArthAnAmutpattya~NgIkAro na yukta iti sha~NkAsvapne pratIyamAnapadArthAnAmutpattya~NgIkAre yathA siddhAnte svapnadR^iShTAnta\- balAjjAgratpadArthA mithyeti prasAdhyate, tathA jAgratpadArthAnAmiva svApnapadArthAnAmapyutpattimattvAtte.api satyA itya~NgIkAryaM bhavet | svapne padArthAnAmutpattyana~NgIkAre naiSha doShaH syAt | tathA hi, jAgrati padArthA utpannA santaH pratIyante | svapne tu padArthA asanta eva pratIyante | tasmAtsvapne.asatAM padArthAnAM j~nAnaM bhramarUpaM bhavati | atasteShAmutpattya~NgIkAro na yukta eva | \section{(324)} pUrvoktasha~NkAyAH samAdhAnam\- (1) yasya vastuna utpattau deshakAlAdirUpo yAvAn sAmagrIkalApa apekShitastAvantaM sAmagrIkalApaM vinaivotpadyamAnaM vastu mithyetyabhidhIyate | svapne gajAdInAmutpattAvuchitadeshakAlAdirUpasAmagrI nAsti | chireNa kAlena vistIrNe deshe utpattuM yogyA gajAdayaH svapne kShaNamAtrakAlenAtisUkShmakaNThapradeshe utpadyante | tasmAtsvApnagajAdayo mithyA | (2) yadyapi svapnAvasthAyAmadhikadeshakAlau pratIyete, tathApi gajAdipadArthAntaravadadhikadeshakAlAvapi svapne.anirvachanIyaprAtibhAsikatayaivotpadyete | tathA hi, viShayaM vinA pratyakShaj~nAnaM nodeti | svapne.adhikadeshakAlayorj~nAnamutpadyate | vyAvahArikadeshakAlau tu svalpau bhavataH | tasmAtprAtibhAsikAvadhikadeshakAlAvutpadyete | parantu svapnAvasthAyAmutpannau prAtibhAsikAdhikadeshakAlau svapnAvAsthAyAmutpadyamAnagajAdInAM kAraNabhAvaM na bhajataH | kAraNaM pUrvakAle bhavati kAryaM chottarakAle bhavatIti hi niyamaH | svapne tu deshakAlau gajAdayashcha yugapadevotpadyante | tasmAtsvapne prAtibhAsikadeshakAlayorgajAdInAM cha parasparaM kAryakAraNatA na sambhavati | vyAvahArikadeshakAlau tu svalpau staH | na tau gajAdyutpAdane yogyau | tasmAduchitadeshakAlAdirUpasAmagrIM vinotpadyamAnAH svApnapadArthA mithyA | (3) api cha svapne gajAdInAM mAtApitrAdirUpasAmagryapi nAsti | yadyapi svapne prANinaH teShAM mAtApitrAdayo.api pratIyante | tathApi svApnamAtApitarau na putrasyotpattikAraNatAM bhajataH | yato mAtA pitA putrashcheti trayo.api yugapatsahaivotpadyante | tasmAnna teShAM kAryakAraNabhAvaH | yasyA doShasahitAvidyAyAH sakAshAt svApnapadArthA jAyante saivAvidyA teShAM padArthAnAM mAtR^itvam, pitR^itvam, putratvaM chotpAdayati | svApnapadArthotpattau nAnyA kApi sAmagryasti | nidrAdoShasahitAvidyaiva svApnapadArthotpattau kAraNam | doShasahitAvidyAyA jAtaM shuktirUpyAdikaM mithyA bhavati | tasmAtsvApnapadArthA api mithyaiva na satyAH | svApnapadArthAnAmupAdAnakAraNamantaHkaraNam; athavA sAkShAdavidyaiva | AdyapakShe sAkShichaitanyaM svapnAdhiShThAnam | dvitIyapakShe brahmachaitanyaM svapnAdhiShThAnam | itthaM cha svapnaH antaHkaraNasya athavA avidyAyAH pariNAmaH | chaitanyasya vivartashcha bhavati | 1\. atrAyaM visheShaH \- (1) sthUlasUkShmadehadvayAvachChinnakUTasthachaitanyarUpapAramArthikajIvo.asti | (2) mAyAvR^itakUTasthe kalpitAntaHkaraNe pratiphalitachidAbhAsarUpaH dehadvayAbhimAnavAn vyAvahArikajIvo.asti | (3) nidrArUpamAyayAvR^ite vyAvahArikajIvarUpAdhiShThAne kalpitaH prAtibhAsikajIvo.asti | evaM trividhajIvavAdibhirvi\-|| \section{##(A. 325-331) ## trividhasattApakShe vilakShaNayorjAgratsvapnayoH} \section{##(A. 325-326) ## sattAbhedaH; vastutastayoravailakShaNyAtsattaikyameva tatra sha~NkA\-} \section{(325)} brahmachaitanyasya svapnAdhiShThAnatve brahmaj~nAnamantarA svapno na nivarteteti sha~NkAdvitIyapakShe brahmachaitanyaM svapnasyAdhiShThAnamiti avidyopAdAnamiti choktam | adhiShThAnaj~nAnamantarA kalpitaM na nivarteta | svapnAdhiShThAnaM cha brahma | tasmAdbrahmaj~nAnamantarAj~nAnino jAgradavasthAyAM svapno na nivarteta | \section{(326)} jAgratsvapnayorbrahmAdhiShThAnakatve ubhAvapi vyAvahArikau syAtAm | athavobhAvapi prAtibhAsikau syAtAmiti sha~NkAyathA svapnasyAdhiShThAnaM brahma upAdAnaM chAvidyA | tathaiva vedAntasiddhAnte jAgrati vyAvahArikapadArthAnAmapyadhiShThAnaM brahma | upAdAnaM chAvidyaiva bhavati | tatra jAgratpadArthA vyAvahArikA iti, svApnapadArthAH prAtibhAsikA iti ||dyAraNyasvAmibhiH \ldq{}svapnAdhiShThAnaM vyAvahAriko jIvo jagachcha\rdq{} iti kathyate | (1) svApnajIvasya (draShTuH) adhiShThAnaM jAgrajjIvaH (draShTA) | (2) svApnajagataH (dR^ishyasya) adhiShThAnaM jAgrajjagat (dR^ishyam) iti varNyate | (3) svApnAdhyAsopAdAnaM vyAvahArikajIvajagatorAvArakaM nidrArUpamavasthAj~nAnaM (tUlAj~nAnam) bhavati | tatra vyAvahArikadraShTA jaDaH | vyAvahArikadR^ishyaM cha jaDameva | tayoH sattAsphUrtipradatvarUpAdhiShThAnatvaM na sambhavati | tasmAt (1) aha~NkArAvachChinnachaitanyaM vA (2) aha~NkArAnavachChinnachaitanyaM vA svapnAdhiShThAnam | idaM matadvayamapi samIchInam | (1) tatra prathamamate aha~NkArAvachChinnachaitanyAvArakatUlAj~nAnameva svapnopAdAnaM bhavati | jAgrajj~nAnenaiva vinApi brahmaj~nAnaM tasya nivR^ittirapi sambhavati | (2) avidyApratibimbarUpajIvachaitanyam, bimbarUpeshvarachaitanyaM vA vivaraNakArarItyA vyApakatvAdaha~NkArAnavachChinnachaitanyamityuchyate | tasya svapnAdhiShThAnatve tadAvArakamUlAj~nAnaM svapnasyopAdAnamitya~NgIkartavyam | jAgradbodhena tAdR^ishasvapnasya bAdharUpanivR^ittirna sambhavati | kintUpAdAne vilayarUpanivR^ittiH sambhavati | parantu aha~NkArAnavachChinnachaitanyasya svapnAdhiShThAnatvA~NgIkAre.api sharIrAntaHpradeshasthachaitanyamevAdhiShThAnamiti phalati | bAhyadeshasthachaitanyaM nAdhiShThAnam | avidyApratibimbitajIvachaitanyam, bimbarUpeshvarachaitanyaM chetyubhayamapyaha~NkArAnavachChinnaM bhavati | vyApakatvAchCharIrasyAntarvidyate cha | antardeshasthachaitanye yA svapnAdhiShThAnatA tasyA antaHkaraNamavachChedakamityabhyupagame aha~NkArAvachChinnasyAdhiShThAnatA sid.hdhyati | tasyaiva chaitanyasya svapnaM pratyadhiShThAnatAyAM antaHkaraNasyAvachChedakatvAna~NgIkAre aha~NkArAnavachChinnasyAdhiShThAnatA sid.hdhyati | aha~NkArAnavachChinnachaitanyaM tu avidyApratibimbaM cheti dvayamapi bhavati | matabhedena dvayorapi svapnAdhiShThAnatvaM bhavati | tathApi avidyApratibimbarUpajIvachaitanyasyAdhiShThAnatvAbhyupagama eva sAdhIyAn || cha kathyante | eSha bhedo na bhavitumarhati | ubhayorapyadhiShThAnaM brahmaiva bhavati | upAdAnaM chAvidyaiva bhavati | tasmAjjAgratsvapnayorubhayorapi vyAvahArikatA bhavitumarhati | athavobhayoH prAtibhAsikatA bhavitumarhati | ubhayoH sattAvaiShamye nAstyupapattiH | \section{##(A. 327-328) ## pUrvoktasha~NkayoH samAdhAnam\-} \section{(327)} brahmaj~nAnaM vinApi svapnanivR^ittipradarshanamtatra prathamasha~NkAyAH samAdhAnamevaM bhavati | nivR^ittirdvividheti pUrvaM chaturthatara~Nge khyAtinirUpaNaprasa~Nge uktam | (1) kAraNasahitakAryavinAsharUpAtya\- ntikanivR^ittiH svapnasya jAgradavasthAyAM brahmaj~nAnamantarA na sambhavati | (2) parantu daNDaprahAreNa yathA ghaTasya mR^ittikAyAM layo bhavati | tathA svapnahetubhUtanidrArUpadoShanAshAdvA svapnavirodhijAgradavasthotpattyA vA avidyAyAM layarUpA nivR^ittiH svapnasya brahmaj~nAnaM vinApi sambhavet | \section{(328)} doShAntarAsahakR^itAvidyAmAtrajanyaM vyAvahArikam | doShAntarasahakR^itAvidyAjanyaM prAtibhAsikamiti dvitIyasha~NkAsamAdhAnamyaduktaM jAgratsvapnau samAnAviti tanna | jAgrati dehAdipadArthAnAmutpattau doShAntarAsahakR^itakevalAvidyopAdAnakAraNam | svApnapadArthAnAmutpattau sAdinidrAdidoShasahitAvidyA kAraNamiti visheSho.asti | tasmAdanyadoSharahitakevalAvidyAjanyaM vyAvahArikam | sAdidoShasahakR^itAvidyAjanyaM prAtibhAsikam | svapnapadArthAH nidrAdoShasakR^itAvidyAjanyatvAtprAtibhAsikA bhavanti | jAgratpadArthA doShAntararahitakevalAvidyAjanyatvAdvyAvahArikA bhavanti | itthaM svApnapadArthAnAM jAgratpadArthebhyo vailakShaNyaM dR^ishyate | idaM tu sarvaM sattAtraividhya||athavA avidyApratibimbasya kalpitatvAdadhiShThAnatvaM nochitam | tasmAt antaHkaraNopahitamavidyopahitaM vA sAkShichaitanyaM svapnasyAdhiShThAnamityabhyupagamo yuktaH | etatsarvamapi trividhasattAvAdimatenopapAditam | dR^iShTisR^iShTivAdarItyA tu sarvAnAtmapadArthAnAmekaiva (prAtibhAsikI) sattA bhavati | tasmAjjAgratsvapnayorubhayorapi brahmachaitanyamevAdhiShThAnamitya~NgIkriyate | sA cha dR^iShTisR^iShTirdvividhA \- dR^iShTisamasamayA sR^iShTiH | dR^iShTireva vishvasR^iShTiriti cha | Adye jagatpratIyate | parantu tasya prAtibhAsikyeva sattA | dvitIye jagat tatkAraNamaj~nAnaM vA na ki~nchidapyasti | AtmAtiriktaM sarvaM shashashR^i~NgAdivattuchCham | brahmaiva satyamasti | tasya cha pAramArthikI sattA ityekasattAvAdo.asmin kalpe | ma~NgIkR^itya sthUladR^iShTyoktam | vichAryamANe tu sattAtraividhyaM na sa~NgachChate | jAgratsvapnayorapi parasparaM vailakShaNyamapi na sid.hdhyati | \section{(329)} pramANagrantheShu sattAtraividhyamuktamityAkShepaHvedAntaparibhAShAdigrantheShu pUrvoktarItyA vyAvahArikaprAtibhAsikapadArthayorbhedo nirUpitaH | tasmAttaiH sattAtraividhyama~NgIkR^itam | tathaiva vidyAraNyasvAmibhirapi sattAtraividhyamabhyupetam | evaM hi tairuktaM \- dehAdipadArthA dviprakArAH | bAhyA AbhyantarAshcheti | tatreshvarasR^iShTA bAhyAH | jIvasa~NkalpakR^itA manomayA AntarAH | tatra jIvasa~NkalparachitA manomayA AntarAH sAkShibhAsyAH | IshvarasR^iShTA bAhyAH pramAtR^ipramANagocharAH | AntaramanomayadehAdaya eva jIvasya sukhaduHkhahetubhUtAH | bAhyAstvIshvarasR^iShTA na sukhaduHkhahetavaH | tasmAdAntaramanomayapadArthanivR^ittAveva mumukShuNA yatitavyam | bAhyaprapa~ncho na sukhaduHkhahetuH | atastannivR^ittau na yatitavyam | tathA hi, kayoshchit dvayoH puruShayoH putrau dhanArjanArthaM kadAchiddeshAntaraM jagmatuH | tayormadhye ekasya puruShasya putro diShTaM gataH | anyasya putro jIvannAste | prabhUtaM dhanaM cha sa sampAditavAn | sa cha svasya prabhUtadhanalAbhaM svapitra nivedayituM dvitIyasya maraNaM tatpitre nivedayituM cha ka~nchana vArtAharaM preShayAmAsa | sa tu vipralambhako vArtAhAro jIvatputrakAya pitre tava putro mamAreti, mR^itapitrakAya pitre cha tava putro nIrogo vipulaM dhanamarjitavAn | gajamAruhya saparivAro.achirAdevAgamiShyatIti chovAcha | pratArakasya vArtAharasya kapaTavAkyaM shrutvA jIvatputrakaH pitA putrashokAdbhR^ishaM ruroda | mR^itaputrakaH pitA tvatIva harShamavApa | itthamIshvarasR^iShTe putre deshAntare jIvatyapi manomayaputrasya mR^itatvAdeko duHkhamavApa | tatreshvarasR^iShTaH putro jIvannapi svapitre na sukhaM janayati | tathaivetarasyeshvarasR^iShTaH putro mR^ito.api svapitre na duHkhamutpAdayati | manomayaputrasya jIvanAtsukhameva tasyAbhavat | tasmAtsarvatra jIvasR^iShTireva sukhaduHkhaheturneshvarasR^iShTiH sukhaduHkhahetuH | itthaM pa~nchadashaprakaraNe dvaitavivekaprakaraNe vidyAraNyasvAmibhiH prapa~nchitam | tatra jIvasR^iShTiH prAtibhAsikI | IshvarasR^iShTishcha vyAvahArikI | granthAntareShvapyevameva sattAtraividhyapakSha evAshritaH | tatra pAramArthikasattA chaitanyasya | chaitanyabhinnasya jaDasya vyAvahArikasattA prAtibhAsikasattA cheti dvidhA sattA | sR^iShTyAdikAle Ishvarasa~NkalpamAtrajanyakevalAvidyAkAryapa~nchamahAbhUtatatkAryANAM vyAvahArikasattA | doShasahakR^itAvidyAkAryasvApnapadArthAnAM shuktirajatAdInAM cha prAtibhAsikasattA | itthaM jAgratpadArthAnAM vyAvahArikasattA | svApnapadArthAnAM prAtibhAsikasattA cha varNyate keShuchidgrantheShu | \section{(330)} anAtmapadArthAnAM sarveShAM prAtibhAsikasattaiva AtmapadArthasya pAramArthikI satteti sattA dvividhaiva | ataHsattAtraividhyapakSho mandAdhikArika iti adhunottamAdhikArikasattaikatvapratipAdanAya jAgratsvapnayorvailakShaNyAbhAvaH kathyate | deshakAlAdikAraNakalApa\- mantareNaiva svapne gajAdayo.arthA utpadyante | tasmAtte mithyetyuchyante | tathaivAkAshAdiprapa~nchasR^iShTirapi brahmaNaH sakAshAt deshakAlAdikAraNakalApaM vinaiva bhavati | advitIyatvena brahmaNastatra svalpo.api deshakAlAdirnAsti | svapne tu gajAdyutpattiyogyapuShkaladeshakAlAdyabhAve.api svalpadeshakAlAdirvidyate | so.apyAkAshAdisR^iShTau nAsti | yato deshakAlAdishUnyaparamAtmanaH sakAshAdAkAshAdisR^iShTiH shrUyate | ata eva taittirIyopaniShadi krameNAkAshAdisR^iShTikathane.api na deshakAlAdisR^iShTiruktA | sUtrakArabhAShyakArAdibhirapi deshakAlAdisR^iShTivichAro na kR^itaH | taittirIyopaniShadaH sUtrakArabhAShyakArayoshchAyamabhiprAyaH | yata AkAshAdiprapa~nchotpattirdeshakAlAdisAmagrIM vinotpadyate tata AkAshAdayo.api svapnavat mithyeveti | sR^iShTiH ##=## utpattiH ##=## adhyAropaH | 1\. ita Arabhya (342) AvartAvadhi dR^iShTisR^iShTivAdasya pratipAdanaM kriyate | 2\. atredaM rahasyaM \- kutrachichChUnyavane dvau balinau puruShau svasvabalaparIkShaNaviShaye vivAdamakurutAm | \ldq{}yo.anyaM mArayati sa balIyAn j~neyaH\rdq{} iti | evaM pratij~nApUrvakamubhAvapi pratyekaM svasvahaste nishitakoTidvayopetamAyudhaM madhye gR^ihItvA tasyAyudhasyaikAM koTiM svorasi koTyantaraM chAnyasyorasi praveshyAbhimakhaM bhUtvA yudhyantau dvAvapi mamratuH | evameva sarvaprapa~nchashUnye brahmarUpe vane jAgratprapa~nchaH svapnaprapa~nchashcheti dvau balinau puruShau pratibhAsete | tayoshcha parasparasya viShaye parasparasya dR^iShTAntena parasparasya parAhatirevameva j~neyA | tathA hi \- uchitadeshakAlasAmagrImantareNa yajjAyate tanmithyeti prasiddhaM loke | yathA desharUpasAmagryAH pUrNatve.api kAlarUpasAmagryA nyUnatvAt aindrajAlikanirmitahastiharmyAdikaM mithyA tathaiva kaNThasthahitAkhyanADIrUpAlpapradeshe svalpakAle cha jAyamAnaH svapnaprapa~ncho mithyA | taddR^iShTAntabalAt jAgratprapa~ncho.api mithyaiva | itthaM svapnapra~nchadR^iShTAntena jAgratprapa~nchaH parAhato bhavati | evameva deshakAlAdisAmagrIleshashUnye brahmaNi jAgratprapa~nchaH pratIyate | tasmAtsa asan bhavati | pratIyamAnau deshakAlau tu jAgratprapa~nchAntargatau tadanantargatadeshakAlau prapa~nchakAraNa\-|| \section{(331)} deshakAlayorutpattiviShaye AkShepasamAdhAne \- nanu madhusUdanasarasvatIsvAmibhirdeshakAlau sAkShAdavidyAkAryatvenoktau | Adau mAyAvishiShTaparamAtmanaH sAkAshAt mAyApariNAmabhUtadeshakAlau jAyete | tata AkAshAdaya utpadyante | yogyadeshakAlarUpasAmagrIsattvAttatsakAshAdAkAshAdiprapa~nchotpattiH sambhavatIti chet | tanna | madhusUdanasarasvatIsvAminAM deshakAlau prathamamutpadyete pashchAdAkAshAdikamiti nAbhiprAyaH | atItakAlasthitaM vastu prathamamiti pUrvamiti chochyate | bhaviShyatkAlasthitikaM vastu uttaramiti pashchAditi chochyate | AkAshAdyutpatteH prathamaM deshakAlAvutpannAvityabhyupagame AkAshAdyutpattikAlAt yaH pUrvaH kAlastAdR^ishakAlopahitaH paramAtmA deshakAlAdyadhiShThAnamiti sid.hdhyati | tatashcha deshakAlAdyutpattiM prati pUrvakAlasyApekShA bhavati | kAlasyotpattimantarA cha pUrvakAlo na prasid.hdhyati | tasmAdAkAshAdeH pUrvakAle deshakAlau sta itya~NgIkAro na sa~NgachChate | ||miti chedatrAyaM praShTavyaH \- tau deshakAlau kiM brahmaNo.abhinnAvuta bhinnAviti | AdyapakShe brahmAbhinnadeshakAlayorabhAvAt deshakAlarUpasAmagrIshUnye brahmaNi prapa~nchasya pratItiH sid.hdhyati | dvitIyapakShe brahmabhinnadeshakAlau kiM satyAvuta mithyA | yadi deshakAlau satyau tadA advaitashrutivirodhaH | yadi mithyA tadA prapa~nchavattayorapi kAryatvAttayoH kAraNatayAnyau deshakAlau vAchyau | svasyaiva svakAraNatve AtmAshrayaH | prathamayordeshakAlayordvitIyau deshakAlau kAraNam, dvitIyayoH prathamau kAraNamityabhyupagame.anyonyAshrayaH | dvitIyayostR^itIyau deshakAlau kAraNam, tR^itIyayoH prathamau deshakAlau kAraNamityabhyupagame chakrakApattiH | tR^itIyayoshchaturthau deshakAlau kAraNam, chaturthayoH pa~nchamau kAraNamityabhyupagame anantadeshakAlAdidhArArUpAnavasthA | tasmAnna brahmaNi deshakAlau sid.hdhyataH | itthaM deshakAlAdisAmagrIshUnyabrahmaNaH sakAshAjjAgratprapa~nchotpattyA tasyAsattvaM tuchChatvaM adhyavasIyate | api cha jAgraddashAyAM kadAchitsvapnapadArthasmR^itirbhavati | svapne tu prAyasho jAgratpadArthasmaraNaM na sambhavati | atashcha jAgratprapa~ncho.asan | taddR^iShTAntabalAtsvapnaprapa~ncho.apyasan | yadA jAgradavasthAyA abhAvaH siddho bhavati tadA tadantargatasamAdhyavasthAyA apyabhAvo.arthAchchaitanye sid.hdhyati | jAgratsvapnayorabhAvasid.hdhyA tadavasthAdvayAntargatabuddherabhAvAt tadvilayAtmakasuShuptyavasthAyAH, suShuptyantargatamaraNamUrchChAvasthayoshchAbhAvo.api sid.hdhyati | itthaM brahmaNi sarvaprapa~nchasyAsid.hdhyA ajAtavAdaH sid.hdhyati | \ldq{}na tasya kAryaM karaNaM cha vidyate\rdq{} (shve\. 6\.8) \ldq{}apUrvamanaparam\rdq{} (bR^i\. 2\.5\.13) || kintu madhusUdanasvAminAmayamAshayaH \- yathA bhUtabhautikaprapa~nchaH pratIyate tathA deshakAlAvapi pratIyete | AtmabhinnaM ki~nchidapi na nityam | tasmAddeshakAlAvapi na nityau | asan padArtho na pratIyate | tasmAdAkAshAdivaddeshakAlAvapyutpadyete | tau cha deshakAlau mAyApariNAmau chaitanyavivartau cha | yo vivartaH sa na kasyachidapi kAraNam | tasmAdAkAshAdiprapa~nchotpattau deshakAlayoH kAraNatA na sa~NgachChate | api cha kAraNaM pUrvabhAvi | kAryaM pashchAdbhAvIti sthite, AkAshAdyutpatteH pUrvaM deshakAlotpattirna sambhavatIti pratipAditatvAt sarvathA deshakAlAvAkAshAdiprapa~nchakAraNaM na bhavata iti siddham | kintu svapne yathA yugapadeva pitAputrayorutpattiryugapadutpadyamAnayostayoH kAryakAraNatvapratItishcha bhavati | tathA jAgratyapi mAyAvishiShTaparamAtmanaH sakAshAt deshakAlAdisahitAkAshAdiprapa~nchotpattiH | tatra cha deshakAlAdeH kAraNatvapratItiH, prapa~nchasya kAryatvapratItishcha bhavati | yasyA mAyAyAH sakAshAt deshakAlasahitaprapa~nchotpattirbhavati tayaiva mAyayA deshakAlayoH kAraNatvaM prapa~nchasya kAryatvaM cha pratIyate | ki~ncha ki~nchidvastu kvachiddeshavisheShe kvachitkAlavisheShe cha jAyate | deshAntare kAlAntare vA na jAyate | tathA pralayakAle sakalaH prapa~ncho notpadyate | sR^iShTikAle utpadyate cha | tasmAdapi deshakAlayoH kAraNatvaM pratIyate | vastutastu na deshakAlAdikamAkAshAdiprapa~nchasya kAraNam | kAryakAraNatA hyatra na ki~nchidupapadyate | yAdR^igeva paraM brahma tAdR^igeva jagattrayam || yo\. vA\. || tuchChAnirvachanIyA cha vAstavI chetyasau tridhA | mAyA j~neyA tribhirbodhaiH shrautayauktikalaukikaiH || pa\. 6\.130|| ityAdishrutismR^itibhyaH | 1\. deshakAlayorutpattau pUrvakAlasya kAraNatve tasya pUrvakAlasyotpattiM prati kasyachitkAlasya kAraNatvaM vAchyam | tanna sambhavati | pUrvakAlasyaiva svotpattikAraNatve AtmAshrayo doShaH | asya pUrvakAlasyAnyaH pUrvakAlaH kAraNamanyasya chAyameva kAraNamityAshrayaNe anyonyAshrayaH | dvitIyasya pUrvakAlasya tR^itIyaH pUrvakAlaH kAraNaM tR^itIyapUrvakAlasya cha prathamaH pUrvakAlaH kAraNamityabhyupagame chakrakadoShaH | tR^itIyasya pUrvakAlasya chaturthaH pUrvakAlaH kAraNaM chaturthasya pa~nchamaH kAraNamitya~NgIkAre.anavasthAdoShaH | itthaM doShasamUhasadbhAvAt deshakAlayorutpattau pUrvakAlasya kAraNatvA~NgIkAro na yujyate | \section{##(A. 332-334) ## brahmaniShThakAraNatAyA deshakAloyara~NgIkAre} anyathAkhyAtyApattiH syAdityAkShepaH\- \section{(332)} deshakAlayorAkAshAdikAraNatAstIti pUrvapakShiNaH sha~NkAatraivaM sha~NkA bhavati \- asan padArtho na pratIyeta | siddhAnte cha na tathA~NgIkriyate vedAntibhiH | yadyasan padArtho bhAseta tarhyasatkhyAtyabhyupagamaprasa~NgaH syAt | api cha shashashR^i~NgavandhyAsutAderapi bhAnaM syAt | na tu tathA bhAsate | tasmAdasataH pratItirnAstyeva | ki~ncha deshakAlayoH kAraNatvaM svato yadi na syAt tarhi mAyAbalAdapi tanna bhAtumarhati | parantu deshakAlayoH kAraNatvaM pratIyate | ato deshakAlau sakalaprapa~nchakAraNamitya~NgIkAryameva | siddhAntinA yadapyuchyate \- brahma sakalaprapa~nchakAraNam, tanniShThaM kAraNatvameva deshakAlayoH pratIyate | na tu deshakAlayoH kAraNatvaM svato vidyate iti | tadapi na sa~Ngatam | tathA hi, (1) brahma yathA deshakAlayoradhiShThAnaM tathA sakalaprapa~nchasyApyadhiShThAnaM bhavati | tatashcha deshakAlayoreva brahmaniShThakAraNatA pratIyate na tvanyatretyatra vinigamakaM nAsti | tasmAdadhiShThAnabrahmaniShThakAraNatA yadi deshakAlayoH pratIyate tarhi sarvaprapa~nchAdhiShThAnatvAdbrahmaNaH nikhilaprapa~nche.api kAraNatA pratIyetaiva | brahmakAryabhUte prapa~nche kvachit (deshakAlayoH) kAraNatA kvachichcha (AkAshAdau) kAryateti vaiShamyaM na yujyate | (2) ki~ncha deshakAlayoH kAraNatvaM nAsti, kintu brahmaNyeva kAraNatvamasti | tachcha brahmaniShThaM kAraNatvaM deshakAlayoH pratIyata ityuchyamAne anyathAkhyAtira~NgIkR^itA bhavati | yato vastuno rUpAntareNa bhAnamanyathAkhyAtiritIryate | akAraNabhUtau deshakAlau rUpAntareNa kAraNAtmanA bhAtaH ityanyathAkhyAtirevAbhyupagatA bhavati | siddhAnte tvanyathAkhyAtirnA~NgIkR^itA | atra viShaye.anyathAkhyAtera~NgIkAre shuktAvanirvachanIyarajatamutpadyate iti siddhAnto niShphalo bhavet | tathA hi, anyathAkhyAtirdvividhA | (1) deshAntarasthapadArthasya deshAntare bhAnamityekAnyathAkhyAtiH | yathA kAntAkaragatarajataM purovartishuktau bhAsate | (2) athavA vastuno rUpAntareNa bhAnamapyanyathAkhyAtiH | yathA shuktikAyA rajatarUpeNa bhAnam | itthaM sarvabhramasthale.api anyathAkhyAtyaiva nirvAhasambhave.anirvachanIyarajatotpattikathanamasa~NgataM syAt | ki~ncha viShayasamAnAkArameva j~nAnaM bhavati | anyavastuno.anyarUpeNa j~nAnaM na sambhavet | atashcha rajatAkAraj~nAnaviShayIbhUtamanirvachanIyaM rajatamutpadyate eva ityadvaitasiddhAnte akAraNIbhUtadeshakAlayorbrahmaniShThakAraNatvasya pratItirna sambhavet | yato deshakAlayoH pratIyamAnaM yatkAraNatvaM tattatrAvidyamAnaM sanna bhAyAt | na vA brahmAshritaM sadatra bhAyAt, tatashcha deshakAlayoreva kAraNatvamasti | vidyamAnameva kAraNatvaM deshakAlayorbhAtIti vaktavyam | tatashchAkAshAdiprapa~nchasya deshakAlau na kAraNamiti siddhAntyuktirasa~Ngataiva | \section{(333)} adhiShThAnabrahmaniShThakAraNatA deshakAloranyathAkhyAtyA pratIyata iti siddhAntinaH samAdhAnamsha~NkeyaM na sa~NgachChate | tathA hi, brahmaniShThakAraNataiva deshakAlAdau pratIyate | yathA japAkusumasambaddhasphaTike upAdhikusumaniShTharaktimA pratIyate, yathA cha svapne adhiShThAnaniShThasatyatA svapnopalabhyamAnamithyAparvatahastyAdiShUpalabhyate, tadvat | atra sphaTike anirvachanIyalauhityotpattirnA~NgIkriyate | kintu sannihitajapAkusumasthalauhityameva sphaTike pratIyate | tatashcha shuklasphaTikasya raktavarNatvena bhAsamAnatvAt sphaTike raktavarNaj~nAnamanyathAkhyAtireva | tathaiva svApnamithyApadArtheShu satyatApratItirapyanyathAkhyAtireva | tatrAnirvachanIyasatyatotpattya~NgIkArastu \ldq{}satyamidaM vastu mithyA\rdq{} iti vyAhatavachanavadasa~NgataH | na chAsatpratIyeta | atashcha svapnAdhiShThAnachaitanyagatasatyataiva mithyApadArthe pratIyate iti mithyApadArthaniShThasatyatAviShayakaj~nAnamapyanyathAkhyAtirityevA~NgIkriyate | evamevAdhiShThAnabrahmaniShThakAraNatA deshakAlayoranyathAkhyAtirItyaiva pratibhAti | \section{(334)} antaHkaraNasya yatra dvAbhyAM padArthAbhyAM sambandhastatrAnyathAkhyAtiH | yatraikena padArthena sambandhastatrAnirvachanIyakhyAtiHna chaivaM sarvabhrameShvapyanyathAkhyAtyabhyupagamaprasa~Nga iti vAchyam | shuktikAdiShu rajatAdibhAnasthale anyathAkhyAtyabhyupagame \ldq{}viShayavilakShaNaM j~nAnaM nodeti\rdq{} iti nyAyavirodhasya prasa~NgAt | yatra sphaTike lauhityaj~nAnaM jAyate tatra lohitakusumasya sphaTikena saha sambandho.asti | tasmAt sphaTikasambaddhakusumagatalauhityaM sphaTike pratIyate | antaHkaraNavR^itterlohitakusumAkAratAdashAyAM tasyAH vR^itterviShayo lohitakusumasambaddhasphaTiko.api | tasmAt kusumagatalauhityaM sphaTike pratIyate | evaM shuktI rajatarUpeNa na j~nAyeta yato.anyamatarItyA shuktideshe anirvachanIyaM vA vyAvahArikaM vA rajataM nAsti | kintu shuktirevAsti | antaHkaraNasya shuktisambandhe sati shuktisamAnAkAraiva vR^ittirjAyeta na rajatAkArAntaHkaraNavR^ittirbhavet | tasmAdasmanmate shuktirajatAdibhramasthale avidyApariNAmarUpaM chaitanyavivartarUpaM chAnirvachanIyaM rajataM tajj~nAnaM chetyubhayamapyutpadyate itya~NgIkriyate | sphaTikalauhityabhramasthale tu sphaTikena lohitakusumena chAntaHkaraNavR^itteH sambandho.asti | lohitapuShpasambandhAllauhityAkArA vR^ittirjAyate | tasyA vR^itteH sphaTikenApi sambandho.asti | sphaTike cha lauhityapratiphalanamasti | tasmAt puShpadharmabhUtalauhityaM sphaTike tasyA vR^itterviShayIbhavati | tathA cha yatra dvayoH padArthayoH saMsargo.asti tatrAnyadharmasyAnyatra pratibhAnaM anyathAkhyAtireva bhavati | yatra dvayoH padArthayoH sambandho nAsti na tatrAnyathAkhyAtiH | kintvanirvachanIyakhyAtireva | yathA lohitapuShpasambaddhe sphaTike puShpagatalauhityaM pratibhAti | tathA svapne adhiShThAnachaitanyena sambaddheShu hastyAdiShu adhiShThAnachaitanyadharmasatyatA pratibhAti | sphaTike lauhityabhAnamiva svApnapadArthe satyatAbhAnamapyanyathAkhyAtireva | evamevAdhiShThAnachaitanyagataM kAraNatvamadhiShThAnachaitanyasambaddhadeshakAlayoH pratIyate.anyathAkhyAtividhayaiva | \section{(335)} jAgratprapa~nchaH sAmagrIM vinotpadyate | tasmAt svapnaprapa~nchavajjAgratprapa~ncho.api mithyaivaanyaniShThadharmasyAnyatra pratItAvanyathAkhyAtyabhyupagamenAdhiShThAnachaitanyagatA satyatA yathA chaitanyena sambaddhe sakalaprapa~nche.apyabhyupagamyate | tathaivAdhiShThAnachaitanyasthakAraNatApyadhiShThAnasambaddhasakalaprapa~nche.a~NgIkAryA bhavediti yadAsha~NkitaM tanna sa~NgachChate | tathA hi, (1) svapne pitR^isharIraM putrasharIraM cheti dve sharIre utpadyete | svapnopalabhyamAnapitR^iputrasharIrayorubhayorapyadhiShThAnachaitanyasambandhasya samatve.api pitR^isharIre adhiShThAnachaitanyadharmabhUtA kAraNatA pratIyate | putrasharIre tu tAdR^ishapitR^ijanyatvarUpakAryataiva pratIyate, na tu kAraNatA | evamadhiShThAnachaitanyasambandhasya sarvaprapa~nchasAdhAraNatve.api deshakAlayoreva chaitanyaniShThakAraNatA pratIyate | anyatra tu kAryataiva nisargataH pratIyate | (2) athavA asa~NgodAsInasvabhAvatvAdadhiShThAnachaitanyaM na kasyApi paramArthataH kAraNaM bhavati | mAyApribimbitachidAbhAsasya kAraNatve.api AbhAsasya svarUpaM mithyA | yachcha svayaM mithyA na tadanyasya kAraNaM bhavet | tasmAdyadi paramAtmani prapa~nchaM prati kAraNatA sambhavet tat bhramavashAddeshakAlayoH pratIyeta | paramAtmani tu kAraNatA nAsti | tasmAtkAraNatvAdidharmashUnyasyAsa~Ngasya chaitanyasya kAraNatvaM deshakAlayoH pratIyate ityuktirna sa~NgachChate | \ldq{}apUrvamanaparam\rdq{} (bR^i\. 2\.5\.19) \ldq{}anyadeva tadviditAdatho.aviditAdadhi\rdq{} (ke\. 1\.3) \ldq{}na tasya kAryaM karaNaM cha vidyate\rdq{} (shve\. 6\.8) \ldq{}kAryakAraNatA hyatra na ki~nchidupapadyate | yAdR^igeva paraM brahma tAdR^igeva jagattrayam\rdq{} ityAdishrutismR^itishatebhyaH | kintu mAyAkR^itAnirvachanIyadeshakAlAvanirvachanIyakAraNatvavantau bhavataH | paramArthatastu deshakAlayornAsti kAraNatA | svapne kashchanAputro vandhyaH puruShaH svakIyaM putraM pautraM cha pashyati | tatra putrapautrayoH sharIramanirvachanIyatayotpadyate | putrasharIre pautrasharIraM pratyanirvachanIyakAraNatA chotpadyate | na tu svapne paramArthataH putrapautrayoH sharIraM vA, putrapautrasharIrayoH parasparaM kAraNakAryatA vAsti | tathaiva deshakAlAvanirvachanIyAveva pratibhAtaH | paramArthatastu deshakAlayorAkAshAdiprapa~nchasya cha kAraNakAryatA nAstyeva | itthamuichatadeshakAlarUpasAmagrImantareNaiva jAgratprapa~ncha utpadyate | ato jAgradapi svapnavanmithyaiva | yathA svapnopalabhyamAnastrIputrAdInAM svapne eva sukhaduHkhahetutA bhavati | na tu jAgradAdau; tadA teShAmabhAvAt | tathaiva jAgratpadArthAnAmapi tAtkAlikasukhaduHkhAdihetutvameva, na tu svapnAdau sukhaduHkhAdihetutvam, tadA teShAM padArthAnAmevAbhAvAt | tasmAjjAgratsvapnau samAveva | \ldq{}traya AvasathAstrayaH svapnA ayamAvasatho.ayamAvasatho.ayamAvasathaH .\rdq{} (ai\. 1\.3\.12) \ldq{}svasvapramAparokShyeNa dR^iShTvA pashyan svajAgaram | chintayedapramattaH sannubhAvanudinaM muhuH || pa\. 7\.173|| chiraM tayoH sarvasAmyamanusandhAya jAgare | satyatvabuddhiM santyajya nAnurajyati pUrvavat || 173|| ityAdishrutismR^itishatebhyaH | \section{##(A. 336-337) ## jAgrati padArthA j~nAnasamakAlamevotpadyante} aj~nAtasattAbhAvAddvitIyajAgaraNaparyantaM nAnuvartante | jAgratsvapnapadArthA asthirAH | \section{(336)} mukhyasiddhAntAj~nAnAmeva jAgratpadArthAnAM sthiratvabuddhiHnanu jAgarAt svapnamanubhUya punarjAgaraNe sati prathamajAgare ye.arthA anubhUtAsta eva svapnavyavahitadvitIyajAgare.apyanubhUyante | na tu tathA prathamasvapnadR^iShTapadArthA dvitIyasvapne dR^ishyante | tasmAtsvapnapadArthApekShayA jAgratpadArthA vilakShaNA eveti chet tanna | mukhyasiddhAntAj~nAnamUlakatvAdasyAH sha~NkAyAH | tathA hi, advaitashAstrasya mukhyasiddhAntAj~nAnAmevaM dR^iShTirbhavati \- saMsArapravAho.ayamanAdiH | tatra jIvasya jAgratsvapnasuShuptyavasthA bhavanti | jAgratkAle svapnasuShuptI nashyataH | svapnakAle jAgratsuShuptI nashyataH | tathaiva suShuptau jAgratsvapne nashyataH | parantu yadA svapnasuShuptI bhavataH tadA jAgratyanubhUtadArApatyadhanapashugR^ihakShetrArAmAdayo.avinashyanto.anuvartanta eva | teShAM j~nAnameva vinashyati | punarjAgaraNaM yadA bhavati tadA prathamajAgrati sthitapadArthAnAmeva j~nAnaM bhavatIti | iyaM cha mukhyasiddhAntAj~nAnAM dR^iShTiH | \section{(337)} jAgratpadArthAH sarve.api tadviShayakaj~nAnena sahotpadyante | j~nAnena sahaiva vinashyanti chasiddhAntastvevaM \- sarve padArthAshchaitanyavivartA aj~nAnasya pariNAmAshcha | tasmAt shuktirajatavat yadA yaH padArthaH pratIyate tadA adhiShThAnachaitanyAshritAvidyAyA dvividhaH pariNAmo jAyate | avidyAyAstamoguNAMshasya ghaTAdiviShayarUpaH pariNAmo bhavati | avidyAyAH sattvaguNAMshasya j~nAnarUpapariNAmo bhavati | yadyapi chaitanyasyaiva j~nAnamiti vyapadeshAtsattvaguNapariNAmasya j~nAnatvoktirna sa~NgachChate | tathApi sarvaM vyApakachaitanyaM na j~nAnam, kintu sAbhAsavR^ittyArUDhachaitanyameva j~nAnamityuchyate | tasmAchchaitanye j~nAnavyavahArasya sampAdikA vR^ittireveti chetanyasya j~nAnatvApAdakopAdhibhUtavR^ittAvapi j~nAnashabdaH prayujyate | \ldq{}ghaTaj~nAnaM jAtaM paTaj~nAnaM naShTam\rdq{} iti loke vyavahAro dR^ishyate | tatra vR^ittyArUDhachaitanyasya svata utpattinAshAsambhave.api upAdhibhUtavR^ittestatsambhavAt j~nAne utpattinAshavyavahAro bhavati | itthaM vR^ittau j~nAnashabdaprayogasambhavAt tAdR^ishavR^ittirUpaM j~nAnaM sattvaguNapariNAmo bhavati | tasyAM vR^ittau chaitanyAbhAso jAyate | ghaTAdiviShayarUpapariNAme tu chaitanyasyAbhAso na jAyate | ubhayorapi ghaTAdiviShayatajj~nAnayoravidyApariNAmatve.api ghaTAdiviShayA avidyAyAstamoguNapariNAmatvAnmalinA bhavanti | atastatra chidAbhAsodayo na bhavati | vR^ittistu sattvaguNapariNAmatvAt svachChA bhavati | atastatra chidAbhAsodayaH sambhavati | itthaM vR^ittau chaitanyapratibimbagrahaNayogyatAsattvAt tadavachChinnaM chaitanyaM j~nAnaM iti, tadupahitaM chaitanyaM sAkShIti chochyate | ghaTAdiviShayANAM tu chaitanyAbhAsagrahaNayogyatAyA abhAvAt viShayAvachChinnachaitanyaM na j~nAnaM na vA sAkShI | itthaM jAgratpadArthAstajj~nAnAni cha sahaivotpadyante sahaiva nashyanti | ataste.api prAtibhAsikA eva svApnapadArthavat iti vedAntarahasyam | tasmAt prathamajAgrati dR^iShTA eva padArthAH svapnasuShuptyanantaraM punarapi dvitIyajAgratyanubhUyante ityuktirasa~Ngataiva | \section{##(A. 338-340) ## jAgratpadArthAnAM mithaH kAryakAraNatAnAstIti pratipAdanam\-} \section{(338)} svapnapadArthaH sAkShAdavidyAkAryaM, jAgratpadArthAstadIyAsAdhAraNakAraNajanya iti jAgratsvapnayorna sAmyamiti sha~NkA \- nanu svapnAt prabuddhaH \ldq{}pUrvaM ye padArthA mayA dR^iShTAstAnevAdya pashyAmi\rdq{} iti pratyabhijAnAti | tasmAjjAgratpadArthA j~nAnasamakAlotpattinAshashAlino na bhavanti | kintu j~nAnAtprAgUrdhvaM cha vidyante | ato.aj~nAtasattAkA jAgratpadArthA ityeva yuktamiti chet, na | svapne tatkShaNotpanneShu padArtheShu ime girinadIsamudrAdayo mama janmanaH prAgevotpannA varShasahasrakAlAdArabhya vartanta iti pratItirbhavati keShA~nchit | tatra tatkShaNotpanne svApnapadArthe yA chirantanatvapratItiH sA bhrAntireva | tasmAdyayAvidyayA svapne mithyAbhUtA girinadIsamudrAdayaH padArthA utpAditAstayaivAvidyayA tattatpadArthAnAM chirantanatvaM tAdR^ishachirantanatvaviShayakaj~nAnaM chAnirvachanIyatayotpadyate | evameva jAgratpadArtheShu vastutashchirantanatvAbhAve.api avidyAvashAdeva tattatpadArthaiH sahaiva mithyAbhUtaM sthiratvamapyanirvachanIyatayotpadyate | atashcha jAgratpadArthAnAmapi sthiratvapratItirbhrAntireva | AkShepaH \- nanvevaM sati svApnapadArthAH sAkShAdavidyApariNAmAH | jAgratpadArthAstu na sAkShAdavidyApariNAmAH | kintu yathA ghaTAdayo daNDachakrakulAlAdibhirjAyante tathaiva sarve.api jAgratpadArthAstattadasAdhAraNakAraNavashAjjAyante | yadi jAgratpadArthAH sAkShAdavidyApariNAmAH syuH, tadA AkAshAdikrameNa pa~nchabhUtotpattiH pa~nchIkaraNaM pa~nchIkR^itabhUtebhyo brahmANDotpatti1\. suptaprabuddhasya puruShasya ghaTAdijAgratpadArthAn dR^iShTvA pUrvaM jAgarakAle ye.avasthitAsta evaite ghaTAdaya iti jAyamAnaH pratyabhij~nApratyayaH so.ayaM nadIpravAhaH, seyaM dIpajvAlA ityAdipratyabhij~nApratyayavadbhrama eva | tasmAnmukhyadR^iShTAntaH svapna eva | sa chArtho granthakAreNaivopari vakShyate | rityAdikaM shrutyochyamAnamasa~NgataM bhavet | tasmAdIshvarasR^iShTA jAgratpadArthAH svasvopAdAnakaraNapariNAmA eva | na tu sAkShAdavidyApariNAmAH | svApnapadArthAstu sarve.api sAkShAdavidyApariNAmAH | yasmAt sarveShAM svApnapadArthAnAmekaivAvidyopAdAnaM bhavati tasmAt svApnapadArthAnAM tajj~nAnAnAM cha yugapade\- vaikasyA avidyAyAH sakAshAdutpattiH sambhavet | jAgratpadArthAstu svotpatteH prAgvidyamAnebhyo bhinnabhinnebhastebhyastebhyaH svasvopAdAnakAraNavisheShebhya utpadya svasvopAdAnakAraNeShu vilIyante | ghaTAdijAgratpadArthotpatteH pUrvaM nAshAdUrdhvaM cha mR^itpiNDAdirUpopAdAnakAraNAni vartante | evaM jAgratpadArthAH kechana svalpakAlAvasthAyinaH kechana sthirakAlAvasthAyino yathochitaM parasparaM kAryakAraNabhAvamApannAshcha vartante | na tathA svApnapadArthA iti jAgratsvapnayoH sAmyaM na yujyate iti chet | \section{(339)} jAgratsvapnayoH sAmyasamarthanamnaiSha doShaH | jAgratpadArtheShviva svApnapadArtheShvapi kAryakAraNatApratItirasti | \ldq{}madIyA gaurvatsamajanayat | mama jAyA putramasUta\rdq{} iti svapno naisargikaH | tatra yugapadevotpadyamAneShu svApnapadArtheShu gojAyAdInAM bahukAlasthAyitA kAraNatA cha pratIyete | vatsaputrAdInAM tu pashchAdbhAvitA kAryatA cha pratibhAsete | dR^iShTisamaye samakAle evotpannAnAM teShAM madhye naivAsti vastutaH pUrvapashchAtkAlatA parasparaM kAryakAraNatA vA | gorvatsasya cha tathaiva jAyAyAH putrasya chAvidyaiva sAkShAdupAdAnam | evameva jAgraddashAyAmapi kechana padArthA adhikakAlasthAyino jyAyAMsaH kAraNarUpA iti, kechana padArthA alpakAlasthAyitano yavIyAMsaH kAryarUpA iti cha svapne iva pratibhAnti | paramArthatastu na ko.api padArthaH kasyachidapi padArthasya kAraNabhAvaM vA kAryabhAvaM vA bhajate | kintvavidyayaiva te te padArthAstathA tathA pratibhAnti | tasmAtsvapna iva jAgradapi sAkShAdavidyAkAryameva | \section{(340)} sR^iShTishrutInAM layachintanadvArAdvaite tAtparyamsR^iShTikramapratipAdakashrutInAM na sR^iShTau tAtparyam, kintu brahmaNo.advitIyatvabodhane eva | sarve padArthAH paramAtmana eva jAyante iti tadvivartabhUtA eva | yadyadvivartabhUtaM tattatsvarUpameva bhavati, na tato.atirichyate | ato nAmarUpAtmakaH sakalaH prapa~ncho brahmAvyatiriktatayA brahmaivetImamarthaM bodhayitumeva sR^iShTishrutiH pravR^ittA nAnyatprayojanamasti sR^iShTishruteH | tatra sR^iShTau yaH krama uktastasyApi sthUladR^ishAM puMsAmutpattikramaviparItakrameNa paramakAraNe brahmaNi sarvakAryalayachintanadvArAdvitIyabrahmAvabodhanAyaivetyadvaitabodhanameva prayojanam | na tvAkAshAdInAmutpattau kramabodhane vA, teShAM parasparakAryakAraNatAbodhane vA sR^iShTishruteH prAmANyam | sR^iShTau nAsti kramaH kintu sarve padArthA ekasyA evAvidyAyAH sakAshAdutpannAH | tatra parasparaM kAryakAraNabhAvo vA pUrvapashchAtkAlInatvaM vA avidyAkR^ite svapne iva mithyaiva pratibhAsate | shrutyoktamAkAshAdInAM pUrvapashchAdbhAvitvakAryakAraNatvAdikaM tu kAraNavyatirekeNa kAryaM nAstIti mandAnAM layachintanArthaM kR^itam | yathA vastusvarUpamasti tathaiva dhyAnaM kartavyamiti niyamo nAsti | tasmAjjAgratpadArthAnAmapi parasparaM kAryakAraNabhAvo nAstyeva | \section{(341)} dR^iShTisR^iShTivAda evA~NgIkAryaHparamArthatastu jAgaritapadArthAnAmapi kAryakAraNatvAdikaM ki~nchidapi na sambhavati | sarve.api padArthAH sAkShAdavidyAkAryabhUtAH shuktirajatAdivat svApnavachcha | sAkShAdavidyAkAryatvena prAtibhAsikatvAdavidyAvR^ittyupahitasAkShiNaiva sarve.api padArthAH prakAshyante | avidyAyA j~neyAkAro j~nAnAkArashcha pariNAmo yugapadevotpadya yugapadeva nashyati svapnavadeva | \ldq{}darshanaM sR^iShTiradarshanaM layaH\rdq{} iti nyAyAdyadA padArthaH pratIyate tadaiva pratItiviShayaH padArtho jAyate | na tu kAlAntare padArthotpattirasti | ayameva dR^iShTisR^iShTivAda ityuchyate | 1\. dR^iShTiH ##=## avidyAvR^ittirUpaM j~nAnam, tadutpattisamaye eva sR^iShTiH ##=## dR^ishyaprapa~nchotpattiH | asyArthasya pratipAdanaM dR^iShTisR^iShTivAda iti ajAtavAda iti cha kathyate | ayaM cha vAdo bR^ihadAraNyakopaniShadbhAShye, vArtike, mANDUkyopaniShatkArikAyAm, tadbhAShye, tatraivAnandagirivyAkhyAne, vAsiShThe, sUtasaMhitAyAm, vedAntamuktAvalyAm, AtmapurANe, advaitasiddhau, anyeShu cha vedAntagrantheShu pratipAdyate.atyAdareNa | visheShajij~nAsavastAngranthAnavalokayeyuH | \ldq{}akke chenmadhu vindeta kimarthaM parvataM vrajet\rdq{} iti nyAyenaitadgranthenaiva jij~nAsUnAM dR^iShTisR^iShTisiddhAntaj~nAnaM samyak jAyate | granthAntarAvalokanaM tu teShAM buddhivinodanAya bhavati | ito.apyanyo dR^iShTisR^iShTivAdo.asti | tatra\- sattA sarvapadArthAnAM nAnyA saMvedanAdR^ite | j~nAnasvarUpamevAhurjagadetadvichakShaNAH || arthasvarUpaM bhrAmyantaH pashyantyanye kudR^iShTayaH | iti | sattAntaranindApUrvakaM sattaikatvapratipAdanena jagatastuchChatvamuchyate | ayameva sarvottamaH pakSho durlabhAdhikArikaH | asmin pakShe padArthAnAmaj~nAtasattA nAsti | kintu j~nAtasattaivAsti | advaitavAde.ayameva siddhAntapakShaH | asmin pakShe sattAdvaividhyameva na sattAtraividhyam | sarveShAmeva dR^ishyAnAmanAtmapadArthAnAM svApnapadArthAnAmiva prAtibhAsikasattaiva | pratibhAsakAlAdanyakAle.anAtmapadArthAnAM sattA nAsti | tasmAnnAsatyeva tR^itIyA vyAvahArikI sattA | ki~nchAsmin pakShe nikhilAnAtmapadArthAH sAkShibhAsyAH | pramAtR^ipramANayorviShayabhUtaM na ki~nchidapyasti vastu | yato.antaHkaraNamindriyANi ghaTAdiviShayA iti tripuTIj~nAnaM cheti sarvamapi svapna iva yugapadeva jAyate | atasteShAM madhye na viShayaviShayitvaM sambhavati | ghaTAdiviShayAH, netrAdIndriyANi, antaHkaraNaM chetyetAni yadi j~nAnAtpUrvaM syustadA netrAdidvArAntaHkaraNasya vR^ittirUpaM j~nAnaM pramANajanyaM bhavet | tachchAntaHkaraNam, indriyANi, viShayAshcheti tritayaM j~nAnapUrvakAle nAsti | j~nAnakAle eva svapne iva tripuTI utpadyate | tasmAt tripuTIjanyaM j~nAnaM ki~nchidapi nAsti | tathApi j~nAne svapnavat tripuTIjanyatA pratIyate | tasmAjjAgratpadArthAH sAkShibhAsyAH; na pramANajanyaj~nAnaviShayAH | ato.api jAgratpadArthAH svapnasamAH mithyA bhavanti | ki~ncha jAgrati kechana padArthA mithyArUpeNa kechana satyarUpeNa cha pratIyante | tatrApi anAdikAlamArabhya kechana padArthA vidyante | kechana vinashyanti | tatsadR^ishAshchAnye utpadyante | itthaM prapa~nchadhArA uchChedo na kadApi bhavatIti samutpannaj~nAnasya prapa~ncho na pratIyate | itareShAM tu bhAsate iti | tAdR^ishasya j~nAnasya gururvedAntAshcha sAdhanAni | taiH sAdhanaiH paramArthasatyasya lAbhaH sid.hdhyatIti chetyevaMrUpA pratItirjAgrati bhavati | evaM keShA~nchitpadArthAnAM mithyAtvam, kiShA~nchinnAshaH, keShA~nchidutpattiH, guruvedAntAdisAdhanaiH paramapuruShArthalAbha iti cha | etatsarvamavidyAkR^itasvapnavanmithyaiva | na nirodho na chotpattirna baddho na cha sAdhakaH | na mumukShurna vai mukta ityeShA paramArthatA || pa\. chi\. 235, kU\. 71|| yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraM pashyati, yatra tvasya sarvamAtmaivAbhUt tatkena kaM pashyet || bR^i\. 2\.4\.14|| na bandho.asti na mokSho.asti kadAchit kasyachit kvachit | sarvamAtmamayaM shAntamityevaM pratyayaM sphuTam || sabAhyAbhyantaraM rAma sarvatra dR^iDhatAM naya | avidyamAno.apyavabhAsate dvayo dhyAturdhiyA svapnamanorathau yathA | tatkarma sa~NkalpavikalpakaM mano budho nirundhyAdabhayaM tataH syAt || bhA\. pu\. 11\.2\.38|| ityAdyanekashrutismR^itItihAsapurANAnubhavAdibhyaH | vAsiShTharAmAyaNe chetthamaneketihAsA upalabhyante | ki~ncha kShaNakAlamAtravyApini svapne anantakalpakAlo bhAti | jAgratIva sthiratayA padArthAH pratibhAnti | taiH padArthaishchirakAlaM bhogo bhujyate | tathA choktaM pa~nchadashyAM brahmAnande.advaitAnandaprakaraNe\- nidrAshaktiryathA jIve durghaTasvapnakAriNI | brahmaNyeShA sthitA mAyA sR^iShTisthityantakAriNI || 86|| svapne viyadgatiM pashyet svamUrdhachChedanaM tathA | muhUrte vatsaraughaM cha mR^itaputrAdikaM punaH || 87|| idaM yuktamidaM neti vyavasthA tatra durlabhA | yathA yathekShyate yadyat tattadyuktaM tathA tathA || 88|| IdR^isho mahimA dR^iShTo nidrAshakteryadA tadA | mAyAshakterachintyo.ayaM mahimeti kimadbhutam || 89|| tasmAjjAgratpadArthAnAM svApnapadArthApekShayA vailakShaNyaM ki~nchidapi nAsti | kintvAtmano bhinnaM sarvaM mithyaiva | \ldq{}ato.anyadArtam\rdq{}, \ldq{}na tu taddvitIyamasti tato.anyadvibhaktam\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.23\-31) ityAdishrutibhyashcha | 1\. kalpakAlanirNayaH \- 15 nimeShAH (akShipakShmaparispandAH) ekA kAShThA | 30 kAShThA ekA kalA | 30 kalA eko muhUrtaH (ghaTikAdvayam) | 30 muhUrtA ekaM dinaM (ahorAtram) | 15 dinAni ekaH pakShaH | 2 pakShau eko mAsaH | 2 mAsau eko R^ituH | 3 R^itava ekamayanam | 2 ayane eko vatsaraH | \section{##(A. 342-460) ## guruvedAntAdInAM mithyAtve dR^iShTAntapradarshanam\-} \section{(342)} saMsArasya svapnavatsvalpakAlasthAyitve bandhAnAditvam, tannivR^ittirUpamokShoddeshyakashravaNAidasAdhanAnuShThAnaM cha na ghaTeteti tarkadR^iShTestR^itIyaH prashnaH \- tarkadR^iShTiH pR^ichChati \- IshvarasR^iShTiranantakalpakAlAdanAditayA pravartate | tatra j~nAnI muchyate, aj~nAnI saMsarati | yadi jAgradapi svapnasamaH syAt tadA yathA svapnaH kShaNam, muhUrtam, praharakAlaM vA bhavati, tathA saMsAro.api kShaNam, muhUrtam, praharakAlam, tataH ki~nchidadhikakAlaM vA bhavitumarhati | (1) saMsArasya svapnavatsvalpakAlasthAyitve bandho.anAdikAlAtpravartate iti na yujyeta | (2) bandhanivR^ittirUpamokShaprAptaye shravaNAdisAdhanAnuShThAnaM cha niShphalaM bhavediti | 1,728,000 vatsarA ekaM kR^itayugam | 1,296,000 vatsarA ekaM tretAyugam | 864,000 vatsarA ekaM dvAparayugam | 432,000 vatsarA ekaM kaliyugam | 4,320,000 vatsarA athavA chaturyugasamAhAra ekaM mahAyugam | 306,720,000 vatsarA athavA 71 mahAyugAni ekaM manvantaram | 4,294,080,000 vatsarA athavA 994 mahAyugAni chaturdasha manvantarANi | 25,920,000 vatsarA athavA 6 mahAyugAni dvau yugasandhI | 4,320,000,000 vatsarA athavA 1000 mahAyugAni kalpaH \- athavA brahmaNa brahmaNa ekamahaH (divA) | 8,640,000,000 vatsarA athavA 2000 mahAyugAni brahmaNa ekaM dinaM (ahorAtram) | 3,110,440,000,000 vatsarA brahmaNa eko.abdaH (vatsaraH) | 311,940,000,000,000 vatsarA brahmaNa AyuH \- athavA mahAkalpaH, dviparArdhAvasAnam | 1\. ayaM cha dR^iShTisR^iShTivAdasya nishchayaH | gururuttaramAha \- yadyapi pUrvoktasiddhAnte (1) bandhamokShau guruvedAntAdayashcha nA~NgIkriyante | (2) kintu chaitanyamekaM nityamuktamasti (3) avidyApariNAmashchaitanye nAnAvivartarUpA bhavanti | tairvivartairAtmasvarUpasya na kAchidapi hAniH | (4) AtmA sadAsa~Nga ekarasashchAste | (5) adyAvadhi na ko.api muktaH | agre cha na ko.api mukto bhaviShyati | jIvanmuktishAstraM tu prarochako.arthavAdaH | kintu chaitanyaM nityamuktamasti | (6) avidyAyAstatpariNAmAnAM cha chaitanyena saha kadAchidapi sambandho nAsti | tasmAdbandhaH, vedaH, guruH, shravaNAdIni, samAdhiH, mokShashchetyeteShAM pratItiH svapna ivAvidyAjanyaiva | tasmAnmithyaiva sarve padArthAH | (7) eteShAM bahukAlasthAyitvamapyavidyAjanyameva | tathApi siddhAntamimamajAnataH sthUladR^iShTerayaM prashna iti | \section{##(A. 343-460) ## agR^idhadevasya (ichChArahitAtmadevasya)} svapnavyAkhyAnavyAjena tattvadR^iShTiM prati guroruttaram\- \section{(343)} shiShyasya gurutadupadeshAdipratItirmithyeti sadR^iShTAntaM gurorvachanam1\. atrAyamabhiprAyaH \- asmin dR^iShTisR^iShTivAde \ldq{}brahma vA idamagra AsIt tadAtmAnamevAvet | ahaM brahmAsmIti\rdq{} (bR^i\. 1\.4\.10) ityAdishrutyA, \ldq{}brahmaiva svAvidyayA saMsarati svavidyayA muchyate cha\rdq{} iti bR^ihadAraNyakabhAShyAt, vyAdhasUnoH smR^itiprAptau vyAdhabhAvo nivartate | yathaivamAtmano.aj~nasya tattvamasyAdivAkyataH || ityAdivArtikAchcha svAvidyayA jIvabhAvamApannasya brahmaNa ekatvAdeka eva jIvo.a~NgIkriyate | anyajIvarUpagurushiShyayora~NgIkAro nAstyeva | kintu svapnagataikamukhyajIvAdbhinnA anye jIvAbhAsA yathA pratIyante, tathaivAbhAsarUpA gurushiShyAdayaH pratibhAnti | tasmin gurAvIshvarabud.hdhyA bhaktyAdipradarshanamapi svApnagurvAdau bhaktyAdipradarshanavanmithyaiva | ki~nchAsmin pakShe jIveshvarAdayaH ShaT padArthAH svarUpato.anAdaya a~NgIkR^itAH | jIva Isho vishuddhA chit tathA jIveshayorbhidA | avidyA tachchitoryogaH ShaDasmAkamanAdayaH || iti | tatra brahmaNi pAramArthikasattAsti | brahmabhinnapa~nchake (prapa~nche) vyAvahArikA sattA vartate | pravAharUpeNAnAdAvitarasmin sakalakAryaprapa~nche prAtibhAsikasattA vidyate | atashchAsmin pakShe uttarottarAdhyAsakAraNIbhUtapUrvapUrvAdhyAsaj~nAnajanyasaMskArAshrayAvidyAyA Ishvarasya cha sattvAt na kShaNikavij~nAnavAdaprAptiH | na vA nirIshvaravAdaprAptiH | ayamartho.advaitasiddhau madhusUdanasarasvatIbhiH pratipAditaH | ayamartho jIvaprasa~NgAdatra varNitaH | he somya, yathA nidrAdoShAtsvapne adhyApako.adhyayanam, vedashAstrapurANadharmashAstrANi, adhyetA, karma, tatphalaM chetyAdikaM pratIyate | teShu sarveShu padArtheShu satyatvabhrAntishchopajAyate | tathApi svapne sarve padArthA mithyaiva bhavanti | tathA jAgratyapi sarve padArthA mithyaiva | teShu satyatvapratItirbhrama eva | ahaM tava gurutvena pratItaH san bandhanivartakavedAntopadeshaM karomIti yat tadapi tava mithyApratItireva | yathA agR^idhadevasya svapne mithyApratItiviShayA guruvedAntAdayo.anirvachanIyatayotpannAstathaiva tava pratItau ahaM madupadeshAdikaM cha sarvaM vastu mithyaivAnirvachanIyatayA pratibhAti | \section{##(A. 344-460) ## agR^idhadevasya svapnaH\-} \section{(344)} agR^idhadevasya svapnadarshanamagR^idhadevasyaivaM svapnaH samabhavat \- agR^idhanAmA kashchana devaH svayamanAdikAlanidrAM kurvANa iva svapnaM apashyat | tasmin svapne tasya puruShasyaivaM pratItirabhavat \- (1) ahaM chaNDAlo.asmi, (2) mahAduHkhI bhavAmi, (3) asthimajjArudhiratva~NmAMsamedovIryarUpasaptadhAtubhirme mukhaM pUritamasti, (4) mahAghore bhaya~Nkare vyAghragajAdisa~Nkule mahAraNye itastataH paribhramAmi; iti | tAdR^ishadevo.ahamitastato bhraman nAnAsthAnAni pashyAmi | (1) tatra kvachiddeshe nAnA bhaya~NkarAH prANino mAM bhakShayituM mamAbhimukhAH pradhAvanti, (2) kvachitpUyashoNitapUrNe mahAgarte patitAH kechana prANino hAhAkArashabdAn kurvanti, (3) anyatra kvachit santaptalohamayastambhanibaddhAH prANino vikroshanti, (4) kvachichcha santaptavAlukApUrNe mArge pAdukAhInA nagnapAdAH puruShA gachChanti | tAMshcha rAjabhaTA lohamayadaNDena tADayanti | itthaM nAnAbhaya~Nkara 1\. gR^idhA nAmechChA | sA cha sarvadoShANAmupalakShaNam | gR^idhArahito.agR^idhaH | devaH ##=## svaprakAshachaitanyam | agR^idhashchAsau devashchAgR^idhadevaH | tathA cha avidyAtatprayuktarAgAdirUpasarvamalashUnyashuddhachaitanyamagR^idhadevashabdasya gUDho.arthaH | 2\. svapnaH ##=## jananamaraNapravAharUpasaMsArAkhyo mahAsvapnaH | 3\. chaNDAlaH ##=## avidyAha~NkArAdivishiShTaH sthUlasUkShmadehadvayAbhimAnI jIvaH | 4\. mahAraNye ##=## saMsArAkhye jagati | 5\. ita Arabhya narakavarNanaM kriyate | sthAnAni svapne pashyan sa devaH kadAchidAtmAnamapyaparAdhinaM tAdR^ishAparAdhaphalabhUtaduHkhabhAginaM cha svapne.apashyat | tasminneva svapne so.agR^idhadevo.anyatra divyaM sthAnaM apashyat | tatra cha (1) uttamA devatA virAjante, (2) tAsAM devatAnAM bhogA divyA bhavanti, (3) amR^itasya darshanamAtreNa tA devatAstR^iptAH, (4) kShutpipAse tA devatA na bAdhete, (5) tAsAM devatAnAM sharIrANi malamUtrAdirahitAni divyAni prakAshante, (6) uttamavimAne sthitaH kashchana devo ramate | tachcha vimAnaM tasya devasyechChAnusAreNa gachChati, (7) kutrachidrambhorvashyAdayo.apsaraso nR^ityanti | tAsAM sakalAnyapya~NgAni nirdoShANi vilasanti | tatra sarvA yoShitaH sampUrNaguNopetA rAjante, (8) tAsAma~NgebhyaH kAmoddIpakottamasugandhaH prasarati | kvachittAbhiH saha devA ramante, (9) agR^idhadevaH svayamapi kadAchiddevabhAvaM prAptaH tAbhirdivyA~NganAbhiH sAkaM divyeShu sthAneShu suchiraM kAlaM ramate | (10) evaM divyasthAneShvapsarobhI ramamANo.agR^idhadevaH sahasAkasmAdeva rudhiramalAdipUrite kuNDe nimagno bhavati | tasminneva svapne so.agR^idhadevo anyatra sthAne sthitaM sarvAdhipatiM puruShaM pashyati | tasyAj~nakarA anucharAH tasyAgre tiShThanti | (1) keShA~nchitpuruShANAM so.adhipatistasyAnucharAshcha saumyarUpAH pratIyante, (2) keShA~nchitpuruShANAM te bhaya~NkararUpAH pratIyante, (3) tadvanasthitAnAM puruShANAM karmAnusAreNa so.adhipatiH phalaM yachChati | itthamagR^idhadevaH svapne nAnAsthAnAni pashyan kvachit (1) vedapArAyaNaparAn brAhmaNAnapashyat, (2) kvachidyaj~nashAlAyAM yAyajUkA uttamAn kratUnanutiShThanti, (3) kvachiduttamAH puNyA nadyaH pravahanti | tatra puNyakA~NkShiNo 1\. ita Arabhya svargavarNanam | 2\. kAvyAla~NkArAdigrantheShUktAH strINAM saundaryAdayo dvAtriMshadguNA ye uktAstairupetAH | 3\. puNye kShINe, pApe phalonmukhe sati | 4\. ita Arabhya yamalokavarNanam | 5\. dharmarAjo yamaH | 6\. yamadUtAH | 7\. puNyavatAm | 8\. pApiShThAnAm | 9\. ita Arabhya bhUlokasya, tatrApi bhAratavarShasya varNanam | janAH snAnti, (4) kvachijj~nAnina AchAryAH shiShyebhyo brahmavidyAmupadishanti, adhigatabrahmavidyA vidyAbalAttadvanAnniShkrAntA bhavanti | anayA rItyAgR^idhadevasya svapne kShaNamAtre nAnAshcharyarUpAn padArthAn pashyataH punarapyevaM pratItiH samajAyata | (1) ahamasmin vane bahoH kAlAnnivasAmi, (2) asya vanasya kadApyuchChedo na bhavati, (3\.1) kadAchit bhagavataH chaturbhyo mukhebhyo nirgatairnAnAvidhairbIjairvanamidamutpannaM, (3\.2) jalasechanena vanamidaM pAlyate, (3\.3) kadAchidbhagavato ghorahAsyakArimukhAdudgamiShyatAgninA vanaM idaM dagdhaM bhaviShyati, (4) vanotpattyA saha mamApyutpattirabhUt | vanadAhe mamApi dAho bhaviShyati, (5) sarvaM vanaM dagdhvA Ishvaro.avashiShTo bhaviShyati, (6) tasyeshvarasya sharIre vanasya bIjamavasthitaM bhavet | evaM pratItiH svapne eva tasyAgR^idhadevasya svApnavedashravaNAtsamajAyata | \section{(345)} agR^idhadevasya svapna eva guruNA samAgamaHvAraM vAramAtmano janmamaraNapravAhapAtaM shrutvAgR^idhadeva evaM vichArayati sma \- (1) kenopAyenAhamasmAdvanAnnirgachCheyam, (2) vanAnnirgamanAsiddhAvapi kathaM mama chaNDAlabhAvo dUrIbhavet | sadA devabhAvashcha sid.hdhyet | (3) vanAnnirgantuM nAnya upAyo.asti | brahmavidyopadeShTA AchArya eva svashiShyAn vanAdasmAnnistArayediti | evaM vichArayanneva so.agR^idhadevaH svapna eva ka~nchana AchAryavaryaM alabhata | vidhivadupasannAya tasmai shiShyAyAchAryo devavANImayaM mithyAbhUtavedAntagranthamupadidesha | 1\. bhagavAn ##=## brahmaviShNushivarUpeNa jagata utpattipAlanasaMhArakarteshvaraH | 2\. bIjaiH ##=## jIvAnAM paripakvAdR^iShTaiH | 3\. jalasechanena ##=## karmAnusAreNa sukhaduHkhAnubhavarUpabhogapradAnena | 4\. vanaM ##=## janmamaraNapravAharUpaH saMsAraH | 5\. dagdhaM ##=## pralayaM gatam | 6\. chaNDAlabhAvaH ##=## jIvabhAvaH | 7\. devabhAvaH ##=## brahmatvam | 8\. Achinoti hi shAstrArthamAchAre sthApayatyapi | svayamAcharate yasmAt tasmAdAchArya uchyate || AmnAyatattvavij~nAnAt charAcharasamatvataH | yamAdiyogasiddhatvAdAchArya iti kathyate || iti vAyupurANe | \section{##(A. 346-352) ## mithyAchAryeNa mithyAshiShyAya mithyAsaMskR^itagranthenopadeshaH} \section{##(A. 346-348) ## granthArambhe ma~NgalAcharaNam\-} \section{(346)} ma~NgalAcharaNasya prayojanam, ma~NgalAcharaNaprakArabhedAshcha\- granthArambhe.avashyaM ma~NgalamAcharitavyam | (1) ma~NgalAcharaNena granthasamAptipratibandhIbhUtavighnA vinashyanti | vighno nAma pApameva | pApena pratibaddhAni bhUtvA shubhakAryANi na sid.hdhyanti | tAni cha pApAni ma~NgalAcharaNena nashyanti | (2) pAparahitenApi granthAdau ma~NgalamAcharaNIyameva | tadakaraNe granthakartari puruShANAM nAstikatvabhrAntyA tadIyagranthe pravR^ittirna syAt | tachcha ma~NgalaM trividhaM \- (1) vastunirdesharUpam, (2) AshIrvAdarUpam, (3) namaskArarUpa~ncheti | saguNo.athavA nirguNo yaH paramAtmA sa vastu ityabhidhIyate; tasya kIrtanameva vastunirdeshaH | Atmano.athavA shiShyasya yadvA~nChitaM tasya prArthanamevAshIrvAdarUpama~Ngalam | svApakarShabodhanAnukUlaH namaHshabdochchAraNAdirUpo vyApAro namaskArarUpama~Ngalam | \section{(347)} granthArambhe gaNeshadevyAdyanusandhAnamapi ma~NgalAcharaNamevagaNeshasya devyAshcheshvaratvaM purANeShu prasiddham | tasmAdgaNeshAdInAM chintA nAnIshvarachintA | purANe gaNeshasya yajjanmoktaM tat jIvAnAmiva na karmaphalabhUtaM janma | rAmakR^iShNAdiriva gaNesho.api bhaktAnugrahaprayojanakaH paramAtmana AvirbhAvavisheSha eveti bhagavato vyAsasya paramAbhiprAyaH | atredaM rahasyamparamArthadR^iShTyA jIvo.api paramAtmano na bhinnaH | kintu jananamaraNAdirUpabandhasyAtmani yo.adhyAsaH sa eva jIvasya jIvatvam | sa cha janmAdirUpo bandho gaNeshAdInAmAtmani na pratIyate | tasmAtte na jIvAH | anena prakAreNa gaNeshAdInAmIshvaratvaM siddham | (\ldq{}juShTaM yadA pashyatyanyamIshamasya mahimAnamiti vItashokaH\rdq{} (mu\. 3\.1\.2, shve\. 4\.7) | asya mantrasyAyamarthaH\- anyaM ##=## dehopAdhikajIvAdvilakShaNam, IshaM ##=## asaMsAriNam, mahimAnaM ##=## sarvasya jagato jagadrUpAM vibhUtim, asyeti ##=## mama parameshvarasyaiveti, yadA pashyati tadA vItashoko bhavati ##=## sarvasmAchChokasAgarAdvimuchyate kR^itakR^ityo bhavati (iti bhAShye varNito.arthaH) | tasmAdgranthArambhe gaNeshAdInAM chintanamupapadyate | Ishvarasya nAnArUpavarNanaM sarveShAmIshvaratvadyotanAya | gurubhaktirIshvarabhaktishcha vidyAprAptAvantara~NgasAdhanamiti dyotanAya cha | \section{(348)} nirguNasaguNavastunirdesharUpanamaskArarUpAshIrvAdarUpama~NgalapradarshanaM \- tatra nirguNavastunirdesharUpama~NgalaM yathAparipUrNaM chidAnandaM buddhisAkShi yadadvayam | sUryAdibhAsakaM nityaM tejaH shuddhaM tadasmyaham || saguNavastunirdesharUpama~NgalaM yathAvighnAH samUlaM nashyanti yannAmochchAraNAtsakR^it | tripuraghno.api yaM smR^itvA jaghAna tripurAsurAn || vinA tu yena devAshcha svepsitaM nApnuvanti hi | sarvavighnavinAshAya chidgaNeshaM namAmi tam || namaskArarUpama~NgalaM yathAasurANAM nihantAraM trAtAraM surachetasAm | ramAkAntamumAkAntaM namAmyanishamadvayam || guroH svavA~nChitaprArthanarUpamAshIrvAdama~NgalamyayA shaktyA devadevo jagatsR^iShTyAdikarmakR^it | sA me tiShThatu vAkpIThe granthasyAsya samAptaye || shiShyasya svavA~nChitaprArthanarUpama~NgalamsaMsArabandhasaMshAntyA nijAnandaprakAshanAt | nivartayatu janmAdiduHkhaM shiShyasya me guruH || \section{##(A. 349-351) vedAntashAstrapraNeturAchAryasya (shrIvedavyAsasya) ## namaskAraH 1\. mayadAnavanirmitatripurabha~njanapravR^itto mahAdevo yadA vijayaM nAlabhata tadA sa sarvairdevaiH sahito vighnarAjaM gaNeshamArAdhya vijayamavApa | mahAdevasya vijayena devA nirbhayA abhavanniti kathA purANeShu prasiddhA | 2\. vedAntA nAmopaniShadaH | tAsAM tAtparyasya nirNAyakatvAt tadanusAribrahmasUtrarUpottaramImAMsAkhyashArIrakashAstramapi vedAntashAstramityuchyate | tatkartA shrIvedavyAsaH | 3\. svApakarShasya svAbhIShTadevatAgurvAderutkarShasya cha manasA chintanaM vAchA kIrtanam, tathotkR^iShTadevatAgurvAdIn prati kAyena praNipAtAdikaraNaM cha namaskAraH | trividhA ete namaskArAH krameNottamamadhyamakaniShTharUpA bhavanti || \section{(349)} dR^iShTAnto vane vAyukR^ito.anarthaH\- (1) vAyuH, (2) vane prasR^itaH kaNTakivR^ikShAn kampayitvA, (3) vR^ikShANAM kaNTakAn prasArya, (4) ramyANi, (5) kamalapuShpANi, (6) svasthAnAdapachChidya, (7) kaNTakeShu tAni puShpANyAsajya bhrAmayati | (8) tanmArgagAminaH pathikasya kaNTakalagnAni kamalapuShpANi dR^iShTvaivaM chintoditA\- (9) sundarANyetAni kamalAni naitatsthAnayogyAni, (10) kintUttamasthAnayogyAnIti | (11) sa pathikastAni kamalAni haste gR^ihItvA, (12) punarapi vichArayAmAsa \- pavano.ayaM yathA punarapyenAni puShpANi kaNTakeShu nAsa~njayet | (13) tathA saMvidhAnaM kAryamiti | evaM vichArya sUtranirmitajAlakena kaNTakivR^ikShAn pR^ithak chakAra | tena jAlakena puShpANi kaNTakapraveshAtparirakShitAni | \section{(350)} dArShTAntikaM shiShyaviShaye bhedavAdikR^ito.anarthaH\- yathAyaM dR^iShTAntastathA prakR^ite | (1) bhedavAdyAchAryarUpo vAyuH, (2) vedarUpe vane (3) arthavAdarUpakaNTakivR^ikSheShu kAmakarmarUpAn kaNTakAn pravarttya (4) kApaTyarAgadveShAdidoSharahita (5) sushuddhashiShyarUpakamalAni (6) shamadamAdirUpasvasthAnAtprachyAvya (7) kAmakarmarUpakaNTakeShvAsajya bhrAmayati | evaM kAmakarmaniratAnuchchAvachasaMsAraduHkhabhAgino dR^iShTvA (8) mArgagapAnthavat sarvavyApI mahAviShNureva (9) manohArikamalavat shuddhAntaHkaraNA ete puruShA na sakaNTakasthAnArhAH | (10) kintu matsvarUpaprAptiyogyA evaiti iti nishchitya shrIvedavyAsarUpeNAvatIrya (11) tAn shiShyAnAtmatattvopadesharUpe svotsa~Nge sthApayAmAsa | yathA prachaNDo.api vAyuH kasyachidutsa~NgasthAni puShpANyuddhartuM na prabhavati | tathA brahmaniShThAchAryopadeshAdhInaM puruShaM bhedavAdI sunipuNatarkairapi bhrAmayituM na shaknoti | \ldq{}naiShA tarkeNa mati||tatra (1) mAnasanamaskAro bIjam, (2) vAchikanamaskAro.a~NkuraH, (3) kAyikanamaskAro vR^ikShaH | (4) tairgurvAdInAM prasAdarUpaM phalamavApyate | 1\. atra bhedavAdina AchAryatvoktirdevadatte siMhatvoktirivaupachArikI | 2\. vidhyarthasya stAvakatvena nindakatvena cha dvividho.arthavAdaH | api cha virodhe guNavAdaH syAdanuvAdo.avadhArite | bhUtArthavAdastaddhAnAdarthavAdastridhA mataH || iti ki~ncha guDajihvikAnyAyena karmaphalastutidvArA niShkAmakarmapravartakaH parakR^itipurAkalparUpashcha | rApaneyA\rdq{} (ka\. 1\.2\.9) ityAdishruteH | tasmAdbrahmaniShThAchAryopadesha evAtrotsa~NgaH | (12) punarapi vedavyAsarUpI bhagavAn chintayAmAsa | (13) punarapyayaM bhedavAdI anyAnapi kAmakarmarUpakaNTakamArge pravR^ittya bhrAmayediti ato.anyeShAmapi svashiShyANAM bhramanivR^ittaye nyAyavichArAtmakasUtrarUpajAlena vedA\- ntavAkyarUpavR^ikShAn kaNTakidrumebhyo vyabhajat | vane santi dvividhA vR^ikShAH \- (1) sakaNTakA vR^ikShAH | (2) niShkaNTakAH puShpaphalashAlino vR^ikShAshcheti | niShkaNTakA vR^ikShA yadi jAlena kaNTakivR^ikShebhyo vibhaktA bhavanti tadA tatpuShpANi kaNTakeShu na pateyuH | evaM vede.api santi dvividhAni vAkyAni | tatra kAnichidvAkyAni phalaiH karmastutidvArA bahirmukhaM puruShaM karmaNi pravartayanti | anyAni vAkyAni karmaphalAnAmanityatvAdidoShanirUpaNadvArA karmaNaH sakAshAt puruShaM nivartayanti | \section{(351)} vyAsasUtramevAnarthanivR^ittyupAyaH \- vedavyAso vedavAkyAni vibhajya svakIyabrahmasUtreNa vedagatAnAM sakalavAkyAnAM nivR^ittAveva tAtparyaM na tu pravR^ittau kasyachidapi vAkyasyeti bodhayAmAsa | vastutastu pravR^ittibodhakavAkyAnAmapi svAbhAvikapravR^itterniShiddhakarmapravR^itteshcha puruShaM nivartya vihitakarmasu puruShasya pravR^ittimutpAdya vihitakarmAnuShThAnena shuddhAntaHkaraNasya puruShasya sarvakarmaphalebhyo vairAgyapUrvakaM j~nAnaniShThAsampAdane eva tAtparyamiti nivR^ittAveva sarvavedavAkyAnAM tAtparyam | arthavAdavAkyAnAM karmaphalabodhakatvamapi guDajihvikAnyAyenaiva | na tu teShAM vAkyAnAM phale tAtparyam | amumarthaM shrIvedavyAsa eva svasUtrairbodhayati | evaM vyAsasUtrAt j~nAtvA puruShaH kAma 1\. \ldq{}apAma somamamR^itA abhUma\rdq{} ityAdIni | 2\. \ldq{}tadyatheha karmachito lokaH kShIyate evamevAmutra puNyachito lokaH kShIyate\rdq{} (ChA\. 8\.1\.6) ityAdIni | 3\. shisho roganivR^ittikAmA mAtA svakIyaguDaliptA~NguliM shishorjihvAyAmAsajya kaTukauShadhe madhuratvabuddhiM shishorutpAdya taM shishuM kaTukauShadhaM pAyayati | shAstreShvayameva guDajihvikAnyAya ityuchyate | evameva shrutirUpamAtApi shrutyuktakarmaphalastAvakavachanarUpArthavAdavAkyarUpaguDaliptA~NguliM pAmarajIvarUpashishUnAsvAdayitvA svargAdiprAptirUpakarmaphalaM bodhayitvA puruShAn karmaNi pravartayati | parantu loke yathA mAtuH shisho roganivR^ittAveva tAtparyam, na tu shishorguDaliptasvA~NgulyAsvAdanasampAdane | tathA vedarUpamAturapi pAmarajanAnAM karmabhiH pApanivR^ittidvArA chittashuddhisampAdana eva tAtparyam, na tu svargAdiphale | karmabhyo nivartate | yathA sUtranirmitaM jAlaM kaNTakebhyaH puShpANi nivArayati | tathA vyAsasUtramidaM (brahmamImAMsAsUtram) kAmakarmAnuShThAnAtpuruShaM nivArayatIti jAlatvena rUpatim | chakAra sUtraM yo vyAso naiShkarmyArthavibodhakam | tamahaM dAsabhUtaH san praNamAmi muhurmuhuH || \section{(352)} agR^idhadevasya trayaH prashnAH\- (1) ahaM kaH, (2) saMsArasya kartA kaH, (3) mukteH kAraNaM kiM j~nAnamuta karmAthavopAsanamathavA karmopAsane ubhe api iti | tatra (1) he bhagavan, \ldq{}ahaM kaH\rdq{} iti prashnasyAyamabhiprAyaH\- (1) kimahaM dehasvarUpaH, (2) athavA dehAdbhinnaH | \ldq{}ahaM manuShyaH\rdq{} iti \ldq{}mama dehaH\rdq{} iti cha dvividhapratItisambhavAnme saMshayo jAtaH | yadi bhavAn mAM dehAdbhinnaM bravIti tarhi (3) ahaM kiM kartR^ibhoktR^isvarUpaH, (4) utAkriyaH | yadi mAM bhavAnakriyaM kathayati, tarhi (5) ahaM kiM sarvasharIreShvekaH, (6) utAneka iti | (2) \ldq{}asya saMsArasya kartA kaH\rdq{} iti dvitIyaprashnasyAyamAshayaH\- (1) asya saMsArasya kartA kashchanAsti vA, (2) athavAyaM saMsAraH svayamevotpannaH | yadi kashchana kartAsti tarhi (3) sa kartA kiM jIvaH, (4) uteshvaraH | yadIshvaraH kartA tadA (5) sa IshvaraH kimekadeshe sthitaH parichChinnaH, (6) uta sa Ishvaro vyApakaH | yadIshvaro vyApakastarhi yathA (7) vyApakAdAkAshAjjIvo bhinnastatheshvarAdapi jIvo bhinnaH, (8) athaveshvarAjjIvo.abhinnaH | (3) \ldq{}mukteH kAraNaM kim\rdq{} iti tR^itIyaprashnasyAyamabhiprAyaH \- (1) mukteH kAraNaM kiM j~nAnam, (2) uta karma, (3) utopAsanam, (4) utobhayam | ubhayamiti pakShe, (5) kiM j~nAnakarmaNI, (6) uta j~nAnopasane, (7) uta karmopAsane | \section{##(A. 353-382) ## \ldq{}ahaM kaH\rdq{} iti prashnasyottaram\-} \section{(353)} AtmA sa~NghAtasya sAkShIshiShyakR^itaprathamaprashnasya gururevamuttaramAha \- \ldq{}tvaM sachchidAnandasvarUpo.asi\rdq{} 1\. Atmano dehendriyaprANamanobud.hdhyAdivilakShaNatvaM pUrvameva nirUpitam | iti | anena \ldq{}dehAdbhinnastvam\rdq{} ityuktaM bhavati | deho hyasadrUpo jaDarUpo duHkharUpashchAsti | AtmA tu tadvilakShaNaH sachchidAnandarUpaH | tvaM kartA bhoktA cha na bhavasi | (1) yasya duHkhamasti sa duHkhanivR^ittaye sukhaprAptaye cha karma karoti, ataH sa kartA ityuchyate | (2) tvayi duHkhAbhAvAt duHkhanivR^ittaye na tvaM karmakartA bhavasi | (3) tvamAnandasvarUpo.asi, ataH sukhaprAptaye cha tvaM na karmakartA bhavasi | (4) yaH kartA bhavati sa eva bhoktApi bhavati | tvaM na kartA ato bhoktApi tvaM na bhavasi | dharmAdharmajanakashubhAshubhakarmakartA tatphalasukhaduHkhabhoktA sthUlasUkShmasa~NghAto na tvam | tvaM tu sa~NghAtasya sAkShI | \section{(354)} AtmA vyApaka ekashcha \- ata evAtmA eka eva | na nAnA | yadyAtmA kartA bhoktA cha bhavettadA nAnA bhavet | tathA hi, ekaH sukhI Aste | aparashcha duHkhI | kartR^itvabhoktR^itvAdidharmavishiShTa eka evetya~NgIkAre ekasya sukhe sarveShAM sukham, ekasya duHkhe sarveShAM cha duHkhaM prasajyeta | na tu tathAstyanubhavaH | tasmAdbhoktA nAnetyevA~NgIkAryam | AtmA tvabhoktA | ata eva eka evAtmA | eka evAtmA sarvasharIreShu vyApakaH | \section{(355)} sA~NkhyamatanirUpaNam, tannirAkaraNaM chasA~NkhyA hi AtmA akartA bhoktA cha itya~NgIkurvanto.apyAtmano nAnAtvamabhyupagachChanti | tachchAtyantaviruddham | 1\. tathA choktaM bhagavatpAdaiHnAhaM deho nendriyANyantara~Ngo nAha~NkAraH prANavargo na buddhiH | dArApatyakShetravittAdidUraH sAkShI nityaH pratyagAtmA shivo.aham || advaitapa~nchake 1|| iti | dehendriyamanobuddhiprakR^itibhyo vilakShaNam | tadvR^ittisAkShiNaM vidyAdAtmAnaM rAjavatsadA || nAhaM prANo naiva sharIraM na mano.ahaM nAhaM buddhirna hi mahadaha~NkAradhiyau cha | yo.atra j~nAMshaH so.asmyahameveti viduryaM taM saMsAradhvAntavinAshaM harimIDe || harimIDastotre 36|| tathA hi, sA~NkhyAnAM siddhAntastvevaM \- (1) sattvarajastamoguNAnAM sAmyAvasthA pradhAnamiti kathyate | tachcha pradhAnaM prakR^itireva bhavati | na vikR^itiH | vikR^itirnAma kAryam, prakR^itirnAmopAdAnakAraNam | tadidaM pradhAnaM mahattattvasya upAdAnakAraNatvAt prakR^itirbhavati | idaM cha pradhAnamanAditvAdvikR^itirna bhavati | (2\-8) mahattattvam, aha~NkAraH, pa~nchatanmAtrAshcheti sapta prakR^itivikR^itayo bhavanti | tatra pUrvapUrvamuttarottarasya prakR^itiH, uttarottaraM pUrvapUrvasya vikR^itiH | pa~nchatanmAtrAH pa~nchabhUtAnAM prakR^itayaH | itthaM saptaitAni tattvAni prakR^itivikR^itayo bhavanti | (9\-24) pa~nchabhUtAni, dashendriyANi, manashcheti ShoDasha tattvAni vikR^itaya eva na prakR^itayaH | (25) puruSho na prakR^itirnApi vikR^itiH | yadvastu yadA vastvantarasya kAraNaM bhavati tadA tadvastu prakR^itirbhavati, yadA kAryaM bhavati tadA tadvastu vikR^itirbhavati | puruShastu na kasyachidapi kAraNaM bhavati | tasmAnna prakR^itiH; na kasyachidapi kAryaM bhavati | tasmAnna vikR^itiH | ato.asa~NgaH puruShaH | itthaM sA~Nkhyamate pa~nchaviMshatitattvAni bhavanti | (1) tattvamiti padArthasya nAma | (2) sA~Nkhyamate Ishvaro nA~NgIkriyate | (3) svatantrA 1\. mAyAyAH sakAshAt mahattattvamajAyata | mahattattvAchcha sattvarajastamoguNabhedavishiShTAha~NkAratattvamajAyata | tasmAchcha pa~nchatanmAtrA ajAyanta | 2\. seshvarasA~NkhyanirIshvarasA~NkhyabhedAt sA~NkhyamataM dvividham | (1) kardamadevahUtyoH putro bhagavadavatAraH kapilaH seshvarasA~NkhyamataM a~NgIkaroti | (2) anyo.api kapilo.abhUt | sa nirIshvarasA~Nkhyamatama~NgIkR^itavAn | tasya mate Ishvaro nA~NgIkriyate | kintu pradhAnameva jagataH kAraNamiti, puruShasya bhogamokShakAraNamiti chA~NgIkriyate | tadetanna sa~NgachChate \- pralayakAle sattvAdiguNAnAM sAmyAvasthA pradhAnamiti, sR^iShTikAle yadA tatpradhAnaM sAmyAvasthAM tyajati tadA jagadutpadyate iti cha te kathayanti | tanna yuktam | pradhAnasya jaDatvAt svata eva tatsAmyAvasthAparityAgasamarthaM na bhavati | chetanasya puruShasya tanmate.asa~NgatvAnna tasya pradhAnena sambandho bhavati | chetanasambandhaM vinA jaDaM na ki~nchidapi kAryamutpAdayituM shaknoti | tasmAt \ldq{}pradhAnarUpamAyAvishiShTaM chaitanyamantaryAmIshvaro bhavati | sa eva jagataH kartA ityeva sA~NkhyenApyabhyupagantumuchitam | ki~nchAtmano nAnAtvasya prakR^iternityatvasya chA~NgIkAraM kurvataH, Atmani sajAtIyAtmAntarasambandhasya vijAtIyaprakR^itisambandhasya chAparihAryatvAt nAnAtmanAmasa~NgatvoktirvyAhatA bhavet | vyApakasyaikasyAtmano.a~NgIkAre nAnAntaHkaraNarUpopAdhiprayuktabhogAdyasA~NkaryavyavasthA sid.hdhyati | tasmAdAtmanAnAtvopagame viphalaH | AtmanAnAtvAbhyupagame.advaitashrutivirodhashcha | AtmabhedabAdhakayuktayashchottaratra pradarshayiShyante | tasmAdasa~NgataM sA~Nkhyamatam | prakR^itireva jagataH kAraNaM bhavati | (4) puruShasya bhogamokShanimittaM prakR^itireva pravartate | puruSho na pravartate | (5) prakR^iterviShayarUpapariNAmAtpuruShasya bhogo bhavati | (6) buddhidvArA vivekarUpaprakR^itipariNAmAnmokShaH sid.hdhyati | (7) yadyapi puruShasyAsa~NgatvAttasmin bhogamokShau na sambhavataH | tathApi j~nAnasukhaduHkharAgadveShAdayo buddheH pariNAmA bhavanti | tasyA buddherAtmanA sahAviveko.asti, vivekastu nAsti | tasmAdAtmanyAropitau bandhamokShau sambhavataH | (8) avivekasiddho ya Atmani bhogastenaiva sA~Nkhyamate AtmA bhokteti kathyate | (9) paramArthata AtmA na bhoktA | buddhireva bhoktrI | (10) buddhistvAtmano bhinnA | (11) IdR^ishaj~nAnasyaiva viveka iti sa.nj~nA | (12) IdR^ishaj~nAnAbhAva evAviveka ityuchyate | itthaM cha (13) sA~Nkhyamate AtmA asa~Ngo.asti | (14) sukhAdayo buddheH pariNAmatvAt buddhereva dharmAH | (15) AtmA nAnA cha | atraivaM siddhAntaH \- tadetatsA~Nkhyamatamatyantaviruddham | sukhaduHkhAdInAmAtmadharmatve teShAM pratisharIraM bhedAdAtmano bhedaH sid.hdhyet | tachcha sukhaduHkhAdikaM nAtmano dharmaH, kintu buddhereva dharmaH | tasmAtsukhaduHkhAdibhedAdbuddhibheda eva sid.hdhyet | na tvAtmano bhedaH sid.hdhyet | yathaikasmin vyApake AkAshe nAnopAdhInAM dharmA upAdhyAkAshayoravivekAtpratIyante | tathaivaikasmin vyApake Atmani nAnAbuddhInAM dharmA bud.hdhyAtmanoravivekAtpratIyanta ityabhyupagama eva sA~Nkhyamate.apyuchitaH | AtmAnamasa~NgatvenAbhyupagamya tasya nAnAtvA~NgIkAro niShphala eva | ki~ncha kechanAtmano muktAH, kechana baddhAshcha bhavanti | itthaM bandhamokShayorbhedAdAtmabhedaH sid.hdhyatItyapya~Ngatameva | yadi bandhamokShAvAtmanya~NgIkriyete tadA bandhamokShabhedAdAtmano bhedaH sid.hdhyet | tau cha bandhamokShau sA~Nkhyamate.asa~Nge Atmani nA~NgIkriyete | kintu bud.hdhyavivekAdbandhaH, buddhivivekA\- dbandhAnmokShashchA~NgIkriyete tanmate | yadvastu avivekAdutpadyate vivekAchcha nashyati tadvastu rajjusarpavanmithyA | Atmani bud.hdhyavivekAdbandho bhavati | vivekAchcha sa bandho nivartate | atashchAtmani bandho mithyA | yathA bandho mithyA tathA Atmani mokSho.api mithyaiva | yatra bandhaH satyastatra mokSho.api satyo bhavet | Atmani bandhasya mithyAtvAnmokSho.api mithyaiva | itthaM mithyAbandhamokShau AkAshavadekasminnAtmani yujyete | tasmAt bandhamokShabhedAdAtmabhedo na sid.hdhyati | tasmAtsA~NkhyAbhimatAtmabhedo na yuktaH | \section{##(A. 356-364) ## trividhanaiyAyikamatavarNanam, tannirAkaNaM cha\-} \section{##(A. 356-360) ## AtmA vyApaka iti matavarNanaM tatkhaNDanaM cha\-} \section{##(A. 356-358) ## Atmano vyApakatvopapAdanam\-} \section{(356)} jIvasyAnekatvavyApakatvanityatvaj~nAnaguNakatvAdivarNanaM \- sA~NkhyAnAmiva naiyAyikAnAmapyAtmabhedo.asa~Ngata eva | eSha cha naiyAyikasiddhAntaH\- (1) sukham, duHkham, j~nAnam, ichChA, dveShaH, prayatnaH, dharmaH, adharmaH, j~nAnajanyasaMskAraH, sa~NkhyA, parimANam, pR^ithaktvam, saMyogaH, vibhAgaH, iti chaturdasha guNA jIvarUpAtmaniShThAH | 1\. atremA bhedabAdhakayuktayaH \- ekasyAtmano bhedo.anyasminnAtmani vidyata iti vadan vAdI praShTavyaH \- (1) sa bhedaH kiM bhedarahita Atmani vartate, (2) uta bhedasahita Atmani iti | (1) prathamapakShe vyAghAtadoSho bhavati | anyapratiyogikabhedAshrayamAtmAnaM bhedarahitaM bravIShi | pashchAttatrAtmani bhedaM cha sAdhayasi | tadidaM te vachanaM \ldq{}mama pitA bAlyAdArabhya brahmachArI\rdq{} iti vachanamiva vyAghAtadoShaskanditam | (2) bhedasahite Atmani bhedo vidyate iti dvitIyapakShe AtmA yena bhedena sahito.asti sa bhedaH sAdhyamAno.ayaM bhedashcha kiM parasparamabhinnau, uta bhinnau | (2\.1) tatrAdyapakShe svasahite Atmani svasya vidyamAnatetyAtmAshrayadoShaH | yena bhedena sahita AtmAsti sa Atmano visheShaNarUpo bhedaH | (2\.2) sAdhyamAnastu bhedastato.anya iti parasparaM bhinnAviti chet (2\.2\.1) tadA Atmano visheShaNarUpabhedasya bhedarahite AtmanyasambhavAt bhedasahite Atmanyeva tasyAvasthitirvaktavyA | tasmAdAtmani prathamabhedasya sthityarthaM dvitIyabhedo visheShaNatvena vaktavyaH | tato dvitIyabhedasya sthityarthaM prathamabhedo visheShaNatvena vaktavyaH | tathA cha parasparasya sthityarthaM parasparasyApekShAstItyanyonyAshrayadoShaH | (2\.2\.2) Atmani dvitIyabhedasthityarthaM tadAshrayasyAtmano bhedasahitatvasampAdanAya tadvisheShaNatvena tR^itIyabhedA~NgIkAre, tasya tR^itIyabhedasya sthityarthaM pUrvavadevAtmano bhedasahitatvaM sampAdanIyam | tatra tR^itIyabhedasthityarthaM tadAshrayasyAtmanaH prathamabhedo visheShaNamiti kathane tadA prathamabhedasthityarthaM dvitIyabhedaH, dvitIyabhedasthityarthaM tR^itIyabhedaH, punashcha tR^itIyabhedasthityarthaM prathamabhedo.apekShyata iti chakravadbhramaNAchchakrakadoShApattiH | (2\.2\.3) yadi tR^itIyabhedasthityarthaM bhedAshrayamAtmAnaM bhedasahitaM kartuM tasya visheShaNarUpashchaturtho bhedo.a~NgIkriyate, tatashchaturthabhedasthityarthaM pa~nchamabhedo.apya~NgIkriyate tadA pramANarahitabhedadhArArUpAnavasthAdoShaprasa~NgaH | tasmAdAtmanaH parasparabhedo\- .asa~NgataH | etAshcha bhedabAdhakayuktayo naiyAyikAdisakalabhedavAdisammatAtmabhedakhaNDane.api yojyAH | (2) sa~NkhyA, parimANam, pR^ithaktvam, saMyogaH, vibhAgaH, j~nAnam, ichChA, prayatnaH, ityaShTau guNA IshvaraniShThAH | (3) tatraitAvAn bhedo.asti \- Ishvarasya j~nAnechChAprayatnA nityAH | jIvasya j~nAnAditrayaM anityam | Ishvara eko vyApako nityashcha | jIvastu nAnA, sarvatra vyApako nityashcha | jIvasya j~nAnamanityam | tasmAdyadA j~nAnarUpaguNo.asti tadA chetanaH | yadA j~nAnaguNo naShTastadA jaDaH pAShANatulyo bhavati | (4) jIveshvarAviva AkAshakAladi~NmanAMsyapi nityAni | (5) pR^ithivIjalatejovAyUnAM paramANavo nityAH | gavAkShajAlakanirgateShu sUryakiraNeShUpalabhyamAnasUkShmarajasaH ShaShTho bhAgaH paramANuriti kIrtyate | sa paramANurAtmavannityaH | (6) jAtyAdayo.anye.api kechana padArthA nyAyamate nityAH santi | vedaviruddhasiddhAntAnAM bahUnAM lekhane jij~nAsUnAM prayojanaM nAstIti nAtra te likhyante | (7) \ldq{}ahaM manuShyo brAhmaNaH\rdq{} iti dehe AtmabhrAntirbhavati | tato rAgadveShau bhavataH | tAbhyAM dharmAdharmanimitte karmaNi pravR^ittirbhavati | tataH sharIrasambandhadvArA sukhaduHkhAdayo bhavanti | itthaM nyAyamate AtmanaH saMsAraM prati bhrAntij~nAnameva kAraNam | (8) tachcha bhrAntij~nAnaM tattvaj~nAnAnnivartate | (9) dehAdisakalapadArthebhya AtmA bhinna iti nishchaya eva tattvaj~nAnam | (1) tena tattvaj~nAnena \ldq{}ahaM manuShyo brAhmaNaH\rdq{} iti bhrAntirnivartate | (2) 1\. atrAyaM visheShaH \- naiyAyikamate tattvaj~nAnasya heturmananam | \ldq{}AtmA itarapadArthebhyo bhinnaH | AtmatvAt | ya itarapadArthebhyo bhinna na bhavati | kintvitarapadArtharUpa eva bhavati sa nAtmA | yathA ghaTaH\rdq{} iti vyatirekyanumAnenAtmani itarapadArthabhedAnumitij~nAnaM bhavati | idameva j~nAnaM mananaM iti kathyate | itarapadArthaj~nAnamantarA AtmanItarapadArthabhedaj~nAnaM na sambhavet | yasya bhedo.anyatra bhavati sa bhedapratiyogItyuchyate | tAdR^ishapratiyogij~nAnaM vinA bhedaj~nAnaM na sambhavati | tasmAdAtmani itarapadArthabhedAnumitirUpamananaM pratyupayogitvAditarapadArthanirUpaNamapi tattvaj~nAnopayogIti teShAM matam | tadetanna sambhavati \- shrutasyArthasya nishchayaM pratyanukUlAH prameyagatasandehanivartikAshcha yA yuktayastAsAM chintanameva mananaM ityuchyate | bhedaj~nAnena tvanartha eva bhavati | \ldq{}sarvaM khalvidaM brahma\rdq{} (ChA\. 3\-14\-1) ityAdishrutivAkyairabhede eva sarvavedAnAM tAtparyaM siddham || bhrAntinAshe rAgadveShau nashyataH | (3) rAgadveShayorabhAve dharmAdharmArthakarmaNi pravR^ittirna bhavati | (4) pravR^ittyabhAve sharIrasambandharUpajanmAbhAvaH sid.hdhyati | prArabdhaM tu bhogena nashyati | (5) sharIrasambandhAbhAve ekaviMshatiduHkhAnAM dhvaMso bhavati | (10) nyAyamate tAdR^ishaduHkhadhvaMsa eva mokShaH | sharIram, shrotratva~NnetrajihvAghrANamanAMsIti ShaDindriyANi, ShaNNAmindriyANAM viShayAH, ShaDindriyajanyaj~nAnAni, sukhadukhe iti tanmate ekaviMshatiduHkhAni | sharIrAdikaM duHkhajanakatvAt duHkhaM iti kathyate | svargAdisukhamapi nAshabhayAdduHkhakAraNam | tasmAdduHkhamityuchyate | yadyapi nyAyamate shrotramanasornityatvAttayornAsho na sambhavati | tathApi ||\rdq{}dvitIyAdvai bhayaM bhavati\rdq{} (bR^i\. 1\.4\.2) \ldq{}mR^ityoH sa mR^ityumApnoti ya iha nAneva pashyati\rdq{} (ka\. 2\.1\.10) ityAdibhirbhedaj~nAnasya nindA cha kriyate | tasmAdbhedaj~nAnasya sAkShAdvA tattvaj~nAnadvArA vA puruShArthahetutvaM nAstyeva | ki~ncha mananashabdAt Atmana itarapadArthebhyo bhedapratItirUpo.artho na svarasato bhavati | kintu mananapadasya chintanamityartha eva svArasiko.arthaH | vAkyAntarAnusAreNa tu mananashabdasya abhedachintane paryavasAnaM bhavati | kenApi prakAreNa mananashabdasya \ldq{}Atmana itarebhyo bhedachintanam\rdq{} ityartho na sid.hdhyati | athavA \- yadItarapadArthaj~nAnenaiva puruShArtha(mokSha) sAdhanIbhutatattvaj~nAnaM prApyata ityuchyate | tarhi sakalapuruShANAM tattvaj~nAnaprAptirayatnataH sid.hdhyet | athavA na kasyApi sid.hdhyet | tathA hi, (1) yadItarapadArthAnAM sAmAnyaj~nAnaM tattva (Atma) j~nAne apekShyate | tadA sarvapuruShANAmitarapadArthaviShayakasAmAnyaj~nAnasya sattvAt itarapadArthaj~nAnapUrvaketarapadArthabhedaj~nAnena sarveShAM tattvaj~nAnaM bhavitumarhati | (2) yadi sarvapadArthAnAmasAdhAraNadharmapuraskAreNetarapadArthAnAM j~nAnaM tattvaj~nAne.apekShyate tadA sarvaj~neshvaraM vinA na kasyApi asAdhAraNadharmapuraskAreNa sakaletarapadArthaj~nAnaM sambhavet | tasmAtsakaletarapadArthaj~nAnapUrvakaM AtmanItarapadArthabhedaj~nAnAsyAbhAvAt sakalAnAtmapadArthabhinnAtmaj~nAnarUpatattvaj~nAnaM na kasyApi bhavet | tasmAnnaiyAyikAbhimatasyAtmanaH svasajAtIyAnyAtmabhyo vijAtIyAnAtmapadArthebhyashcha bhedaj~nAnaM na sambhavet | tasmAnnaiyAyikamatAnusAriNAM tattvaj~nAnAsambhavAt dehAdiShvAtmabhrAnterabhAvo na sid.hdhyet | bhrAntinAshAbhAvAdrAgadveShayornivR^ittirna syAt | rAgadveShAnivR^ittyA dharmAdharmanimittapravR^itterabhAvashcha na sid.hdhyet | pravR^ittyabhAvAsiddhau sharIrasambandharUpajanmAbhAvashcha na sid.hdhyet | janmAbhAvAsiddhAvekaviMshatiduHkhadhvaMsarUpamokSho.api na sid.hdhyet | kintu mahAvAkyarUpashrutyarthabhUtAbhedaj~nAnameva kAraNasahitasakalAnarthanivR^ittipUrvakaparamAnandaprAptirUpamokShahetuH | 1\. nyAyamate shrotrasyAkAsharUpatAmabhyupagamya nityatvamuchyate | tanna yujyate | (1) shrutau netrAdInAmiva AkAshAchChotrasyApyutpattiH kathitA | utpattimato vastuno nityatvaM na sambhavati || yena rUpeNa shrotramanasorduHkhahetutvaM tadrUpaM nashyati | padArthaj~nAnotpAdakatvAt shrotramanasI duHkhahetU bhavataH | mokShakAle shrotramanasI padArthaj~nAnaM na janayataH | karNagolakenAvachChinna AkAshaH shrotraM ityabhidhIyate | tachcha karNagolakaM mokShakAle nAsti | tasmAdAkAsharUpashrotrendriyasattve.api golakAbhAvAjj~nAnaM na bhavati | anayA rItyA j~nAnajanakaM yachChrotrendriyasya svarUpaM tadeva duHkham, tasyaiva nAshaH | ||(2) shrotrasyAkAsharUpatoktirapi na sambhavati | naiyAyikAH karNagolakasthamAkAshaM shrotramAhuH | tadayuktam | karNagolakasthe AkAshe satyeva kadAchichChravaNakriyAyA mAndyamathavA tasyAH kriyAyA abhAvo vA sampadyate | na tathA bhavitumarhati | tasmAtpa~nchIkR^itabhUtarUpo yaH karNagolakavR^ittyAkAshastadanyo yo.apa~nchIkR^itabhUtarUpAkAshaH tasya sattva\- guNAMshakAryaM shrotrendriyamutpattivinAshashAli vartate | tachchAnityam | (3) athavA \ldq{}tuShyatu durjanaH\rdq{} iti nyAyena shrotrasyAkAsharUpatvAbhyupagame.api tasya nityatvaM na sambhavati | \ldq{}Atmana AkAshaH sambhUtaH\rdq{} (tai\. bra\. 1) iti taittirIyavAkyamAkAshasyotpattiM bruvattasyAnityatAmAvedayati | itthamAkAshasyAnityatve siddhe tadekadeshasya shrotrasyAnityatvamastIti kaimutikanyAyasiddham | iti shrotrasya nityatvAsambhavo j~neyaH | (1) evameva manaso.api nityatA na yujyate | (1) manasaH paramANurUpatvamupagamya tasya nityatvavAdinam, kiM mano niravayavamathavA sAvayavamiti pR^ichChet | manaso niravayavatve tasmin manasyavayavarUpadeshAbhAvAt, manasa AtmanA saha saMyogena janyasya j~nAnarUpaguNasyotpattyabhAvAjjagadAndhyaprasa~NgaH syAt | sAvayavatve tasya ghaTapaTAderivAnityatA nirvivAdasiddhA | (2) athavA yadi mano nityaM syAttadA suShuptau visheShavij~nAnajanakatvarUpali~NgAbhAvagamyo yo manasaH svopAdAne layaH sa na bhavet | ato.api hetormano.anityameva | (3) atha yadi naiyAyiko vadet \- \ldq{}AtmamanasoH saMyogo j~nAnahetuH | sa cha saMyoga ekasya kriyayA vobhayoH kriyayA vA bhavet | vibhAvAtmani kriyA na kadApi bhavati | mokShakAle vA suShuptikAle vA bhogonmukhasyAdR^iShTasyAbhAvAt manasyapi kriyA na bhavati | tasmAdAtmamanasoH saMyogAbhAvAt visheShavij~nAnaM na bhavati\rdq{} iti | tadapi na sa~NgachChate \- vibhupadArthena saha sarvavastUnAM kriyAM vinaiva sadA saMyogo.asti | yathA vyApakenAkAshena saha kriyArahitaparvatavR^ikShapAShANAdInAM sadA saMyogo.asti | tathA mokShasuShuptyAdiShu kriyArahitasyApi manaso vidyamAnatayA tasya vibhunA AtmanA saha saMyogasya siddhatvAdavashyaM visheShavij~nAnotpattiH syAdeva | na tu tathotpadyate | tasmAt suShuptyAdikAle.avashyaM manaso layaH | punarapi jAgrati manasa utpattishcha bhavatItya~NgIkAryam | itthamutpattinAshavadeva manaH | tasya nityatvakathanaM pralApa eva | AtmanA saha manasaH saMyogena j~nAnamutpadyate | sa cha saMyogo nyAyasiddhAnte.anyatarasya kriyayA athavobhayoH kriyayA bhavati | yathA (1) vR^ikShavihagayoH saMyogo vihagasyaikasyaiva kriyayA bhavati | (2) dvayormeShayoH saMyogastUbhayakriyayA bhavati | tathA vibhAvAtmani kriyA na kadApi bhavati | mokShakAle manasyapi kriyA na bhavati | tasmAtsaMyogavanmana eva mokShakAle nAsti | 1\. (1) AtmanA saha manasaH saMyogena yadi j~nAnaM bhavati tadA suShuptau tAdR^ishasaMyogAbhAvAt suptotthitasya jAgaraNakAle jAyamAnasya sukhAj~nAnayoH smaraNarUpasya (\ldq{}sukhamahamasvApsaM na ki~nchidavediSham\rdq{} ityAkArakasya) j~nAnasya mUlabhUtAnubhavo na sid.hdhyet | (2) ki~ncha, AtmanA saha manasaH saMyogena yadi j~nAnaM jAyeta tadA nyAyamate manaso.aNuparimANatvAt tatsaMyogAjjAyamAnaj~nAnasya sharIraikadeshavartitvameva syAt | kR^itsnasharIravyApitvaM na bhavet | tathA sati kaNTakavedhAdijanyapIDAyAH kR^itsnasharIrAvachChedenAnubhavo na syAt | (3) siddhAntapakShe iva manasaH kR^itsnasharIravyApitvAbhyupagamena kR^itsnasharIravyApipIDAnubhavAsambhavarUpadoShaparihAre.api suShuptau sukhAj~nAnayoryat sAmAnyaj~nAnaM bhavati tasyAsambhava Apatet | tasmAt \ldq{}AtmanA saha manasaH saMyogena j~nAnamutpadyate\rdq{} ityedasa~Ngatameva | kintu AtmanaH svarUpabhUtamutpattinAsharahitaM j~nAnaM nityamityabhyupagama evochitaH | \ldq{}satyaM j~nAnamanantaM brahma\rdq{} (tai\. bra\. 1), \ldq{}praj~nAnaM brahma\rdq{} (ai\. 3\.1), \ldq{}vij~nAnamAnandaM brahma\rdq{} (bR^i\. 3\.9\.27\.7), \ldq{}na hi vij~nAturvij~nAterviparilopo vidyate.avinAshitvAt\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.30), \ldq{}praj~nAnaghanaH\rdq{} (bR^i\. 4\.5\.13) \ldq{}chidekaraso hyAtmA\rdq{}shuddhachaitanyarUpAtmA sarvasiddhivivarjitaH | nAmarUpavihInAtmA parasaMvitsukhAtmakaH || bhAvAbhAvakalAvinirmuktA chidvidyAdvitIyA brahmasaMvitiH | sachchidAnandalaharI mahAtripurasundarI || bahUvR^ichopaniShat 5|| saiShA chidavinAshAtmA svAtmetyAdikR^itA bhidA | saiShA chidamalAkArA nirvikalpA nirAspadA || mahAchidekaivehAsti mahAsatteti chochyate | \ldq{}sadAnandachinmAtram\rdq{}, \ldq{}svaprakAshamAnandaghanam\rdq{}, \ldq{}anirvachanIyaM jyotiH\rdq{}sarvavilakShaNaM nirguNaM nirupaplavaM jyotirAbhyantaram | jyotirekamadvitIyaM sarvakalpanAtItam | dhruvamakSharamekaM sadA chakAsti sachchidAnandam || ityAdishrutibhyaH | kAryakAraNaguNaguNikriyAkriyAvajjAtivyaktyAdInAM bhedakalpanAtyantavedabAhyeti \ldq{}aparigrahAchchAtyantamanapekShA\rdq{} (bra\. 2\.2\.17) ityAdau sUtrabhAShyakArAdibhiH pradarshitam | \section{(357)} tva~NmanasoH saMyogenAtmani j~nAnamutpadyate, AtmA svabhAvato jaDa ityekadeshinaiyAyikamatamkashchanaikadeshI tvachA saha manasaH saMyogaM j~nAnasya kAraNamAha | AtmanA saha saMyogaM na kAraNamAha | suShuptau purItannAmakanADyAM manaH pravishati | atastvachA saha manasaH saMyogo nAsti | tasmAtsuShuptau j~nAnaM notpadyate | etanmate tvachA saha saMyuktaM mana eva j~nAnadvArA duHkhahetutvAt duHkhaM ityuchyate | na tu kevalaM manaH | mokShe tvacho nAshAttayA saha saMyogAbhAvAjj~nAnaM notpadyate | mokShakAle mano.asti | parantu duHkhahetuj~nAnajanakaM tvaksaMyuktaM yanmanastasya saMyoganAshAnnAsho bhavati | (11) itthaM mokShadashAyAM parAtmano bhinno duHkharahito vyApaka AtmA jaDarUpastiShThati | j~nAnaguNena hyAtmA prakAshate | jIvasya sarvaM j~nAnamindriyajanyameva; na nityam | tachchendriyajaM sarvaM j~nAnaM mokShakAle naShTam | tasmAtprakAsharahito jaDarUpa AtmA mokShadashAyAM vartata iti nyAyasiddhAntaH | 1\. kashchana naiyAyikaikadeshI tvachA saha manasaH saMyogaM j~nAnasya hetumAha | tanna yuktaM \- (1) yathA \ldq{}manasA sahAtmanaH saMyogo j~nAnahetuH\rdq{} ityatra na kimapi pramANamasti | tathA \ldq{}tvachA saha saMyogo j~nAnahetuH\rdq{} ityatrApi shrutyAdirUpaM ki~nchidapi pramANaM nAsti | (2) pramANAsiddhasvakapolakalpitavastvabhyupagame\- mR^igatR^iShNAmbhasi snAtaH khapuShpakR^itashekharaH | eSha vandhyAsuto yAti shashashR^i~NgadhanurdharaH || ityAdivAkyArtho.apya~NgIkAryo bhavet | tasmAttvachA saha manasaH saMyogo na j~nAnahetuH | (3) suShuptau tvachA manasaH saMyogAbhAve.api praj~nAvatAM bud.hdhyAdyagamyaM sukhAj~nAnayoH sAmAnyaj~nAnaM bhavati | tanna syAt tva~NmanasoH saMyogasya j~nAnahetutvAbhyupagame | tasmAt tva~NmanasoH saMyogo na j~nAnakAraNam | kintu \ldq{}AtmanaH svarUpameva j~nAnam\rdq{} iti shrutisiddho.artho.a~NgIkartumuchitaH | 2\. nyAyamate \ldq{}AtmA vibhurjaDashcha\rdq{} itya~NgIkR^itam | tadetChrutiviruddham | \ldq{}atrAyaM puruShaH svayaM jyotirbhavati\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.9\.14), \ldq{}yo.ayaM vij~nAnamayaH prANeShu hR^idyantarjyotiH puruShaH\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.7), \ldq{}satyaM j~nAnamanantaM brahma\rdq{} (tai\. bra\. 1), \ldq{}praj~nAnaM brahma\rdq{} (ai\. 3\.1) ityAdyanekashrutivAkyairvyApakasyAtmanashchetanasvarUpatvaM shrUyate | yuktayo.apyante mUle (369\-372) AvarteShu varNayiShyante | ataH \ldq{}AtmA svarUpato jaDaH\rdq{} iti naiyAyikoktirasa~NgatA | \section{(358)} nyAyamate Atmano.anekatvavyApakatvayorupapAdanamnyAyamate pUrvoktarItyA sukhaduHkhabandhamokShA AtmanaH sambhavanti | ataH AtmA.anekaH sarvatra vyApakashcha | sakalAlpapadArthaiH saha saMyoga eva nyAyamate vyApakasya lakShaNaM na tu sajAtIyavijAtIyasvagatabhedashUnyatvam | nyAyamate yadyapyAtmano niravayavatvAt svagatabhedashUnyatvamAtmani sambhavati | tathApi sajAtIyavijAtIyabhedashUnyatvaM na sambhavati | kintu sajAtIyadvitIyAtmano bhedaH Atmanyasti | tathA vijAtIyaghaTapaTAdirUpAnAtmabhedashchAtmanyasti | tasmAtsajAtIyavijAtIyasvagatabhedashUnyatvaM na vyApakasya lakShaNam | kintu sarvAlpapadArthasaMyogitvameva tallakShaNam | atraivaM yadi kasyachit sha~NkA syAt \- \ldq{}nyAyamate Atmavat AkAshakAladisho.api vyApakAH | paramANushcha sUkShmo niravayavashcha | tAdR^ishaparamANunA saha sarvavyApakapadArthAnAM saMyogo na yujyate | paramANuryadi sAvayavaH syAttadA tasya kvachiddeshe AtmanaH saMyogo deshAntareShu chetaravyApakapadArthAnAM saMyogashcha bhavet | na tu paramANuH sAvayavaH | kintu niravayavo.atisUkShmashcha | tasmAtparamANunA sahaikasminneva deshe sakalavyApakapadArthAnAM saMyogo vaktavyaH | sa cha na ghaTate | ekasya vyApakapadArthasya saMyogena niruddhe sthAne vyApakapadArthAntarasaMyogasyAsambhavAt | tasmAnnAnApadArthAnAM vyApakatvaM na yujyate | tasmAdekasyaiva padArthasya vyApakatvA~NgIkAro yukta iti\rdq{} iti | tadaivaM samAdhAnaM naiyAyiko brUyAtsAvayavavastunaH saMyoga evAnyavastusaMyogaM prati virodhI | (1) yasmin bhUmipradeshe hastasya saMyogo bhavati tatra pAdasya saMyogo na sambhavet | 1\. siddhAnte \ldq{}sajAtIyavijAtIyasvagatabhedAbhAvaH\rdq{} vyApakasya lakShaNam | \ldq{}sadeva somyedamagra AsIdekamevAdvitIyam\rdq{} (ChA\. 6\.2\.1) iti ChAndogyashrutyanusArIdaM lakShaNam | atra ekapadena sajAtIyabhedo niShidhyate | evakAreNa vijAtIyabhedaniShedho bhavati | advitIyapadena svagatabhedaniShedhashcha bhavati | etallakShaNAnusAreNa deshakAlavastukR^itaparichChedarahitatvamapi vyApakasya lakShaNamiti siddham | (1) ekapadena deshakR^ito.anto niShiddhaH | tathA hi, yadvastu parichChinnaM tannAnA bhavati | yadvyApakaM tat nAnA na bhavati, kintvAkAshavadekameva | yasmAdAtmA ekastasmAnna parichChinnaH | kintu vyApakaH | tasmAdevAtmA deshakR^itAntarahito bhavati | nyAyamate tu nAnA vyApakA a~NgIkriyante | tadadvaitashrutervakShyamANayukterlokAnubhavasya cha viruddham | uktashrutigataikapadenAtmano deshakR^ito.anto niShidhyate || niravayavavastusaMyogastu na sthAnasya nirodhakaH, tasmAtsa nAnyasaMyogasya virodhI | so.ayamanubhavasiddho.arthaH | (2) ghaTe yatra deshe AkAshasya saMyogo.asti tatraiva deshe kAladishorapi saMyogo.asti | ghaTasya yaH ko.api desho yadi AkAshakAladigbhyo bahiH syAt tasmin deshe AkAshakAladishAM saMyogo na syAt | kintu na tathAsti ghaTAdInAM AkAshakAladigbhyo bahirbhUtaH kashchana deshaH | kintu sakalapadArthAnAM sarvo.api desha AkAshakAladikShveva vartate | tasmAtsarvapadArthAnAM sarveShvapi desheShvAkAshakAladishAM saMyogo.astyeva | itthaM paramANAvapyekasminneva deshe nAnAniravayavavyApakapadArthAnAM saMyogo yukta eva | nAtra kashchidapi doSho.asti | tasmAdAtmA nAnA bhavati | sarvatra vyApakashcha bhavatIti | \section{(359)} \ldq{}AtmA vyApakaH, anekaH, kartA, bhoktA cha\rdq{} iti nyAyamatasya nirAkaraNaM \- sakalAtmanAM sakalapadArthaiH saha saMyogo.astIti nyAyamatam | nAnAtmanAmavyApakaiH parichChinnaiH sakalairapi dehendriyamanobhiH paramANubhishcha saMyogo.astIti naiyAyikamataM na sa~NgachChate | tathA hi, vyApakAnAM nAnAtmanAma~NgIkAre sarvasharIraiH sarveShAmapyAtmanAM saMyogo.a~NgIkAryaH | tadA chedaM sharIramasyaivAtmano netarasyAtmana iti nishchAyakapramANAbhAvAt ekaikasyAtmanaH sarvANyapi sharIrANi sambandhInItyApatet | yasya karmaNA yachCharIramArabdhaM tadeva sharIraM tadAtmasambandhi iti vyavasthApi na yujyeta | yato yena sharIreNa yat karma kR^itaM tenApi sharIreNa sakalAtmanAM sambandho.abhUt tasmAtkarmApi sakalAtmasambandhyeva bhavet | na tvekAtmamAtrasambandhi bhavet | yasyAtmano manaHsahitaM yachCharIramabhUt tasyAtmanaH tadeva sharIramityuktirapi na samIchInA | (1) sharIreNeva manasApi sakalAtmanApi sambandhasya sAdhAraNyAdidaM (2) nishchayavAchakena evakAreNAtmano nirapekShavyApakatvaM bodhyate | tena cha kAlakR^ito.antaH pratiShidhyate | (3) advitIyapadena \- bhedapratiyogyanyavastuniShedhAdAtmani vastukR^ito.apyantaH pratiShiddhaH | itthaM siddhAntoktamubhayavidhamapi vyApakatvalakShaNaM shrutyanusAri | vyApakatvanirvachanaM shrutyaiva pradarshitaM \- \ldq{}yatra nAnyatpashyati nAnyachChR^iNoti nAnyadvijAnAti sa bhUmA\rdq{} (ChA\. 7\.24\.1) iti | vastukR^itaparichChedAbhAvasid.hdhyaiva deshakAlakR^itaparichChedAbhAvo.apyarthAtsiddhaH, deshakAlayorapi vastvantargatatvAt | mano.asyaivAtmana iti nishchaye.api pramANaM nAsti | kintu sakalAtmanAM sakalAnyapi manAMsi sambandhInyeva bhavanti | tathaivendriyANyapi sakalAtmasambandhInyeva bhavanti | (2) bAhyapadArtheShu \ldq{}ayaM padArtho madIyaH, ayamanyadIyaH\rdq{} iti vyavahAraH sharIranimittakaH | pradarshitarItyA sarvasharIrANAM sarvAtmasAdhAraNyAt sarve.api bAhyAH sarvAtmasambandhina eva bhavanti | atha yadi naiyAyiko brUyAt \- yasyAtmano yasmin sharIre ahaMmamabuddhI bhavatastasyAtmanastadeva sharIram | ahamiti buddhirekaiva | tathA mameti buddhirapyekaiva | tasmAtsarveShvAtmasu sA buddhirna bhavet; kintveko dharma ekadharmyAshrita eva bhavet | tasmAdekasyaivAtmanaH sambandhI bhavati | tathA cha yasyAtmano yat sharIraM sambandhi bhavati tena sharIreNa sambaddhAni mana\-indriyabAhyavastUni tadAtmasambandhInyeva | tasmAdvyApakanAnAtmanAma~NgIkAre.api na doSha iti | sApi vArtAsa~Ngataiva \- ahamiti buddhirekasmin sharIre ekasyaivAtmano bhavatItyetat nyAyamate na yujyate | kintu sarveShAmapyAtmanAmekasmin sharIre ahamiti buddhirbhavitumarhati | tathA hi, nyAyamate buddhirnAma j~nAnam | tachcha j~nAnamAtmamanasoH saMyogenotpadyate | manasA saha saMyogaH sarveShAmAtmanAmasti | atashcha manasA saMyogena yadA ekasmin sharIre ekasyAtmano ahambuddhirudeti, tadA sarveShAmapyAtmanAM ahambuddhirudetumarhati | atha yadyevaM pratyavasthIyate \- yadyapi manasA saha saMyogaH sarvAtmasAdhAraNaH | tathApi yasminnAtmani j~nAnajanakAdR^iShTamasti | tasyaivAtmano.ahambuddhirutpadyata iti | tadapyasa~Ngatameva | tathA hi, yo vyApakanAnAtmA~NgIkartA tasya mate ekasharIrasthashubhAshubhakarmabhyAM tachCharIrasambaddhasarvAtmanAmapyadR^iShTodayo.avashyama~NgIkartavyaH | iyaM vArtA pUrvamevoktA | tasmAdvyApakanAnAtmA~NgIkAre ekasmin sharIre sarveShAmapyAtmanAM sukhaduHkhabhogApattiraparihAryA | na tu tathAstyanubhavaH | tasmAt \ldq{}AtmA vyApako nAnA kartA bhoktA cha\rdq{} iti nyAyasiddhAnto na samIchInaH | \section{(360)} antaHkaraNameva kartR^i bhoktR^i cha | tachchAntaHkaraNaM nAnA madhyamaparimANaM cheti vedAntasiddhAntakathanam1\. nyAyamatoktaM vyApakatvalakShaNaM shrutiyuktilokAnubhavaviruddham | vedAntasiddhAnte tvantaHkaraNameva kartR^i bhoktR^i cha | tachchAntaHkaraNaM nAnA | tachchAntaHkaraNaM na vyApakam, nApyaNu | kintu sharIraparimANakam | dIpaprakAshavadantaHkaraNaM bR^ihachCharIraprAptau vikasati | alpasharIraprAptau sa~Nkuchati cha | ayamarthaH siddhAntabindau madhusUdanasvAmibhiH pratipAditaH | yasyAntaHkaraNasya yena sharIreNa sambandho bhavati tasyAntaHkaraNasya tasmin sharIre bhogo bhavati | antaHkaraNasya vyApakatvasvIkAre sarvasharIrANi sarvasAdhAraNAni bhaveyuH | bhogo.api sarveShAmApadyeta | antaHkaraNasya vyApakatvAsvIkAre naiSha doSho bhavati | antaHkaraNasyANuparimANatvasvIkAre sharIraikadeshe.antaHkaraNasya sthitirvAchyA | tathoktirapyasa~NgatA | tathA sati yugapadeva pAde mastake cha kaNTakavedhe sati dvayorapi sthAnayoryugapadevAnubhUyamAnA pIDA nopapadyeta | yadyantaHkaraNamaNu tadA tadekasmin kAle ekasminneva sthAne syAt | tatashcha yasmin sthAne.antaHkaraNaM sthitaM tatraiva pIDAnubhavo yujyeta | na tu dvayoH sthAnayoH yugapadeva pIDAnubhavasya yuktirasti | tasmAdantaHkaraNaM nANu nApi vyApakam | kintu sharIrasamAnaparimANakam | ato na ko.api doShaH | aNuvyApakAbhyAM yadvilakShaNaM tanmadhyamaparimANakaM iti kathyate | \section{##(A. 361-362) ## Atmano madhyamaparimANatvavAdimatanirAkaraNam\-} \section{(361)} Atmano madhyamaparimANatvavAdinaiyAyikamatakathanamnyAyamate kechana navInA evamAhuH \- (1) AtmA nAnA, kartA, bhoktA cha | na tu vyApakaH | ato na bhogasA~Nkaryam | (2) nApyaNurAtmA | ata ubhayatra kaNTakavedhajanyapIDAnubhavAsambhavadoSho.api na | kintu yathA vedAntimate antaHkaraNaM madhyamaparimANaM tathA AtmApi madhyamaparimANo bhavati | tasminnAtmani chaturdasha guNAH santIti | \section{(362)} pUrvoktamatanirAkaraNam1\. yathA nAnAghaTAnAM vyApakatvA~NgIkAro niShphalastathA pratisharIraM kartR^ibhoktR^irUpanAnAtmanAM vyApakatvAbhyupagamo niShphalaH | athavA nAnAntaHkaraNAbhyupagamenaiva bhogAsA~NkaryasiddhervyApakasyAtmano nAnAtvA~NgIkAro niShprayojanaH | ayamapi pakSho na samIchInaH \- (1) AtmanaH sa~NkochavikAsashAlitvAbhyupagame dIpaprabhevAtmApi vikArI vinAshI cha syAt | tatashcha mokShapratipAdakashAstrasya mokShasAdhanAnAM cha vaiyarthyaM bhavet | (2) madhyamaparimANatvamAtmano.a~NgIkR^itya sa~NkochavikAsayorana~NgIkAre \ldq{}AtmA kena sharIreNa samAna\- parimANaH\rdq{} ityatra nishchAyakapramANAbhAvaH | (3) Atmano manuShyasharIrasamAnaparimANatvA~NgIkAre, yadA AtmA hastisharIramApnoti tadA kR^itsne sharIre AtmA na bhavet | tatashcha yatra deshe hastina AtmA nAsti tatra pIDAnubhavo na syAt | (4) yadi hastisharIrasamAnaparimANa Atmetya~NgIkriyate, tadA hastisharIrAdapi bR^ihachCharIraM yadAtmA prApnoti tadA tasya sharIrasyaikadeshe pUrvoktarItyA pIDAnubhavo na syAt | sarvasharIrApekShayA bR^ihatparimANakaM na kasyachidapi sharIramasti | yena samAnaparimANaka AtmA abhyupagamyeta | (5) sarvasharIrApekShayA virATchCharIraM bR^ihat | Atmano virATchCharIrasamAnaparimANakatvA~NgIkAre virATchCharIre sarvasharIrANAmantarbhUtatvAt sarveShAmAtmanAM sarvaiH sharIraiH sambandhaH siddhaH | tatashcha pUrvokto doSho.avasthita eva | ki~ncha \ldq{}yadvastu madhyamaparimANaM tadanityam, sharIravat\rdq{} iti niyamo.asti | tasmAdAtmApi madhyamaparimANatvAdanityo bhavet | vedAntasiddhAnte tvantaHkaraNaM j~nAnena nashyati | tasmAdantaHkaraNamanityam | antaHkaraNasya madhyamaparimANatvA~NgIkAre na doSho.asti | itthaM navInatArkikamatamapyasamIchInameva | \section{(363)} Atmano.aNuparimANatvavAdimatanirAkaraNamanye kechana naiyAyikAH \ldq{}AtmA nAnA aNuparimANashcha\rdq{} ityAhuH | sApi vArtA na yujyate | (1) AtmA kartA bhoktA chetya~NgIkAre antaHkaraNasyANutvapakShe yo doSha uktaH so.atrApi prasajyeta | (2) AtmA kartA bhoktA chetyana~NgIkAre Atmano nAnAtvA~NgIkAro niShphalo bhavati | vyApakasyaikasyAtmana eva sarvasharIravR^ittitvA~NgIkAra eva shreyAn | AtmanaH kartR^itvabhoktR^itvAna~NgIkAre naiyAyikasya svasiddhAntatyAgo.api bhavati | j~nAnasukhaduHkhadharmAdharmAdaya Atmano dharmA ityaNuvAdisiddhAntaH | tasmAdAtmano.aNutvAbhyupagame yasmin sharIradeshe AtmA nAsti sa desho mR^itasamAno bhavet | tatra pIDAdyanubhavo na syAt | \section{(364)} Atmano.aNutvavAdina AkShepaH, tatsamAdhAnam, Atmano.aNutvavAchishrutitAtparyaM chaatha yadyuchyate yadyapyAtmA sharIrasyaikadesha eva vartate | tathApi kastUrikAmodavadAtmano j~nAnaM kR^itsnaM sharIraM vyApnoti | tatashcha kR^itsne sharIre anukUlapratikUlayoH sambandhasyAnubhavo bhavatIti | tadapyayuktameva | yatra guNidravyamasti tatraiva guNo vartate | tathA Atmano j~nAnamapyAtmano.anyatra na syAt | kastUrikAyAH sUkShmo bhAgo yAvantaM deshaM vyApnoti tAvantameva deshaM kastUrikAmodo vyApnoti | tasmAtkastUrikAdR^iShTAnto.atra na ghaTate | atashcha \ldq{}AtmA aNuH\rdq{} iti pakSho.ayukta eva | kvachichChrutau \ldq{}AtmA atyantANorapyANuH\rdq{} iti yaduchyate tadAtmano durj~neyatvAbhiprAyeNoktam | yathA atyantANuvastUnAM j~nAnaM mandadR^iShTInAM puruShANAM na sambhavati | tathA bahirmukhAnAM puruShANAmAtmaj~nAnaM na bhavati | tasmAdaNusamAna AtmA ityeva shrutestAtparyam; na \ldq{}aNuparimANaH\rdq{} iti | \ldq{}mahato mahIyAn\rdq{} (ka\. 1\.2\.20, shve\. 3\.20), \ldq{}jyAyAnAkAshAt\rdq{}, \ldq{}mahAntaM vibhumAtmAnam\rdq{} (ka\. 1\.2\.20), \ldq{}sa eSho.ananto.aparyantaH\rdq{} ityAdinA bahuShu sthaleShu shrutyaivAtmano vyApakatvapratipAdanAt | tasmAdAtmA nANuparimANaH | evaM cha \ldq{}AtmA vyApako nAnA cha\rdq{}, \ldq{}AtmA madhyamaparimANo nAnA cha\rdq{}, \ldq{}AtmA aNuparimANo nAnA cha\rdq{} ityuktayo.atyantamasa~NgatAH | \section{##(A. 365-367) ## siddhAntapradarshanam\-} \section{(365)} AtmA eko vyApakaH | sukhAdayo.antaHkaraNadharmA antaHkaraNopahitAtmani kalpitAHpArisheShyAt AtmA eko vyApakashcha | Atmani dharmAdharmasukhaduHkha1\. \ldq{}aNoraNIyAn mahato mahIyAn\rdq{} (ka\. 1\.2\.20, shve\. 3\.20) iti shruterayamAshayaH \- (1) pR^ithivyapekShayA jalaM sUkShmaM vyApakaM cha | (2) jalAttejaH sUkShmaM vyApakaM cha | (3) tejaso vAyuH sUkShmo vyApakashcha | (4) vAyorAkAshaH sUkShmo vyApakashcha | (5) AkAshAnmAyA sUkShmA vyApikA cha | (6) mAyApekShayA AtmA sUkShmo vyApakashcha | ityevaM shrutiShvAtmanaH sarvApekShayA sUkShmatvaM vyApakatvaM cha varNyate | ayamartha upadeshasAhasrIgranthe bhagavatpAdairuktaH | tathA cha \ldq{}AtmA aNuH\rdq{} itya~NgIkAro niShphalaH | 2\. prasaktAnAM bahUnAM madhye itaraniShedhe sati yadavashiShyate tadviShayakanishchayaH pArisheShyaM ityuchyate | \ldq{}prasaktapratiShedhe.anyatrAprasa~NgAt shiShyamANe sampratyayaH\rdq{} iti (pa\. chi\. 245 shlokavyAkhyA) | bandhamokShANAma~NgIkAre keShA~nchit sukhaM keShA~nchidduHkhaM keShA~nchidbandhaH keShA~nchinmokShashcheti vyavahAro na sid.hdhyet | ato dharmAdayo buddherdharmAH | yadyapi buddherjaDatvAttatrApi dharmasukhAdayo na yujyante tathApi teShAmAtmadharmatvaM na sambhavatItyabhiprAyeNa buddhidharmatvoktiriti j~neyam | te buddherdharmA iti nAbhiprAyaH | guhAdhikaraNabhAShyAnusArIdaM vAkyam | tathA cha \ldq{}\ldq{}tayoranyaH pippalaM svAdvattIti sattvam | anashnannanyo.abhichAkashItItyanashnannanyo.abhipashyati j~naH | tAvetau sattvakShetraj~nau\rdq{} iti | sattvashabdo jIvaH | kShetraj~nashabdaH paramAtmeti yaduchyate | tanna sattvakShetraj~nashabdayorantaHkaraNashArIraparatayA prasiddhatvAt | tatra chaiva vyAkhyAtatvAt \- \ldq{}tadetatsattvaM yena svapnaM pashyati | atha yo.ayaM shArIra upadraShTA sa kShetraj~naH | tAvetau sattvakShetraj~nau\rdq{}\rdq{} iti | \ldq{}neyaM shrutirachetanasya sattvasya bhoktR^itvaM vakShyAmIti pravR^ittA | kiM tarhi, chetanasya kShetraj~nasyAbhoktR^itvaM brahmasvabhAvatAM cha vakShyAmIti | tadarthaM sukhAdivikriyAvati sattve bhoktR^itvamadhyAropayati | idaM hi kartR^itvaM bhoktR^itvaM cha sattvakShetraj~nayoritaretarasvabhAvAvivekakR^itaM kalpyate | paramArthatastu nAnyatarasyApi sambhavati | achetanatvAtsattvasya, avikriyatvAchcha kShetraj~nasya | avidyApratyupasthApitasvabhAvAchcha sattvasya sutarAM na sambhavati | tathA cha shrutiH \- \ldq{}yatra vAnyadiva syAttatrAnyo.anyatpashyet\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.31) ityAdinA svapnadR^iShTahastyAdivyavahAravadavidyAviShaya eva kartR^itvAdivyavahAraM darshayati | \ldq{}yatra tvasya sarvamAtmaivAbhUt tatkena kaM pashyet\rdq{} (bR^i\. 4\.5\.15) ityAdinA cha vivekinaH kartR^itvAdivyavahArAbhAvaM darshayati\rdq{} (bra\. 1\.2\.12 sUtrasthabhAShyam) iti | buddhiH sukhAdayashchAtmanyadhyastAH | (1) yadyatrAdhyastaM tattatra na paramArthato.asti | yathA rajjvAdyadhyastaM sarpAdi na paramArthato rajjvAdAvasti | tathA buddhisukhAdikaM nAtmani vidyate | (2) adhyastaM vastu na kasyachidapyAshrayo bhavati | ato buddhirapi na sukhAdyAshrayaH | parantu (1) aj~nAnaM shuddhachaitanye.adhyastam | (2) antaHkaraNamaj~nAnopahite chaitanye.adhyastam | (3) antaHkaraNopahite dharmAdharmau, sukhaduHkhe, bandhamokShau chetyete.adhyastAH | itthamAtmano dharmAdharmAdyadhiShThAnatve.antaHkaraNasyopAdhitvAt dharmAdharmAdayo.antaHkaraNasya dharmA iti vyapadishyante | \section{(366)} dharmAdayo.antaHkaraNavishiShTAtmani na kalpitAHdharmAdayo.antaHkaraNavishiShTAtmanyadhyastA iti na yujyate | visheShaNasahitaM hi vishiShTaM ityabhidhIyate | dharmAderadhyAsAdhiShThAnasyAtmano.antaHkaraNaM visheShaNamitya~NgIkAre antaHkaraNamapi dharmasukhAderadhiShThAnaM bhavet | tanna yujyate | mithyAvastu nAdhiShThAnaM bhavet | tasmAdAtmani dharmAdyadhyAsaM pratyantaHkaraNaM na visheShaNaM bhavati | kintUpAdhirbhavati | upAdherayaM svabhAvaH \- ya upAdhiH sa svayaM taTasthaH san yAvati deshe svayamasti tAvati deshe sthitaM vastu bodhayati | visheShaNasyAyaM svabhAvaH \- yadvisheShaNaM tadyAvati deshe svayamasti tAvati deshe sthitaM vastu svena sahaiva bodhayati | visheShaNavadvishiShTamiti, upAdhimadupahitamiti chochyate | itthamantaHkaraNavishiShTasthitadharmAderadhyastatve yatra deshe.antaHkaraNamasti taddeshasthitachaitanyabhAgaH antaHkaraNaM chetyubhayamapyadhiShThAnaM bhavet | tatrAntaHkaraNasya svayamapyadhyastatvAdadhiShThAnatvaM na bhavitumarhati | anenAbhiprAyeNAntaHkaraNopahite dharmAdayo.adhyastA ityuchyante | tasmAt yatra deshe.antaHkaraNamasti taddeshasthitachaitanyabhAgamAtre.adhiShThAnatAsti, antaHkaraNe nAstItyuktiH sama~njasA | \section{(367)} tathaivAntaHkaraNamapyaj~nAnopahite evAdhyastaM nAj~nAnavishiShTe | tathA chAdhyastadharmAdInAmadhiShThAnamAtmaiva\- (1) adhyAsAdhiShThAnatvaM prati antaHkaraNamupAdhirbhavati | tasmAtsukhaduHkhAdayo buddhidharmAH kathyante | (2) avivekAttu antaHkaraNAtmanorubhayorapi te pratIyante | tasmAdantaHkaraNavishiShTapramAtR^idharmatvenochyante | tatra (1) dharmAdayo.antaHkaraNasya dharmA bhavanti, (2) athavA antaHkaraNavishiShTapramAtR^idharmA bhavanti, (3) athavA rajjusarpavat, svapnapadArthavat, gandharvanagaravat, nabhonailyavachcha na kasyachidapi dharmA bhavanti | sarvathA Atmano dharmA na bhavanti | yadyapyAtmani te.adhyastAstathApi yadvastu yasminnadhyastaM bhavati tadvastu tasmin paramArthato nAsti | tasmAdrAgadveShadharmAdharmasukhaduHkhabandhamokSharahita eko vyApaka AtmAsti | adhyastaM nAma kalpitamityarthaH | \section{(368)} AtmanaH sadrUpatvavarNanamAtmA sadrUpaH | yadvastu j~nAnena bAdhyate tat asadityuchyate | yasya nivR^ittiH kAlatraye.api na bhavati tat sadityuchyate | sarvapadArthAnAM teShAM nivR^itteshchAtmA adhiShThAnam | yadyAtmana eva nivR^ittirabhyupagamyate tadA tasyA adhiShThAnAntaraM vAchyam | na hi shUnye nivR^ittiH sambhavati | AtmanastannivR^itteshchAdhiShThAnAntarAbhyupagame tasyApyadhiShThAnAntaramabhyupeyaM bhavet | tathA chAnavasthAdoShaH prasajyeta | ki~nchAtmano.api nivR^ittima~NgIkurvantamevaM pR^ichChet \- yaH ko.apyAtmano nivR^ittimanubhavati na vA iti | (1) Atmano nivR^ittiranubhUyate ityuktirasa~NgatA | yo.anubhavati sa evAtmA svasvarUpaM cha bhavati | tasya nivR^itteryo.anubhavaH sa svamastakachChedanasya svenaiva yo.anubhavastattulyo bhavet | tasmAdAtmano nivR^ittyanubhavo.asa~NgataH | (2) atha yadyuchyate Atmano nivR^ittirbhavatyeva | parantu sA nivR^ittirna kenApyanubhUyata iti | tarhi \ldq{}Atmano nivR^ittirna bhavati\rdq{} ityeSho.arthaH siddhaH | yadvastu na kenApyanubhUyate tadvastu vandhyAsutasamaM bhavati | tasmAdAtmano nivR^ittirna bhavati | atashchAtmA sadrUpaH | \section{##(A. 369-371) ## AtmanashchidrUpatvavarNanam\-} \section{(369)} AtmA sarvArthaprakAshakaHAtmA chidrUpo.asti | prakAsharUpaM j~nAnameva chid ityuchyate | (1) \ldq{}aprakAsharUpa AtmA\rdq{} itya~NgIkAre anAtmajaDavastUnAM prakAshaH kadApi na bhavet | (2) antaHkaraNenendriyaishcha padArthAnAM prakAshakathanaM tu na yujyate | tathA hi, (1) yatparichChinnaM tat ghaTAdivat kAryam | antaHkaraNamindriyANi cha parichChinnatvAt kAryANi | (2) deshakAlAbhyAM yasyAnto bhavati tat parichChinnam | (3) yat kAryaM tat jaDam | antaHkaraNamindriyANi cha jaDAni | taiH kasyApi vastunaH prakAsho na syAt | tasmAdAtmaiva sarvapadArthAnAM prakAshakaH | atashchAtmA prakAshasvarUpaH | \section{(370)} AtmA prakAsharUpo netyAkShepastatsamAdhAnaM chayadi kashchidAchakShIta \- \ldq{}AtmA na prakAsharUpaH | kintu jaDaH | 1\. aluptaprakAsha eva chid ityuchyate | chaitanyasvarUpasya j~nAnasya lopo (nAsho) nAsti | \ldq{}na hi draShTurdR^iShTerviparilopo vidyate.avinAshitvAt\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.23) ityAdishruteH | Atmani j~nAnarUpo guNo.asti | tena j~nAnenAtmAnAtmanAM prakAsho bhavati\rdq{} iti | tamevaM pR^ichChet \- \ldq{}Atmano j~nAnarUpo guNaH kiM nitya utAnityaH\rdq{} iti | (1) yadi j~nAnaM nityamityuchyate tadA AtmanaH svarUpameva j~nAnamiti sid.hdhyati | tathA hi, Atmano.anyat sarvamanityamiti niyamaH \ldq{}ato.anyadArtam\rdq{} (bR^i\. 3\.7\.25) \ldq{}na tu taddvitIyamasti\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.23\-30) ityAdishrutibhyaH | yadi j~nAnamAtmano bhinnamityabhyupagamyate tadA j~nAnamanityameva syAt | ato j~nAnasya nityatvamabhyupagamya tasyAtmano bhinnatvakathanaM na yujyate | (2) yadi j~nAnamanityamiti kathyate tadA ghaTAdivat j~nAnaM jaDaM syAt | yadanityaM vastu tajjaDamiti niyamaH | ato j~nAnamanityamiti vachanamasa~Ngatam | tasmAjj~nAnaM nityameva | tachcha nityaM j~nAnamAtmasvarUpameva | anityatvA~NgIkAre kadAchidAtmani j~nAnaM syAtkadAchinna syAt | tatashchAtmano bhinnamapi j~nAnaM bhavet | nityatvA~NgIkAre tanna bhinnaM bhavet | yo guNaH sa guNini kadAchitsyAt kadAchinna syAt | yathA vastrasya nIlapItAdiguNaH kadAchidasti kadAchinnAsti, tadvat | tasmAdyo guNaH sa AgamApAyI bhavati | j~nAnaM tu nityatvAdAgamApAyi na bhavati | tasmAdAtmanaH svarUpameva j~nAnam | \section{(371)} antaHkaraNAdyajanyatvAjj~nAnamanityaM na bhavatij~nAnasyAnityatvAbhyupagame indriyairvAntaHkaraNena vA j~nAnamutpadyata iti vAchyam | tanna sa~NgachChate | tathA hi, suShuptAvindriyAdIni na santi | sukhaj~nAnaM tUtpadyate | tannotpattumarhati | suShuptau sukhasya j~nAnAna~NgIkAre suptotthitasya \ldq{}ahaM sukhamasvApsam\rdq{} iti sauShuptasukhasya smaraNaM na syAt | yadvastu pUrvamanubhUtaM tasyaiva smaraNaM bhavet | ananubhUtasya smaraNaM na syAt | suptotthitasya sauShuptasukhasmaraNasya jAyamAnatvAt suShuptau sukhasyAnubhavo.asti | tAdR^ishaj~nAnotpAdakendriyAdikaM suShuptau nAsti | tasmAjj~nAnaM nityam | j~nAnaM vinA na kadApyAtmA bhavati | tasmAjj~nAnamAtmanaH svarUpam | yathA auShNyaM vinA kadApyagnerabhAvAdauShNyamagneH svarUpameva | tathA j~nAnamapyAtmanaH svarUpameva | ya AgamApAyI sa guNaH | auShNyaM j~nAnaM chAgamApAyarahite | tasmAtte krameNAgnerAtmanashcha svarUpabhUte | yadvastu kadAchidbhavati kadAchichcha na bhavati tadAgamApayi bhavati | \section{(372)} antaHkaraNavR^itterutpattivinAshau staH, na j~nAnasyautpattivinAshAvantaHkaraNavR^itterbhavataH | na j~nAnasya | (1) AtmasvarUpabhUtaM j~nAnaM visheShavyavahAraheturna bhavati | kintu j~nAnasahitA vR^ittirvR^ittyArUDhaM vA j~nAnaM vyavahArahetuH | iyamavachChedavAdasya rItiH | (2) AbhAsavAde tvAbhAsasahitayA vR^ittyA vyavahAro bhavati | AbhAsadvArA vA sAkShAdvR^ittidvArA vA AtmasvarUpaj~nAnenaiva sarvavyavahAraH sid.hdhyati | j~nAnaM vinA tu na ko.api vyavahAraH sid.hdhyati | itthaM sarvaprakAshako j~nAnasvarUpa Atmaiva | tasmAdAtmA chidrUpaH | \section{##(A. 373-376) ## AtmA AnandasvarUpaH\-} \section{(373)} Atmaiva AnandasvarUpaH | viShaye Anando nAstiAtmA AnandasvarUpo.asti | AtmA yadyAnandarUpo na syAttadA viShayasambandhAtsvarUpAnandasya bhAnaM na sambhavet | viShaye tvAnando nAstIti chaturthatara~Nga eva pratipAditam | viShaye yadyAnando bhavettadA yasmin viShaye kasyachitsukhaM bhavati tasminneva viShaye.anyasya duHkhamutpadyamAnaM na ghaTeta | tathA hi, agneH sparshena agnikITasya, sarpadarshanena sarpiNyAH, siMhadarshanena siMhyA Anando bhavati anyeShAM puruShANAM tu duHkhameva bhavati | tannopapadyeta yadi viShaye Anando bhavet | siddhAnte tu agnikITasyAgnisparshechChA bhavati | tadA tasya cha~nchalAyAM buddhau svarUpAnandabhAnaM na bhavati | siddhe tvagnisambandhe kShaNamAtramichChA dUrIbhavati | tadA nishchalAyAM tasya buddhau svarUpAnando bhAti | anyeShAM puruShANAM tvagnisambandhechChA na bhavati, kintu padArthAntarasambandhechChAsti | sA cha padArthA 1\. agnikITaH ##=## agnyupajIvI kITavisheShaH | 2\. yasmAdekasminneva viShaye keShA~nchitsukhamitareShAM duHkhaM cha bhavati tasmAtsa viShayo niyamena svaviShayakechChArahitAnAM svaviShayakechChAsahitAnAmapi puruShANAM na sukhaheturbhavati | kintu svaviShayakechChAsahitAnAM puruShANAM sa viShayaH svaprAptyA ichChAtiraskAradvArA antarmukhAyAM vR^ittau priyamodapramodaparyAyarUpAtmasvarUpAnandapratibimbasya nimittaM bhavati | tasmAdviShaye AnandakAraNatA vyabhicharati | ki~ncha viShayaprAptyA vA ekAntadeshasya sevanena vA jAyamAno ya ichChAyA abhAvaH sa pratibimbasukhasya niyamena kAraNaM bhavati | AtmA yadyAnandarUpo na syAttadA antarmukhAyAM vR^ittau ya Anando bhavati sa na bhavitumarhati | tasmAdAtmA AnandasvarUpaH | ayaM sarvaprakaraNaniShkarShaH | ntarechChA agnisambandhAnna dUrIbhavati | tasmAchcha~nchale.antaHkaraNe.agnisambandhAdAnando na bhavati | \section{(374)} ichChAnivR^ittau svarUpAnandabhAnaprakAranirUpaNam | atreyaM sha~NkA syAtantaHkaraNasyechChArUpavR^ittirviShayaprAptyA vinaShTA | nimittAbhAvAnnAnyA vR^ittirutpadyate | vR^ittiM vinA svarUpAnandasya bhAnaM na syAt | tasmAdviShaye evAnando.astIti | naiShA sha~NkA yujyate \- (1) ichChArUpAntaHkaraNavR^ittirnAstIti satyam | satyAmapIchChArUpavR^ittau tatrAnando na prakAsheta | ichChArUpavR^ittiH rAjasI | AnandaprakAshaH sAttvikavR^ittAveva syAt | tathApi vA~nChitapadArthalAbhe sati tAdR^ishaviShayasvarUpaM viShayIkartuM j~nAnarUpA antaHkaraNasya yA vR^ittirudeti sA sAttvikI | \ldq{}sattvAt sa~njAyate j~nAnam\rdq{} (bha\. gI\. 14\.1) iti sattvaguNAjj~nAnamutpadyate iti niyamaH | tasyAM sAttvikavR^ittAvAnando bhAti | parantu sA j~nAnarUpA vR^ittirbahirmukhA | tasyAH pR^iShThabhAgasthitAntaHkaraNopahitachaitanyasvarUpAnando yastasya grahaNaM tayA vR^ittyA na syAt | tasmAttasyAM vR^ittau viShayopahitachaitanyasvarUpAnando bhAti | tachcha viShayopahitachaitanyamAtmano na bhinnam | tasmAdAnanda eva viShaye bhAtIti kathyate | tasyA j~nAnarUpavR^itterutpattau viShayeNa saha netrAdInAM sambandho hetuH | (2) athavA viShayaj~nAnarUpabahirmukhavR^itteranyA kAchanAntarmukhA vR^ittirutpadyate | tasyAmantaHkaraNopahitachaitanyarUpAnanda eva bhAti | ayamevottamasiddhAntaH | tAdR^ishAntarmukhavR^itterutpattAvichChAdInAmabhAva eva kAraNam | ichChAdirahitasyaikAnte sthitasyodAsInapuruShasya bahirmukhaj~nAnarUpA kApi vR^ittirnotpa\- dyate | AnandabhAnaM tu tasya bhavati | tasmAdichChAdInAmabhAvarUpanimittenotpannAntarmukhA vR^ittirAnandaM gR^ihNAtIti sid.hdhyati | tasmAdvA~nChitapadArthalAbhAnantaramichChAdInAM virahe sati viShayaj~nAnAnantaramantarmukhA vR^ittirutpadyate | tayAntaHkaraNopahitAnando gR^ihyate | 1\. iyamekAgratAyuktA sAttvikI vR^ittiH | saiva priyamodapramodavR^ittiriti chochyate | tadidaM svarUpAnandagrahaNaM viShayaj~nAnaM chAtyantamavyavahitatayotpadyate | ata eva \ldq{}ahaM viShaye Anandamanvabhavam\rdq{} iti bhrAntiH puruShasyopajAyate | prathamapakShApekShayA ayaM pakSha uttamaH | viShayaj~nAnarUpayA vR^ittyA antaHkaraNopahitAnandasya prakAsho na yujyate | viShayaj~nAnarUpavR^ittyA viShayopahitAnandasya bhAnaM yadi syAt, tadA mArgasthitavR^ikShAdInAM j~nAnarUpAyA vR^itterapi sAttvikatvAt tayA vR^ittyApi vR^ikShopahitachaitanyasvarUpAnandasya bhAnaM bhavet | tathaiva sarvairapi j~nAnairj~neyopahitachaitanyasvarUpAnandasya bhAnamApadyeta | tasmAdanAtmavastUnAM j~nAnarUpayA bahirmukhavR^ittyA j~neyopahitachaitanyasvarUpasyAnandasya grahaNaM na bhavati | itthaM viShayasambandhAdAtmasvarUpAnandasya bhAnaM bhavati | AtmA AnandarUpo yadi na syAt tadA viShayasambandhAdAnandasya bhAnaM nopapadyeta | tasmAdAtmA AnandarUpo.asti | \section{(375)} sarvApekShayA atishayitaprIterAspadatvAdAtmA AnandarUpaHAtmasambandhiShu (mamatAspadeShu) vastuShu prItirjAyate | tatrApi sannihiteShu padArtheShvadhikaM prema bhavati | itthaM bAhyabAhyatarAdivastvapekShayA AntarAntara\- tarAdivastuShvadhikA prItirjAyate | tathA hi, (1) paramparayA AtmanaH 1\. yathA kashchana shvA shuShkAsthikhaNDanena sa~njAtavraNAtsvakIyamukhatAlvAdipradeshAdrudhiraM snutamAsvAdayan rudhiramidamasthikhaNDAnmama labdhamiti manyate | evameva vA~nChitaviShayaprAptirUpanimittAdichChAnivR^ittidvArotpannAyAmantarmukhavR^ittau pratibimbitasvarUpAnandamanubhavannavivekI ahaM viShaye AnandamanubhavAmIti manyate | anayA bhrAntyA punarapyadhikAdhikaviShayaprAptinimittaM prayatate | vivekI tu pUrvoktabhrAntarebhAvAt nirupAdhikAnanandAvAptaye vedAntavichArAdau pravartate | (1) yadyapi viShayAnubhavakAle ya Anando bhAti so.api svarUpAnanda eva | tathApi shvadR^itisthitagokShIravat niShiddhatvAt sa viShayAnando.anupAdeyo bhavati | ki~nchAnekavikShepahetutvAchcha viShayAnando heyaH | (2) viShayAbhAvapUrvako vichArAdisAdhananimittako ya AnandaH sa tu suvarNAdipAtrasthagokShIravat shAstravihitatvAdupAdeyaH | 2\. \ldq{}viShayAkAravR^ittyA viShayopahitachaitanyarUpAnando bhAti\rdq{} iti prathamapakShAdapi \ldq{}anyayA antarmukhavR^ittyA antaHkaraNopahitachaitanyarUpAnando bhAti\rdq{} iti dvitIyaH pakShaH shreyeAn | ayameva pakShaH pUrvaM chaturthatara~Nge varNitaH | svasambandhini putrasya mitre prItirbhavati | (2) putramitrApekShayA putre.adhikA prItiH | (3) putrApekShayApi sthUlasUkShmasharIrayoradhikA prItiH | (4) tayormadhye sthUlApekShayA sUkShmadehe.adhikA prItiH | atra pUrvapUrvApekShayA uttarottaramAtmanaH sannihitam | tatra (1) Atmana AbhAsaH sUkShmasharIre bhavati, nAnyatra | ataH AbhAsadvArA AtmanaH sUkShmasharIreNa sambandho.asti, netaraiH | (2) sthUlasharIreNa sUkShmasharIrasya sambandho.asti | tasmAt sthUlasharIreNa saha sUkShmasharIradvArA AtmanaH sambandho.asti | (3) putreNa saha sthUlasharIradvArA sambandho.asti | (4) putramitreNa saha putradvArA sambandho.asti | anayA rItyA uttarottaro ya AtmanaH samIpavartI tatrAdhikA prItirbhavati | yasyAtmanaH sambandhAtpadArthAntareShu prItirupajAyate tasminnAtmanyeva mukhyA prItirasti | na padArthAntareShu | yasmAt putramitre putrasambandhAdeva prItirbhavati tasmAtputra eva prItirna putramitre | evamAtmano.atyantasannihiteShvadhikaprIterjAyamAnatvAt sarveShAmAtmanyeva mukhyA prItiriti siddham | sA cha pratItirAnande (sukhe) duHkhAbhAve chotpadyate, nAnyatra | anyapadArtheShu yA prItiH sA AnandoddeshenAthavA duHkhAbhAvoddeshenaiva bhavati | tasmAdAnandAt duHkhAbhAvAchchAnyatra prItirna bhavati | tasmAtsarvaprItiviShaya AtmA AnandarUpo bhavati | duHkhAbhAvo.apyAtmarUpa eva | kalpitavastuno.abhAvo.adhiShThAnarUpa eva | \ldq{}adhiShThAnAvasheSho hi nAshaH kalpitavastunaH\rdq{} iti vachanAt | yathA sarpasyAbhAvo rajjurUpa eva tathA kalpitaduHkhasyAbhAvo.api AtmasvarUpa eva | itthamAtmA AnandarUpa iti siddham | \section{(376)} nyAyamate AnandasyAtmaguNatvoktirasa~NgatAnyAyamate Ananda Atmano guNa iti kathyate | tanna samIchInam | tathA hi, (1) AnandaguNo yadi nityastarhi tasyAgamApAyitvaM na ghaTeta | tasmAdAtmanaH svarUpamevAnanda iti sid.hdhyet | \ldq{}Anando brahmeti vyajAnAt\rdq{} (tai\. bhR^i\. 6) \ldq{}vij~nAnamAnandaM brahma\rdq{} (bR^i\. 3\.9\.2\.7\.7) ityAdishruteH | nyAyamate nitya Anando nAstyeva | (2) Anando yadyanityastadA anukUlaviShayeNendriyANAM sambandhe Ananda utpadyata itya~NgIkAryam | tatashcha suShuptAvAnandabhAnaM na syAt | suShuptau viShayeNa sahendriyANAM sambandho nAsti | tasmAdAnando nAtmano guNaH | kintvAtmaivAnandarUpaH | itthamAtmA sachchidAnanda\- rUpa iti siddham | \section{##(A. 377-378) ## sachchidAnandAH parasparaM na bhinnA iti} nirUpaNam\- \section{(377)} sachchidAnandAnAmaikyaM brahmAtmanoraikyaM chasachchidAnandAH parasparamabhinnAH santa ekarUpA eva bhavanti | yadi AtmaguNAH syustadA parasparaM bhinnA api bhaveyuH | teShAmAtmasvarUpatvAnna te bhinnA bhavanti | eka evAtmA nivR^ittirahitatvAt (nAsharahitatvAt) \ldq{}san\rdq{} iti kathyate | jaDavilakShaNatayA prakAsharUpatvAt \ldq{}chit\rdq{} iti kathyate | duHkhavilakShaNatayA mukhyaprItiviShayatvAt \ldq{}AnandaH\rdq{} iti cha kathyate | yathA uShNaprakAsharUpo.agnirbhavati tathA sachchidAnandarUpa AtmA bhavati | sachchidAnandasvarUpameva shAstreShu \ldq{}brahma\rdq{} gIyate, \ldq{}satyaM j~nAnamanantaM brahma\rdq{} (tai\. bra\. 1) \ldq{}praj~nAnaM brahma\rdq{} (ai\. 3\.1) \ldq{}vij~nAnamAnandaM brahma\rdq{} (bR^i\. 3\.9\.27\.7) \ldq{}sachchidAnandatejaH kUTasthaM brahma\rdq{}, \ldq{}satyaj~nAnAnantAnandaparipUrNaM sanAtanamekamevAdvitIyaM brahma\rdq{} ityAdivachanaiH | tasmAdAtmA brahmasvarUpa eva | \ldq{}brahma\rdq{} iti vyApakasya sa.nj~nA | \ldq{}bR^iha bR^ihi vR^iddhau\rdq{} iti dhAtorniShpannaH brahmashabdo yanniratishayaM vyApakaM tadAchaShTe | (1) yasya deshakR^ito.anto nAsti tat vyApakamityuchyate | tasmAdAtmA yadi brahmaNo bhinnaH syAttadA AtmA deshakR^itAntavAn syAt | yasya deshakR^ito.anto.asti tasya kAlakR^ito.apyanto.astIti niyamaH | tasmAttadvastu \ldq{}anityam\rdq{} bhavet | yasya kAlakR^ito.anto.asti tadvastvanityamiti kIrtyate | tasmAdAtmA brahmaNo na bhinnaH | brahma yadyAtmabhinnaM syAttadA brahma anAtmA bhavet | anAtmabhUtaM ghaTAdikaM jaDaM bhavati | tasmAdAtmano bhinnaM brahmApi jaDaM bhavet | tasmAdbrahma Atmano na bhinnam | brahmasvarUpa evAtmA | \section{(378)} upAdhibhedaM vinA Atmano brahmaNashcha bhedo nAsti\- (1) ekameva chaitanyaM svaprapa~nchasya mAyAyAshchAdhiShThAnaM bhavati | tasmAt tadbrahmeti kathyate | (2) tadeva chaitanyamavidyAyA vyaShTidehAdInAM chAdhiShThAnaM bhavati | tasmAdAtmeti kathyate | (1) tatpadasya lakShyaM brahmeti kathyate | (2) tvampadasya lakShyamAtmeti kIrtyate | (1) IshvarasAkShI tatpadasya lakShyo bhavati | (2) jIvasAkShI tvampadasya lakShyo bhavati | vyaShTisa~NghAtopahitaM chaitanyaM jIvasAkShI | samaShTisa~NghAtopahitachaitanyamIshvarasAkShI | yadyapi jIvasyeshvarasya chaikatvaM na yujyate | tathApi jIvasAkShiNa IshvarasAkShiNashchopAdhibhedAdbhedaH svarUpata ekatvaM chAsti | yathA maThe sthitasya ghaTAkAshasya maThAkAshasya chopAdhibhedaM vinA svarUpato bhedo nAsti | tathA Atmano brahmaNashchopAdhibhedaM vinA bhedo nAsti | Atmeti brahmeti chaikameva vastu | \section{##(A. 379-381) ## brahmarUpasyAtmano janmarahitatvapratipAdanam\-} \section{(379)} Atmano janma na yujyateso.ayaM brahmarUpa AtmA janmarahitaH | Atmano janmA~NgIkAre so\- .anityaH syAt | paralokavAdina Astikasya naitadiShTam | yadyAtmA utpattinAshavAn tadA prathamajanmani pUrvakarma vinaiva sukhaduHkhabhogaH, bhogaM vinaiva kR^itasya karmaNo nAshashchApadyeyAtAm | tasmAdAtmanaH kartR^itvabhoktR^itvA~NgIkAre.api janmanAsharahita eva so.a~NgIkAryaH | api chAtmano janmA~NgIkAre, kAraNaM vinA kasyachidapi vastuna utpattyadarshanAt AtmanaH kasmAchchit kAraNAjjanma vaktavyam | tattu na sa~NgachCheta | tathA hi, yadAtmanaH kAraNaM tadAtmano bhinnamiti vaktavyam | AtmabhinnaM sarvamAtmani kalpitam | tasmAt tadAtmanaH kAraNaM na bhavet | yathA rajjau kalpitaH sarpo na rajjoH kAraNaM bhavati | tathaivAtmani kalpitaM vastvAtmanaH kAraNaM na bhavet | \section{(380)} kalpite vastunyaMshabhedo.astiekasyAM rajjau nAnApuruShANAM \ldq{}daNDaH, sarpaH, bhUchChidram, jaladhArA\rdq{} iti nAnA bhrAntayo bhavanti | tasyAM bhrAntAvaMshadvayamasti | (1) ekaH sAmAnyedamaMshaH, (2) anyaH sarpAdivisheShAMsha iti | sa cha sAmAnyedamaMshaH sarpAdivisheShAMsheShu sarveShu vyApakaH | ayaM sarpaH, ayaM daNDaH, idaM bhUchChidram, iyaM jaladhArA ityevaMrItyA sarpAdivisheShAMsheShu idamaMsho vyApako.asti | so.ayaM vyApakaH sAmAnyedamaMsho rajjusvarUpameva | tAdR^ishasAmAnyedamaMshasya j~nAnameva bhrAntikAraNarajjusAmAnyAMshaj~nAnamiti varNyate | so.ayaM sAmAnyedamaMshaH satyaH | rajjuj~nAnAnantaramapi \ldq{}iyaM rajjuH\rdq{} itIdamaMshasya pratItisattvAt | (1) yathA bhrAnti kAle \ldq{}ayaM sarpaH\rdq{} iti sarpAdinA saha idamaMshaH pratIyate, (2) tathA bhrAntinivR^ittyanantaramapi \ldq{}iyaM rajjuH\rdq{} iti rajjvA saha idamaMshaH pratIyate | yadIdamaMsho.api mithyA syAt tadA sarpAderiva bhrAntinivR^ittyanantaraM tasyedamaMshasyApi pratItirna bhavet | tasmAtsarpAdibhrAntau vyApaka idamaMshaH satyaH | adhiShThAnaM rajjusvarUpam | tasmin parasparavyabhichAriNaH sarpAdayaH kalpitAH | \section{(381)} sarvapadArtheShvaMshapa~nchakavarNanamsarvapadArtheShu pa~nchAMshAH santi | \ldq{}nAma, rUpam, asti, bhAti, priyam\rdq{} iti pa~nchAMshAH | (1) \ldq{}ghaTaH\rdq{} ityakSharasamudAyo nAma | (2) pR^ithubudhnavartulatvAdikaM rUpam | (3) \ldq{}ghaTo vartate\rdq{} iti asti | (4) \ldq{}ghaTaH pratIyate\rdq{} iti bhAti | (5) \ldq{}ghaTaH priyaH\rdq{} iti priyam | sarpAdikamapi sarpiNyAdikasya priyaM bhavati | itthaM sarvapadArtheShvapi pa~nchAMshAH santi | tatra astibhAtipriyAtmakamaMshatrayaM sarvapadArtheShu vyApakam | nAmarUpamityaMshadvayaM vyabhicharati | yadvastu kvachidvidyate, kvachichcha na vidyate tat vyabhichAri ityuchyate | \ldq{}ghaTaH\rdq{} iti nAma, pR^ithubudhnavartulatvAdirUpaM cha paTe na vidyate | \ldq{}paTaH\rdq{} iti nAma AtAnavitAnAtmatvAdirUpaM cha ghaTe na vidyate | itthaM sarvapadArtheShvapi nAmarUpAMshau vyabhichAriNau | astibhAtipriyamityaMshatrayaM sarvatrAnugatamasti | yathA sarpadaNDAdiShvanugatedamaMshaH satyo.adhiShThAnaM cha bhavati tathA sarvapadArtheShvanugatA astibhAtipriyAMshAH satyA adhiShThAnarUpAshcha bhavanti | sarpadaNDAdivat vyabhichArinAmarUpAMshau kalpitau | astibhAtipriyAMshAH sachchidAnandarUpA bhavanti | tasmAdAtmasvarUpA bhavanti | itthaM sachchidAnandarUpe Atmani sampUrNo nAmarUpaprapa~nchaH kalpitaH | kalpitaH padArthaH ko.api Atmano janmaheturna bhavati | tasmAdAtmA janmarahitaH | yasya vastuno janma bhavati tasyaiva (1) sattA, (2) vR^iddhiH, (3) pariNAmaH, 1\. \ldq{}ghaTo jAyate\rdq{} iti vyavahAraheturjanma | \ldq{}ghaTo jAtaH\rdq{} iti vyavahArahetuH astitArUpo vikAraH | ayameva vikAraH prakaTateti satteti chochyate | evameva jAtasya labdhasattAkasya shishoH bAlyayauvanAdiprAptirUpA vR^iddhiH | tato vArdhakyaprAptirUpaH pariNAmaH | tato rogAdinA kArshyarUpa.apakShayaH | tato maraNarUpo nAshashcheti ShaDbhAvavikArA j~neyAH | (4) apakShayaH, (5) vinAshaH, itItare pa~ncha vikArA bhavanti | Atmano janmAbhAvAt taduttarabhAvinaH pa~ncha vikArA na bhavanti | itthamAtmA janmAdiShaDbhAvavikArarahita iti siddham | \section{(382)} Atmano.asa~NgatvavarNanamAtmA asa~Ngo.asti | sa~Ngo nAma sambandhaH | sa cha sambandhaH sajAtIyavijAtIyasvagatapadArthaiH saha bhavati | ghaTasya ghaTAntareNa sambandhaH sajAtIyena sambandho bhavati | ghaTasya paTena sambandho vijAtIyena sambandho bhavati | svagatA nAmAvayavAH | tatashcha paTasya tantubhiH sambandhaH svagatena sambandho bhavati | (1) yadi dvAvathavA anantA AtmAno bhaveyustadA sajAtIyenAtmanA sambandho bhavet | AtmA cha eka eva | tasmAtsajAtIyenAtmanA AtmanaH sambandho nAsti | (2) Atmano vijAtIyo.anAtmA | anAtmA cha marIchikodakavadAtmani kalpitaH | tena kalpitena sahAtmanaH sambandho na ghaTeta | na hi marIchikodakena bhUmeH sambandho.asti | yadi sambandhaH syAttadA marubhUmistenodakenArdrIkriyeta | yathA marIchikodakena marubhUmeH sambandho nAsti tathA Atmani kalpitena vijAtIyenAnAtmanA AtmanaH sambandho nAsti | (3) Atmano yadyavayavAH syustadA AtmanaH svagatena sambandho bhavet | AtmA nityaH | tasmAnniravayavaH | tasmAt svagatena sambandho nAsti | itthaM sajAtIyavijAtIyasvagatasambandha Atmano nAsti | tasmAdAtmA asa~NgaH | he somya, itthaM sachchidAnandabrahmasvarUpo janmAdivikArarahitaH asa~NgashchAtmAsti | sa eva tvamasi | evaM \ldq{}ahaM kaH\rdq{} iti prathamaprashnasyottaramuktam | \section{##(A. 383-387) ## \ldq{}asya saMsArasya kartA kaH\rdq{} iti dvitIyaprashnasyottaram\-} \section{(383)} jagataH karteshvara iti varNanam\ldq{}jagataH kartA kaH\rdq{} iti dvitIyaprashnasyedAnImuttaramuchyate | vyApakachaita\- nyamAshritya tadeva viShayIkurvANA mAyaiva sadasadvilakShaNAtyadbhutashaktirUpAj~nAnamityuchyate | tasmAdaj~nAnAjjagata utpattibha~Ngau bhavataH | utpattibha~NgayoH kathanena sthitirapi gR^ihItA bhavati | anenAyamarthaH sid.hdhyati \- (1) mAyAyuktaM chaitanyaM Ishvara iti varNyate | (2) sa cha Ishvaro jagadutpattisthitibha~NgAnAM heturbhavati iti | anayoktyA \ldq{}jagataH ko.api kartAsti vA, athavA svayameva jagadutpannam\rdq{} iti prashnasya \ldq{}jagataH kartA kashchana jIvo vA athaveshvaraH\rdq{} iti prashnasya chottaraM varNitaM bhavati | \section{##(A. 384-385) ## IshvaraH sarvaj~naH sarvashaktimAn svatantrashcheti} varNanam\- \section{(384)} Ishvarasya sarvaj~natvAdivisheShaNAnijagataH karteshvaraH | jagat svayaM notpannam | kartAraM vinA yadi jagadbhavettadA kulAlamantareNApi ghaTo jAyeta | ato jagataH kartA kashchidasti | (1) sa cha kartA sarvaj~naH | yo yasya kAryasya kartA sa tatkAryaM tadupAdAnaM 1\. jagataH kAraNaviShaye nAnA vAdAH santi | (1) asatkAraNavAdino jagataH kAraNaM nAstIti, (2) kechana jagataH kAraNamabhAva iti, (3) apare shUnyamiti, (4) naiyAyikAH paramANava iti, (5) kechana kAla iti, (6) chArvAkAH svabhAva iti, (7) mImAMsakA adR^iShTamiti, (8) pratyakShavAdino yadR^ichCheti, (9) pratyakShapramANavAdinaH pR^ithivyAditaH pR^ithivyAdipa~nchabhUtAnIti, (10) sA~NkhyAH prakR^itiriti, (11) yogino hiraNyagarbharUpAsa~NgapuruSha iti, (12) itare kAlAdisaMyoga iti, (13) kechana pariNAmipuruSho jIva iti, (14) pare brahmeti cha bahavo bahudhA jagataH kAraNaM varNayanti | atraikaikasminnapi pakShe doSho.asti | tathA hi\- (1) jagataH kAraNAbhAve ghaTo.api kAraNaM vinotpadyate, ataH pratyakShavirodho.akAraNavAde doShaH | (2) abhAvasya kAraNatve abhAvAdbhAvotpattiriti pratyakShavirodha eva doShaH | (3) shUnyasya kAraNatve bIjaM vinApi dhAnyotpattyApattirityasambhavo doShaH | (4) niravayavAnAM jaDAnAM cha paramANUnAM saMyogo.asambhAvita iti paramANukAraNavAde doShaH | (5) kAlasya sadA sattve.api sarvakAryANAM sarvadotpatteradarshanAt kAlasya kAraNatvAsambhavo doShaH | (6) vandhyAyAM vIryasambandhe.api tasya vIryasya garbhotpAdakatvAbhAvadarshanAt svabhAvo na kAraNam | (7) adR^iShTasya kAraNatve.asmAtkAraNAdidameva kAryamutpadyata iti nishchayo na syAt | (8) yadR^ichChAyAH kAraNatve pR^ithivyAdibhUtebhyo jagadutpattirasambhAvitA syAt | (9) jaDapR^ithivyAdIni svayameva kAraNApekShANi bhavanti | tasmAttAni svayaM kAraNAni na bhaveyuH || kAraNaM cha j~nAtvaiva karoti | tasmAjjagataH kartApi jagattadupAdAnakAraNaM cha j~nAtvaiva jagadutpAdayati | itthaM yasmAjjagataH kartA jagattadupAdAnakAraNaM cha jAnAti tasmAtsa sarvaj~naH | sa jagataH kartA sarvashaktimAMshcha | alpashaktibhirjIvairasya jagataH sR^iShTirmanasApyachintyA | ato.adbhutasya jagataH kartA adbhutashaktimAn | itthaM jagataH kartA sarvashaktimAn | sa svatantrashcha | yo.alpashaktiH sa parAdhIno bhavati | sarvashaktimAMstu na parAdhIno bhavati | tasmAdayaM svatantraH | itthaM cha jagataH kartA sarvaj~naH, sarvashaktimAn, svatantrashcha | tameva Ishvara iti varNayanti | \section{(385)} alpaj~natvAdidharmavishiShTo jIvo na jagataH kartAyo.alpaj~no.alpashaktimAn parAdhInashcha sa jIva ityabhidhIyate | yadyapyalpaj~natvAdayo jIve paramArthato na santi | tathApyavidyAkR^itamithyAbhUtaki~nchijj~natvAdayo jIve pratIyante | ataste ki~nchijj~natvAdayo jIve vyapadishyante | avidyAkR^itaki~nchijj~natvAdibhrAntireva jIvatvanimittam | sA chAlpaj~natvAdibhrAntirIshvare nAsti | kintu mAyAkR^itasarvaj~natvAdaya Ishvare santi | ayamarthaH savistaramuttaratra pratipAdayiShyate | evaM cha jagataH kartA na jIvaH | kintvIshvara eva | \section{(386)} Ishvaro vyApako nityashchasa cheshvaro naikadeshamAtre vartate | kintu sarvatra vyApako.asti | Ishvara ekadeshamAtre vartata itya~NgIkAre sa Ishvaro.anityo bhavet | yasya deshato.anto.asti tasya kAlato.apyanto.astIti niyamAt | yadanityaM tat kartR^ijanyamiti niyamAdIshvarasyAnityatve tasyApi kashchana kartA ana~NgIkartavyo bhavet | Ishvarasya kartA kashchidastItyetanna ghaTate | tathA hi\- (10) jaDA prakR^itiH svayaM na pravarteta | (11) yadi puruSho.asa~NgaH sa kathaM kAraNaM bhavet | (12) kAlAdayo jaDAH | tasmAnna kAraNAni | (13) jIvo na kAraNamiti mUla eva varNayiShyate | (14) nirvikAraM brahma cha na kAraNaM bhavet | itthaM pradarshiteShu chaturdashasvapi mateShu doSho.asti | mAyAvishiShTaM brahma kAraNamiti mate tu nAsti doShaH ko.api | (1) Ishvarasyeshvara eva kartetya~NgIkAre AtmAshrayadoShaH syAt | svayameva kriyAyAH kartA (AshrayaH) svayameva kriyAyAH karma (viShayaH) cha yadi bhavati tadA AtmAshrayadoShaH | yathA kulAlaH kriyAyAH kartA ghaTashcha karma tathA sarvatra kriyAyAH kartA karma cha bhinnAveva | na tu tayorekatvamasti | tathA cheshvarasyotpattau tasyaiva kartR^itvakarmatvayorabhyupagame AtmAshrayadoShaH susthiraH | karma nAma kAryam | kAryasya virodhI doShaH | AtmAshrayashcha kAryasya virodhI | tasmAtsa doSho bhavati | tasmAdIshvarasyAnyaH kartA a~NgIkartavyaH | (2) sa cha dvitIyaH kartA prathamakarteva kartR^ijanyo vAchyaH | sa cha dvitIyakartuH kartA dvitIyakarturbhinno vAchyaH | prathamakartA ya IshvaraH sa eva dvitIyakartuH kartetya~NgIkAre anyonyAshrayadoShaH | (3) tasmAttR^itIyakartA kashchanA~NgIkAryaH | tasya tR^itIyakartuH kartA dvitIyakartetya~NgIkAre punashchAnyonyAshrayadoShaH | prathamakartetya~NgIkAre chakrikAdoShaH | chakrabhramaNavat (1) prathamakartA dvitIyakartR^ijanyaH, (2) dvitIyakartA tR^itIyakartR^ijanyaH, (3) tR^itIyaH prathamajanyaH, (4) sa prathamakartA punarapi dvitIyajanya ityevaMrItyA kAryakAraNabhAvabhramaNasambhavAt | chakrikAsthale sarveShAM parasparApekShatvAnna ki~nchidapi sid.hdhyet | anyonyAshrayasthale dvayoH parasparApekShAsti | ekasya siddhiM vinAnyasya siddhirna bhavati | (4) tasmAt yathA (1) kulAlasya kartA na svayameva bhavati | kintu tasyaiva pitaiva bhavati tathA prathamakarturIshvarasya anyaH kartA vAchyaH | (2) kulAlasya pitA na svaputrAjjAtaH | kintvanyasmAdeva piturjAtaH | tathA dvitIyakartApi na prathamakarturjAtaH kintvanyasmAdeva karturjAto vAchyaH | (3) kulAlasya pitAmaho na kulAlAt, na vA kulAlasya piturjAtaH | kintu chaturthAt (yaH kulAlasya prapitAmahastasmAt) jAtaH | (4) tathaiva tR^itIyakartA na prathamakarturna vA dvitIyakarturutpannaH | kintu chaturthAtkarturutpanno vAchyaH | tasya chaturthasya karturanyaH pa~nchamaH kartA~NgIkartavyaH | evaM anavasthAdoSho bhavati | anavasthA nAma dhArA ##=## pravAhaH | karturdhArAyA a~NgIkAre jagataH kartA ayameva iti nishchayo na syAt | yasya kasyachit jagataH kartR^itvenA~NgIkAre yuktirnAsti | yuktyabhAva eva vinigamanAviraha ityuchyate | anye kechidevamAhuH \- dhArAyAH kvachidvishrAntya~NgIkAre yasmin kartari dhArAyA anto.a~NgIkriyate sa eva jagataH kartetya~NgIkartumuchitam | tataH pUrvatanAH sarve kartAro niShphalAH | ayameva prAglopa iti kathyate | kartR^idhArAvishrAntyavadhibhUtakartuH prAgbhAvinAmabhAvaH prAglopa ityuchyate | eva~ncheshvarasya deshato.antavattvAbhyupagame tasyotpattira~NgIkAryA bhavet | Ishvarasyotpattya~NgIkAre cha AtmAshrayAdidoShA Apatanti | tasmAdIshvarasya deshato.anto nAsti | kintvIshvaro vyApakaH | ata eva nityashcha | \section{(387)} Ishvarasya jIvasya cha svarUpato bhedAbhAvaHtasya vyApakasyeshvarasya jIvasya cha svarUpato nAsti bhedaH | kintUpAdhinA bhedo.asti | avachChedavAde mAyAvishiShTachaitanyamIshvara ityuchyate | avidyAvishiShTachaitanyaM tu jIva iti | AbhAsavAde mAyayA AbhAsena cha vishiShTaM chaitanyamIshvara iti varNyate | AbhAsasahitAvidyAvishiShTachaitanyaM jIva iti cha | AbhAsavAde AbhAsasahitAvidyAyA AbhAsasahitamAyAyAshcha bhedo.asti | tathaivAvachChedavAde avidyAyA mAyAyAshcha bhedo.asti | svarUpatashchaitanyasya bhedo nAsti | bimbapratibimbapakShe aj~nAnagatachaitanyapratibimbo jIvaH | bimbachaitanyamIshvaraH | asmin pakShe.api chaitanyasya svarUpato nAsti bhedaH | kintvekasminneva chaitanye jIvatveshvaratve kalpite | ayamartho.agre (451\-456) AvarteShu kathayiShyate | tathA cha jagataH kartA sarvaj~naH sarvashaktimAn svatantrashcheshvara eva | sa cheshvaro vyApakaH | tasya jIvasya cha visheShaNamAtreNa bhedaH | svarUpato nAsti bhedaH | \ldq{}jagataH kartA kaH\rdq{} iti dvitIyaprashnasyaivamuttaramuktam | \section{##(A. 388-419) ## \ldq{}mokShasya kAraNaM kim\rdq{} iti tR^itIyaprashnasyottaram\-} \section{(388)} mokShasya sAdhanaM j~nAnameva\ldq{}mokShasya sAdhanaM kiM j~nAnam, athavA karma, athavopAsanam, athavobhayam\rdq{} iti prashnasyedAnImuttaramuchyate | mukteH sAdhanaM na karma | nApi dhyAnaM (upAsanam) | kintu j~nAnameva | Atmani bandho yadi satyaH syAttadA tannivR^ittirUpo mokSho j~nAnena na bhavet, kintu karmaNopAsanena vA bhavet | bandhashcha Atmani na satyaH, kintu rajjusarpavanmithyA | tasya mithyAbandhasya nivR^ittiradhiShThAnaj~nAnenaiva bhavet | karmaNopAsanena vA na nivarteta | yathA rajjau sarpaH kayApi kriyayA na dUrIbhavati | kintu rajjuj~nAnenaiva dUrIbhavati tathA AtmAj~nAnAtpratIyamAno bandhastatkAraNabhUtamaj~nAnaM chAtmano j~nAnenaiva nivarteyAtAm | \section{##(A. 389-392) ## karmopAsanayormokShasAdhanatvAbhAvaH\-} \section{(389)} karmopAsanayoH phalamanityam, tAbhyAM nityo mokSho na sid.hdhyati \- (1) mokSho yadi karmaNaH phalaM syAttadA mokSho.anityo bhavet | tathA hi, kR^iShyAdikarmaNAM phalamannAdikamanityaM bhavati | yaj~nAdikarmaNAM phalaM svargAdikamapyanityam | \ldq{}tadyathA karmajito lokaH kShIyate evamevAmutra puNyajito lokaH kShIyate\rdq{} (ChA\. 8\.1\.6) \ldq{}parIkShya lokAn karmachitAn brAhmaNo nirvedamAyAnnAstyakR^itaH kR^itena\rdq{} (mu\. 1\.2\.12) ityAdishrutibhiH karmaphalasyAnityatvaM varNitam | mokShasya karmaphalatvA~NgIkAre so.anityo bhavet | tasmAnmokSho na karmaNaH phalam | mokSha upAsanaphalamitya~NgIkAre.api so.anitya eva syAt | upAsanamapi mAnasaM karmaiva | karmaphalasyAnityatvaniyamAt mokSha upAsanarUpakarmaNo.api na phalam | \section{(390)} pa~nchavidhamapi karmaphalaM mumukShoranapekShitamkarma kurvatastena karmaNA utpattiH, AptiH, vikAraH, saMskAraH, nAshashcheti pa~nchavidhaM phalaM jAyate | utpattiH ##=## padArthasyotpattiH | AptiH ##=## padArthasya prAptiH | vikAraH ##=## padArthasya pUrvarUpaparityAgena rUpAntaraprAptiH | saMskAraH ##=## padArthagatamalanivR^ittirUpaH, padArthe guNAdhAnarUpashcheti dvividhaH | nAshaH ##=## padArthasya dhvaMsaH, iti karmajanyaphalasya pa~ncha prakArA bhavanti | eShAM madhye kimapi phalaM mumukShuviShaye na ghaTate | atashcha mumukShurj~nAnasAdhanashravaNAdAveva pravartate na karmaNi | yathA kulAlasya karmaNA tasya ghaTotpattirUpaM phalaM sid.hdhyati tathA mumukShoH karmaNA mokShotpattirUpaM phalaM na sid.hdhyati | sarvAnarthanivR^ittiH paramAnandaprAptishcha hi 1\. bhAvanAjaM phalaM yatsyAt yachcha syAtkarmaNaH phalam | na tat sthAsnviti mantavyaM paNyastrIgamanaM yathA || bR^i\. vA\. || bhAvanAjaM phalaM yatsyAt yachcha syAtkarmaNaH phalam | na tat sthAsnviti mantavyaM draviDeShviva sa~Ngatam || nai\. si\. 3\.93|| avirodhitayA karma nAvidyAM vinivartayet | vidyAvidyAM nihantyeva tejastimirasa~Nghavat || A\. bo\. 3|| mokShaH | yathA rajjau sarpanivR^ittirnityasiddhA tathAtmani duHkhanivR^ittirapi nityasiddhA | AtmA paramAnandasvarUpaH | tasmAtparamAnandaprAptirapi nityasiddhA | itthaM svabhAvasiddhasya mokShasya karmaNotpattirna yujyate | yadvastu prAgasiddhaM tadvastu karmaNotpadyeta | prAgeva siddhasya vastuna utpattirna karmaNA bhavet | \section{(391)} vedAntashravaNamapi na mokShasyotpattayevedAntashravaNamapi na mokShotpattaye shrutam | kintu \ldq{}naivAsti ki~nchitkartavyaM nityamuktachidAtmanaH\rdq{} ityetadarthaj~nAnAyaiva shravaNam | IdR^ishaj~nAnotpattimAtreNa \ldq{}mamAsti ki~nchitkartavyam\rdq{} iti bhrAntirnivartate | vedAntashravaNAdanantara\- mapi yasya kartavyatApratItirasti sa na tattvavit | anenaiva kAraNena nityanivR^ittAnarthanivR^ittirnityaprAptAnandaprAptishcha vedAntashravaNasya na phalamiti sureshvarAchAryairnaiShkarmyasiddhau nirUpatim | tasmAnmokShasyotpattirUpaM karmaNaH phalaM mumukShorna yujyate | \section{(392)} mumukShuNA kA~NkShitAni padArthanAshapadArthaprAptipadArthavikArapadArthasaMskArarUpANi phalAnyapi na santiyathA daNDaprahArarUpakarmaNA ghaTanAsharUpaM phalaM bhavati tathA mumukShoH karmaNA kasyachidapi padArthasya nAsharUpaM phalaM yujyate | anyapadArthAnAM nAsho na mumukShoH kA~NkShitaH, kintu bandhanAsha eva kA~NkShitaH | sa cha bandha Atmani nAsti | kintu mithyA Atmani pratIyate | sA cha mithyApratItiH karmaNA na nashyet | AtmayAthArthyaj~nAnenaiva mithyApratItirnashyet | tasmAnmumukShoH padArthanAsharUpaM karmasAdhyaM phalaM nAsti | 1\. yathA rajjau vyAvahArikasattAkasarpasyAbhAvarUpA sarpasya nivR^ittirnityasiddhA tathAtmani paramArthasattAkakAryasahitAj~nAnarUpAnarthasyAtyantAbhAvarUpA tasya nivR^ittirapi nityasiddhA | 2\. yathA vismR^itakaNThachAmIkarasya prAptiryathA vA gR^ihe gUDhanihitanidheH prAptirnityasiddhA tathA nijasvarUpasya paramAnandasya prAptiH sarveShAM nityasiddhA | 3\. j~nAnAmR^itena tR^iptasya kR^itakR^ityasya yoginaH | na ki~nchidapi kartavyamasti chenna sa tattvavit || vij~nAtabrahmatattvasya yathApUrvaM na saMsR^itiH | asti chenna sa vij~nAtabrahmabhAvo bahirmukhaH || vi\. chU\. 442|| 4\. pUrvarUpaM tyaktvA anyarUpaprAptirvikAraH | sa eva vikriyA pariNAma iti chochyate | yathA gamanArUpakarmaNA grAmaprAptiH phalaM bhavati tathA mumukShoH karmaNA mokShaprAptirUpaphalaM na bhavati | nityamuktasyAtmano mokShaprAptirUpaphalavarNanaM na yuktam | yasya bandho.asti tasya mokShaprAptirvarNayituM shakyate | Atmani bandhAbhAvAt mokShaprAptirUpaM phalamapi mumukShoH karmaNA na sid.hdhyati | yathA pAkarUpakarmaNA taNDulasya odanAtmakarUpAntaraprAptirUpavikAraH pAchakasya phalaM sid.hdhyati tathA mumukShoH karmaNA vikArarUpaphalamapi na yujyate, nirvikAratvAdAtmanaH | ya Atmani prathamaM bandhama~NgIkR^itya pashchAnmokShadashAyAM chaturbhujatvAdivilakShaNarUpaprAptima~NgIkaroti tasya mate anyarUpaprAptirUpavikAraH mumukShoH karmaNaH phalaM bhavet | tAdR^ishAnyarUpaprAptirAtmano nA~NgIkriyate | tasmAt karmaNA vikArarUpaphalasiddhirapi mumukShornAsti | (1) yathA vastrasya kShAlanarUpakarmaNA malanivR^ittirUpaH saMskAro bhavati tathA malanivR^ittirUpasaMskAro.api mumukShoH karmaNo na phalam | anyasya malanivR^ittiH mumukShoH karmaNA na vA~nChitA | kintvAtmano malanivR^ittireva vA~nChiteti vaktavyam | nityashuddhe Atmani cha malaM nAsti | tasmAnmalanivR^ittirUpasaMskAro na ghaTate | antaHkaraNagatapAparUpamalasya nivR^ittiH karmaphalamityuktiryadyapi satyaiva tathApi vichAryamANe shuddhAntaHkaraNo yo mumukShustasyAntaHkaraNe na pApamasti | tasmAt pAparUpamalasya nivR^ittirUpaH saMskAro.api mumukShukarmaNo na phalam | aj~nAnasya malatve.api, tasyAtmavR^ittitve.api tasya nivR^ittiH karmaNA na sambhavati | yato.aj~nAnasya j~nAnameva virodhi na karma | tasmAnmumukShoH karmaNaH malanivR^ittirUpasaMskAro na phalam | (2) yathA kausumbhajale majjanarUpakarmaNA vastre raktavarNarUpaguNotpattirUpaH saMskAraH phalaM bhavati tathA mumukShoH karmaNA guNotpattirUpasaMskAro.api na sid.hdhyati | anyatra guNotpattervarNayitumayuktatvAdAtmanyeva guNotpattirvarNanIyA | nirguNe cha tasmin guNotpattirna ghaTate | tasmAnmumukShorguNotpattirUpasaMskAro.api karmaNaH phalaM na sambhavati | itthaM pa~nchavidhameva karmaNaH phalam, nAnyat | tat pa~nchavidhamapi karmaphalaM mumukShuviShaye na ghaTate | tasmAnmumukShuH karma parityajya j~nAnasAdhanashravaNa eva pravartate | upAsanamapi mAnasaM karmaiva | tasmAttannirAkaraNe pR^ithagyuktirnoktA | evaM cha kevalaM karma vopAsanaM vA na mokShakAraNam, kintu j~nAnameva mokShakAraNam | \section{##(A. 393-396) ## karmopAsane j~nAnasya mokShasya cha sAdhane} iti vAdinAmAkShepAH\- \section{(393)} karmopAsanasahitameva j~nAnaM mokShasAdhanamiti kechitkechana karmopAsanAbhyAM sahitameva j~nAnaM mokShasAdhanamiti varNayanti | tatra yuktiM dR^iShTAntamapyAhuH | (1) dR^iShTAntaH \- yathA AkAshe pakShI ekena pakSheNa na gantuM shaknoti | kintu dvAbhyAmeva pakShAbhyAM gamanaM bhavati | tathA j~nAnarUpeNaikena pakSheNa mokShaloko na gantuM shakyaH | kintu j~nAnakarmabhyAmeva gantuM shakyaH | upAsanasahitaM karma ekaH pakShaH | j~nAnaM dvitIyaH pakShaH | upAsanasya mAnasakarmatvAtkarmopAsane militvA ekaH pakSho bhavati | (2) anyo dR^iShTAntaH \- setudarshanAt satyasya pApasya nAsho bhavati | setudarshanaM cha pratyakSharUpaM j~nAnam | tachcha j~nAnarUpaM setudarshanaM shraddhAbhaktisahitagamanAdiniyamamapyapekShate | shraddhAdirahitapuruShasya setudarshanAtphalAsiddhiriti shAstrasiddhAntAt | yathA setudarshanarUpaM pratyakShaj~nAnaM svaphalapApanAshotpattau shraddhAniyamAdikamapekShate tathA brahmaj~nAnamapi mokSharUpaphalotpattau karmopAsanAdikamapekShate | \section{(394)} karmopAsane j~nAnasAdhanekevalaj~nAnena mokShaH sid.hdhyatItya~NgIkurvANo.api karmopAsane j~nAnasya sAdhane iti manyate | tathA hi, shuddhe nishchale chAntaHkaraNe j~nAnamudeti | 1\. prAchInavR^ittikAro bhartR^iprapa~nchaH (brahmasUtrANAM TIkAkartA) samuchchayavAdI | tadanusAriNAmayaM pakShaH | atredaM j~neyaM \- samasamuchchayaH kramasamuchchayashcheti samuchchayo dvividhaH | agnihotrAdikarmaNAM shravaNAdeshcha yugapadevAnuShThAnaM samasamuchchayaH | antaHkaraNashud.hdhyarthaM vividiShAsiddhiparyantaM nityakarmAnuShTheyam | siddhAyAM tu vividiShAyAM karma sannyasya shravaNAdinA j~nAnaM sampAdanIyamiti kramasamuchchayaH | tatra samasamuchchayastyAjyaH | kramasamuchchayo grAhya iti sarvavedatAtparyam | tatra tatra khaNDanamapi samasamuchchayasyaiva na kramasamuchchayasya | tachchAntaHkaraNaM shubhakarmaNA shud.hdhyati | upAsanena nishchalIbhavati | itthamantaHkaraNasya shuddhinaishchalyasampAdanadvArA karmopAsane j~nAnasAdhane itya~NgIkR^itam | \section{(395)} karmopAsane paramparayA mokShasyApi sAdhane ityanyeyathA karmopAsane j~nAnasAdhanatvenA~NgIkR^ite tathA j~nAnaphalamokShasAdhane ityapya~NgIkartumuchitam | atra dR^iShTAntaH \- yathA jalasya sechanaM vR^ikShasyotpattiM prati vR^ikShaphalasyotpattiM prati cha sAdhanaM tathA karmopAsane j~nAnotpattiM prati j~nAnaphalamokShasyotpattiM prati cha sAdhane bhavataH | na cha vane sthitasya vR^ikShasya phalaM jalasechanaM vinApyutpadyate iti vAchyam | tatrApi vR^ikShasya mUle bhUmisthajalena sambandho.asti | tena jalena vR^ikShasya phalamutpadyate | jalasambandhAbhAve vR^ikShaH shuShyet | phalamapi notpadyeta | tasmAtkarmopAsane j~nAnasya j~nAnaphalamokShasya cha sAdhane | evaM cha karma, upAsanam, j~nAnaM cheti trINyapi mokShasya sAdhanAni | tasmAjj~nAnyapi karmANyanutiShThedeva | \section{(396)} samutpannaj~nAnasaMrakShaNArthamapi karmopAsane apekShiteathavA karmopAsane samutpannaM j~nAnaM saMrakShituM hetU bhavataH | j~nAnI karmopAsane tyajati chettadA yathA jalasambandhAbhAve prarUDho.api vR^ikShaH shuShyati, tathA j~nAnina utpannamapi j~nAnaM vinashyet | tathA hi, shuddhe.antaHkaraNe j~nAnamutpadyate | shubhakarmaNAmakaraNe j~nAninaH pApaM bhavet | upAsanAkaraNe j~nAninashchittaM punarapi chA~nchalyaM bhajeta | tasminnashuddhe cha~nchale chAntaHkaraNe, shuShkabhUmAvutpannavR^ikShavat, j~nAnaM nAvasthitaM bhavet | aparo dR^iShTAntaH \- yathA parimArjanaprokShaNAdisaMskAraiH shuddhimApAdite sthAne vedAdhyayanashAlI brahmachArI nivasati | yena kenApi kAraNena tasmin sthAne ashuddhimApAdite sa tatra na tiShThati, kintu tat sthAnaM parityajati | tathA karmopAsanAdityAgenAshuddhiM chA~nchalyaM cha prApte.antaHkaraNe j~nAnaM na tiShThet | tasmAt karmopAsane j~nAnasaMrakShaNahetU bhavataH | tathA cha karma, upAsanam, j~nAnaM cheti trINi mokShakAraNAnItya~NgIkAre karmopAsane j~nAnasaMrakShaNahetubhUte kevalaM j~nAnaM mokShasya heturitya~NgIkAre cha j~nAninA karmopAsane anuShTheye eva | ayaM samuchchayavAda ityuchyate | \section{##(A. 397-399) ## karmopAsanayorj~nAnena saha virodha iti} pUrvoktAkShepANAM samAdhAnam\- \section{(397)} karma j~nAnasya virodhiso.ayaM samuchchayavAdo na samIchInaH | yeShAM dehAtiriktAtmaj~nAnaM nAsti teShAM karma na sambhavati | janmAntare bhogAya hi karmAnuShThIyate | dehastvagninA dahyate | tasmAddehena janmAntarabhogo na sid.hdhyati | tasmAt dehAtiriktAtmaj~nAnaM karmaNo hetuH | tasya dehabhinnasyAtmanaH kartR^itvabhoktR^itvaj~nAnamapi karmaNo hetuH | \ldq{}ahaM puNyapApayoH kartA | tayoH karmaNoH phalaM mama bhaviShyati\rdq{} iti j~nAnaM yasyAsti sa eva karma karoti | j~nAnI tvAtmAnamevaM na jAnAti | kintu \ldq{}puNyapApasukhaduHkhAdirahitAsa~NgabrahmarUpa evAtmAsti\rdq{} iti vedAntajanyaM j~nAnaM j~nAnino.asti | idaM cha j~nAnaM karmaNo na hetuH, pratyuta karmaNo virodhi | tasmAjj~nAnini karma na sambhavati | ki~ncha kartuH karmaphalasya cha bhedaj~nAnaM karmaNo hetuH | sa kartA karmaphalaM cha j~nAninaH svAtmano bhinnatayA na pratIyete | j~nAninaH sarvamAtmasvarUpeNaiaiva pratIyate | tasmAdapi j~nAninaH karma na sambhavati | bhAShyakArairj~nAninaH karmAbhAvo nAnAprakAraiH pratipAditaH | karmaNo j~nAnasya cha phalato.api virodho.asti | tasmAdapi j~nAnakarmaNoH samuchchayo na yujyate | (1) karmaNaH phalamanityaH saMsAraH | (2) j~nAnasya phalaM nityo mokShaH | \section{(398)} Atmani jAtyAdyadhyAsaH karmahetuH | j~nAninastadabhAvashchaAtmani jAtyAshramAvasthAnAmadhyAsaH karmahetuH | tattajjAtyAshramAvasthAnAmanurUpatayA bhinnabhinnakarmANi shAstreShu vihitAni | tasmAjjAtyAdInAmadhyAsaH karmahetuH | yadyapi jAtyAshramAvasthA dehasyaiva dharmAH | karmiNashcha \ldq{}dehe AtmabuddhirnAsti, kintu sa dehabhinnamevAtmAnaM kartAraM manyate\rdq{} iti pUrvamuktam | 1\. brAhmaNakShatriyavaishyashUdrA varNA eva jAtaya ityuchyante | brahmacharyagArhasthyavAnaprasthasannyAsA AshramAH | bAlyakaumArayauvanavArdhakyAnyavasthAH | tasmAdAtmani jAtyAshramAvasthAnAM pratItiH karmiNo.api na yujyata eva | tathApi karmiNo dehavyatiriktasyAtmano.aparokShaj~nAnaM nAsti | kintu shAstrajanyaparokShaj~nAnamasti | dehe Atmaj~nAnamaparokShamasti | yadi karmiNo dehAtiriktasyAtmano.aparokShaj~nAnaM syAt tadA tajj~nAnaM dehe aparokShAtmaj~nAnasya virodhi bhavet | parokShaj~nAnasyAparokShaj~nAnena virodho nAsti | tasmAt dehabhinnakartrAtmaj~nAnaM dehAtmaj~nAnaM cheti dvayamapyekasyaiva yujyate | atra dR^iShTAntaH \- shilAdArvAdinirmitamUrtau shAstrajanyaM parokShamIshvaraj~nAnamasti | shilAdij~nAnamapyaparokShamasti | tayorj~nAnayornAsti virodhaH | ekasyaiva puruShasya dve api buddhI bhavataH | rajjau yasya sarpabhinnatvaj~nAnamaparokShaM jAyate tasyAparokShasarpabhrAntirnivartate | anena chAparokShabhrAnteraparokShaj~nAnenaiva virodhaH parokShaj~nAnena na virodha iti niyamaH siddhaH | tasmAddehabhinnasyAtmanaH parokShaj~nAnaM dehe aparokShAtmaj~nAnaM chaikasya yujyate | tadidaM j~nAnadvayamapi karmahetuH | AtmA dehabhinno.api kartR^irUpa iti j~nAnaM karmahetuH | tachchAtmanaH kartR^irUpeNa j~nAnaM bhrAntiH | viduShastu sA bhrAntirnAsti | tasmAdviduSho nAsti karmAdhikAraH | dehe aparokShAtmabuddhiryadi syAttadA dehadharmajAtyAshramAvasthAH pratIyeran | sA cha dehAtmabuddhirviduSho nAsti | kintu brahmarUpeNAtmano.aparokShaj~nAnamasti | tasmAjjAtyAshramAvasthAbhrAntyabhAvAdapi viduSho na karmAdhikAraH | \ldq{}ahamupAsako deva upAsyaH\rdq{} iti bud.hdhyopAsanaM sid.hdhyati | viduShastUpAsyopAsakabhAvapratItirnAsti | \ldq{}me dehAdisa~NghAtaH devasya dehAdayashcha svapnavat kalpitAH | chaitanyamekamevAsti\rdq{} iti viduSho nishchayaH | atashcha j~nAnasyopAsanasya cha virodhaH | \section{(399)} AkAshe pakShipatanadR^iShTAnto.atra na yujyatepakShiNo dvAvapi pakShau ekakAle eva staH | tasmAnna tayoH parasparavirodhaH | j~nAnasya karmopAsanAbhyAM virodho.asti | tasmAdekakAlAvasthAnaM na tayoH sambhavati | \section{##(A. 400-413) ## mokShamuddishya j~nAnasya karmopAsanayorapekShAbhAvaH\-} \section{(400)} setudarshanadR^iShTAntaH prakR^ite na yujyatemokShaM prati j~nAnasya karmopAsanayoH sAhAyyaviShaye pradarshitaH setudarshana\- dR^iShTAnto na sa~NgachChate | setudarshanaM na dR^iShTaphalasya hetuH, kintvadR^iShTaphalasyaiva hetuH | yat phalaM pratyakSheNa pratIyate tatphalaM pratyakShaphalaM ityuchyate | yathA bhojanasya phalabhUtA tR^iptiH pratyakShA tadvat | tasmAdbhojanaM dR^iShTaphalasya hetuH | tathA setudarshanena na ki~nchidapi pratyakShaM phalaM pratIyate | kintu pApasya nAsharUpaM phalaM shAstreNoAdhigamyate | yat pratyakSheNa na pratIyate tadadR^iShTaphalaM ityuchyate | tasmAt yathA yaj~nAdikarma svargAdyadR^iShTaphalasya hetuH tathA setudarshanamapi pApanAsharUpAdR^iShTaphalasya hetuH | yo.adR^iShTaphalahetuH tasya svaphalotpAdane yAvatI sAmagrI sahAyatayA shAstreNa chodyate, tAvatyA sAmagryA sahita eva sa phalasya heturbhavati | na tu sa kevalo heturbhavati | ata eva shraddhAniyamAdisahitameva setudarshanaM pApanAsharUpaphalahetuH | shraddhAniyamAdirahitaM na phalahetuH | setudarshanena pratyakShaM kimapi phalaM na dR^ishyate | kevalaM shAstrAt tatphalamavagamyate | shAstraM cha shraddhAniyamAdisahitameva setudarshanaM pApanAshakamityAha | kevalasetudarshanena phalotpattau na ki~nchidapi pramANamasti | tasmAtsetudarshanaM svaphalotpattau shraddhAbhaktiniyamAdikamapekShate | \section{(401)} j~nAnaphalasya mokShasya nityaprAptatvAjj~nAnasya karmopAsanApekShAbhAvaHtamonivR^ittau dIpaprabhAvat svaphalotpattau brahmavidyA karmopAsane nApekShate | brahmavidyAyAH phalamapi svargAdivadyadi lokavisheSharUpAdR^iShTaphalaM syAt | yadi cha shAstraM tasya lokavisheShasya kevalabrahmavidyayA aprApyatvaM karmopAsanasahitabrahmavidyAprApyatvaM cha bodhayettadA brahmavidyApi setudarshanavat svaphalotpattau karmopAsane apekSheta | na hi brahmavidyAphalarUpo mokShaH svargAdivallokavisheSharUpAdR^iShTaphalam, kintu mokSho nityaprAptaH | bandhastu bhrAntyA pratIyate | tasyA bhrAnte\- rnivR^ittireva brahmavidyAyAH phalam | kevalayA brahmavidyayA tasyA bhrAnternivR^ittirasmAkaM (brahmavidAM j~nAninAM) pratyakShA | rajjuj~nAnAt sarpabhrAnternivR^ittiryathA sarveShAM pratyakShA tadvat | tasmAdadhiShThAnaj~nAnasya phalaM bhrAntinivR^ittirUpaM dR^iShTameva phalam | 1\. rAvaNavadhAya la~NkAM gantuM shrIrAmachandreNa rAmeshvaramArabhya la~NkAparyantaM samudre seturbaddhaH | so.atra seturvivakShitaH | dR^iShTaphalasyotpattiryAvatyA sAmagryA sAdhyatayA pratyakSheNa pratIyate tAvatI sAmagrI dR^iShTaphalasya heturityuchyate | yathA turItantuvemAdibhiH paTasyotpattiH pratyakSheti turItantuvemAdikaM paTasya hetuH | yathA cha kevalabhojanena tR^iptirUpaM phalaM pratyakShamiti kevalabhojanameva tR^iptihetuH | yathA vA kevalAdhiShThAnaj~nAnAt bhrAntinivR^ittiH pratyakSheNa pratIyata ityadhiShThAnaj~nAnameva bhrAntinivR^itterhetuH | yathA rajjuj~nAnaM bhrAntinivR^ittau nAnyadapekShate tathA bandhabhrAnteradhiShThAnabhUtanityamuktAtmaj~nAnamapi bandhabhrAntinivR^ittau karmopAsane nApekShate | \section{(402)} kevalaM j~nAnameva mokShasAdhanamiti shAstravachanamapij~nAnaphalasya mokShasya svargAdivallokavisheShatvavarNanenAdR^iShTarUpatvA~NgIkAre vedavAkyavirodhaH syAt | \ldq{}na tasya prANA utkrAmanti brahmaiva san brahmApyeti\rdq{} (bR^i\. 4\.4\.6) \ldq{}atra brahma samashnute\rdq{} ityAdishrutayo j~nAninaH prANA na kamapi lokaM gachChantIti varNayanti | mokShasya lokavisheSharUpatvA~NgIkAre svargAdivanmokSho.anityaH syAt | mokShasya lokavisheSharUpatvA~NgIkAre.api kevalaj~nAnenaiva mokShaprAptira~NgIkartavyA | shAstrapratipAdito.arthaH shAstrAnusAreNaivA~NgIkartavyaH | shAstraM cha \ldq{}mokShaH kevalaj~nAnenAvApyate\rdq{} ityAha | bhidyate hR^idayagranthishChidyante sarvasaMshayAH | kShIyante chAsya karmANi tasmin dR^iShTe parAvare || mu\. 2\.2\.8|| yadA charmavadAkAshaM veShTayiShyanti mAnavAH | tadA devamavij~nAya duHkhasyAnto bhaviShyati || shve\. 6\.20|| \ldq{}tameva viditvAtimR^ityumeti\rdq{} (shve\. 3\.8) \ldq{}tarati shokamAtmavit\rdq{} (ChA\. 7\.3\.1) \ldq{}tamevaM vidvAnamR^ita iha bhavati\rdq{} iti | \ldq{}j~nAtvA devaM muchyate sarvapAshaiH | j~nAtvA devaM sarpapAshApahAniH\rdq{} iti | 1\. \ldq{}tuShyatu durjanaH\rdq{} iti nyAyena, siddhAntI mokShasya lokavisheSharUpatvA~NgIkAre.api sa j~nAnaM vinA na sid.hdhyatItyAha | durbalaH puruShaH prabalasya svashatroH prathamaM svaprahAraM pratyavakAshaM dattvA pashchAttaM mArayati | eSha eva durjanatoShanyAya ityuchyate | tasmAt kevalaM j~nAnaM mokShahetuH | karmopAsanaj~nAnAni trINi na mokShakAraNAni | \section{(403)} karmopAsane j~nAnasya sAdhane na mokShasya, vR^ikShadR^iShTAnto.apyasa~NgataHpUrvapakShiNA pradarshito vR^ikShadR^iShTAnto.asa~NgataH | yadyapi jalasechanaM vR^ikShasyotpattau rakShaNe cha hetustathApi phalotpattau na hetuH | tathA hi, vR^iddho yo vR^ikSha\- stasya jalasechanaM rakShaNAyaiva na phalAya | jalena puShTo yo vR^ikShaH sa phalaheturiti satyam | na tu jalasechanaM phalotpattiM prati hetuH | evameva karmopAsane j~nAnotpattau hetU bhavataH, na tu mokShe | tasmAjj~nAnotpatteH prAgevAntaHkaraNasya shuddhaye chA~nchalyanivR^ittaye cha karmopAsane anuShTheye | j~nAnotpatteranantaraM mokShanimittaM na te anuShTheye | j~nAnotpatteH pUrvamapyantaHkaraNe yAvatparyantaM malavikShepau stastAvatparyantameva te anuShTheye | yasyAntaHkaraNaM shuddhaM nishchalaM cha jAtaM sa jij~nAsuH shravaNavirodhinI karmopAsane tyajedeva | vividiShAsannyAsaM kuryAditi yAvat | ArurukShormuneryogaM karma kAraNamuchyate | yogArUDhasya tasyaiva shamaH kAraNamuchyate || bha\. gI\. 6\.3|| jij~nAsAyAM sampravR^itto nAdriyetkarmachodanAm || chittasya shAntaye karma na tu vastUpalabdhaye | vastusiddhirvichAreNa nAnyathA karmakoTibhiH || vi\. chU\. 11|| karmaNA badhyate janturvidyayA cha vimuchyate | tasmAt karma na kurvanti yatayaH pAradarshinaH || ityAdivachanebhyaH | shamaH ##=## sannyAsaH | malaM nAma pApam | tachchAshubhavAsanAyA hetuH | yAvatparyantaM malamasti tAvatparyantamashubhavAsanAsti | yadAshubhavAsanA nodeti tadA malAbhAvo nishcheyaH | antaHkaraNasya chA~nchalyaikAgrye hyanubhavasiddhe | tasmAduttamajij~nAsorviduSho viShaye karmopAsane niShprayojane | \section{(404)} karmopAsane na j~nAnarakShaNe upayujyete, j~nAnavirodhitvAttayoHyaduktaM j~nAnarakShaNanimittaM karmopAsane anuShTheye | yathA jalenotpanno vR^ikSho jalena rakShyate | jalasambandhAbhAve vR^iddho.api vR^ikShaH shuShyati, tathA karmopAsanAbhyAmutpannaM j~nAnaM karmopAsanAbhyaM rakShitaM bhavati | yadi j~nAnI karmopAsane na kuryAttadA punarapyantaHkaraNamashuddhaM cha~nchalaM cha bhavet | shuShkabhUmau vR^ikSha ivAshuddhe cha~nchale chAntaHkaraNe pUrvotpannamapi j~nAnaM nashyet | tasmAjj~nAnavAnapi karmopAsane anutiShThet iti | tanna yujyate \- AbhAsasahite athavA chaitanyavishiShTe.antaHkaraNe \ldq{}ahamasa~NgaM brahmaivAsmi\rdq{} iti yA vR^ittirudeti saiva vedAntasya phalarUpaM j~nAnam | tachcha karmopAsane vinA svayameva nashyati | athavA chaitanyasvarUpe j~nAne lInaM bhavati | atha yadyuchyate \- svarUpabhUtaM j~nAnaM nityam | tasmAttasya nAsho vA rakShaNaM vA na yujyate | parantu vedAntaphalabhUtaM brahmavidyArUpaM j~nAnaM karmopAsanAbhyAmutpadyate | karmopAsanaparityAge utpannApi brahmavidyA nashyati | tasmAttasyApi rakShaNAya karmopAsane j~nAninApyanuShTheye iti | tadapi na sambhavati | (1) sakR^idutpannayA antaHkaraNasya brahmAkAravR^ittyA tatkShaNe evAj~nAnabhrAntyornAsharUpaM phalaM sid.hdhyati | aj~nAnabhrAntyornAshAnantaraM punarapi vR^itteH saMrakShaNe nAstyupayogaH | (2) karmopAsanAbhyAmantaHkaraNavR^itteH saMrakShaNamapyayuktameva | tathA hi, karmopAsanayoranuShThAne kriyamANe karmopAsanasAmagrIviShayakavR^ittirUpaM j~nAnameva bhavet | na tu brahmaj~nAnam | vR^ittyantarotpattau prathamA vR^ittirnAvatiShTheteti niyamAt | tasmAtkarmopAsane j~nAnarUpavR^ittyutpattau paramparayA hetU bhavataH | utpannavR^ittestu virodhinI te | tasmAtkarmopAsanAbhyAM j~nAnarakShaNaM na yujyate | \section{##(A. 405-406) ## j~nAninaH pApachA~nchalyayorabhAvAttasya karmopAsane anupayukte\-} \section{(405)} shubhakarmatyAgenAshubhakarmAnuShThAnena vA j~nAninaH pApAsambhavaH\- yaduktaM \ldq{}j~nAninaH karmatyAgena pApaM sambhavet\rdq{} iti tadayuktam | tathA hi, (1) shubhakarmatyAgaH pApaheturna bhavati | kintu niShiddhakarmAnuShThAnameva pApahetuH | bhAShyakArAdibhirayamartho bahudhA pratipAditaH | tasmAtkarmatyAgena pApaM na sambhavet | (2) j~nAninaH sarvaprakAraiH pApAsambhava eva | tathA hi, 1\. \ldq{}nAsato vidyate bhAvaH\rdq{} (bha\. gI\. 2\.16) \ldq{}kathamasataH sajjAyeta\rdq{} (ChA\. 6\.2\.2) ityAdivachanebhyo nAbhAvAdbhAvotpattiH sambhavati | puNyapApe tadAshrayAntaHkaraNaM cha paramArthato na santi | \ldq{}ato.anyadArtam\rdq{} (bR^i\. 3\.7\.23) \ldq{}na tu taddvitIyamasti\rdq{} (bR^i\. 4\.3\.23\.3) \ldq{}yatra nAnyatpashyati\rdq{} (ChA\. 7\.2\.41) ityAdishrutibhyaH | avidyayA tAni mithyA pratIyante | sAvidyA mithyApratItishcha j~nAnavato na staH | tasmAchChubhakarmatyAgenAshubhakarmAnuShThAnena vA j~nAninaH pApaM na sambhavet | ahaM brahmeti vij~nAnAtkalpakoTishatArjitam | sa~nchitaM vilayaM yAti prabodhAtsvapnakarmavat || yatkR^itaM svapnavelAyAM puNyaM vA pApamulbaNam | suptotthitasya kiM tatsyAt svargAya narakAya vA || puNyAni pApAni nirindriyasya nishchetaso nirvikR^iternirAkR^iteH | kuto mamAkhaNDasukhAnubhUteH brUte hyananvAgatamityapi shrutiH || vi\. chU\. 503|| hayamedhasahasrANyathavA kurutAdbrahmahatilakShANi | paramArthavinna puNyairna cha pApaiH spR^ishyate vimalaH || ityabhiyuktokteH | \section{(406)} jIvanmuktAnandasya brahmAkAravR^ittireva kAraNam, ato.api j~nAninaH karmopAsane nApekShiteatrAyaM siddhAntaH \- mandaM dR^iDhaM cheti j~nAnaM dvividham | (1) saMshayAdisahitaM j~nAnaM mandam | (2) saMshayAdirahitaM j~nAnaM dR^iDham | dR^iDhaj~nAnavataH ki~nchidapi kartavyaM nAsti | sakR^idutpannaM saMshayAdirahitamantaHkaraNavR^ittirUpaM j~nAnamevAvidyAM nishsheShaM nAshayati | Aloka iva tamaH | tasya vR^ittirUpaj~nAnasya nAshe.api samyagj~nAte Atmani bhUyo.api bhrAntirnodeti | bhrAntikAraNAvidyAyAH sakR^idutpannaj~nAnenaiva naShTatvAt | tasmAt bhrAnteravidyAyAshchAbhAvAt punarapi vR^ittij~nAnotpattau ki~nchidapi prayojanaM nAsti | jIvanmuktAnandasyAnuvR^ittisiddhaye yadi kashchidvR^ittij~nAnasyAvR^ittimapekShate, tadA sa bhUyo bhUyo vedAntArthamanuchintayatu | vedAntArthAnusandhAnabalenaiva brahmAkArA vR^ittiH punaH punarudiyAt | karmopAsanAbhyAM brahmAkArA vR^ittirna jAyeta | antaHkaraNasya shuddhinaishchalyasampAdanadvAraiva karmopAsane j~nAne upayujyete, nAnyena prakAreNa | viduSho.antaHkaraNe tu pApachA~nchalye na staH | avidyA hi rAgadveShAdidvArA pApachA~nchalyayoH kAraNaM bhavati | sA chAvidyA j~nAnenaiva nashyati | tasmAdviduShaH pApachA~nchalyayorabhAvAt karmopAsanAbhyAM nAstyupayogaH | \section{(407)} j~nAninApyantaHkaraNachA~nchalyanivR^ittaye upAsanamanuShTheyamityAkShepastatsamAdhAna~nchayadyatraivamAsha~Nkyeta \- rAgadveShAdayo.antaHkaraNasya sahajA dharmAH | yAvatkAlaparyantamantaHkaraNamasti tAvatkAlaparyantaM rAgadveShAdayo j~nAnino.api sarvathA na nashyeyuH | tAbhyAM rAgadveShAbhyAM j~nAnino.apyantaHkaraNaM chA~nchalyamApadyeta | tasmAchchA~nchalyanivR^ittaye j~nAninApyupAsanamavashyamanuShTheyam | yadyapyantaHkaraNachA~nchalyena j~nAnino videhamokShasya kAchidapi hAnirnAsti tathApi cha~nchale.antaHkaraNe svarUpAnandabhAnaM na syAt | tatashchAntaHkaraNachA~nchalyaM jIvanmuktervirodhi | tasmAjjIvanmuktyAnandasiddhaye.antaHkaraNasya chA~nchalyanivR^ittyarthamupAsanaM j~nAninApyanuShTheyameva iti | tanna sa~NgachChate \- yadyapi dR^iDhabodho yasyAntaHkaraNe.asti tasya samAdhivikShepAvubhAvapi tulyAveveti tena viduShAntaHkaraNanaishchalyasampAdanArthaM na ko.api prayatnaH kartavyaH | tathApi viduShaH pravR^ittinivR^ittI prArabdhAdhIne | prArabdhaM karma pratiprANi vilakShaNaM \- (1) janakAderiva keShA~nchidviduShAM prArabdhaM bhogaheturbhavati | yasya prArabdhaM bhogahetustasya prArabdhakarmavashAdbhogechChA bhogasAdhanasampAdane prayatnashcha jAyate | (2) shukavAmadevAdInAmiva keShA~nchidviduShAM prArabdhaM nivR^ittiheturbhavati | yasya prArabdhaM nivR^ittihetustasya jIvanmuktyAnandechChA bhogAntare vaimanasyaM chodeti | jIvanmuktyAnandAkA~NkShI satataM brahmAkAravR^ittyAvR^ittinimittaM vedAntArthachintanameva kuryAt, nopAsanam | na hyantaHkaraNanaishchalyamAtreNa brahmAnandasya visheSharUpeNa bhAnaM bhavati | kintu brahmAkAravR^ittyaiva | sA cha brahmAkArA vR^ittiH satataM vedAntArthachintanenaiva jAyate | nopAsanena | viduSho.antaHkaraNachA~nchalyamapi vedAntArthachintanenaiva dUrIbhavati | atashcha viduSho.antaHkaraNanaishchalyasampAdanAya nopAsane pravR^ittirjAyate | tathA cha yasya dR^iDhabodhaH sa~njAtastasya karmopAsanayoH pravR^ittirna bhavati | \section{##(A. 408-409) ## dR^iDhaj~nAninAmadR^iDhaj~nAninAmuttamajij~nAsUnAM cha} karmopAsanayoranadhikAraH\- \section{(408)} mandabodhavAnuttamajij~nAsurapi karmopAsanayorna pravartate\- (1) yasya tu mandabodho.asti sa manananididhyAsane eva kuryAt | tena karmopAsane na kartavye | yasya mandabodho.asti sa uttamajij~nAsuH | tasya manananididhyAsane vinA kartavyAntaraM nAsti | so.ayamarthaH shArIrake sUtrakArairbhAShyakAraishcha pratipAditaH (bra\. sU\. bhA\. 4\.1\.2) | (2) viduShA tu manananididhyAsane.api chodanayA kartavyatvabud.hdhyA nAnuShTheye | kintu jIvanmuktyAnandAya manananididhyAsanayorvidvAn pravartate | sA cha pravR^ittirviduShaH svechChayaiva na chodanayA | \ldq{}yadyahaM vedAj~nArUpaM karma na kuryAM tadA me jananamaraNAdirUpaH saMsAro bhavet\rdq{} iti bud.hdhyA kriyamANameva karma kartavyaM ityuchyate | seyaM janmAdiviShayiNI buddhirviduSho na bhavati | tasmAtsvechChayaiva vidvAn manananididhyAsane karoti | ataste manananididhyAsane \ldq{}kartavye\rdq{} iti vyapadeshAnarhe | evaM cha yasya mandabodho vA dR^iDhabodho vA sa~njAtastasya karmopAsane \ldq{}kartavye\rdq{} na bhavataH | \section{(409)} asa~njAtabodho ya uttamajij~nAsuH, yashcha mandajij~nAsustayorubhayorapi karmopAsanayoranadhikAraH\- (1) yasya bodho na sa~njAtaH | kintu tIvratarA Atmaj~nAnechChAsti, bhogechChA cha nAsti tasyAntaHkaraNaM shuddhamevAste | tasmAtsa uttamAjij~nAsurityuchyate | tasya bodhasiddhaye shravaNAdikamevAnuShTheyam, na karmopAsane | karmopAsanayoH phalabhUtAntaHkaraNashuddhinaishchalyayostasya siddhatvAt | (2) yo j~nAne sAmAnyechChayA shravaNAdau pravartate | yasya chAntaHkaraNaM bhoge AsaktaM sa mandajij~nAsuH | so.api shravaNaM parityajya punarapi karmopAsa 1\. shR^iNvantvaj~nAtatattvAste jAnankasmAchChR^iNomyaham | manyantAM saMshayApannA na manye.ahamasaMMshayaH || pa\. tR^i\. 260|| viparyasto nididhyAsetkiM dhyAnamaviparyayAt | dehAtmatvaviparyAsaM na kadAchidbhajAmyaham || 261|| tattvabodhashUnyasya shravaNam, saMshayavato mananam, viparyastasya (anyathApratipannasya) nididhyAsanaM cha kartavyatvena choditam | aj~nAnasaMshayaviparyAsashUnyasya tattvavido na ki~nchidapi kartavyamasti | nayoH pravartituM nAharti | karmopAsanaphalabhUtAntaHkaraNashuddhinaishchalye shravaNenaiva tasya siddhe bhavataH | shravaNasyAvR^ittyaivAntaHkaraNadoShasya nivR^ittyA tasyeha janmani janmAntare vA brahmaloke vA j~nAnaM sid.hdhyet | AvR^ittirnAmAbhyAsaH | punaHpunaranuShThAnam | sAdhanAnuShThAne prayatnadhAreti yAvat | shravaNaM parityajya karmopAsanayoH pravartamAna ArUDhapatita ityabhidhIyate | itthaM cha j~nAninaH, uttamajij~nAsoshcha karmopAsanayoradhikAro nAsti | mandajij~nAsuryo vedAntashravaNe pravR^ittastasyApyadhikAro nAsti | yasya j~nAne ichChAsti parantu buddhirbhoge AsaktA, tasmAt shravaNe na pravartate tasya mandajij~nAsoH niShkAmakarmaNyupAsane chAdhikAro.asti | yasya tu bhoge evechChAsti j~nAnechChA nAsti sa bahirmukha iti kIrtyate | tasya sakAmakarmaNyapyadhikAro.asti | tasmAjj~nAninaH karmopAsanayoradhikAro nAsti | karmopAsane j~nAnasya virodhinI | \section{##(A. 410-412) ## karmopAsane dR^iDhabodhasya na virodhinI} kintu mandabodhasyaiva\- \section{(410)} dR^iDhabodhasya karmopAsanayoshchAvirodhaHyadyapi karmopAsane apyantaHkaraNasya shuddhinaishchalyasampAdanadvArA j~nAnotpattiM prati hetU bhavatastathApi j~nAnotpatteranantaraM karmopAsanayoranuShThAne utpannamapi j~nAnaM nashyediti hetoste j~nAnavirodhinI | na j~nAnechChAhetU bhavataH | (1) \ldq{}ahaM kartA, yaj~nAdikaM mayA kartavyam, yaj~nAdeH svargaH phalam\rdq{} iti bhedabud.hdhyA karmAnuShThIyate | (2) \ldq{}ahamupAsakaH, deva upAsyaH\rdq{} iti 1\. nivR^ittaM karma seveta pravR^ittaM matparastyajet | jij~nAsAyAM sampravR^itto nAdriyet karmachodanAm || 2\. mokShasopAnamAruhya tatashchyutasyArUDhapatitasya viShaye \ldq{}karasthaM pAyasaM tyaktvA kUrparaM leDhi durmatiH\rdq{} iti prasiddhaH karaMleDhinyAyaH prasajyate | upekShya tattIrthayAtrAjapAdIneva kurvatAm | piNDaM samutsR^ijya karaM leDhIti nyAya Apatet || pa\. dhyA\. 130|| upekShya ##=## aparokShaj~nAnasAdhananirguNopAsanashravaNAdikaM parityajyetyarthaH | bhedabud.hdhyopasAnamanuShThIyate | te dve api buddhI sarvaM khalvidaM brahma iti buddhiM dUrIkR^ityaiva bhavataH | tasmAtkarmopAsane j~nAnasya virodhinI | yadyapi j~nAnI AtmAnamasa~NgatayA jAnAti tathApi bhojanAdirUpaM dehavyavahAraM vA, janakAdivat tato.apyadhikaM rAjyapAlanAdivyavahAraM vA karotyeva | tasya vyavahArasya j~nAnaM na virodhi bhavati | na vA vyavahAro j~nAnasya virodhi bhavati | tathA hi, yadAtmasvarUpaM j~nAnenAsa~NgatayA j~nAtaM tasminnAtmani yadi vyavahAraH pratIto bhavettadA vyavahArasya j~nAnaM virodhi syAt | j~nAnasya cha vyavahAro virodhI bhavet | viduShastu sa vyavahAra Atmani na pratIyate | \ldq{}sarvo vyavahAro dehAdyAshrayaH | vyavahArasahitadehAdInAmAtmani sambandho nAsti\rdq{} ityanayA bud.hdhyA j~nAnI sarvavyavahArAn karoti | ato viduShaH pravR^ittirapi nivR^ittireva | \section{(411)} j~nAninaH karma AbhAsarUpamevayathA j~nAnino bhojanAdirUpo vyavahAro na j~nAnasya virodhI tathA \ldq{}AtmA asa~NgaH, kriyAH sarvA manovAkkAyAshritAH\rdq{} iti j~nAtvA kriyamANe karmopAsane na j~nAnasya virodhinI | yadi vidvAnasa~Ngatvena j~nAtamAtmAnaM karteti matvA karmopAsane kuryAttadA j~nAnasya te karmopAsane virodhinI bhavetAm | so.ayamAtmano.asa~NgatvaviShayako dR^iDhanishchayo viduShaH karmopAsanAbhyAM na dUrIbhavati | tasmAt AbhAsarUpe karmopAsane dR^iDhabodhasya na virodhinI | ata eva janakAdaya AbhAsarUpaM karmAnuShThitavantaH | 1\. jagatsatyatvamApAdya prArabdhaM bhojayedyadi | sadA virodhi vidyAyA bhogamAtrAnna satyatA || pa\. tR^i\. 177|| yadi vidyApahnuvIta jagatprArabdhaghAtinI | tadA syAnna tu mAyAtvabodhena tadapahnavaH || 179|| mAyAmayaH prapa~ncho.ayamAtmA chaitanyarUpadhR^ik | iti bodhe virodhaH ko laukikavyavahAriNaH || pa\. dhyA\. 88|| apekShate vyavahR^itirna prapa~nchasya vastutAm | nApyAtmajADyaM kiM tveShA sAdhanAnyeva kA~NkShati || 89|| manovAkkAyatadbAhyapadArthAH sAdhanAni tAn | tattvavinnopamR^idnAti vyavahAro.asya no kutaH || 90|| j~nAnaM prArabdhajanyavyavahArAvirodhIti bhAvaH | 2\. \ldq{}AtmA asa~NgaH | sarvAH kriyA manovAkkAyAshritAH\rdq{} iti j~nAtvA kriyamANe karmopAsane AbhAsarUpe bhavataH | AtmAnamasa~NgaM j~nAtvetaravyavahAravat vaidikashubhakarmAdyanuShThAnamapi dehAdidharma ityeva j~nAtvA viduShA kriyamANaM shubhaM karmApyAbhAsarUpameva | tasyApi j~nAnena saha virodho nAsti | bhAShyakArAdibhiH karmopAsanayorj~nAnena yo virodha uktaH saH \ldq{}AtmA kartA bhoktA cha\rdq{} iti j~nAnapUrvakaM kriyamANakarmopAsanaviShayaH | na tvAbhAsarUpakarmopAsanaviShayaH | \section{(412)} mandabodhasya karmopAsanayoshcha virodha evamandabodhasya tvAbhAsarUpe api karmopAsane virodhinI | saMshayAdisahito bodho mandabodha ityuchyate | yasyAntaHkaraNe \ldq{}AtmA asa~Ngo vA, kiM vA na tathA\rdq{} iti kadAchitsaMshayo jAyate, sa puruShaH \ldq{}AtmA asa~Nga eva, na me kartavyaM ki~nchidapyasti\rdq{} iti vAraM vAramanusandhAnaM kuryAt | evamanuchintayataH kAlena saMshayanivR^ittyA dR^iDhabodho jAyeta | tathA chintanamakurvan yadi karmopAsane evAnutiShThettadA jAto.api mandabodho dUrIbhavet, \ldq{}ahaM kartA bhoktA\rdq{} iti viparItanishchaya eva dR^iDhIbhavet | tasmAnmandabodhodayAtpUrvameva karmopAsane anuShTheye mandabodhodayAnantaraM na te anuShTheye | mandabodhaH puruShaH karmopAsane anutiShThati chettadA tasya jAto.api mandabodho nashyatItyatrAyaM dR^iShTAntaH \- yathA pakShiNI shishUnAM pakShotpattiparyantameva svANDAni sevate | abhayaM yathA bhavettathA samyagrakShatIti yAvat | shishUnAM pakShotpattyanantaramaNDAni na rakShati | yadi pakShotpattyanantaramapyaNDAni rakShettadA aNDAntargatajalenAtisukumArashishupakShA dravIbhUya vinashyeyuH | tathA j~nAnotpatteH pUrvameva karmopAsane anuShTheye | na tu j~nAnotpatteranantaramapi | yadi j~nAnotpattyanantaramapi karmopAsane sevyete tadA bAlapakShinyAyena mandabodho.api nashyet | yathA mAtR^irUpavR^iddhapakShiNyA aNDasambandhena na kApi hAnistathA dR^iDhabodhasya karmopAsanAbhyAM hAnirna bhavati | yathA vR^iddhapakShiNyA aNDena kartavya upakAro nAsti tathA dR^iDhabodhasyApi karmopAsanAbhyaM kartavya upakAraH nAsti | tathA cha j~nAnino mokShArthamanuShTheyaM ki~nchidapi nAsti | iti \ldq{}mokShasya kiM kAraNam\rdq{} iti tR^itIyaprashnasyottaramabhihitam | \section{(413)} upasaMhAraH \- he somya, mayopadiShTaH sarvo.ayamarthaH sarvavedasAraH | tasmAdatra tvaM shraddhatsva | etadarthaj~nAnena jananamaraNapravAharUpo.apAro yaH saMsAramahodadhistasya taraNamanAyAsena te sid.hdhyet | \section{##(A. 414-417) ## upadiShTArthasa~NgrahaH\-} \section{(414)} jIvasvarUpaM \- \ldq{}jagatkarteshvaraH | sa tava svarUpAnna bhinnaH | tvaM sachchidAnandarUpaM brahmaivAsi\rdq{} iti prAgupadiShTamevArthaM punarapyAchAryaH kR^ipayA shiShyaM prati sa~NgraheNopadishati | \ldq{}he somya, tvaM dainyaM parityajya nijasvarUpaM jAnIyAH | janmAdirahitaM shuddhaM brahmaiva tvamasi | dR^ishyaM samastaM jagat tvameva prakAshayasi | svAj~nAnena jagatsarvaM tvameva sR^ijasi | punaH samastaM jagatsaMhR^itya tvamavinAshI avashiShyase | mithyAprapa~nchaM dR^iShTveShadapi tvaM na khidyase | tvaM devAnAmapi devo.asi | tvamakhaNDAnandaghano.asi | jagajjIveshvarAdayastvayi mAyayA svApnArthavat rajjusarpashuktirajatAdivachcha pratIyante\rdq{} iti | atraite shlokA\- bhavantidainyaM parityajya nijAtmarUpaM sachchitsukhaM pashya sadAdvitIyam | janmAdishUnyaM parameva tattvaM brahmAsi shuddhaM nijabodharUpam || dR^ishyaM samastaM dR^igabhinna AtmA tvameva vidyotayasi svabhAsA | svAj~nAnataH sarvamidaM visR^ijya pashchAchcha saMhR^itya vishiShyase.ajaH || mithyAprapa~nchaM dR^iShTvApi na ki~nchitkhidyate tava | mano devAdidevo.api tvameva sukhanIradhiH || tvanmAyAvashato bhAti jagajjIveshavibhramaH | svapnavadrajjusarpAdishuktikArajatAdivat || iti (granthakR^ita evaite shlokAH) | \section{##(A. 415-416) ## j~nAnasAdhanavarNanam\-} \section{(415)} mumukShorheyavargasyopadeshaH \- he somya, padArtheShu dR^iDhAsaktirUpaM rAgam, lobham, dveSham, kAmaM cha dUrIkuru | rAgalobhadveShakAmagrahaNaM sarvAsAM rAjasatAmasavR^ittInAmupalakShaNam | sarvA rAjasatAmasavR^ittayaH samUlamunmUlayitavyA iti yAvat | rAjasatAmasavR^ittayo j~nAnasya virodhinyaH | tAsAmunmUlanaM vinA j~nAnaM nodiyAt | tasmAttAsAM nivR^ittirjij~nAsoravashyamapekShitA | iti jij~nAsorheyavargopadeshaH | \section{(416)} j~nAnasya bahira~NgasAdhanopadeshaHvivekaH, vairAgyam, shamAdiShaTkasampattiH, mumukShutvam, ityetAni chatvAri j~nAnasya sAdhanAni | teShu vivekaH pradhAnaM sAdhanam | ataH prathamaM tasya kIrtanam | vivekenaiva vairAgyAdikamutpadyate | atashchAchAryaH shiShyAya vivekameva prathamamupadishati \- he somya, saMsArasamudraM mR^igatR^iShNikAjalasamaM mithyeti vAraM vAraM chintaya | saMsArasya mithyAtvoktyA mithyAsaMsArakalpanAdhiShThAnabhUta AtmA na mithyA | kintu satya ityuktaM bhavati | aindrajAlikena pradarshyamAnAnadbhutAn padArthAn pashyantaM putraM pitaivamuvAcha \- \ldq{}aindrajAlikena pradarshyamAnamAmravR^ikShAdikaM sarvaM mithyA\rdq{} iti | pituridaM vachanaM shR^iNvan putra aindrajAlikamapi mithyeti na jAnAti | kintu satyameva taM jAnAti | evameva \ldq{}jaganmithyA\rdq{} ityupadeshena \ldq{}AtmA satyaH\rdq{} iti shiShyo vijAnAtvityabhiprAyeNaivAchAryaH saMsArasamudraM mithyetyakathayat | iti \ldq{}jaganmithyA, AtmA satyaH\rdq{} iti gururvivekamupadidesha | viveke siddhe itarasAdhanAni svayamevopadeshaM vinaiva sid.hdhyeyuH | atashcha vivekopadeshAdevetarasAdhanopadesho.apyarthAtsiddhaH | iti j~nAnasya bahira~NgasAdhanAni | j~nAnasyAntara~NgasAdhanaM tu shravaNAdikameva | he shiShya, shravaNarUpasAdhanena j~nAnarUpaM bhAnumAsAdyAj~nAnarUpaM tamo vinAshaya | tama ityandhakArasyAj~nAnasya cha nAma | tatrAndhakAra upamAnamaj~nAnamupameyam | sAdR^ishyAnuyogi upameyam | sAdR^ishyapratiyogi upamAnaM iti j~neyam | \section{(417)} j~nAnasvarUpamj~nAnasvarUpaM sA~NkhyanyAyAdishAstreShvanyathAnyathA varNitam | ato mahAvAkyAnusAreNa j~nAnasvarUpamidAnIM varNyate \- jIveshvarayorupAdhibhUtAvidyAmAyAbhAgau parityajya tayoH pratIyamAnaM bhedaM cha vihAya tayorj~nAnarUpo yashchaitanyAMshastaM bhedarahitaM jAnIhi | itthaM mahAvAkyeShu bhAgatyAgalakShaNayA jIveshvarayorekatvaM jAnIyAH | ityevaM vedasAraM vAraM vAraM vichintyAtmAnaM gopAya | dehAdiShvAsaktiM kurvan prapa~nchaM mA pashya | uktamevArthaM punarapi sa~NkShipyAha guruH \- he somya, tvaM vinAshidehAdisa~NghAtarUpo nAsi | kintvavinAshibrahmarUpo.asi | vR^ikSharUpaH saMsAro mithyA | yathA nabhasi nailyamadhomukhendranIlakaTAharUpatvAdikaM chAvidyamAnamapi mithyA pratIyate tathA saMsAro.apyAtmanyavidyamAno.api mithyA pratIyate | tathA choktaM bhAgavateavidyamAno.apyavabhAsate dvayo dhAturdhiyA svapnamanorathau yathA | tatkarmasa~NkalpavikalpakaM mano budho nirundhyAdabhayaM tataH syAt || bhA\. pu\. 11\.2\.38|| arthe hyavidyamAne.api saMsR^itirna nivartate | dhyAyato viShAnasya svapnAnarthAgamo yathA || bhA\. pu\. 11\.28\.13|| ityAdi | shrutismR^ityoH saMsArasya vR^ikSharUpakakalpanAdatrApi vR^ikShashabdaH saMsAre prayuktaH | \section{##(A. 418-419) ## mokShasya sAdhanaM j~nAnamiti prakArAntareNa} varNanam\- \section{(418)} rAgavairAgye krameNAj~nAnij~nAninoshchihnabhUtemokShasya sAdhanaM j~nAnameva | ayamarthaH prakArAntareNa varNyate | he somya, dehAbhimAnavAnaj~nAnI, tAdR^ishAbhimAnarahito j~nAnI cha krameNa bandhamokShayorbhAjanabhUtau | aj~nAnI bandhasyAshrayaH | j~nAnI cha mokShasyAshrayaH | rAgo vairAgyaM cha krameNa tayordhvajabhUtau | yathA dhvajo rAj~no nagarasya chihnaM tathA rAgo.aj~nAnino 1\. (1) sarveShAmapyutkR^iShTatvAduchChritaM mAyAvishiShTaM brahma yasya mUlam, (2) mahattattvaM yasyA~NkuraH, (3) aha~NkAro yasya skandhaH, (4) pa~nchatanmAtrA yasya shAkhAH, (5) uktaM mahattattvAdikaM sarvamapi kAryarUpatvena nikR^iShTatvAdyasyAdhaHshAkhAH, (6) vedAdirUpaM shAstraM prarochanarUpamadhuravAkyairyasyAnityatvAdidoShAchChAdakatvAtparNAni, (7) chatvAraH puruShArthAH yasya rasAH, (8) dharmAdharmau yasya puShpam, (9) jananamaraNAdiduHkhaM yasya phalam, (10) aj~nAnijIvarUpaH pakShI yasya bhoktA, (11) vairAgyeNa tIkShNIkR^itaj~nAnarUpaH kuThAro yasya ChedakaH, etAdR^isho.ayaM saMsArarUpo.ashvatthavR^ikShaH | itthaM shAstreShu saMsArarUpo vR^ikSho bahudhA varNitaH | 2\. dharmAdyathA vahniranumIyate tathA rAgavairAgyAbhyAmaj~nAnij~nAninoH svarUpamanumIyate | li~Ngam | vairAgyaM cha j~nAnino li~Ngam | yadyapyaj~nAnino.api vairAgyamutpadyate tathApi tasya vairAgyaM j~nAnivairAgyAdvilakShaNam | he somya, shabdAdiviShayeShu satyatvabhrAntiH, rajjusarpavadviShayo bhramarUpa iti nishchayabuddhishcha krameNa, vAyurlatAmiva, rAgaM vairAgyaM cha sadA chAlayataH | rAgavairAgyayoH shaithilyaM na janayata iti yAvat | viShayeShu satyatvabud.hdhyA rAgasya shaithilyaM dUrIkriyate | viShayeShu bhramatvamithyAtvabud.hdhyA vairAgyasya shaithilyaM dUrIkriyate iti tAtparyArthaH | \section{(419)} j~nAnyaj~nAninorvairAgye vailakShaNyapradarshanam, aj~nAnino.antaHkaraNasya sAkShyaviShayakatvasya j~nAnino.antaHkaraNasya sAkShiviShayakatvasya cha varNanamj~nAninastvayaM nishchayaH \- \ldq{}viShayo.asatyaH, atastatra satyatvabuddhirbhrAntireva\rdq{} iti | bhrAntij~nAnaM tadviShayabhUtamithyAvastu chetyubhayamapi bhrama ityuchyate | anena cha j~nAnino vairAgyApekShayAj~nAnino vairAgyasya bheda ukto bhavati | tathA hi, aj~nAnino vairAgyaM viShayamithyAtvabud.hdhyA notpannam | kintu tAtkAlikaviShayadoShaj~nAnenaivotpannam | ata eva tadvairAgyaM mandaM bhavati | \ldq{}viShayo mithyA\rdq{} ityeShA buddhiraj~nAnino nodeti | (1) yadyapi shAstreNa yuktyA chAj~nAnyapi \ldq{}viShayo mithyA\rdq{} iti jAnAti | tathApi \ldq{}viShayo mithyA\rdq{} ityaparokShabuddhirj~nAnina eva bhavati | na tu shAstraparichayavato.apyaj~nAnino bhavati | tasmAdaj~nAninaH parokShayA viShayamithyAtvabud.hdhyA nAparokShA viShayasatyatvabuddhirnivartate | itthamaj~nAnino yadA viShaye vairAgyamutpadyate tadA parokShA mithyAtvabuddhirasti | parantu parokShamithyAtvabud.hdhyapekShayA prabalA viShayasatyatvabuddhirasti | tasmAdaj~nAninaH parokShamithyAtvabuddhirvairAgyasya heturna bhavati | kintu prabalayA satyatvabud.hdhyA viShayeShu rAga evotpadyate | kadAchidvairAgyodaye.api tatra viShayamithyAtvabuddhirna hetuH | kintu tAtkAlikaM viShayadoShaj~nAnameva | (2) j~nAnavAn hi sarvaprapa~nchamapi mithyAtvenAparokShatayA jAnAti | tayA aparokShamithyAtvabud.hdhyA aparokShasatyatvabuddhirdUrIkriyate | tasmAdrAgahetubhUtaviShayasatyatvabuddhirj~nAnino nAsti | vairAgyahetubhUtaviShayamithyAtvabuddhirevAsti | yadi j~nAnino viShaye satyatvabuddhiH punarbhavettadA punarapi rAgodbhavena vairAgyaM dUrIbhavet | kintu aparokShatayA mithyeti nishchite.arthe punarapi satyatvabuddhirna jAyata eva | yathA aparokShatayA mithyeti j~nAte rajjusarpe satyatvabuddhiH punarnodeti tathA j~nAninaH punarapi viShaye satyatvabuddhirna jAyate | itthaM j~nAnino rAgasyotpattirvairAgyasya nivR^ittishcha na sambhavataH | tasmAjj~nAnino vairAgyaM dR^iDhaM bhavati | (3) viShayadoShadR^iShTijanyamaj~nAnino vairAgyaM tu kAlena dUrIbhavet | tathA hi, yasmin viShaye doShadR^iShTirjAyate tasminneva viShaye kAlAntare samyaktvabuddhirbhavati | yathA sarveShAM puruShANAM pashudharmAnte strIviShaye doShadR^iShTirjAyate, punashcha kShaNAntare tasyAM samyaktvabuddhirapi jAyate, tadvat | tathA cha yadA doShadR^iShTirdUrIbhavati, tadA vairAgyamapi dUrIbhavati | tasmAdaj~nAnino dR^iDhaM vairAgyaM nAsti | itthaM rAgavairAgye krameNAj~nAnino j~nAninashcha li~Ngatvenokte | anyadapyaj~nAnij~nAninoshchihnamuchyate \- yathA prAsAdopari gajAdimUrtirUpaM chihnamasti tathA (1) bandhadhAmanyaj~nAnino.antaHkaraNe sAkShyarUpA mUrtirvartate, (2) mokShadhAmani j~nAnino.antaHkaraNe sAkShirUpA mUrtirvartate | sAkShiNo viShayabhUtaH prapa~nchaH sAkShya iti kathyate | (1) sAkShyarUpA mUrtirmalinA | sAkShirUpA mUrtiH shuddhA | tatra sAkShyarUpamUrtAvAsakto rAgI | sAkShirUpamUrtAvAsaktastyAgI virAgI cha | cha~nchalaM bhramarUpaM jagadyo nijasvarUpamiti manyate sa duHkhasvarUpe kUpe nimajjati | acha~nchalaM brahmaiva nijasvarUpamiti yo manyate sa AnandasvarUpo bhavati | \section{##(A. 420-462) ## mahAvAkyArthaj~nAnam\-} \section{##(A. 420-442) ## lakShaNAnirUpaNam\-} \section{(420)} trividhalakShaNAnirdeshaHpUrvasmin (417) Avarte bhAgatyAgalakShaNA prapa~nchitA | tatra hetuvarNanA\- yedAnIM lakShaNAbhedaH kathyate | paNDitA hi (1) jahatI lakShaNA, (2) aja1\. aj~nAnino dR^iDhavairAgyaM na bhavatItyayamabhiprAyo bhagavatA bhagavadgItAyAM\- viShayA vinivartante nirAhArasya dehinaH | rasavarjaM raso.apyasya paraM dR^iShTvA nivartate || 2\.59|| ityuktam | nirAhArasya ##=## bAhyaviShayatyAgino jij~nAsorviShayeShu sthUlarAgo nivartate | parantu rasashabdavAchyo vAsanArUpo yaH sUkShmarAgaH so.api parabrahmAparokShaj~nAnena nivartata ityarthaH | hatI lakShaNA, (3) bhAgatyAgarUpA lakShaNA iti trividhAM lakShaNAmAhuH | tatrAdyaM dvayaM mahAvAkyArthaj~nAne nopayujyate | mahAvAkyaM hi bhAgatyAgalakShaNayA boddhurnijasvarUpabhUtaM brahma bodhayati | \section{(421)} lakShaNAyAH sAmAnyasvarUpaM nivedanIyamiti shiShyaprashnaHshiShyaH pR^ichChati \- svAmin, sAmAnyaj~nAnAnantaraM hi visheShajij~nAsA bhavati | yathA \ldq{}brAhmaNo.ayam\rdq{} iti sAmAnyato j~nAte tadanantaraM \ldq{}sArasvato.ayam, drAviDo.ayam\rdq{} iti visheShaj~nAnamudeti tathA lakShaNAyAH sAmAnyasvarUpaj~nAnAnantarameva jahatyAdivisheShasvarUpaj~nAnAkA~NkShA bhavet | lakShaNAyAH sAmAnyaj~nAnaM vinA jahatyAdivisheShaj~nAnaM na sambhavet | tasmAllakShaNAyAH sAmAnyasvarUpaM pradarshayitvA tato jahatyAdivisheShasvarUpaM tattallakShaNAdivarNanapUrvakaM bodhayantu bhavanta iti | \section{(422)} guroruttaraM \- shaktilakShaNAkhyavR^ittidvayanirdeshaHhe somya, aikAgryeNa shR^iNu mama vAkyam | lakShaNAM tadbhedAMshcha jAnIyAH | padasyArthena saha yaH sambandhastasya vR^ittiH iti sa.nj~nA | sA cha vR^ittiH 1\. vatsasya gavA saha sambandho.asti | tena sambandhena sa vatso bahvInAM gavAM madhye vartamAnAM svamAtaraM vivichya j~nAtvA tannikaTamupasarpati | sambandhaM vinA pravR^ittirna bhavet | tayA pravR^ittyA vatsasya goshcha janyajanakabhAvarUpaH sambandho.avagamyate | tAdR^ishajanyajanakabhAvarUpasambandhasya j~nAnaM prati hetubhUtA vatsapravR^ittirapi sambandha ityabhidhIyate | evameva shabdAnAM svasvArthe pravR^ittirapi tayoH (shabdArthayoH) ka~nchana sambandhaM vinA na bhavet | tathA cha shabdasya svavAchyArthena saha vAchyavAchakabhAvarUpaH sambandhaH, lakShyArthena saha lakShyalakShakabhAvarUpaH sambandhashchAvagamyete | dvividho.apyayaM sambandhaH smAryasmArakabhAvarUpaH sambandha ityapyabhidhIyate | (1) vAchyarUpo.athavA lakShyarUpo.arthaH padena smaraNayogyo bhavati | tasmAdarthaH smArya ityuchyate | (2) vAchakarUpo.athavA lakShakarUpaH shabdastasyArthasya smAraNe yogyo bhavati, tasmAchChabdaH smAraka iti kIrtyate | tasmAchChabdArthayoH parasparaM smArakasmAryabhAvarUpaH sambandho.asti | tAdR^ishasambandhasya j~nAnaM prati hetubhUtA shabdasya svArthe yA pravR^ittiH sApi shabdasyArthena saha sambandha iti varNyate | tAdR^ishapravR^ittirUpasambandha eva shabdasya vR^ittirityuchyate | tAdR^ishavR^ittirUpaH sambandhaH kvachit shaktirUpaH | kvachillakShaNArUpashcha bhavati | idamatra prasa~NgAdavadheyaM \- (1) vedAntashAstre vR^ittishabdo.antaHkaraNasya athavA avidyAyAH pariNAmasya sa.nj~nA | (2) vartanamathavA sthitirapi vR^ittirityuchyate kvachit | (3) jIvanamapi vR^ittirityabhidhIyate | (4) prANavyApAro.api vR^ittiriti varNyate | (5) vyAkaraNashAstrasya kashchana vibhAgo.api vR^ittirityAkhyAyate | eShvartheShu madhye shabdasyArthena sambandharUpA vR^ittirevAsmin shAstre vR^ittishabdasyArthatvena grahItuM yogyA, nAnyo.arthaH | \ldq{}shaktiH\rdq{}, \ldq{}lakShaNA\rdq{} iti dvividhA | tayoH svarUpaM salakShaNaM varNyamAnaM shR^iNviti gururavadat | 1\. shabdagataM yat svArthAvabodhanasAmarthyaM tadeva shabdasya shaktiH iti varNyate | sA shaktirUpA vR^ittiH kapAladvayamadhyasthitakapAlasaMyogavat, kAryakAraNAtmakapadArthadvayamadhyasthitasamavAyasambandhavat, athavA tAdAtmyasambandhavachcha shabdArthayormadhye.asti | tasmAt seyaM shaktiH shabdasyArthena saha vidyamAnaH shaktivR^ittirUpaH sAkShAtsambandho bhavati | iyaM cha sAkShAtsambandharUpA shaktivR^ittiH (1) yogaH, (2) rUDhiH, (3) yogarUDhiH iti trividhA | (1) yasya shabdasya svAvayavayogena (melanena) arthaj~nAnotpAdanasAmarthyamasti tasya shabdasya svArthena saha yogashaktirUpaH sambandho.asti | sa sambandha eva shabdasya yogavR^ittiriti varNyate | yathA \ldq{}pAdarakShA\rdq{} iti pade \ldq{}pAda\rdq{} \ldq{}rakShA\rdq{} ityavayavadvayamasti | tayordvayoravayavayoryogena (melanena) kaNTakAdibhyaH pAdatrANayogyopAnadAdirUpArthasya j~nAnaM jAyate | tasmAt \ldq{}pAdarakShA\rdq{} iti padasya pAdarakShaNayogyopAnadAdirUpatadarthena saha yogashaktirUpaH sambandho.asti | (2) yasya padasyArthaj~nAnamavayavairna jAyate, kintu \ldq{}asya padasyAyamevArthaH\rdq{} ityevaM padArthabodhanaviShayakaH sa~NketaH (paribhAShA) yasya padasya yenArthenAsti, tasya padasya tenArthena saha rUDhishaktirUpaH sambandho.asti | sa eva sambandhaH shabdasya rUDhivR^ittiH ityabhidhIyate | yathA \ldq{}uShNIShaH\rdq{} iti padasyAvayavebhyo na kasyApyarthasya bodho jAyate | kintu \ldq{}uShNIShaH\rdq{} iti padAt shiroveShTanarUpo.artho loke sa~NketapUrvakaM j~nAyate | tathA choShNIShapadasya shiroveShTanarUpArthena saha rUDhishaktirUpaH sambandho.asti | (3) yasya padasyAvayavairyasyArthasya bodho jAyate tasya tasminnarthe laukikasa~Nketo.apyasti tasya padasya tenArthena saha yogarUDhirityubhayarUpA shaktirasti | yathA \ldq{}a~NgarakShA\rdq{} iti pade \ldq{}a~Nga\rdq{} \ldq{}rakShA\rdq{} ityavayavadvayamasti | tayoryogena (melanena) \ldq{}chola (ka~nchuka) \rdq{} ityarthasya j~nAnaM bhavati | pAdarUpA~Ngasya rakShaNakartrIM pAdukAM bodhayituM \ldq{}a~NgarakShA\rdq{} padaM na prayu~njIta kintu chola(ka~nchuka) rUpamarthaM bodhayitumevedaM padaM prayu~njIta | asmin ka~nchukarUpe.arthe \ldq{}a~NgarakShA\rdq{} padasya laukikaH sa~Nketo.apyasti | tasmAt \ldq{}a~NgarakShA\rdq{} padasya svArthena ka~nchukena saha yogarUDhirityubhayarUpashaktisambandho.asti | [pa~NkajAdipadamatra prasiddhodAharaNaM .] seyaM shabdasya trividhA shaktivR^ittiH mukhyavR^ittiH ityuchyate | shabdasya shaktivR^ittirUpasambandhAjj~nAyamAnaH shabdasya sAkShAtsambandhI yo.arthaH sa shakyArtha iti varNyate | yathA \ldq{}pitA\rdq{} iti shabdasya shaktivR^ittirUpaH sAkShAtsambandhaH janakarUpArthena saha vartate | tasmAt pitA iti shabdasya shaktivR^ittirUpasambandhena j~nAtuM yogyaH, sAkShAtsambandhI cha janakarUpo yo.arthaH sa pitR^ishabdasya shakyArtha iti kathyate | 2\. shakyArthasambandhini vaktR^itAtparyaviShayIbhUte chArthAntare shabdasya yaH paramparAsambandhaH sa shabdasya lakShaNAvR^ittirityuchyate | yathA kR^itodvAhama~NgalaM pitAmahasamIpavartinaM pautraM prati \ldq{}sarvebhyaH pUrvaM pitaraM namaskuru\rdq{} ityAptavAkyagatena piteti shabdena pitAmahabodhanaM lakShaNAvR^ittyA | tatra shakyArtharUpajanakasambandhini vaktR^ipuruShatAtparyaviShayIbhUte pitAmaharUpArthAntare yaH pitR^ishabdasya paramparAsambandhaH sa piteti shabdasya lakShaNAvR^ittiH || \section{##(A. 423-440) ## shaktilakShaNam\-} \section{(423)} nyAyamatena shaktilakShaNam\ldq{}ghaTaH\rdq{} ityetatpadashravaNamAtreNa sakalakalasharUpasyArthasya j~nAnaM sarveShAM bhavatu itIshvarechChaiva nyAyashAstre shaktirityuchyate | \section{(424)} padaniShThamarthaj~nAnotpAdanasAmarthyaM padashaktirita siddhAnte shaktilakShaNam\- (1) ghaTapadaM shR^iNvataH kalasharUpArthabodhajananAnukUlaM ghaTapadaniShThaM sAmarthyameva ghaTapadasya shaktiH | evameva paTapadaM shR^iNvato vastrarUpArthabodhajananAnukUlaM paTapadaniShThaM sAmarthyameva paTapadasya shakti | evameva sarvapadAnAM tattadarthabodhajananAnukUlaM tattatpadaniShThaM sAmarthyameva tattatpadasya shaktiriti j~neyam | atra dR^iShTAntaH \- yathA vahneH svasambaddhapadArthadAhajananasAmarthyarUpA shaktirasti tathA shrotuH shravaNendriyasaMyuktashabdasya svasambaddhArthaj~nAnajananasAmarthyarUpA shaktirasti | agnau dAhakatvashaktivat jale sechakatvam, dAhashAntikaratvam, chUrNapiNDIkArakatvamityAdi sAmarthyamasti | tatsAmarthyameva shaktirityuchyate | evaM sarvapadArtheShu svasvakAryajananAnukUlaM sAmarthyamasti | tatsAmarthyameva shaktiriti shrutisiddhAntaH | ayamartho manasi nishchayena dhAryaH | naiyAyikAdisiddhAntastu heyaH | ||tAdR^ishalakShaNAvR^ittibodhyaH shabdasya shakyArthadvArA paramparayA sambaddho yo.arthaH sa shabdasya lakShyArtha ityuchyate | yathA piteti shabdasya shakyArthabhUtajanakadvArA paramparayA sambaddho yaH pitAmaharUpo.arthaH sa piteti shabdasya lakShyArthaH | yasya shabdasya yenArthena sAkShAtsambandhaM vinaivAnyadvArA sambandho vartate tasya shabdasya tenArthena saha paramparAsambandha uchyate | tathA hi, pautrarUpatR^itIyapuruShasya pitAmahAtmakaprathamapuruSheNa saha sAkShAtsambandhasya (janyajanakabhAvasya) abhAve.api putrasya svapitrA saha sAkShAt (janyajanakabhAvaH) sambandho.asti | pitushcha (svapitrA) pitAmahena saha sambandho.asti | tasmAtpautrasya pitAmahena saha pitR^idvArA sambandho.asti | ayameva paramparAsambandhaH | tathaiva shabdasya sAkShAtsambandhI yaH shakyArthastasmAdanyaH shakyArthasambandhI cha yo.arthaH na tena saha sAkShAtsambandho.asti | api tu shabdasya shaktirUpaH sambandhaH shakyArthena saha vartate | shakyArthasya cha saMyogAdirUpo yaH kashchana sambandhaH vaktR^itAtparyaviShayabhUtena svasambaddhenAnyenArthena saha vartate | tasmAchChabdasya svashakyasambandhinAnyArthena saha shakyArthadvArA sambandho.asti | ata eva sa paramparAsambandha ityuchyate | shabdasyAyameva paramparAsambandho lakShaNAvR^ittiH | yasya shabdasya paramparAsambandho yenArthena bhavati sa tasya shabdasya lakShyArthaH | itthaM lakShaNAvR^itteH sAmAnyalakShaNamudAharaNaM choktam | jahallakShaNAditrividhabhedodAharaNamupariShTAt (430\-432) AvartaTippaNyAM vakShyate | AkShepaH \- varNasamudAyAtmakapadAtiriktashaktyabhAvAdIshvarechChaiva shaktiH | vahneH svarUpAtiriktatayA shaktirnAma nopalabhyate | dAhahetubhUtaM vahniniShThasAmarthyameva vahneH shaktiriti pUrvoktaM na yuktam | vahnau dAhahetutvaM kevalamasti | aprasiddhaM sAmarthyaM vahnau kalpayitvA tasya dAhakAraNatvakalpanAt agniniShThaprasiddhadAhakAraNatvaparityAgAchcha na ki~nchidapyasti prayojanam | yathA dR^iShTAnte.agnau shaktirnAma na kAchidatiriktA bhAti tathA dArShTAntike padee.api akSharasamudAyAtmakapadasvarUpAtiriktA shaktirna bhAti | tAdR^ishashaktya~NgIkAre prayojanaM cha nAsti | tasmAnnyAyamatokteshvarechChArUpA shaktireva yuktA | pUrvoktAkShepasya samAdhAnamagnyAdau agnyAdyatiriktadAhAdikAryajananAnukUlasAmarthyarUpashaktisadbhAvakathanamgururuvAcha \- he somya, sati pratibandhe jvalatApyagninA dAho naiva jAyate | uttejakasAnnidhye tvagninA saMyuktaH padArthaH satyapi pratibandhake dahyate | vinaiva shaktiM kevalAgnereva dAhakAraNatvA~NgIkAre uttejakasahitapratibandhakasadbhAvadashAyAmiva, pratibandhakashUnyakAle iva cha uttejakashUnyapratibandhakasadbhAvadashAyAmapi dAho niyamena jAyeta | dAhakAraNIbhUtakevalAgnestAdR^ishapratibandhakasadbhAvadashAyAmapi sattvAt | asmanmate tu agniniShThashakteH shakti\- sahitAgnervA dAhahetutvAbhyupagamAnnAyaM doShaH | na kevalAgnerdAhahetutvamasmanmate | pratibandhakasadbhAvadashAyAM pratibandhakena nAgnernAsho vA tirodhAnaM vA sambhavati | kintvagniniShThashakternAsho vA tirodhAnaM vA bhavati | tasmAddAhahetubhUtAgnishakteH, shaktivishiShTAgnervAbhAvAdeva na dAho jAyate | yatra tu pratibandhakasamIpe uttejakaM nAsti ##=## tatra pratibandhako.agnishakternAshaM vA tirodhAnaM vA karoti | uttejakaM tu punarapi shakterutpattimAvirbhAvaM vA karoti | tasmAtsatyapi pratibandhake uttejakamAhAtmyAt dAhakashakteH shaktivishiShTAgnervA sadbhAvAddAho janyate | itthaM pratibandhakena vinashyantI uttejakena punarutpadyamAnA chAgneH shaktireva dAhakAraNam | kAryavirodhi yat tatpratibandhakamityuchyate | pratibandhakasadbhAve.api yatkAryasAdhakaM taduttejakamiti kathyate | agniviShaye pratibandhakatvamuttejakatvaM cha maNimantrauShadhAdInAm | maNimantrauShadhAdInAM madhye yasya sAnnidhyAddAho na jAyate sa pratibandhakaH | yasya sAnnidhyAtsatyapi pratibandhe dAho jAyate sa uttejakaH | he somya, agnAviva jalAdisakalapadArtheShvapi sthitAM tattatkAryajananAnukUlAM shaktiM jAnIhi | vinA tu shaktiM na kenApi kAraNena kimapi kAryaM janyate | itthaM shakteH prayojanaM nirUpitam | agnisvarUpAtiriktashaktirnAstItyAkShepasamAdhAnarUpatayA tAdR^ishashaktisadbhAvaviShaye anubhavaH pradarshyate \- \ldq{}idAnIM pratibandhakasadbhAvadashAyAM prajvalatyapyagnau shaktiH (dAhasAmarthyam) nAsti | pashchAduttejakasadbhAvadashAyAM shaktyantaraM jAyate\rdq{} iti shaktisadbhAvaviShayakAnubhavaH TIkaranAthAdisiddhapuruShavinodacheShTAH pashyatAM sarveShAmasti tAdR^ishalokAnubhavaH kena shakyate.apalapitum | anumitipramAtmako.ayamanubhavo na kenApi prakAreNa bAdhituM shakyate | itthaM siddhAntAnusAreNa shaktisvarUpaM tatpramANaM cha nirUpitam | \section{##(A. 425-427) ## shaktiviShaye matAntarakhaNDanam\-} \section{(425)} IshvarechChaiva padashaktiriti naiyAyikoktaM na sAdhu \- IshvarechChA tAvadIshvaraniShTho dharmaH | na tu padadharmaH | IshvarechChAyAH padaniShThatvAsambhavAt padashaktiriti vaktuM na shakyate | shakteH padadharmatve hi padashaktiriti vaktuM shakyate | ataH padaniShThArthAvabodhanasAmarthyameva padashaktiH syAt | \section{(426)} vaiyAkaraNarItyA shaktilakShaNaM tAvatpadaniShThArthayogyatApadaniShThA arthayogyatA nAma padaniShThapadArthabodhahetutvameva | ghaTapade kalasharUpArtha 1\. pratibandhakIbhUtamaNimantrauShadhAdayaH teShAmagniniShThadAhashaktinAshakatvatirobhAvakatvAdayaH, tathottejakIbhUtamaNimantrauShadhAdayaH teShAmagniniShThadAhashaktyutpAdakatvAvirbhAva\- katvAdayashcha TIkaranAthAdisiddhapuruSheShu prasiddham | 2\. kumbhakArasya ghaTachikIrShA yathA kumbhakArAshrayatvAt kumbhakAradharmastathA \ldq{}ayaM shabda imamarthamabhivya~njayatu\rdq{} itIshvarechCheshvarAshrayatvAdIshvarasyaiva dharmaH syAt na tu padasya | ata IshvarechChA Ishvarasyaiva shaktiH syAt na tu padasya | 3\. indriyANAM svaviShayeShvanAdiryogyatA yathA | anAdirarthaiH shabdAnAM sambandho yogyatA tathA || (iti vaiyAkaraNabhUShaNasAre 36 kArikA) indriyANAM svaviShayeShu chAkShuShAdiShu ghaTAdiShu yathAnAdiryogyatA tadIyachAkShuShAdikAraNatA tathA shabdAnAmapyarthaiH saha tadbodhakataiva yogyatA | saiva shaktirityarthaH | iti tadvivaraNam | ma~njUShAyAM tu vAchyavAchakabhAvakAraNIbhUtapadArthayostAdAtmyaM shaktirityuktam | j~nAnahetutvarUpayogyatAsti | sA yogyataiva shaktiH | ayamartho harikArikAM pramANIkR^itya vaiyAkaraNabhUShaNAkhyagranthe nirUpitaH | \section{##(A. 427-428) ## vaiyAkaraNAbhimatashaktikhaNDanam\-} \section{(427)} arthaj~nAnahetutvarUpA yogyatA shaktiriti vadan praShTavyaH \- kiM bhavanmate pade sAmarthyamasti, uta nAstIti | Adye asmadabhimatA shaktira~NgIkR^itA bhavati | dvitIye lokaprasiddhasAmarthyarUpA shaktireva padashaktirityabhyupeyA | na tu padaniShThArthabodhahetutArUpayogyatA padashaktiriti | ayamabhiprAyaH \- pade sAmarthyamabhyupagachChatastAdR^ishasAmarthyAtiriktashaktyantarAbhyupagamo na yujyate | kintu sAmarthyameva shaktirityabhyupagama eva yujyate | sAmarthyam, balam, jyok, shaktiH ityeteShAM padAnAmekArthabodhakatvaprasiddheH | ata eva loke sAmarthyarahitaM puruShaM \ldq{}ashakto.ayam\rdq{} iti vadanti | ki~ncha bharjitaM prarohAsamarthaM bIjaM dR^iShTvAsya bIjasyA~NkurotpAdanashaktirnAstIti vadanti | itthaM sAmarthyam, shaktiH iti padayorekArthatvaM lokaprasiddham | agnAvapi sAmarthyarUpaiva shaktiriti nishchitam | tasmAt pade.api sAmarthyasyaiva shaktitvAbhyupagamo yuktaH | pade sAmarthyama~NgIkR^itya tadvilakShaNayogyatAyAH shaktitvAbhyupagame lokaprasiddhivirodhaH syAt | sAmarthyameva yogyatetyuchyate iti yadi vaiyAkaraNo brUyAt tadA sid.hdhyatyevAsmanmatam | \section{(428)} atha yadi vaiyAkaraNo brUyAt sAmarthyAbhyupagame hi pade.api sAmarthyarUpA shaktireva bhavedityApadyeta; na sAmarthyama~NgIkriyate.asmanmate | tasmAdarthaj~nAnajanakatvarUpayogyataiva padashaktiriti | tadA sa praShTavyaH \- sAmarthyaM kiM pade kevale nA~NgIkriyate, utAgnyAdisarvapadArtheShvapIti | dvitIyapakSho na yuktaH | agnyAdisarvapadArtheShu sAmarthyarUpashaktisadbhAvasya pUrvaM yuktibhiH sAdhitatvAt | pade kevalamarthabodhajanakatvarUpayogyataiva shaktiH | na tu tadatiriktasAmarthyarUpA shaktirastIti prathamapakShe dvitIyapakShokto yo doShaH \ldq{}vahnyAdau sAmarthyarUpashaktyana~NgIkAre pratibandhakasAnnidhye dAhAdyanutpattirnopapadyeta\rdq{} ityAdiH sa doSho yadyapi nAsti | tathApi pade sAmarthyAnabhyupagame \ldq{}asamarthaM padaM yogyaM ##=## sAmarthyahInaM padamarthaj~nAnaM janayati\rdq{} iti bhavadIyaH siddhAnta iti paryavasyati | tadidamasa~Ngatam | \ldq{}padantvasamarthameva | tathApyarthaj~nAnaM janayati\rdq{} ityeShA tavoktiH \ldq{}ayaM napuMsakaH | tathApyamoghavIryaH\rdq{} ityuktivadatyantaM vyAhatA | sAmarthyayuktaM hi samartham, sAmarthyahInaM chAsamartham | asamarthena na ki~nchidapi kAryaM sid.hdhyatIti lokaprasiddhiH | tatashchAsamarthena padenArthaj~nAnarUpakAryamapi na sambhavedeva | tasmAtpade sAmarthyamavashyamabhyupeyam | eva~ncha bharjite bIje a~NkurotpattihetutvasyevAsamarthe pade.arthabodhahetutvasyAsambhavAt arthabodhahetutvarUpayogyatA na padashaktiH | kintu sA yogyatA padasya yena sAmarthyena sampadyate tatsAmarthyameva padashaktirityabhyupeyam | tatashcha lokaprasiddhasAmarthyasyaiva shaktitvA~NgIkAre na ko.api doShaH | \section{##(A. 429-431) ## bhaTTamatena shaktilakShaNam\-} \section{(429)} padasyArthena saha tAdAtmyarUpo yaH sambandhaH sA shaktiriti bhaTTamatAnuyAyina AhuH | so.ayaM tAdAtmyarUpaH sambandho bhedAbhedasvarUpa iti cha te kathayanti | 1\. kumArilabhaTTa iti bhaTTapAda iti chAsya vyapadeshaH | maNDanamishrasya prabhAkarasya chAyaM guruH | jaiminIyapUrvamImAMsAyA vArtikamayaM virachayAmAsa | 2\. abhAvasAdR^ishyabhinnaH pratiyogisApekSho j~nAnaviShayashchAtra sambandha ityuchyate | yatra (yadvastu) sambad.hdhyate tadadhikaraNamanuyogItyuchyate | yadvastu saMyogi tat pratiyogItyuchyate | sambandhasyAnekavidhatve.api saMyogaH, samavAyaH, tAdAtmatyamiti trayaH pradhAnabhUtAH | (ka) tatra dvayordravyayoH sambandhaH saMyogaH | ayaM cha trividhaH \- karmajasaMyogaH, saMyogajasaMyogaH, sahajasaMyogashcheti | yadutpattau kriyA asamavAyikAraNaM (nimittam) sa karmajasaMyogaH | sa dvividhaH \- anyatarakarmaja ubhayakarmajashcheti | ekasya kriyayA janyo.anyatarakarmajaH | yathA patatA pakShiNA saha vR^ikShasya jAyamAnaH saMyogaH | ubhayakriyAbhyAM janya ubhayakarmajaH | yathA meShadvayasambandhajo meShayoH saMyogaH | saMyogarUpAsamavAyikAraNajanyaH saMyogajasaMyogaH | yathA hastavakShasaMyogAt kAyavR^ikShasaMyogaH saMyogajasaMyogaH | janmataH siddhasambandhaH sahajasaMyogaH | yathA suvarNe pArthivabhAgasya taijasabhAgasya cha vidyamAnaH sambandhaH sahajasaMyogaH | (kha) nityasambandhaH samavAyaH | nyAyamate guNaguNinoH, jAtivyaktyoH, kriyAkriyAvatoH kAraNakAryayoshcha (avayavAvayavinoshcha) sambandhaH samavAyaH | (ga) nyAyamate svarUpasambandha eva tAdAtmyasambandha ityuchyate | pUrvamImAMsAvArtikakAro bhaTTaH svamate svalpabhedasahito.abhedastAdAtmyamityavochat | vedAntasiddhAnte tu bhedAbhedavilakShaNaH sambandhastAdAtmyamityAhuH | asyaivAnirvAchyatAdAtmyamityapi nAma | bhedavilakShaNa ityuktervAstavo.abheda iti siddham | abhedavilakShaNa ityukteH kalpito bheda iti cha siddham | tasmAtsiddhAnte kalpitabhedavishiShTo vAstavAbhedastAdAtmyamiti siddham | guNaguNyAdInAM nyAyamatoktasamavAyasthAne bhATTA vedAntinashcha tAdAtmyasambandhamabhiprayanti || ayaM cha teShAmabhiprAyaH \- (1) agniriti padasya vahnirUpArthena nAtyantaM bhedaH | atyantabhede sati yathA agnipadAdatyantabhinnA jalAdipadArthA agniriti padena na pratIyante | tathA agniriti padenAgnipadAdatyantabhinno vahnirUpapadArtho.api na pratIyeta | (2) padasya svArthena sahAtyantabhedAbhAvavadatyantAbhedo.api nAsti | yadyatyantAbhedo vAchyavAchakayoH syAt, tadA agnipadavAchyArthabhUtavahninA yathA mukhaM dahyate, tathAgnirUpArthavAchakAgnishabdochchAraNamAtreNApi mukhaM dahyeta | na tu tathA agnishabdamuchchArayituH puruShasya mukhaM dahyate | tasmAdvAchyavAchakayornAstyatyantAbhedo.api | api tu \- agnipadasya vahnirUpArthena saha bhedasahito.abhedo vartate | bhedasattvAnmukhaM na dahyate | abhedasattvAt agniriti padena vahnipratItirjAyate | yathA agniriti padasya vahnirUpArthena bheda|| sa cha tAdAtmyasambandhastrividhaH \- (1) sahajatAdAtmyam, (2) karmajatAdAtmyam, (3) bhrAntijatAdAtmyamiti cha | (1) chidaha~NkAre pratiphalati | chitpratibimbo.aha~NkArashchetyubhayaM militvA taptAyaHpiNDavadekIbhUya chidvadevAvabhAti | tAdR^ishachitpratibimbayuktAha~NkArasyaiva sahajatAdAtmyamiti nAma | utpattidashAyAmevobhayamapi militvaivotpannamiti chidaha~NkArayostAdAtmyameva sahajatAdAtmyamityuchyate | (2) chitpratibimbayuktatvena chidvadbhAsamAnasyAha~NkArasya sthUlasharIreNa saha sambandho yaH sa karmajatAdAtmyamityuchyate | jAgradbhogapradakarmaNa utpattau tatkarmajatAdAtmyamapi jAyate | tatkarmanAshe tatkarmajatAdAtmyamapi nashyati | karmaNa utpattau karmajatAdAtmyamapyutpadyate | karmAbhAve karmajatAdAtmyamapi nashyati | jAgratsuShuptyAdiShu tathA darshanAt | (3) ahaM brAhmaNaH, kShatriyaH, brahmachArI, gR^ihastha ityAdichittavR^ittisahitAha~NkArasya ahaM shabdArthabhUtasAkShiNA saha tAdAtmyaM bhrAntijatAdAtmyam | sarvAbhIShTAtmasvarUpamevAhamiti pratIyate | aj~nAnAdhInabhrAntijanyatvAdasya bhrAntijatAdAtmyamiti nAma | nyAyamatoktaguNaguNyAdisambandharUpasamavAyasthAne vedAntinAM bhaTTAnAM cha mate tAdAtmyamuchyate | anayostAdAtmyayorbhedo.asti | kevalabhede tAdAtmyoktirna yujyate | abhedapratItiviShayasyApi tAdAtmyokteH kevalabhedAshraye.abhedapratItyasambhavAt | tasmAttAdAtmyasambandhe abheda AvashyakaH | api cha kevalAbhede sambandha eva na sid.hdhyati | dvayoreva hi sambandhaH sambhavati | na tu svenaiva svasya | tasmAtsarvatra sambandhe bheda AvashyakaH | tasmAttAdAtmyasambandhe bhedo.apyapekShyate | itthaM bhedAbhedadvayamantarA tAdAtmyasambandho nopapadyate | yadyapi bhedAbhedayoH sAmAnAdhikaraNyaM na sambhavati, virodhAt | tathApi prAguktarItyA kalpitabhedasahitavAstavAbhedasya ekatra sAmAnAdhikaraNyaM sid.hdhyati | ayamevAnirvachanIyatAdAtmyasambandha ityuchyate | sahito.abhedo vartate tathaiva udakam, vanam, nIram, jIvanamityAdipadAnAM jalarUpArthena saha bhedasahito.abhedo vartate | udakashabdajalarUpArthayoratyantabhedasattve, yathA udakamityAdishabdAdatyantabhinnA agnyAdyA arthA udakamiti shabdAnna pratIyante tathA jalarUpArtho.api udakAdipadairna pratIyeta | ato nAtyantabhedo.asti | udakashabdajalarUpArthayoratyantAbhedo.api na | atyantAbhede sati jalasambandhena mukhe shaityotpattivat udakAdipadochchAraNenApi mukhe shaityaM jAyeta | parantUdakAdipadochchAraNena mukhe shaityaM na jAyate | tasmAnnodakAdipadAnAM jalarUpArthena sahAtyantAbhedo.api | evaM shabdArthayorbhedasahitAbhedasattvAnnobhayavidhadoSho.api | itthameva sarvatra svasvavAchyaiH saha vAchakapadAnAM bhedasahito.abhedo vartate | ayameva bhedasahitAbhedo bhaTTamatAnuyAyibhistAdAtmyasambandha iti bhedAbhedasambandha iti chochyate | tAdR^ishabhedAbhedarUpatAdAtmyasambandha eva sarvapadaniShThasvasvavAchyArthaj~nAnajanakashaktiriti, tAdR^ishatAdAtmyasambandhAtiriktasAmarthyarUpashaktirnAstIti bhaTTamatam | bhedAbhedapakShe cha yuktirnirUpitA | \section{(430)} bhedAbhedapakShe pramANaM \- mANDUkyAdivedavAkyeShu \ldq{}OM ityetadakSharaM brahma\rdq{} ityuchyate | tatra vyAkaraNarItyA prakAshasvarUpaH sarvasaMrakShaka iti omityakSharasyArthaH | brahma chedR^ishameva | tasmAt \ldq{}OM\rdq{} ityakSharaM brahmaNo vAchakam, brahma cha vAchyam | vAchyavAchakayoryadyatyantabhedaH syAt tadA vAchakasyo~NkArarUpAkSharasya vAchyabhUtabrahmaNashcha mANDUkyAdyupaniShatsu abhedo nochyeta | shrUyate cha \ldq{}omiti brahma\rdq{} ityabhedaH | tasmAdvAchyavAchakayorabhede vedavAkyameva pramANam | sarvalokaprasid.hdhyA vAchyavAchakayorbhedashcha siddhaH | tathA hi, agnyAdishabdAH vAgAshritAH | tadarthabhUtA bahnyAdipadArthA vAcho bahirdeshe chullyAdisthaleShu 1\. \ldq{}ava\rdq{} rakShaNagatikAntiprItitR^iptyavagamapraveshashravaNasvAmyarthayAchanakriyechChAdIptyavAptyAli~NganahiMsAdAnabhAgavR^iddhiShu ityekonaviMshatyarthakadhAtoH \ldq{}avateShTilopashcha\rdq{} (sU\. 142) ityauNAdikasUtreNa man\-pratyayaH, man\-pratyayasya Terlopashcha vihitaH | tasya \ldq{}jvaratvarasnivyavimavAmupadhAyAshcha\rdq{} (pA\. sU\. 6\.4\.20) iti sUtreNopadhAvakArayorUTh | tato guNaH | tataH shliShTochchAraNamiti prakriyayA \ldq{}OM\rdq{} iti niShpannam | \ldq{}akAra ukAro makAra iti | tAnekadhA samabharat | tadetat OM iti\rdq{} (ai\. brA\. 25\.7) iti shruteH | \ldq{}oM itIdaM sarvam\rdq{} iti shrutyA sarvavedasArabhUtatvAt sarvamayatvashravaNAchcha | sarvamayatvaM cha sarvAtmakabrahmasvarUpAbhivyaktiyogyasthAnatvAt brahmAbhidhAnatvAchcha | vartante | tathaiva \ldq{}OM\rdq{} ityakShararUpaM padamapi vAchi vartate | tadarthabhUtaM paraM brahma tu na vAchi vartate | kintu vAcho bahiH sve mahimani pratiShThitam | brahmaNo vyApakatvena vAchi tadabhAve.api brahmaNyeva vAk pratiShThitA bhavati | na tu vAchi brahma | itthaM padaM vAchi vartate | artho bahiriti sarvajanaprasiddham | ataH padatadarthayorbhedaH sarvalokaprasiddhaH | itthaM vAchyavAchakayorbhede sarvAnubhavaH pramANaM tadabhede cha vedavachanaM pramANamiti padasya svArthena saha bhedAbhedarUpatAdAtmyasambandhaH nAprAmANikaH | kintu pramANasiddha eva | \section{(431)} prasa~NgAdanyatrApi (vAchyavAchakabhAvasthalAdanyatrApi) bhedAbhedarUpatAdAtmyasambandhaH pradarshyaterUparasagandhAdayo guNAH | tadAshrayabhUtaM dravyaM guNi | anekasamaveto dharmo jAtiH | yathA sarvabrAhmaNasharIreShu brAhmaNatvamekameva vartate | tathA sarvapuruSheShvekaM puruShatvam, sarvaghaTeShvekaM ghaTatvaM cha vartate | loke brAhmaNatvapuruShatvAdikaM yasyochyate tasmin brAhmaNAdisharIre eva brAhmaNatvAdijAtirvartate | brAhmaNatvAdijAtyAshrayabhUtaM brAhmaNAdisharIraM vyaktirityuchyate | gamanAgamanAdikaM kriyetyuchyate | tadvAn kriyAshrayaH karteti chochyate | etAvatAM padArthAnAM tAdAtmyasambandho vartata iti j~nAtvA kAryakAraNarUpaM vastu, guNaguNyAdiShu yojayet | atrAyamabhiprAyaH \- guNaguNinoriva kAryakAraNayorapi tAdAtmyasambandho.asti | guNaguNinoH parasparaM tAdAtmyameva sambandhaH | tathA jAtivyaktyoH kriyAkriyAvatoshcha parasparaM tAdAtmyasambandha eva | evaM kAryakAraNayorapi tAdAtmyameva sambandhaH | tAdAtmyaM nAma bhedasahitAbhedaH | nimittakAraNasya kAryasya cha parasparaM bhedAbhedarUpatAdAtmyasambandho nAsti | tayoratyantabhinnatvAt | upAdAnakAraNakAryayostu bhedAbhedarUpatAdAtmyameva sambandhaH | ghaTasya nimittakAraNaM 1\. svalpadeshavarti vyApyamityuchyate | adhikadeshavarti vyApakamiti cha | tathA hi, svalpadeshavartI ghaTo vyApyaH | adhikadeshavartitvAdAkAsho vyApakaH | vyApyaM vyApake.antarbhavati | vyApakaM tu vyApyAdbahirapi vartate | ghaTa AkAshe.antarbhavati | AkAshastu ghaTAdibhyo bahirapi vartate | tathA vAk brahmApekShayAlpadeshavartitvena vyApyatvAt brahmaNyantarbhavati | brahma tu vAgAdyapekShayAdhikadeshavartitvena vyApakatvAdvAgAdibhyo bahirapi vartate | 2\. guNaguNinorjAtivyaktyoH kriyAkriyAvatoH kAryakAraNayoshcheti chaturShu sthaleShu bhaTTavadvedAntyapi tAdAtmyasambandhama~NgIkaroti | vedAntyabhimatatAdAtmyasambandhalakShaNaM bhaTTAbhimatatAdAtmyalakShaNAdbhinnameva | chaturShu sthaleShu naiyAyikAH samavAyAkhyaM nityasambandhaM bruvate | kulAladaNDAdikam | tasya ghaTAdikAryeNa sahAtyantabheda evAsti | upAdAnakAraNabhUtamR^itpiNDatatkAryabhUtaghaTayostu bhedasahitAbheda evAste | mR^itpiNDAdghaTo yadyatyantabhinnaH syAt tarhi atyantabhinnatailAdivat ghaTo.api mR^itpiNDAnna jAyeta | upAdAnakAraNasya svakAryeNa sahAtyantAbhedo yadi syAttadA naiva mR^ido ghaTa utpadyeta | svasvarUpAdeva svotpattyabhAvAt | tasmAdupAdAnakAraNasya svakAryeNa saha bhedasahitAbhedo.asti | abhedasattvAt bhedapakShokto doShaH, bhedasattvAdabhedapakShokto doShashcha na prasajyate | itthamupAdAnakAraNasya svakAryeNa saha bhedAbhedarUpasambandho yuktyA sid.hdhyati | ApAtapratItyApi upAdAnakAraNasya kAryasya cha bhedAbhedau sid.hdhyataH | \ldq{}iyaM mR^it\rdq{} \ldq{}ayaM ghaTaH\rdq{} iti pratItyA bhedaH sid.hdhyati | vichAryamANe tu ghaTasyAntarbahishchAntareNa mR^idaM nAnyatpratIyate | kintu mR^ideva pratIyate | tasmAdabhedaH sid.hdhyati | anena upAdAnakAraNakAryayorbhedAbhedarUpatAdAtmyasambandho.asti | tadvat guNaguNinorapi bhedAbhedasambandho.asti | ghaTarUpasya ghaTAdatyantabhedo yadi syAt tadA ghaTasya paTenAtyantabhedasattvAt yathA paTamanAshritya ghaTaH svAtantryeNa vartate, tathA ghaTarUpamapi ghaTamanAshritya svAtantryeNaiva tiShThet | guNaguNinoratyantAbhedo yadi syAt tadApi ghaTarUpaM ghaTAshritaM na syAt | svasyaiva svAshrayatvAsambhavAt | tasmAdguNaguNinorapi bhedAbhedarUpatAdAtmyasambandho.asti | iyameva yuktirjAtivyaktyoH kriyAkriyAvatoshcha bhedAbhedarUpatAdAtmyasambandhe.avagantavyA | khaNDanIyamatasyAnekayuktibhiH prasAdhane prayojanAbhAvAnna yuktyantarANi pradarshyante | \section{##(A. 432-437) ## bhaTTamatakhaNDanam\-} \section{##(A. 432-434) ## vAchyavAchakayorbhedAbhedarUpatAdAtmyamasa~Ngatamiti nirUpaNam\-} \section{(432)} ekasya vastuna ekasminnadhikaraNe bhedAbhedayorubhayoH sAmAnAdhikaraNyaM viruddham | tasmAt sthalachatuShTaye.api bhedAbhedarUpatAdAtmyaM yaduktaM tatsakalaM viruddhamiti yuktimanto vadanti | atrAyamabhiprAyaH \- (1) ekasmin ghaTe svAbhedasyAnyavastubhedasya cha sAmAnAdhikaraNyaM yadyapyasti tathApi yasyAbhedo.asti tasyaiva bhedastatra nAsti, yasya bhedo.asti tasyaivAbhedo nAstItyabhiprAyeNaikasya vastuno bhedAbhedau viruddhAvityuchyate | (2) ekasya ghaTasya svasminnabhedaH parasmin bhedashcha yadyapyasti, tathApi yatrAbhedo.asti tatra nAsti bhedaH | yatra bhedo.asti tatra nAstyabhedaH, ityabhiprAyeNaikasya vastuno bhedAbhedAvekasminnadhikaraNe viruddhAvityuchyate | ki~ncha bhedAbhedau parasparaM virodhinau | ekasmin vastuni yasya bhedo.asti tasyAbhedaH, yasyAbhedo.asti tasya bhedashcha viruddha eva | tasmAt vAchyavAchakayoH, guNaguNinoH, jAtivyaktyoH, kriyAkriyAvatoH, upAdAnakAraNatatkAryayoshcha bhedAbhedarUpatAdAtmyasambandhAbhyupagamo.asa~Ngata eva | \section{(433)} yaduktaM vAchakashabdo vAchi vartate, vAchyo.artho bahirvartate iti vAchyavAchakayorbhedo lokaprasiddhaH | shrutau o~NkArarUpAkSharaM paraM brahmetyuktatvAt (430 Avarte) abhedashcha siddha iti vAchyavAchakayorbhedAbhedau pramANasiddhAviti | atrochyate \- praNavarUpasya o~NkArAkSharasya parabrahmaNashchAbhedo vede kathitaH | na tu tasya vedasya vAchyavAchakayorabhede tAtparyam | tasya gUDhaM tAtparyAntaramasti | yatra yatra \ldq{}OMityakSharaM brahma\rdq{} iti kathyate tatra tatra \ldq{}omityakSharaM parabrahmarUpeNopAsyam\rdq{} ityarthe vAkyasya tAtparyam, na tu parabrahmaNaH omityakSharasya cha bhedAbhAve | idaM tu tAtparyaM bhaTTo na veda | yathA vidhIyate tathaivopAsyasya svarUpeNa bhAvyamiti na niyamaH | kintu vastunaH svarUpaM vihAya rUpAntareNApi vastUpAsyate | yathA sAlagrAmasya viShNurUpeNa, bANasya shivarUpeNa chopAsanaM shAstreNopadishyate | tatra sha~NkhachakragadAdyupetachaturbhujavishiShTamUrtirna sAlagrAme.asti | na cha bANe ga~NgAla~NkR^itajaTAjUTaDamarukacharmakapAlAdyupetA bhadrAmudrayA sharaNAgatAnAM guNatrayAtItAtmatattvopadeShTrI mUrtirasti | kintu sAlagrAmabANAdikaM shilArUpeNaivAste | kintu shAstrAj~nayA shilAdR^iShTiparityAgapUrvakaM sAlagrAme bANe cha krameNa viShNusvarUpeNa shivasvarUpeNa chopAsanaM kriyate | tasmAdupAsanaM nopAsyasvarUpAdhInam, kintu vidhyadhInam | yathA shAstraM vidhatte tathopAsitavyam | ki~ncha ChAndogyopaniShadi (5\.3\.10) pa~nchAgnividyAprakaraNe dyuparjanyapR^ithivIpuruShayoShidrUpAH pa~ncha padArthA agnidR^iShTyopAsitavyAH, shraddhAsomavR^iShTyannaretorUpAH pa~ncha padArthA AhutirUpeNopAsanIyA iti cha shrutirAha | tatra dyulokAdayo nAgnayaH, nApi shraddhAdaya AhutayaH | kintu vedAj~nayA dyulokAdayo.agnitvena shraddhAdayashchAhutitvenopAsyante | evameva omityakSharaviShayakabrahmopAsanamuktam | tatra omityakSharasya vastuto brahmasvarUpatvAbhAve.api brahmasvarUpatvenopAsyatvamupapadyate | upAsanAvAkye vastuna abhedo nApekShyate | kintu bhinnaM vastvapyabhinnatayopAsyate | vichAryamANe brahmavAchakasyo~NkArasya svavAchyabrahmaNA sahAbhedo yujyate cha | kalashAdijaDarUpArthavAchakAnAM ghaTAdipadAnAM tu svavAchyajaDarUpArthairabhedo na yujyata eva | tathApi sarveShAM nAmarUpANAM brahmaNi kalpitatvAt, brahma sarvAdhiShThAnaM bhavati | o~NkAro.api brahmaNo nAma | tasmAdbrahmaNyo~NkAraH kalpitaH | kalpitaM vastvadhiShThAnAvyatiriktamadhiShThAnAtmakameva bhavati | tasmAt omityakSharaM brahmaiva | ghaTAdipadAnAM tu jaDarUpasvArtho nAdhiShThAnam | kintu svavAchyaiH saha ghaTAdishabdA brahmaNi kalpitAH | tasmAdbrahmaiva ghaTAdipadAnAmadhiShThAnam | tasmAt sarvakAraNatvena sarvAdhiShThAnatvAt sarvapadAnAM brahmAbhedo yujyate | ghaTAdipadAnAM tu jaDarUpasvavAchyaiH sahAbhedo na kenApi pramANena yujyate | tasmAdbhaTTAbhimato vAchyavAchakayorabhedo naiva sambhavati | \section{(434)} vAchyavAchakayoH kevalabhedama~NgIkurvatAM mate bhaTTena yo doShaH pradarshitaH sa siddhAnte sAmarthyarUpashaktima~NgIkurvatAM mate na sambhavati | tathA hi, bhaTTena pradarshito doShastAvadevamghaTapadasya vAchyArtho ghaTapadAdatyantabhinnashchet, yathA ghaTapadAt atyantabhinnaH paTarUpArtho na tataH pratIyate tathA ghaTapadAt kalasharUpArtho.api na pratIyeta, kalasharUpArthasyApi ghaTapadAdatyantabhinnatvAt | api cha ghaTapadavAchyaM ghaTapadAt bhinnatvenAbhyupagamya tasya ghaTapadena pratItyabhyupagame, yathA ghaTapadAt atyantabhinnaH kalasharUpArthaH pratIyate tathAtyantabhinnaH paTarUpArtho.api pratIyeteti | atrochyate \- ayaM cha doShaH sAmarthyarUpAmathavechChArUpAM shaktimanabhyupagachChatAM mate bhavet | sAmarthyarUpAM shaktima~NgIkurvatAM tu nAyaM doShaH | siddhAntimate vAchyavAchakayorbhedo bhavitumarhati | tathA hi, ghaTapadavAchyaH kalashaH, tadavAchyaH paTashchetyubhayamapi ghaTapadAdatyantaM bhinnameva | tathApi ghaTapade kalasharUpArthaj~nAnotpAdanashaktirevAsti | na tu paTAdirUpArthAntaraj~nAnotpAdanashaktiH | tasmAt ghaTapadAtkalasharUpArthapratItireva jAyate nArthAntarapratItiH | itthaM yasmin pade yadarthabodhanashaktirAste sa evArthaH tena padena pratIyate, nArthAntaram | tasmAdvAchyavAchakayoratyantabhede.api nAsti doShaH | tayoH bhedasahitAbhedarUpatAdAtmyasambandhastu na ghaTate, bhedAbhedayoH parasparavirodhitvAt | tayorekatra sAmAnAdhikaraNyAsambhavAchcha | \section{##(A. 435-437) ## upAdAnakAraNatatkAryayorbhedAbhedarUpatAdAtmyasambandho durghaTaH\-} \section{(435)} bhedAbhedayoH parasparavirodhitvAt tayoH sAmAnAidhakaraNyAsambhavAchcha upAdAnakAraNatatkAryayorbhedasahitAbhedo nAsti | tayoH kevalabhedo.asti | kevalabhedapakShe bhaTTenokto doSho naiyAyikamate sAmarthyarUpashaktivAdisiddhAntimate cha na sambhavati | upAdAnakAraNatatkAryayoratyantabhede bhaTTena pradarshito doShastvayaM \- mR^itpiNDAt atyantabhinno ghaTastato yadyutpadyeta tadA mR^itpiNDAt atyantabhinnatailotpattirapi tata Apadyeta | atyantabhinnatvAt | mR^itpiNDAt tailaM yadi notpadyate tarhyatyantabhinnatvAvisheShAt ghaTo.api mR^itpiNDAnnotpadyeteti | \section{(436)} atrochyate, naiyAyikamate tAvannAyaM doShaHtathA hi, naiyAyikaH sakalapadArthAnAmutpattau prAgabhAvamapi kAraNamAha | ghaTotpattau yathA daNDachakrakulAlAdInAM kAraNatvaM tathA ghaTaprAgabhAvasyApi kAraNatvam | evaM sakalapadArthAnAmutpattau tattatpadArthaprAgabhAvo.api kAraNam | ghaTaprAgabhAvo ghaTopAdAnabhUtamR^itapiNDe eva vartate | nAnyatra | tailaprAgabhAvastileShveva vartate nAnyatra | evaM sakalapadArthAnAM prAgabhAvaH svasvopAdAnakAraNe vartate | yasmin padArthe yasya kAryavastunaH prAgabhAvo vartate tasmAtpadArthAt tadeva kAryamutpadyate, nAnyat kAryam | mR^itpiNDe ghaTaprAgabhAva eva vartate | tasmAt mR^itpiNDAt ghaTa evotpadyate, na tailAdikam | tileShu tailaprAgabhAva eva vartate | tasmAttilebhyastailamevotpadyate, na ghaTAdikam | itthaM nikhilakAryotpattau tattatprAgabhAvaH kAraNam | tasmAt upAdAnakAraNakAryayoratyantabhedAbhyupagamAnnaiyAyikamate nAsti doShaH | 1\. sAmarthyarUpashaktivAdisiddhAntimate upAdAnakAraNasya kAryeNa saha nAtyantabhedaH | kintvanirvachanIyatAdAtmyasambandho.asti | tathApyatra tayoryo.atyantabheda uktaH sa prauDhivAdena | prauDhirnAma ##=## svamAhAtmyam, vAdaH ##=## kathanam | tathA cha svamAhAtmyaprakaTanAya vAdaH prauDhivAdaH | prauDhivAdalakShaNaM chaivaM \- prativAdyuktama~NgIkR^ityApi svamate doShaparihAraH | prakR^ite chopAdAnakAraNatatkAryayorbhedapakShe bhaTTo doShamabravIt | tAdR^ishabhaTToktadoShayuktapakShama~NgIkR^ityApi svamate doShaH parihR^itaH | tasmAdayaM prauDhivAdaH | \section{(437)} sAmarthyarUpashaktivAdimate.api na doShaHtathA hi, mR^itpiNDe ghaTotpAdanasAmarthyarUpashaktirevAsti, na tu tailotpAdanasAmarthyarUpashaktiH | tasmAnmR^itpiNDAdghaTa evotpadyate, na tailam | tathA tileShu tailotpAdanasAmarthyarUpA shaktirevAsti na tu ghaTotpAdanasAmarthyarUpA shaktiH | tasmAttilebhyaH tailamevotpadyate, na ghaTaH | itthaM upAdAnakAraNatatkAryayoratyantabhedAbhyupagame nAsti doShaH | upAdAnakAraNatatkAryayorbhaTTAbhimato bhedAbhedastvasa~Ngata eva | bhedapakShe abhedapakShe cha bhaTToktA doShAstanmate nishchayaM sambhaveyuH | bhaTTena bhedasahitAbhedasyAbhyupagamAt kAraNakAryayostanmate bhedashcha siddhaH | abhedashcha siddhaH | bhedasadbhAvAdbhedapakShoktadoShANAm, abhedasadbhAvAdabhedapakShoktadoShANAM cha prasa~NgAdbhedAbhedapakSho.asa~NgataH | chorasya chauryadoSho bhavati | dyUtakR^itaH dyUtadoSho bhavati | ubhayAnuShThAtustUbhAvapi doShau bhavataH | evaM guNaguNyAdInAM bhedAbhedAbhyupagame.api bhedapakShoktadoShA abhedapakShoktadoShAshchetyubhayavidhA doShAH prasajyeran | sAmarthyarUpashaktivAdimate guNaguNinoH kevalabhedAbhyupagamAnnAsti doShaH | yato guNini guNAshrayatvarUpA shaktirevAsti, nAnyAshrayatvashaktiH | tasmAt bhedapakShe yo doShaH pradarshito \ldq{}ghaTarUpAdayo yathA ghaTAdbhinnAstathA paTAdayo.api ghaTAdbhinnA vartante | tathA sati ghaTarUpAdaya iva paTAdayo.api ghaTAshritA bhavitumarhanti | athavA paTAdivat ghaTarUpAdayo.api ghaTAnAshritA bhavitumarhati\rdq{} iti so.ayaM sAmarthyarUpashaktyanabhyupagamapakShe eva syAt | sAmarthyarUpashaktivAdimate tu guNaguNinoH kevalabhedAbhyupagame.api yathA na doShastathA pradarshitaH | guNaguNinorbhedAbhedAbhyupagantR^imate pUrvoktadR^iShTAntarItyA ubhayapakShadoShAH sambhaveyureva | api cha bhedAbhedayorviruddhatvAdasambhavadoSho.api syAt | api cha jAtivyaktyoH kriyAkriyAvatoshcha kevalabhedo.asti | tathApi vyaktau jAtyAshrayatvashaktirasti | kriyAvati cha kriyAshrayatvarUpashaktirasti | nAnyAshrayatvashaktiH | itthamupAdAnakAraNatatkAryayostathA guNaguNyAdInAM cha bhedAbhedarUpatAdAtmyasambandho.asa~Ngata eva | pUrvoktasthaleShu sarvatra bhedAbhyupagame bhaTTena pradarshitaM bhedapakShadoShaM sarvaM sAmarthyarUpA shaktiH siddhAnte kabalIkaroti | vastutastu vedAntasiddhAnte.api kAryaguNajAtikriyANAmupAdAnakAraNaguNivyaktikriyAvadbhiH saha nAstyatyantabhedaH | kintu tAdAtmyasambandha evA~NgIkriyate | tathApi bhedAbhedarUpatAdAtmyasambandho nAsti | kintu bhedAbhedavilakShaNAnirvachanIyatAdAtmyasambandho.asti | bhedapakShavilakShaNatvAdabhedapakShasya na tatratyo doShaH | abhedapakShavilakShaNatvAchcha bhedapakShasya na tatratyo.api doShaH | itthaM bhedAbhedavilakShaNAnirvachanIyatAdAtmyasambandho bhavati | bhedAbhedarUpatAdAtmyasambandhastvasa~Ngata eva | ato vAchyavAchakayorbhedAbhedarUpatAdAtmyasambandha eva shaktiriti bhaTTAnuyAyinAM mataM na samIchInam | api tu shabdasya shravaNamAtreNArthaj~nAnotpAdakatvarUpaM padaniShThasAmarthyameva padashaktiriti samyak | itthaM shaktirnirUpitA | \section{(438)} shakyalakShaNaM \- lakShaNAj~nAne shakyArthaj~nAnamupayujyate | shakyasambandhasya lakShaNAsvarUpatvAt | shakyArthaj~nAnamantarA shakyasambandharUpalakShaNAj~nAnaM na sambhavati | ataH shakyasya lakShaNamuchyate | yasmin pade yasyArthasyAvabodhanashaktirasti tasya padasya so.arthaH shakya iti bodhyaH | shakyArtha eva vAchyArtha iti abhidheyArtha iti mukhyArtha iti chochyate | tadyathA \- agniriti pade vahnirUpArthAvabodhakatvashaktirasti | tasmAdagnipadasya vahniH shakyArthaH, vAchyArthaH, abhidheyArthaH, mukhyArthashcha bhavati | vAchyArthabodhakaM padaM vAchakamityuchyate | \section{(439)} lakShaNAyA lakShyArthasya cha sAmAnyalakShaNaM \- vAchyArthasambandho lakShaNAyAH svarUpabhUtaM lakShaNam | yo.arthaH padasya shaktyA na bud.hdhyate | kintu lakShaNayA bud.hdhyate sa lakShyArtha ityuchyate | \section{##(A. 440-442) ## jahadajahadbhAgatyAgalakShaNAnAM lakShaNam\-} \section{(440)} jahatI lakShaNA \- vAchyArthaM samagraM parityajya tatsambandhimAtraM 1\. kevalabhedasthale tAdAtmyaM na sambhavati | yato.abhedaj~nAnaviShayasyaiva tAdAtmyamiti vyapadeshaH | tasmAtkevalabhedadashAyAmabhedapratItirna syAt | atastAdAtmyasambandhe.abhedApekShAsti | api cha kevalAbhedasthale sambandho na syAt, dvayoH padArthayoreva sambandhasambhavAt, svasvarUpeNa svasya sambandhAsambhavAchcha | tasmAt sambandhasAmAnye bhedApekShAsti | tAdAtmyasya sambandharUpatvAdbhedApekShAsti | itthaM bhedAbhedau vinA tAdAtmyasambandho na ghaTeta | bhedAbhedayoH sAmAnAdhikaraNyaM tvekatra viruddham | tathApi kalpitabhedavishiShTavAstavAbhedasya tAdAtmyamiti nAma | mUle bhedAbhedavilakShaNaM tAdAtmyamityuktasyAyamabhiprAyaH \- (1) bhedavilakShaNamityanena vAstavabhedAbhAvo.abhimataH | tena kalpitabhedavishiShTamiti bodhyate | (2) abhedavilakShaNamityanena kalpitAbhedAbhAvo.abhimataH | tena vAstavAbheda AveditaH | eva~ncha siddhAnte kalpitabhedavishiShTavAsta\- vAbhedastAdAtmyasambandha ityuchyate | amumevAnirvachanIyatAdAtmyasambandhaM vadanti | yatra pratIyate tatra jahallakShaNA | tadyathA \- \ldq{}ga~NgAyAM grAmaH\rdq{} iti kashchidabravIt | tatra ga~NgApadasya tIre jahatI lakShaNA | ga~NgApadasya vAchyArtho ga~NgAnadIpravAhaH | pravAhe cha grAmasthitirna sambhavati | tasmAt pravAharUpaM vAchyArthaM samagraM vihAya tIre ga~NgApadasya jahallakShaNA | vAchyArthasambandhasya lakShaNeti nAma | \ldq{}ga~NgAyAM grAmaH\rdq{} ityatra ga~NgApadavAchyArthabhUtapravAhasya tIreNa saha saMyogasambandho.asti | sa eva lakShaNA | atra vAchyasya samagratayA parityaktatvAt jahallakShaNA iyam | 1\. jahallakShaNAyA lalitamidamudAharaNaM \- yasya jAmAtuH pitA pravAsI sa jAmAtA shvashuragR^ihaM vivAhArthaM pitR^ivyAdibandhubhiH saha jagAma | tatra nUtanavastraparidhApanakAle \ldq{}jAmAtuH pitA vastreNAla~NkriyatAm\rdq{} iti kashchanAha | etadvAkyasthapitR^ishabdasya shakyArtho yo jAmAturjanakaH sa tatrAsannihita iti vaktA jAnAti | ata etadvAkyagatapitR^ishabdena jAmAtR^ijanakarUpamukhyArthabodhane vaktustAtparyaM nAsti | tasmAt pitR^ishabdena shakyArthabhUtajanakaM samagratayA vihAya janakasambandhipitR^isahodaraH pitR^ivyo grAhya ityasmin vAkye pitR^ishabdasya jahatI lakShaNA | atra pitR^ishabdashakyArthabhUtajAmAtR^ijanakasya jAmAtR^ipitR^ivyena saha sahodaratvasambandho.asti | sa sambandha eva lakShaNA | tayA lakShaNayA bodhyaH pitR^ivyarUpo.arthaH pitR^ishabdasya lakShyArthaH | athavA \ldq{}kUpashchalati\rdq{} iti kashchidbravIti | tatra kUpashabdasya shakyArthabhUtajalapUrNAvaTe chalanakriyAyA asambhavAt tatra vaktustAtparyaM nAsti | ataH kUpasambandhi\- balIvardadvayayuktacharmabhastrikAyAM vaktustAtparyam | tasmAt kUpashabdasya shakyArthaM samagraM parityajya tatsambandhibalIvardadvayayuktacharmabhastrikAgrahaNAjjahallakShaNA | itthameva \ldq{}mArgo gataH\rdq{} \ldq{}chullI jvalati\rdq{} ityAdivAkyeShvapi jahallakShaNA bodhyA | kenachidAchAryeNa siddhAnte vakShyamANasthale.api jahallakShaNA pradarshitA | tathA hi, \ldq{}sarvaM khalvidaM brahma\rdq{} iti shrutau sarvasya jagato brahmarUpatvamuchyate | tatrAnityatvadR^ishyatvavikAritvajaDatvaduHkhitvAdiviparItadharmavishiShTanAmarUpAtmakaM jagat nityadR^igrUpAvikArichetanAnandAdyAtmakaM brahmaivetyuktirvirudhyate | na hi tatra shrutivAkyasya tAtparyaM sambhavati | kintu \ldq{}bAdhAyAM sAmAnAdhikaraNyam\rdq{} iti rItyA nAmarUpAtmakajagat bAdhitvAvashiShTaM tatsambandhibhUtaM yadadhiShThAnachaitanyaM tadeva brahma iti shrutivAkyatAtparyam | tasmAdatra \ldq{}sarvam\rdq{} iti padasya vAchyabhUtanAmarUpAtmakaM jagat sarvaM vihAya tatsambandhi astibhAtipriyAtmakAdhiShThAnameva brahmarUpatvena grAhyam | tasmAjjahallakShaNA | atrAropitanAmarUpAtmakajagataH svAdhiShThAnachaitanyena saha yastAdAtmyasambandhaH sA lakShaNA | tayA lakShaNayA j~nApyamAnamadhiShThAnachaitanyaM lakShyArthaH | mukhyasiddhAnte tvatra bhAgatyAgalakShaNA~NgIkriyate | antareNAdhiShThAnaj~nAnamAropitapratItirna jAyeta | adhiShThAnAvyatirekeNaivAropitaM pratIyate | tasmAdastibhAtipriyAtmakaM nAma rUpameva cha sarvashabdasya vA idaMshabdasya vA vAchyArthaH | tatra nAmarUpAMshaM vihAya avashiShTAstibhAtipriyAtmakAdhiShThAnAMsho yastadeva brahma | itthaM \ldq{}sarvaM khalvidaM brahma\rdq{} iti vAkyasthe sarvapade idampade vA bhAgatyAgalakShaNA~NgIkriyate | \section{(441)} ajahallakShaNA \- vAchyArthena sahaiva vAchyasambandhij~nAnaM yena padena jAyate tatpade tasminnarthe ajahallakShaNA grAhyA | \ldq{}shoNo dhAvati\rdq{} ityatra shoNapadasya shoNavarNavishiShTAshve ajahallakShaNA | shoNa iti varNaH | tasmin kevale varNe dhAvanaM na sambhavati | ataH shoNapadavAchyArthabhUtaraktavarNavishiShTAshve shoNapadasya ajahallakShaNA | guNaguNinostAdAtmyasambandha uktaH | shoNo varNavisheShatvAdguNaH | ataH shoNapadavAchyaraktaguNasya svAshrayeNa guNinAshvena saha yastAdAtmyasambandhaH sA lakShaNA | vAchyArthamaparityajyaivAdhikAMshasya grahaNAt ajahallakShaNA iyam | \section{(442)} bhAgatyAgalakShaNApadasya vAchyArthe aMshamekaM vihAyAMshAntaragrahaNaM bhAgatyAgalakShaNA | saiva jahadajahallakShaNeti chochyate | tathA hi, kvachiddeshe pUrvadR^iShTameva padArthaM punarapi deshAntare dR^iShTvA \ldq{}tadevedam\rdq{} iti vadati | atra bhAgatyAgalakShaNA | atIta1\. ajahallakShaNAyA udAharaNAntarANImAni\- (1) \ldq{}kAkebhyo dadhi rakShyatAm\rdq{} iti vAkye \ldq{}kAkaH\rdq{} iti padasya vAchyArthabhUtakAkarUpapakShisakAshAddadhirakShaNamAtre na vaktustAtparyam | kintu kAkavat dadhyupaghAtakabiDAlAdibhyo.api dadhirakShaNe vaktustAtparyam | kAkapadavAchyakAkarUpapakShiNAM biDAlAdibhiH saha dadhyupaghAtakatvarUpaM sAjAtyamasti | so.ayaM sAjAtyasambandha evAtra lakShaNA | atra vAchyArthakAkamavihAyAdhikatayA biDAlAdInAmapi grahaNAt ajahallakShaNA | dadhyupaghAtakAH sarve.apyatra kAkapadasya lakShyArthAH | (2) kedArarakShaNArthaM ma~nche upavishan kashchana puruShaH pakShyAdikaM vidrAvayannAkroshati | taM dR^iShTvA kashchana vadanti \ldq{}ma~nchaH kroshati\rdq{} iti | tatra \ldq{}ma~nchaH\rdq{} iti padasya ma~nchasthapuruShe ajahallakShaNA | ma~nchashabdavAchyArthama~nche kroshanamasambhavi | ato ma~nchapadasya vAchyArthabhUtakhaTvayA saha puruShe.ajahallakShaNA | \ldq{}ma~nchasthaH puruShaH kroshati\rdq{} iti hyasya vAkyasya lakShyArthaH | atra ma~nchapadavAchyo yaH khaTvArUpo.arthaH tasya tadAdheyapuruSheNa sahAdheyatvasambandho.asti | so.ayaM sambandha eva lakShaNA | vAchyArthamavihAyAdhikArthagrahaNAdajahallakShaNA | (3) tathA \ldq{}ChatriNo yAnti\rdq{} \ldq{}yaShTIH praveshaya\rdq{} ityAdivAkyeShu Chatripadena yaShTipadena cha krameNa svavAchyArthabhUtena ChatravishiShTapuruSheNa yaShTisamudAyena cha tatsambandhitayA ChatravihInAH, yaShTivAhakAshcha puruShA gR^ihyante | tasmAt vAchyArthAparityAgenAdhikAMshagrahaNAt ajahallakShaNA | tathA cha yatra yatra shrutivAkye AtmasvarUpapratipAdakasattvachittvAdivisheShaNAnAM madhye ekasya vA dvayorvA upAdAnamasti tatra tatrAnuktAnyapItarasarvavisheShaNAni grAhyANi | tasmAdetAdR^ishasthale siddhAnte.apyajahallakShaNopayujyate | kAle deshAntare sthitaM vastu \ldq{}tat\rdq{} ityuchyate | ataH atItakAlavishiShTaM deshAntaravishiShTaM cha vastu \ldq{}tat\rdq{} iti padasya vAchyArthaH | vartamAnakAle samIpadeshe sthitaM vastu \ldq{}idam\rdq{} ityuchyate | ato vartamAnakAlavishiShTaM samIpadeshavishiShTaM cha vastu \ldq{}idam\rdq{} iti padasya vAchyArthaH | \ldq{}bhUtakAlavishiShTaM deshAntaravishiShTaM cha vastveva vartamAnakAlavishiShTaM samIpadeshavishiShTaM cha bhavati\rdq{} ityetat \ldq{}tadevedam\rdq{} iti vAchakasamudAyasya vAchyArthaH | tadetanna sa~NgachChate | bhUtakAlasya vartamAnakAlasya cha sAmAnAdhikaraNye virodho.asti | tathaiva deshAntarasya samIpadeshasya cha sAmAnAdhikaraNye.api virodhaH | ataH padadvayavAchyArthAntarbhUtadeshakAlAtmakavAchyAMshaM vihAya vastumAtre padadvayasya bhAgatyAgalakShaNA | \section{##(A. 443-449) ## mahAvAkyeShu lakShaNA\-} \section{(443)} \ldq{}tattvamasi\rdq{} iti mahAvAkye lakShaNAM pradarshayituM \ldq{}tat\rdq{} \ldq{}tvam\rdq{} iti padayorvAchyArthaH pradarshyate | 1\. \ldq{}so.ayam\rdq{} ityatra vAkye \ldq{}saH\rdq{} \ldq{}ayam\rdq{} ityanayoH padayoH parasparasamAnavibhaktikatvabalAt ekArthakatvarUpasAmAnAdhikaraNyasambandho.asti | tAdR^ishasAmAnAdhikaraNyavashAt tayoH padayorvAchyArthabhUtayoH parokShAparokShavastunorekatvaM pratIyate | tayorvAchyayorvirodhidharmatvena na tadaikyamupapadyate | tasmAdatra lakShaNaiva yuktA | jahatI aja\- hatI vA lakShaNA nAtra sambhavati | ato bhAgatyAgalakShaNaivAshrayaNIyA | tatra \ldq{}saH\rdq{} iti padavAchyaM parokShatvadharmavishiShTaM vastu | \ldq{}ayam\rdq{} iti padavAchyamaparokShatvadharmavishiShTaM vastu | anayoH parokShatvAparokShatvAMshaM vihAyAviruddhAMshabhUtaM vastumAtraM gR^ihyate | atra parokShatvAparokShatvAMshayorvastunA sahAshrayatvasambandhaH | vastvAtmakAMshasya svasvarUpeNa tAdAtmyasambandhaH | samastavAchyAMshAnAM vastunA saha AshrayatvatAdAtmyasambandho yaH sA lakShaNA | parasparaviruddhaparokShatvAparokShatvAMshaM vihAya aviruddhakevalavasturUpavAchyAMsho gR^ihyate | ata eveyaM bhAgatyAgalakShaNA | evameva \ldq{}tattvamasi\rdq{} ityAdimahAvAkyasthajIveshvaravAchakapadadvayasya parasparaM samAnavibhaktikatvabalAdekArthapratipAdakatvarUpasAmAnAdhikaraNyasambandho.asti | tadbalAt \ldq{}tat\rdq{} \ldq{}tvam\rdq{} ityAdipadavAchyajIveshvarayorekatvaM pratIyate | tayorjIveshvarayorviruddhadharmavattvenaikatvAsambhavAt lakShaNA~NgIkAryA | tatrApi pUrvoktarItyA jahadajahallakShaNayorasambhavAdbhAgatyAgalakShaNA grAhyA | tasmAt sarvamahAvAkyeShu dvayordvayoH padayorvAchyabhUtajIveshvarayoH sarvaj~natvaki~nchijj~natvAdidharmavishiShTopAdhirUpaviruddhavAchyAMshaM vihAyAviruddhachetanAMsho grAhyaH | tatra sarvaj~natvaki~nchijj~natvAdidharmavishiShTamAyAvidyayoshchaitanyena sahAdhiShThAnatvasambandho.asti | chaitanyasya svena tAdAtmyasambandho.asti | eteShAM sarveShAM vAchyAnAM chaitanyAMshena sahAdhiShThAnatvatAdAtmyasambandho yaH sA lakShaNA | virodhibhUtavAchyAMMshaM vihAyAvirodhabhUtachetanAMsho gR^ihyate | tasmAdiyaM bhAgatyAgalakShaNetyuchyate | tatpadavAchyArthastAvat \- sarvashaktimAn, sarvaj~naH, vibhuH, IshvaraH, svatantraH, parokShaH, mAyI bandhamokSharahitashcheti sarvashaktimatvAdidharmavishiShTamIshvarachaitanyaM tatpadavAchyArthaH | Ishvare bandhAbhAvAttasmin mokSho.api nAsti | baddhasya hi mokSho yuktaH | \section{(444)} tvampadavAchyArthanirUpaNaM \- IshvaradharmaviparItadharmA yatra vartante tAdR^ishajIvachetanastvampadavAchyArthaH | ayamabhiprAyaH \- jIvo.alpashaktimAn, alpaj~naH, parichChinnaH, anIshaH, karmAdhInaH, avidyAmohitaH, bandhamokShabhAk, nityAparokShaH | svasvarUpasya kasyApi parokShatvAbhAvAt nityAparokSha eva jIvaH | IshvarasvarUpaM tu yadyapIshvarasya pratyakShaM tathApi jIvAnAM na pratyakSham | ata eveshvaraH parokSha ityuchyate | jIvasvarUpaM tu jIvasyeshvarasya chetyubhayoH pratyakSham | ata eva jIvaH pratyakSha ityuchyate | pUrvoktAlpashaktimatvAdidharmavishiShTo jIvachetanaH tvampadavAchyaH | \section{(445)} mahAvAkye vAchyArthavirodhAllakShaNAyA AshrayaNamsAmavedIyachChAndogyopaniShadi ShaShThAdhyAye uddAlakamuniH svaputraM shvetaketuM prati jagatkAraNIbhUtamIshvaraM pradarshya \ldq{}tattvamasi\rdq{} ityupadidesha | ayaM chAsya vAchyArthaH \- \ldq{}tat\rdq{} jagadutpattikartA sarvashaktimAn sarvaj~natvAdidharmavishiShTa IshvaraH | \ldq{}tvam\rdq{} alpashaktimAn ki~nchijj~natvAdidharmavishiShTo jIvaH | \ldq{}asi\rdq{} vartase | iha \ldq{}tattvamasi\rdq{} ityuktyA jIveshvarayoH ekatvaM vAchyArthaH pratIyate | tachcha nopapadyate | tathA hi, yaH sarvashaktimAn 1\. sarvasAmarthyavishiShTaH, sarvavastuviShayakavij~nAnavAn, vyApakaH, sarvaprerakaH, karmAvashaH, jIvapratyakShasyAviShayaH, svAdhInamAyaH, bandharahitatvAnmokSharahito.api | etAdR^isheshvarastatpadavAchyArthaH | 2\. jIvaH svasya nijaM svarUpamahampadalakShyArthaM kUTasthaM yadyapi na jAnAti, tathApyahampadavAchyArthabhUtamantaHkaraNavishiShTachaitanyam, athavA sthUlasUkShmasa~NghAtavishiShTachaitanyamahamiti jAnAti | ato jIvasya vivekAtprAgapi vishiShTAtmarUpasvasvarUpasya pratyakShaj~nAnaM bhavati | 3\. uddAlakaH svaputrAya shvetaketave \ldq{}tattvamasi\rdq{} iti mahAvAkyaM navakR^itva upadidesha | 4\. \ldq{}tattvamasi\rdq{} ityatra tattvampadayoH sAmAnAdhikaraNyasambandhabalAt tattvampadavAchyayorekatvaM vivR^itaM bhavati | so.alpashaktimAn, yaH sarvaj~naH sa ki~nchijj~naH, yo vyApakaH sa parichChinnaH, yaH svatantraH sa karmAdhInaH, yaH parokShaH sa pratyakShaH, yaH svAdhInamAyaH so.avidyAmohitaH, ityevaM viruddhadharmavatorekatvoktiH \ldq{}agniH shItalaH\rdq{} itivat syAt | tasmAdvAchyArthe virodhasambhavAt lakShaNAvR^ittyA lakShyArthamatra vijAnIhi | mahAvAkye, jahallakShaNAyA ajahallakShaNAyAshchAyuktatvAdbhAgatyAgalakShaNA bodhyA | bhAgatyAgalakShaNAshrayeNa virodhaH parihR^ito bhavet | \section{(446)} mahAvAkye jahallakShaNAyA asambhavaH \- sarvavedAntavedyaM vastu sAkShichaitanyaM brahmachaitanyaM cha | tadubhayaM tvampadavAchyArthe tatpadavAchyArthe cha praviShTam | yatra jahatI lakShaNA tatra samagraM vAchyaM parityajya vAchyArthasambandhyanyo.artho gR^ihyeta | tasmAnmahAvAkye jahallakShaNAsvIkAre vAchyArthadvayAntargataM chaitanyaM vihAya tadbahirbhUtamanyadeva navaM vastu ki~nchidvij~neyaM bhavet | chaitanyAdanyattu asajjaDaM duHkharUpaM cha | tajj~nAnena na puruShArthasiddhiH | tasmAnna mahAvAkye jahallakShaNAyAH sambhavaH | \section{(447)} mahAvAkye ajahallakShaNAyA asambhavaH \- ajahallakShaNAsthale samagraM vAchyArthamaparityajya tato.apyadhikamapi gR^ihyate | mahAvAkye ajahallakShaNAbhyupagame vAchyArthaH samagro.api vAkyArthe.anvito bhavet | samagrasya vAchyArthasya mahAvAkyArthe.anvayastu virodhena saMyutaH | virodhaparihArAya lakShaNAshrayitavyA | ajahallakShaNAshrayaNe mahAvAkye virodho na parihR^ito bhavati | tasmAnmahAvAkye ajahallakShaNAkramastyAjyo bhavati | \section{(448)} mahAvAkye bhAgatyAgalakShaNA~NgIkArakramaHtatpadavAchya IshvaraH, tvampadavAchyo jIvaH | etayoH parasparaviruddhAMshaM vihAya shuddhAsa~NgachaitanyAMsho lakShaNayA bodhyaH | iyameva bhAgatyAgalakShaNA | atrAyaM siddhAntaH \- jIveshvarayoH svarUpaM bahudhA advaitagrantheShu kathyate | vivaraNagranthe aj~nAnapratibimbo jIvaH, tadbimba Ishvara ityuchyate | vidyAraNyasvAmimate shuddhasattvaguNapradhAnamAyAyAM pratiphalita AbhAsa IshvaraH, malinasattvaguNapradhAnAntaHkaraNopAdAnabhUtAvidyAyAM pratiphalita AbhAso jIva iti varNyate | \section{##(A. 449-453) ## jIveshvarasvarUpe AbhAsapratibimbAvachChedavAdAH\-} \section{(449)} AbhAsavAdaHpa~nchadashIgranthe vidyAraNyasvAmino.antaHkaraNAbhAso jIva ityavochan | nanvantaHkaraNAbhAso jIva ityabhyupagame suShuptAvantaHkaraNAbhAvAjjIvAbhAvaH prasajyeta | tathA sati prAj~narUpo jIvaH suShuptyabhimAnI vartata iti prasiddhirvirudhyeteti chenna | antaHkaraNAbhAso jIva iti vadatAM vidyAraNyasvaminAmayamAshayaH \- antaHkaraNAtmanA pariNamamAnAvidyAMshapratiphalita AbhAso jIvaH | sa chAvidyAMshaH suShuptAvapyasti | tasmAnna prAj~nAbhAvaprasa~Nga iti | atrAyaM visheShaH \- jIveshvarau na kevalAbhAsarUpau | kintu mAyAdhiShThAnachaitanyam, mAyA, tatra chaitanyAbhAsaH, ityetat trayaM militvA IshvaraH | avidyAMshAdhiShThAnachaitanyam, avidyAMshaH, tatra chaitanyAbhAsa ityetat trayaM militvA jIvaH | IshvaropAdhau shuddhasattvaguNasya sattvAt Ishvare sarvaj~natvasarvashaktimattvAdidharmA vartante | jIvopAdhau malinasattvaguNasya sattvAt jIve.alpashaktimattvaki~nijj~natvAdidharmA vartante | ayamevAbhAsavAda ityuchyate | \section{(450)} pratibimbavAdaHvivaraNakAramate jIveshvarayorupAdhirekamevAj~nAnam | jIveshvarayorubhayorekAj~nAnopAdhikatvAdubhayoralpaj~natvAdiprasa~NgadoSho na sambhavati | yasminnupAdhau pratibimbo jAyate tasyopAdherayaM svabhAvaH \- pratibimbe svadoShopadhAya\- katvaM bimbe tadanAdhAyakatvamiti | upAdheH pratibimbapakShapAtitvamiti niyamo loke dR^iShTaH | tathA hi, darpaNarUpopAdhau mukhapratibimbo jAyate | tatra grIvAsthaM mukhaM bimba ityuchyate | tatra darpaNarUpopAdhisthashyAmatvapItatvalaghutvAdidoShAH pratibimbe vibhAnti | na tu bimbe grIvAsthamukhe | evaM darpaNasthAnIyAj~nAnarUpopAdhau pratibimbabhUtajIve upAdhirUpAj~nAnahetukaki~nchijj~natvAdidoShA vartante | 1\. jIveshvarau na kevalachidAbhAsau | svatAdAtmyasambandhavashAt adhiShThAnAnatiriktatayA yadbhAti tadAropitamityuchyate | AropitaM chAdhiShThAnAtiriktatayA na bhAti | yathA rajjvAropitaH sarpaH rajjvatiriktatayA na bhAti | kintu rajjvanatiriktatayA rajjusvarUpamAchChAdya sarpo bhAti | tathA mAyAvidyAsthAbhAsAvapi Aropitatvena hetunA tayoradhiShThAnabhUtakUTasthabrahmachaitanyAtiriktatayA na bhAtumarhataH | kintu tAvabhuAvapyAbhAsau svAdhiShThAnabhUtakUTasthabrahmachaitanyAbhyAM tAdAtmyasambandharUpaikatvaM prApya adhiShThAnabhUtakUTasthabrahmaNoH svarUpamAchChAdyaiva vibhAtaH | tasmAdadhiShThAnachaitanyaM mAyAvidyArUpopAdhisahitachidAbhAsashcha jIvo vA Ishvaro vA bhavati | bimbarUpeshvare na te doShAH santi | ata eveshvare sarvaj~natvAdayaH santi | jIve cha ki~nchijj~natvAdayaH | \section{(451)} AbhAsapratibimbavAdayorbhedaH \- AbhAsapakShe AbhAso mithyA | pratibimbapakShe pratibimbo na mithyA | api tu satyaH | pratibimbavAdasiddhAntastvevaM \- darpaNe pratIyamAno mukhapratibimbo na mukhasya ChAyArUpaH | ChAyAyAH svabhAvastvayaM \- yasyAM dishi ChAyAvato mukhaM pR^iShThabhAgashcha vartate tasyAmeva dishi ChAyAyA mukhaM pR^iShThabhAgashcha varteta | darpaNe pratibimbitaM mukhaM tatpR^iShThabhAgashcha bimbAbhimukhatayA vartate | tasmAddarpaNe ChAyArUpaH pratibimbo nAsti | kintu darpaNaviShayIkaraNAya chakShurdvArA bahirnirgatAntaHkaraNavR^ittirdarpaNaM viShayIkR^itya tatkShaNameva darpaNAt pratinivR^itya grIvAsthaM mukhaM viShayIkaroti | atyantavegena bhramaNavashAdalAtadaNDashchakravadbhAti | naiva tat chakram | tathA darpaNaM mukhaM cha viShayIkartuM pravR^ittAntaHkaraNavR^ittervegavashAt mukhaM darpaNasthamiva bhAti | vastuto mukhaM grIvAyAmeva vartate, na darpaNe | nApi mukhaChAyAsti darpaNe | antaHkaraNavR^ittervegavashAt bhrAntyA pratIyamAnaM yat mukhasya darpaNasthatvaM sa eva pratibimba ityuchyate | itthaM darpaNarUpopAdhisambandhavashAt grIvAsthamukhameva bimbAtmanA pratibimbAtmanA cha bhAti | samyagvichAryamANe tu bimbapratibimbabhAva eva nAsti | evamaj~nAnarUpopAdhisambandhavashAt asa~Ngachaitanye bimbasthAnIyeshvarabhAvaH pratibimbasthAnIyajIvabhAvashcha pratIyate | samyagvichAryamANe tu IshvaratvaM jIvatvaM cha naiva sambhavati | aj~nAnavashAchchaitanye jAyamAnajIvatvapratItishcha aj~nAnasthapratibimba ityuchyate | tasmAt bimbatvaM pratibimbatvaM cha mithyaiva | chaitanyasvarUpeNa tu bimbapratibimbAdikaM satyameva | dR^iShTAnte bimbapratibimbayoH svarUpaM mukhaM dArShTAntike chaitanyaM cha satyam | itthaM svarUpataH satyatvAt pratibimbaM satyamityuchyate | AbhAsasvarUpaM tu ChAyetyabhyupagatam | ato mithyA | ayamevAbhAsa1\. pratibimbavAde shuddhaM brahmeshvaraH | tasmin sarvaj~natvAdidharmA api svato na sambhavanti | tathApi jIvAshritaki~nchijj~natvAdikamapekShya shuddhe brahmaNi bimbatveshvaratvasarvaj~natvAdidharmA AropitAH | vastutastu jIveshvarAvubhAvapi shuddhabrahmasvarUpAveva | tatra na ko.api dharmaH sambhavati | pratibimbavAdayoH bhedaH | 1\. atrAyaM visheShaH \- nIrapUrNAnekaghaTeShvanekAni sUryapratibimbAni bhAnti | teShvekaikamapi pratibimbaM vyaShTirityuchyate | sarveShAM pratibimbAnAM militvA ekatvena grahaNe samaShTiriti gIyate | eteShu vyaShTipratibimbeShu yat pratibimbaM yadA jalAbhAvenAbhAvaM gachChati tat tadA sUryeNAbhedaM gachChati | netarANi pratibimbAni | anena krameNa yadA sarveShAM pratibimbAnAmabhAvo bhaviShyati tadA samaShTipratibimbasya sUryeNAbhedaH kathyate | yathAyaM dR^iShTAntastathaiva pUR^irvoktAbhAsapakShe nAnAbud.hdhyAtmakeShu athavA avidyAMsharUpeShu jaleShu brahmaNo.anekAni pratibimbAni (AbhAsAH) jAyante | tatraikaikamapi pratibimbaM vyaShTirityuchyate | sarvANi pratibimbAni (AbhAsAH) militvA samaShTiriti kIrtyate | tatrAnekavyaShTipratibimbAni jIvAH | ekaM samaShTipratibimbamIshvaraH | teShu jIveShu madhye yasya jIvasyopAdhyabhAvavashAdabhAvo jAyate tasya brahmaNA sahaupAchAriko.abhedaH kathyate | anena krameNa yadA sarvajIvAbhAvo bhaviShyati tadA samaShTipratibimbarUpeshvarasya videhamuktiH | asmin pakShe jagato vA jIvasya vA bahmaNA sahAbhedaM bruvatAM shrutivAkyAnAM bhAgatyAgalakShaNA nAbhyupagamyate | kintu \ldq{}ga~NgAyAM ghoShaH\rdq{} iti vAkye iva vAchyArthaM sarvaM parityajya tatsambandhibrahmamAtragrahaNAt jahallakShaNaiva gR^ihyate | ida~ncha adhiShThAnakUTasthaM chaitanyaM vihAya kevalabuddhivishiShTo vA avidyAvishiShTo vA AbhAso jIva ityabhyupagachChato vedAntyekadeshina AbhAsavAdino matam | asmin pakShe puruShArtha(mokSha) siddhaye prayatamAnasyAbhAsarUpasya mokShadashAyAmabhAva eva bhavati | tatashcha \ldq{}vR^iddhimichChato mUlahAniH\rdq{} itivat mokShArthaM prayatamAnasya jIvasya svarUpanAsho bhavatItyanarthaM j~nAtvA na kasyachidapi mumukShorasmin siddhAnte pravR^ittiH syAditi nAyaM pakShaH sAdhuH | pa~nchadashyAdigrantheShvitthamuchyate \- adhiShThAnakUTasthena saha sAbhAsA buddhirvA avidyA vA jIvaH, adhiShThAnabrahmaNA saha sAbhAsA mAyA Ishvara iti cha atra pakShe vAchyaikadeshaM vihAyaikadeshagrahaNAt mahAvAkyasthaleShu siddhAntasammatA yA bhAgatyAgalakShaNA sA gR^ihyate | asmin pakShe mukhyAkAshadR^iShTAnta evAbhyupeyaH | AkAshadR^iShTAntavistaraH pa~nchadashyAM chitradIpe asmin granthe chaturthatara~Nge choktaH | asmin pakShe AkAshasya vA mukhAdipratibimbasya vA adhiShThAnabhUtopAdAnaM ghaTAkAsho.athavA darpaNAdiH | pariNAmyupAdAnaM tu jalamavidyAdirvA | nimittakAraNaM mahAkAshaH, mukhAdibimbam, upAdhisannidhishcha | bAdhite chAsmin pratibimbe svabimbarUpamukhAdibhiH sahAbhinnaM bhavati | tathApi jalaM darpaNAdikaM bimbasannidhirUpaM nimittaM cha yAvadAste tAvat bAdhitamapi pratibimbamanuvarteta | iyameva bAdhitAnuvR^ittirityuchyate | evameva chidAbhAsarUpajIvasyAdhiShThAnarUpopAdAnaM kUTasthachaitanyam | pariNAmyupAdAnaM nAnA buddhiH, aj~nAnAMsho vA | nimittaM prArabdhaM karma | eteShu madhye yashchidAbhAso buddhirUpopAdhinA, aj~nAnAMsharUpopAdhinA vA sahitaM svasvarUpaM bAdhitvA \ldq{}kUTasthaH\rdq{} \ldq{}aham\rdq{} ityAdijIvavAchakapadalakShyArtharUpAdhiShThAnabhUtanijasvarUpAbhimAnabalAt ahampadalakShyArtharUpakUTasthasya bimbarUpabrahmaNA saha prAgeva siddhamekatvaM jAnAti sa eva muchyate | itaro badhyate || \section{(452)} avachChedavAdaH \- katipayagrantheShu shuddhasattvaguNopetamAyAvishiShTachaitanyamIshvaraH, malinasattvaguNopetAntaHkaraNopAdAnakAraNIbhUtAvidyAMshavishiShTachaitanyaM jIva iti cha kathyate | ayamevAvachChedavAda ityuchyate | vedAnteShu prakriyAbhedAH sarve apyadvaitAtmAvagamArthA eva | ata eva yayA yayA prakriyayA jij~nAsorbodho bhavetsA sA prakriyA tasya tasya samIchInAbhipretA | tathApi vAkyavR^ittyupadeshasAhasryAdau bhAShyakArairAbhAsavAda evAbhyupagataH | tasmAdAbhAsavAda eva mukhyaH | \section{(453)} chaturShu mahAvAkyeShu bhAgatyAgalakShaNApradarshanam\- (1) tatra \ldq{}tattvamasi\rdq{} iti mahAvAkye bhAgatyAgalakShaNA yathA \- mAyA mAyAsthAbhAsaH, mAyAdhiShThAnachaitanyaM chetyetat trayaM militvA sarvashaktitvasarvaj~natvAdidharmavishiShTa Ishvara iti kathyate, ayameva tatpadavAchyArthaH | vyaShTyavidyA, ||\rdq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} iti j~nAnotpattisamakAlamevAvidyArUpopAdAnanAshAt tatkAryajagatA saha chidAbhAsasya bAdho jAyate | tathApi yAvat prArabdharUpaM nimittamAste tAvat bAdhitasyApi (mithyAtvena nishchitasyApi) dehAdiprapa~nchasya chidAbhAsasyApyanuvR^ittirbhavati | yadA tu prArabdhakShayaH tadA tatprArabdhakShayAdhInaH chidAbhAsAdipratItyabhAvo bhavati | saiva videhamuktiH | prAguktapakShAdayamuttamaH pakShaH | bimbapratibimbavAde pratibimbasyAdhiShThAnarUpopAdAnaM bimbaH | pariNAmyupAdAnaM mukhAdibimbAj~nAnam | tannimittakAraNaM darpaNAdikaM bimbasannidhishcha | bimbapratibimbayorabhedaj~nAnena pratibimbatvanivR^ittirbhavati | parantu yAvat bimbasya darpaNAdeshcha sannidhirUpanimittakAraNamasti tAvat mithyAtvenAvagatatvAt pratibimbatvadharmahInatayA pratibimbasvarUpaM pratIyeta | yadA darpaNAdinivR^ittiH tadA pratibimbasya pratItirnivartate | evamevaikenaivAj~nAnena shuddhabrahmarUpabimbe jIvarUpapratibimbatvaM pratIyate | tadupAdAnamaj~nAnamadhiShThAnaM cha shuddhaM brahma | nimittakAraNamadR^iShTam | yadA tasya pratibimbasya svabimbabhUtabrahmaNA sahaikatvaM pratIyate tadA tasya pratibimbatvaM (jIvatvam) nivartate | parantu yAvatprArabdharUpopAdhiH (nimittam) vartate tAvat bAdhitajagatA sahAsya jIvasya jIvatvadharmavinirmuktaM svarUpaM pratIyate | yadA prArabdharUpanimittasyAnto bhaviShyati tadA tAdR^ishajIsvarUpasya pratItyabhAvAt kevalaM shuddhaM brahmaiva shiShyate | saiva tasya jIvasya videhamuktiH | asmin pakShe svapna iva eka eva mukhyo jIvaH | pratIyamAnanAnAjIvAstu jIvAbhAsA eva | atra pakShe sattAtraividhyama~NgIkriyate | ayaM cha vyAvahArikapakSha ityuchyate | tathApyayameva sarvavyAvahArikapakShANAmuttamaH | itthamAbhAsapratibimbavAdayorbhedaH | 1\. sarvashabdena kAryakAraNopAdhivAdaH, avachChinnAnavachChinnavAdaH, dR^iShTisR^iShTivAdaH ityAdayo gR^ihyante | vedAntasyAnekapakShAnuvAdo.apyappayyadIkShitakR^itashAstrasiddhAntaleshAkhyagranthe kR^itaH | tatrasthAbhAsaH tadadhiShThAnachaitanyaM chetyetat trayaM militvA alpashaktitvaki~nchijj~natvAdidharmavishiShTo jIva ityuchyate | ayameva tvampadavAchyArthaH | anayorekatvaM \ldq{}tattvamasi\rdq{} iti vAkyaM bodhayati | etattu na ghaTate | tasmAt AbhAsasahitamAyAm, mAyAkR^itasarvashaktitvasarvaj~natvAdidharmAMshcha tatpadavAchyAMshAn vihAya chaitanyabhAgamAtragrahaNe tatpadasya bhAgatyAgalakShaNA sid.hdhyati | tathA AbhAsasahitAvidyAMshamavidyAkR^itAlpashaktitvaki~nchijj~natvAdidharmAMshcha tvampadavAchyAMshAn vihAya chaitanyabhAgamAtragrahaNe tvampadasya bhAgatyAgalakShaNA sid.hdhyati | itthaM bhAgatyAgalakShaNayA jIveshvarasvarUpasthalakShyArthabhUtachaitanyAMshaikyaM \ldq{}tattvamasi\rdq{} iti mahAvAkyaM bodhayati | 1\. idaM cha \ldq{}tattvamasi\rdq{} iti vAkyaM (1) padayoH sAmAnAdhikaraNyam, (2) padArthayorvisheShaNavisheShyabhAvaH, (3) pratyagAtmaparamAtmanorlakShaNalakShyabhAvashcheti sambandhatrayeNAkhaNDArthaM bodhayati | (1) tatra padayoH sAmAnAdhikaraNyasambandho yathA \- \ldq{}so.ayaM devadattaH\rdq{} iti vAkye tatkAlAdivishiShTadevadattavAchakasya \ldq{}saH\rdq{} iti padasya etatkAlAdivishiShTadevadattavAchakasya \ldq{}ayam\rdq{} iti padasya chaikadevadattasharIre tAtparyAt ubhayoH padayoH sAmAnAdhikaraNyasambandhaH (bhinnArthayoH padayorekArthabodhakatvarUpaH) sid.hdhyati | tathA \ldq{}tattvamasi\rdq{} iti vAkye parokShatvAdidharmavishiShTachaitanyavAchakasya tatpadasya, aparokShatvAdidharmavishiShTachaitanyavAchakasya tvampadasya chaikasminneva chaitanye tAtparyAt ubhayoH padayoH (tattvampadayoH) sAmAnAdhikaraNyaM sid.hdhyati | (2) visheShaNavisheShyabhAvasambandho yathA \- itarebhyo vyAvartakaM visheShaNam | vyAvartyaM visheShyam | \ldq{}so.ayaM devadattaH\rdq{} iti vAkye \ldq{}ayam\rdq{} iti shabdabodhya etaddeshakAlAdivishiShTadevadattaH \ldq{}saH\rdq{} iti shabdabodhyAt taddeshakAlAdivishiShTadevadattAt na bhidyate iti yadAbhedaH pratIyate tadA \ldq{}ayam\rdq{} iti shabdavAchyArthaniShThabhedaM \ldq{}saH\rdq{} iti shabdArtho vyAvartayati | ataH \ldq{}saH\rdq{} iti visheShaNam | \ldq{}ayam\rdq{} iti shabdArthasya vyAvartyatvAt \ldq{}ayam\rdq{} iti visheShyam | itthaM \ldq{}sa evAyam\rdq{} \ldq{}ayameva saH\rdq{} iti vAkyadvayaniShThayoH \ldq{}saH\rdq{} \ldq{}ayam\rdq{} iti padayoranyonyaM visheShaNavisheShyabhAvena sthitatvAt visheShaNavisheShyabhAvaH sid.hdhyati | etaddR^iShTAntena \ldq{}tattvamasi\rdq{} iti vAkye.api tvampadavAchyArthabhUtAparokShatvaki~nchijj~natvAdidharmavishiShTachaitanyaM tatpadavAchyArthabhUtaparokShatvAdidharmavishiShTachaitanyAdabhinnamiti yadA pratItirjAyate tadA tvampadArthaniShThabhedaM tatpadArtho vyAvartayatIti tatpadaM visheShaNam | tvampadArthasya vyAvartyatvAt tvampadaM visheShyam | itthaM \ldq{}tattvamasi\rdq{} \ldq{}tvaM tadasi\rdq{} iti vAkyayostattvampadayoranyonyaM visheShaNavisheShyabhAvasambandhaH sid.hdhyati | (3) lakShaNalakShyabhAvasambandho yathA \- asAdhAraNadharmapratipAdakaM vAkyaM lakShaNam | tAdR^ishavAkyapratipAdyaM lakShyam | \ldq{}sa evAyaM devadattaH\rdq{} iti vAkye \ldq{}saH\rdq{} \ldq{}ayam\rdq{} iti shabdadvayabodhyaviruddhadharmabhUtataddeshakAlaitaddeshakAlAdivaishiShTyaparityAgena devadattatvavishiShTadeva\-|| ||dattapiNDamAtreNa saha \ldq{}sa evAyaM devadattaH\rdq{} iti vAkyasya lakShyalakShaNabhAvaH sambandhaH sid.hdhyati | evameva \ldq{}tattvamasi\rdq{} iti vAkye.api \ldq{}tat\rdq{} \ldq{}tvam\rdq{} iti padadvayabodhyaviruddhadharmabhUtaparokShatvAparokShatvavaishiShTyaparityAgena chaitanyamAtreNa saha \ldq{}tattvamasi\rdq{} iti vAkyasya lakShyalakShaNabhAvaH sambandhaH sid.hdhyati | tasmAt viruddhAMshaparityAgenAviruddhachaitanyAMshamAtrabodhakaM \ldq{}tattvamasi\rdq{} iti vAkyaM lakShaNam | akhaNDachaitanyaM lakShyamiti siddham | 2\. \ldq{}tattvamasi\rdq{} iti vAkyamupadeshavAkyam | \ldq{}praj~nAnaM brahma\rdq{} iti vAkyaM svarUpabodhakavAkyam | \ldq{}ayamAtmA brahma\rdq{} ityaparokShatvabodhakaM vAkyam | \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} ityanubhavabodhakavAkyam | yenekShate shR^iNotIdaM jighrati vyAkaroti cha | svAdvasvAdu vijAnAti tatpraj~nAnamudAhR^itam || 1|| \ldq{}praj~nAnam\rdq{} iti shabdArthasa~NgrAhakashlokaH | chaturmukhAdideveShu manuShyAshvagavAdiShu | chaitanyamekaM brahmAtaH praj~nAnaM brahma mayyapi || 2|| \ldq{}brahma\rdq{} iti shabdArthasa~NgrAhakashlokaH | R^igvedamahAvAkyArthasa~NgrAhakashlokAvimau | paripUrNaH parAtmAsmin dehe vidyAdhikAriNi | buddheH sAkShitayA sthitvA sphurannahamitIryate || 3|| \ldq{}aham\rdq{} iti shabdArthasa~NgrAhakashlokaH | svataH pUrNaH parAtmAtra brahmashabdena varNitaH | asmItyaikyaparAmarshastena brahma bhavAmyaham || 4|| \ldq{}brahmAsmi\rdq{} iti shabdArthasa~NgrAhakashlokaH | iti yajurvedamahAvAkyArthasa~NgrAhakashlokau | ekamevAdvitIyaM sannAmarUpavivarjitam | sR^iShTeH purAdhunApyasya tAdR^iktvaM taditIryate || 5|| \ldq{}tat\rdq{} iti shabdArthasa~NgrAhakashlokaH | shroturdehendriyAtItaM vastvatra tvampaderitam | ekatA grAhyate.asIti tadaikyamanubhUyatAm || 6|| \ldq{}tvamasi\rdq{} iti shabdArthasa~NgrAhakashlokaH | iti sAmavedamahAvAkyArthasa~NgrAhakashalokau | svaprakAshAparokShatvamayamityuktito gatam | aha~NkArAdidehAntAn pratyagAtmeti gIyate || 7|| \ldq{}ayamAtmA\rdq{} iti shabdArthasa~NgrAhakashlokaH | dR^ishyamAnasya sarvasya jagatastattvamIryate | brahmashabdena tadbrahma svaprakAshAtmarUpakam || 8|| \ldq{}brahma\rdq{} iti shabdArthasa~NgrAkashlokaH | imau atharvavedamahAvAkyArthasa~NgrAhakashlokau | iti granthakR^idayaM svakIyairaShTabhiH shlokaiH chaturNAmapi vedAnAM mahAvAkyArthAn sa~njagrAha | (2) evameva \ldq{}ayamAtmA brahma\rdq{} iti mahAvAkye.api bhAgatyAgalakShaNA bodhyA | tathA hi, atra \ldq{}AtmA\rdq{} iti padasya jIvo vAchyo.arthaH | \ldq{}brahma\rdq{} iti padasyeshvaro vAchyaH | atra brahmapadasya shuddhaM chaitanyaM na vAchyam, kintvIshvara evetyetachchaturthe tara~Nge pratipAditam | pUrvavadatrApi padadvayasya lakShaNA grAhyA | lakShyArthabhUtachaitanyaM naiva parokSham, kintu nityAparokShamevetImamarthaM bodhayitumeva \ldq{}ayam\rdq{} iti padaM prayuktam | ayaM ##=## \ldq{}brahmAdistambAntasarvaprANinAM \ldq{}ahamaham\rdq{} iti nityAparokShatayA bhAsamAna Atmaiva\rdq{} brahmeti vAkyArthaH | (3) \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} iti mahAvAkye.api ahampadasya jIvo vAchyaH | brahmapadasyeshvaro vAchyaH | anayoH padayoH shuddhachaitanyAMshe lakShaNA | ahameva paraM brahmeti vAkyArthaH | (4) \ldq{}praj~nAnaM (Anandam) brahma\rdq{} iti mahAvAkye praj~nAnapadasya jIvo vAchyaH | brahmapadasyeshvaro vAchyaH | pUrvavadubhayoH shuddhachaitanyAMshe lakShaNA | lakShyArthabhUtapratyagabhinnabrahmAtmA nAnandaguNayuktaH | kintvAnandasvarUpa evetyarthAvagamAya AnandapadAdhyAhAraH kR^itaH | pratyagabhinnaM brahma AnandasvarUpamiti vAkyArthaH | yathA mahAvAkyasthapadAnAM bhAgatyAgalakShaNA tathA vAkyAntareShvapi satyam, j~nAnam, anantamityAdipadAni bhAgatyAgalakShaNayaiva shuddhaM brahma bodhayanti, na tu shaktyA | na hi kasyachidapi padasya shuddhaM brahma vAchyaM bhavatIti siddhAntaH | \ldq{}yato vAcho nivartante | aprApya manasA saha\rdq{}, \ldq{}naiva vAchA na manasA prAptuM shakyo na chakShuShA\rdq{}, \ldq{}athAta Adesho neti neti\rdq{} ityAdishrutibhyaH | tasmAt sarvANyapi padAni vishiShTasya vAchakAni shuddhasya lakShakAni cha bhavanti | 1\. \ldq{}ayamAtmA brahma\rdq{} idamatharvavedIyamANDUkyopaniShadgataM mahAvAkyam | prapa~nchastu bhAShyAdau pa~nchadashyAM mahAvAkyavivekaprakaraNe cha draShTavyaH | 2\. aparokShaM dvividhaM \- AdyaM svayamprakAshasvarUpatvAt buddhivR^ittiprakAshakasAkShisvarUpa AtmaivAparokSha ityuchyate | dvitIyaM \ldq{}ahaM svaprakAsha AtmAsmi\rdq{} iti buddhivR^ittirUpaM yajj~nAnaM tadapyaparokShamityuchyate | tatrAdyamaparokShaM (AtmasvarUpatvena sadA vidyamAnatvAt) nityam | dvitIyaM tvanityam, buddhivR^itteH kAdAchitkatvAt | 3\. \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} idaM shuklayajurvedIyabR^ihadAraNyakopAniShadgataM mahAvAkyam | 4\. \ldq{}praj~nAnaM brahma\rdq{} idamR^igvedIyaitareyopaniShadgataM mahAvAkyam | mAyAyA ApekShikaM satyatvaM chaitanyasya nirapekShaM satyatvaM chetyubhayaM militvA satyashabdasya vAchyaM bhavati | nirapekSha(mukhya) satyatvaM lakShyaM bhavati | buddhivR^ittirUpaM j~nAnaM svayamprakAsharUpaM j~nAnaM chetyubhayaM militvA j~nAnashabdasya vAchyaM bhavati | svayamprakAshAMshastu lakShya uchyate | viShayasambandhajanyasukhAkArasAttvikAntaHkaraNavR^ittiH paramapremAspadasvarUpaM sukhaM chetyubhayaM militvA Anandapadasya vAchyam | vR^ittyaMshaM vihAya svarUpAnandAMsho lakShyArthaH | itthaM sarvapadAnAM shuddhe brahmaNi lakShaNeti sa~NkShepashArIrake pratipAditam | \section{(454)} pUrvoktArthasa~NgrahaH \- \ldq{}ga~NgAyAM ghoShaH\rdq{} ityatra jahallakShaNA | \ldq{}shoNo dhAvati\rdq{} ityatrAjahallakShaNA | \ldq{}so.ayaM devadattaH\rdq{} ityatra bhAgatyAgalakShaNA | iyaM jahadajahallakShaNeti chochyate | \ldq{}tattvamasi\rdq{} ityAdimahAvAkyeShu jahallakShaNA vA ahajahallakShaNA vA na yujyate | ataste parityajya bhAgatyAgalakShaNaiva pradarshitA | \ldq{}yato vAcho nivartante\rdq{} ityAdishrutayo brahma na kasyApi padasya vAchyaM bhavediti bodhayanti | ataH samastapadeShu brahmaviShaye lakShaNaivetthaM grAhyA | mAyAyA ApekShikaM sattvaM chaitanyaniShThaM nirapekShaM (pAramArthikam) sattvaM cha militvA satyapadavAchyamuchyate | tatra nirapekShasattvameva satyapadasya lakShyam | svayamprakAshamAnaM j~nAnaM buddhivR^ittirUpaj~nAnaM cha militvA j~nAnapadavAchyaM bhavati | tatra svayamprakAshaj~nAnaM j~nAnapadasya lakShyam | AtmanaH svarUpAnanda iShTaviShayasambandhajanyasukhAkArasAttvikAntaHkaraNavR^ittirUpaM viShayasukhaM cha militvA AnanandapadavAchyaM bhavati | tatra vR^ittirUpaM viShayasukhaM parityajya svAtmasvarUpasukhamevAnandapadalakShyam | \section{(455)} mahAvAkyeShu padadvaye.api lakShaNA~NgIkAro niShphala ityAkShepaHatra kechidAhuH \- mahAvAkyeShu virodhaparihArAya padadvaye.api lakShaNA~NgIkAro vyarthaH | ekapade lakShaNA~NgIkAreNaiva virodhanivR^itteriti | teShAmayamAshayaHsarvaj~natvAdidharmavishiShTasya ki~nchijj~natvAdidharmavishiShTena sahaikyaM yadyapi na yujyate | tathApyekapadalakShyArthabhUtashuddhasya padAntarArthabhUtavishiShTenaikyaM yujyata eva | tatra dR^iShTAntaH \- \ldq{}kShatriyamanuShyo.ayaM brAhmaNaH\rdq{} ityatra kShatriyatvadharmavishiShTasya brAhmaNatvadharmavishiShTena sahaikyaM viruddhameva | \ldq{}manuShyo.ayaM brAhmaNaH\rdq{} ityatra tu kShatriyatvadharmarahitashuddhamanuShyasya brAhmaNatvadharmavishiShTena sahaikye na virodhaH | tathA ki~nchijj~natvAdidharmavishiShTachaitanyasya sarvaj~natvAdidharmavishiShTachaitanyasya chaikyaM na yujyate | virodhAt | api tu, jIveshvaravAchakapadayoshchaitanyamAtralakShakatve sambhavatyapi anyatarapadasyaiva chaitanyamAtre lakShaNAyAM satyAM tasya lakShyasya chaitanyamAtrasya padAntaravAchyArthabhUtasarvaj~natvAdidharmavishiShTena vA ki~nchijj~natvAdidharmavishiShTena vA ekatve virodho na bhavedeva | tasmAtpadadvaye lakShaNAbhyupagame na kAchidapi yuktirastIti | \section{##(A. 456-460) ## pUrvoktAkShepasamAdhiH | padadvayalakShaNA saphaleti pradarshanam\-} \section{(456)} tatra mahAvAkyeShvekapada eva lakShaNeti vAdI praShTavyaHmahAvAkyagatapadadvaye katarasmin pade lakShaNeti | tatra sarveShu mahAvAkyeShu prathamapade eva lakShaNA na dvitIyapade ityabhyupagamo na sa~NgachChate | tathaiva sarvatra dvitIyapade eva lakShaNA na prathamapade ityapyasa~Ngatameva | tathA niyame vAkyAnAM parasparavirodha eva syAt | tathA hi, \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{}, \ldq{}praj~nAnaM brahma\rdq{}, \ldq{}ayamAtmA brahma\rdq{} iti vAkyatraye prathamapadaM jIvavAchakam | \ldq{}tattvamasi\rdq{} iti vAkye tu prathamapadamIshvaravAchakam | sarvavAkyeShu prathamapade lakShaNA~NgIkAre chaitanyaM sarvaj~natvAdidharmavishiShTeshvarasvarUpamiti prathamavAkyatrayasyArthaH syAt | yataH prathamavAkyatraye prathamapadaM jIvavAchakam | tasya chaitanyamAtre lakShaNA | dvitIyasyeshvaravAchakapadasya vAchyArtha eva gR^ihyate | tatashcha chaitanyaM sarvamIshvarasvarUpamiti prathamavAkyatrayasyArthaH paryavasannaH | \ldq{}tattvamasi\rdq{} iti vAkye tu chaitanyaM ki~nchijj~natvAdidharmavishiShTasaMsAryAtmakajIvasvarUpamiti chaturthamahAvAkyArthaH syAt | yataH \ldq{}tattvamasi\rdq{} iti vAkye prathamapadamIshvaravAchakam | tasya chaitanyamAtre lakShaNA | dvitIyasya jIvavAchakapadasya vAchyArtha eva gR^ihyate | tatashcha chaitanyaM sarvaM jIvasvarUpamiti chaturthavAkyArthaH paryavasannaH | tathA sarvavAkyeShu dvitIyapade eva lakShaNetyabhyupagame prathamavAkyatraye jIvavAkyatraye jIvavAchakaprathamapadasya vAchyArtho grAhyaH | IshvaravAchakadvitIyapadasya chaitanyamAtre lakShaNA grAhyA | tatashcha \ldq{}ki~nchijj~natvAdidharmavishiShTaM chaitanyam\rdq{} iti prathamavAkyatrayasyArthaH paryavasannaH | \ldq{}tattvamasi\rdq{} iti vAkye tu prathamasyeshvaravAchakapadasya vAchyArtho gR^ihyate | jIvavAchakadvitIyapadasya chaitanyamAtre lakShaNA gR^ihyate | tatashcha \ldq{}sarvaj~natvAdidharmavishiShTaM chaitanyam\rdq{} iti tattvamasIti vAkyasyArthaH paryavasannaH | evamapi parasparaM virodha eva | itthaM mahAvAkyeShu prathamapade eva, dvitIyapade eva iti lakShaNAyA niyamo nAbhyupagantuM shakyate | tasmAdAchAryA mahAvAkyeShu padadvaye.api lakShaNAM kathayanti | \section{(457)} IshvaravAchakapade eva lakShaNeti pakSho.apyasa~NgataHatha yadyuchyate \- \ldq{}mahAvAkyeShu prathamapade eva lakShaNeti vA dvitIyapade eva lakShaNeti vA niyamo nA~NgIkriyate | kintu sarvatra IshvaravAchakapade eva lakShaNetyeva niyamaH | IshvaravAchakapadaM prathamaM vA bhavatu dvitIyaM vA | na cha vAkyAnAM parasparaM virodhaH\rdq{} iti | tanna | IshvaravAchakapade eva lakShaNetyabhyupagame ki~nchijj~natvaparAdhInatvajananamaraNAdiduHkhanidAnatvarUpasakalAnarthAspadIbhUtaH saMsArI jIva eva sarvashrutivAkyagamya iti tAdR^ishajIva eva j~neyo bhavet | tathA cha mokShahAniH syAt | ayaM bhAvaH \- IshvaravAchakapade eva lakShaNetyabhyupagame mahAvAkyAnAmevamarthaH syAt \- tatpadalakShyArthabhUtamadvayamasa~NgaM mAyAmalarahitaM chaitanyameva avidyAkAmakarmavashaM gataM sat ki~nchijj~natvAlpashaktimattvaparichChinnatvapuNyapApAdhInasukhaduHkhajanmamaraNehalokaparalokagamanAgamanAdibhAktvarUpAnekAnarthAspadaM iti | asyaiva mahAvAkyArthatve jij~nAsoratraivArthe buddheH sthairyaM sampAdanIyaM bhavet | yatraiva buddhiH sthirIkriyate tadeva prANaviyogAnantaraM puruShaH prApnotIti niyamaH | \ldq{}yathAkraturasmin loke puruSho bhavati tathetaH pretya bhavati\rdq{} (ChA\. 3\.14\.1) | yaM yaM vApi smaran bhAvaM tyajatyante kalevaram | taM tamevaiti kaunteya sadA tadbhAvabhAvitaH || bha\. gI\. 8\.6|| ityAdishrutismR^itishatebhyaH | ato vedAntavichAreNa mumukShuranarthameva prApnoti | nAnandamiti sid.hdhyet | tasmAnmahAvAkyeShvIshvaravAchakapade eva lakShaNA na jIvavAchakapade iti niyamo.asa~NgataH | \section{(458)} jIvavAchakapade eva lakShaNeti pakSho.apyasa~NgataHnanu nikhileShvapi mahAvAkyeShu jIvavAchakapade eva lakShaNA, neshvaravAchakapade | na cha puruShArthahAniH | jIvavAchakapade lakShaNAbhyupagame sati tvampadArthalakShyabhUtachaitanyabhAgaH sarvashaktimatsarvaj~nasvatantrajanmAdibandharahiteshvarasvarUpaM bhavatIti mahAvAkyArthaH syAt | asminnarthe buddheH sthairyakaraNAt jij~nAsoratyuttameshvarabhAvApattiH syAt | tasmAjjIvavAchakapade lakShaNeti niyamyata iti chettanna | tvampadalakShyArthabhUtaH sAkShyeveshvara ityuktirna sa~NgachChate | ato\- .abhij~nAH padadvaye.api lakShaNAM vadanti | ayamabhiprAyaH \- jIvavAchakapade eva lakShaNAmabhyupagamyeshvaravAchakapade tAmana~NgIkurvANo vAdI praShTavyaH \- (1) tvampadasya kiM vyApake chaitanye lakShaNA (2) athavA yatra jIvasyopAdhirvartate tatratyasAkShichaitanye lakShaNeti | vyApakachaitanye tvampadasya lakShaNA vaktuM na shakyate | vAchyArthe yat praviShTaM tatraiva bhAgatyAgalakShaNA sambhavati | vyApakachaitanyaM tu tvampadavAchyArthe na praviShTam, kintu jIvopAdhyantargataM sAkShichaitanyameva praviShTam | tvampadavAchyArthaikadeshabhUte sAkShichaitanye eva tvampadasya lakShaNA bhavet, na vyApakachaitanye | tasmin sAkShichaitanye sarvAntaHkaraNaprerakatvasarvaprapa~nchavyApakatvAdaya IshvaradharmA na sambhaveyuH | api cha sAkShI sadAparokShaH | tasmin parokShatvAdIshvaradharmAH sutarAM na sambhaveyuH | ki~ncha daNDarahitasya daNDitvavyapadeshaH, saMskArarahitadvijashishoH saMskAravattvoktishcha yathAsa~NgatA tathA tvampadalakShyasya mAyArahitachaitanyasya mAyAvishiShTeshvaratvoktishcha na yujyetaiva | tasmAtsAkShichaitanyasye\- shvarAbhedoktau mahAvAkyasyAsambhAvitArthapratipAdakatvamApadyeta | \section{(459)} padadvaye lakShaNA | otaprotabhAvashchapadadvaye.api lakShaNAbhyupagame tu nAsti doShaH | ubhayapadavAchyArthaniShThAnekatvavirodhinaH sarvadharmAn vihAya svayamprakAshachaitanyamAtrAMshe nikhiladharmashUnye ubhayorapi padayorlakShaNA grAhyA | upAdhitatprayuktadharmapuraskAreNa chaitanyasya bhede satyapi na svarUpatashchaitanyasya bhedo.asti | tasmAdupAdhitatprayuktadharmaparityAgena padadvayalakShyArthabhUtachaitanyaikyaM sambhavati | ghaTAkAshagataghaTadR^iShTiparityAgamAtreNa na tasya maThAkAshaikyaM sambhavati | maThAkAshagatamaThadR^iShTerapi parityAge tvaikyaM sambhavati | tadvat padadvayavAchyArthagatopAdhitatprayuktadharmaparityAge tvaikyaM mahAvAkyeShu sambhavati | \ldq{}tat tvam\rdq{}, \ldq{}tvaM tat\rdq{} ityevamprakAreNa sarvamahAvAkyeShu otaprotabhAvo 1\. anavaratagatAgatAbhAvenAkShuNNo mArgo yathA kevalopadeshena kasyachit samyagavagato na bhavati tathAnivR^ittapratibandhasya jij~nAsorotaprotabhAvakaraNaM vinA na gurUpadeshamAtreNaivaikyaviShayakadR^iDhatarAparokShasAkShAtkAro bhavet | tAdR^ishasya shiShyasya tatpadArthaviShayakaparokShatvabhrAntiH, tvampadArthaviShayakaparichChinnatvabhrAntishchAnuvarteta | tannivR^ittaye tenopadeshagrahaNAnanta\- ramotaprotabhAvo.abhyasanIyaH | ayamotaprotabhAvo.anvayavyatireka ityuchyate | vij~neyaH | otaprotabhAvakaraNena cha mahAvAkyArthe parokShatvaparichChinnatvabhrAntirnivartate | \ldq{}tat tvam\rdq{} ityuktyA tatpadArthasya tvampadArthenAbheda ukto bhavati | tvampadArthabhUtasAkShI nityamaparokShaH | tena parokShatvabhramo nivartate | \ldq{}tvaM tat\rdq{} ityuktyA tvampadArthasya tatpadArthenAbheda ukto bhavati | tatpadArthasyArtho vyApakatvam | tena parichChinnatvabhramo nivartate | tathaiva \ldq{}ahaM brahma\rdq{}, \ldq{}praj~nAnaM brahma\rdq{}, \ldq{}AtmA brahma\rdq{} ityAdibhiH parichChinnatvaM nivartate | ki~ncha \ldq{}brahmAham\rdq{}, \ldq{}brahma praj~nAnam\rdq{}, \ldq{}brahma AtmA\rdq{} ityAdibhiH parokShatvaM nivartate | yatra yatra vedavAkyAni smR^itivAkyAni vA jIvabrahmaikatvaM bodhayanti tatra sarvatra bhAgatyAgalakShaNA j~neyA | \section{(460)} svapnagranthasya samAptiH \- itthaM gurUpadeshaM shrutvA shiShyaH kR^itakR^ityo.abhavat\- itthaM shrutvA kR^itArtho.abhUdvAkyaM shiShyo gurormukhAt | itthamanyo.api yaH kashchidveda chechchidvichAraNAt || nishsheShaduHkhanAshAtsa sadya eva vimuchyate | sarvametachchopadiShTaM svapnavat svavikalpitaiH || 1\. atreyaM sha~NkA bhavati \- mahAvAkyopadeshAnantaramapi kasyachijjij~nAsoH brahmaviShayakaparokShatvabhrAntirAtmaviShayakaparichChinnatvabhrAntishchAnuvartata ityuchyate | sA cha bhrAntiH kAraNAbhAve na syAt | tatra brahmaviShayakamAyAmAtmaviShakAvidyAM cha vinA nAnyat kAraNaM bhavet | sA mAyA brahmAshritA | avidyA chAtmAshritAbhavat | te cha mAyAvidye jij~nAsoH tattvampadArthaparishodhanakAle vinaShTe.abhUtAm | yathA ghaTAdisvarUpavichAre kR^ite ghaTAdiniShThAvidyA nashyati, tathA brahmAtmasvarUpavichAre kR^ite tanniShThamAyAvidye nashyataH | tAdR^ishAdhikArij~nAnidR^iShTyA mAyAvidye bAdhite abhUtAm | brahmAtmavyatirekeNa nAstyanyashchetanaH | yamAshritya te mAyAvidye syAtAm | vinA chetanaM na jaDaM vastvantaramAshritya te mAyAvidye syAtAm | yadi jij~nAsorupadeshagrahaNAnantaramapi brahmAtvamaviShayakaparokShatvaparichChinnatvabhrAntI syAtAM tatkAraNatayA mAyAvidyayoH sthitirapi kalpanIyA | jij~nAsorbrahmAtmasvarUpavichAreNa bAdhite mAyAvidye kamAshritya sthitvopadeshagrahaNAnantaraM tasya parokShatvaparichChinnatvabhrAntI janayetAmiti | atredamuttaraM \- padArthashodhanAnantaraM vichArya brahmAtmanoraikye samyagvij~nAte mAyAvidye yadyapi na sambhavatastathApi manananididhyAsanAdyabhAvAt mahAvAkyarUpabrahmAtmaikye samyagavidite sati mAyAvidye na bAdhite bhavataH | te cha parokShatvaparichChinnatvabhrAntI janayataH | tadbhrAntinivR^ittaye otaprotabhAvaH kartavyaH | otaprotabhAve kR^ite dR^iDhataraikyasAkShAtkAraH sid.hdhyati | nishsheShatayA mAyAvidye nivartete | parokShatvaparichChinnatvabhrAntI cha nivarteta iti | guruvedAntashAstrAdyairmithyAbhUtairmanaHkR^itaiH | shrute.asmin grantharatne tu hyaj~nAnaM pravinashyati || upadesho.agR^idhadevasya svapne gurukR^ito.apyayam | mithyAvanasvarUpaM tu na naShTaM duHkhakAraNam || \section{(461)} shiShyasya prashnaH \- he sadguro svAmin, bhavadupadiShTamimaM granthaM satAtparyamahamashR^iNavam | tathApi duHkhanidAnabhUtasaMsAravanamadyApi me bhAti | kenopAyena tadvanaM nashyet | kR^ipayA tadupAyaM bodhaya mAmiti shiShyo.apR^ichChat | \section{##(A. 462-463) ## pUrvoktaprashnasyottaram\-} \section{(462)} gururevamAha \- he somya, saMsAravananAshopAyaM tubhyaM bravImi | shR^iNu sAvadhAnamanAH | mahAvAkyArthavichAra eva saMsAravananAshopAyaH | nAstyupAyAntaram | mahAvAkyArthaM samyagvichArya \ldq{}ayamahamasmyagR^idhaH\rdq{} iti nishchitya dR^iDhataramudghuShya vadeti | shiShyo.apyevameva mahAvAkyArthaM suvichArya \ldq{}ahamevAgR^idhaH\rdq{} ityuchchairaghoShayat | uttarakShaNe nidrAyAH prabuddho netre unmIlayati sma | tatkShaNameva svapne dR^iShTaM saMsAravanam, guruH, grantha iti sarvaM dvaitaM tirobabhUva | saMsAravanaduHkhaM sarvaM vinaShTam | \ldq{}ahamagR^idhaH\rdq{} iti j~nAtvA sukhI babhUva | \section{(463)} mithyAbhUtaguruvedAntavAkyAdibhiraj~nAnatatkAryarUpamithyAbhUtAkhilajagata AtyantikanivR^ittiH sambhavatyeva | agR^idhadevasya mama yathA nidrAvashAt saMsAravanaduHkhamabhavat tathA svAtmasvarUpAj~nAnavashAt aha~NkArAdidvaitaprapa~nchapratItirabhavat | yathA mithyAbhUtaguruNA granthena cha mithyAvanaM naShTamabhavat, tathaiva mithyAbhUtena guruNA vedAntena cha mithyAbhUtajagajjIveshvarAdi dR^ishyaM sarvaM dvaitaM nashyati | mahAvAkyAnAM lakShyArthaj~nAnena jij~nAsurmumukShurnirAvaraNaH kR^itakR^ityo bhavati | nirAvaraNamAyAtItasadgururevAham | iti shrIvAsudevabrahmendrasarasvatIvirachite saMskR^itavichArasAgare guruvedAntAdisarvasAdhanamithyAtvavarNanaM nAma ShaShThastara~NgaH || \chapter{##Chapter 7 ## saMskR^itavichArasAgare jIvanmuktividehamuktivarNanaM nAma saptamastara~NgaH |} \section{(464)} j~nAnino vyavahAraniyamo nAstipUrvapIThikA uttamamadhyamakaniShThAnAmadhikAriNAM trayANAmitthaM gurUpadeshashravaNAdibhirniHsaMshayaM \ldq{}ayamAtmaiva brahma\rdq{} ityatyuttamaM j~nAnaM babhUva | trayANAmapyeteShAM gurUpadeshe samAne.api, brahmasAkShAtkAra uttamasya tattvadR^iShTerevAbhUt | vR^ikShasya shuShkAni parNAni patitAni yathA vAyunetastata uhyante tathA prArabdhakarmasheShavashAt nAnA karma kurvat j~nAninaH sharIramapi itastato nIyamAnamiva pratibhAti | j~nAnI hi kadAchidrathavAjigajAdyArUDhaH san vanArAmAdIn pashyati | kadAchidvinApi pAdarakShAM sa~ncharati | tasya shayanAsanAdikamapyavyavasthitameva | tasya kadAchidbhogabhojanAdyuttamameva bhavati | kadAchidanashana eva giriguhAyAM vasa~nChilAtale shayAno rajanImativAhayati | kadAchitsahasrashastaM puruShAH praNamanti | kadAchidayamubhayalokabhraShTa iti karmibhirnindyate | ye tAvattaM pUjayanti te tasya sukR^itaM prApnuvanti | ye tu taM doShadR^iShTyA pashyanti te tasya pApamashnuvanti | itthaM j~nAnidehasyAniyato vyavahAraH | tattvavido bhramasaMshayAdayo naiva sambhavanti | kadAchitkutrachidapi naivAsti ki~nchitkartavyaM tasya | yataH samagratayA tasya bhedabhramabhayAdayo naShTAH | sarvottamavedapramANajanitasvaprakAshAdvitIyapratyagbrahmAtmAparokShasAkShAtkAravAnhyasau | \section{##(A. 465-483) ## j~nAnino vyavahArAniyamAkShepaH\-} \section{(465)} j~nAninA samAdheH sharIrasthitinirvAhakAchchAtirikte kArye na pravR^ittiyuktena bhAvyamityatrAkShepaHj~nAnino.api vyavahAre niyamo.astIti kechidvadanti | tripuTImAtraM duHkhanidAnamiti buddhvA tatparityajya j~nAnI sadA samAdhiniShTho bhavati | yadA vyavahAraH sambhavati tadApi so.api ashanAyApipAsAdiprayojyabhikShAshanajalapAnAdisharIrasthitikAraNeShveva | nAnyatra | na cha sa vismarati kadAchidapi samAdhi 1\. jIvanmuktilakShaNaM prapa~nchapratItipUrvakaM pratyagbrahmachaitanyaniShThatvam | 2\. videhamuktilakShaNaM prapa~nchapratItishUnyatve sati pratyakchaitanyAtmanA vartanam | sukham | tato.adhikasukhAbhAvAt | duHkhahetutvena tripuTyA udvijate | ataH samAdhyarthameva j~nAnI bhUyo bhUyo yatate | yastu samAdhisukhaM bhramato bAhyasukhAsaktyA tajyati sa shvagardabhapretasama eva | gauDapAdamANDUkyakArikAyAM samAdhiprakAraH saprapa~nchaM prapa~nchitaH | itthaM j~nAnI prapa~nchavikShepabhramaM tuchChIkR^itya sakalasukhasAgarIbhUtasvarUpAnandAtmanaivAvatiShThate | aShTA~NgamantareNa cha samAdhisukhaM na labhyate | samAdhisukhakAraNatvAdaShTA~Ngasya | asAdhAraNaM kAraNamantareeNa cha naiva kAryamutpadyate | atastAnyuchyante shR^iNu \- (1\-2) pratyekaM pa~ncha pa~ncha yamaniyamau | (3) anekavidhAnyAsanAni | (4) anekavidhAH prANAyAmAH | (5) anekavidhAH pratyAhArAH | (3) dhAraNA | (7) dhyAnam | (8) samAdhiH savikalpakaH | samyagasminnaShTA~Nge sAdhite, sukaraH syAnnirvikalpakaH samAdhiH | nAnyathA | ato.avashyamanuShTheyaM tat | itthaM samAdheravashyAnuShTheyatAM shrutvA \ldq{}bhUtAviShTavadete.anyathA kathayanti\rdq{} iti matvA tattvadR^iShTistUShNImanuktvA ki~nchidapi, jahAsa | asyAyaM siddhAntaH \- naivAsti niyamo j~nAninaH sharIravyavahAre | tasya hi tadA vyavahArahetubhUtAj~nAnatatkAryabhedabhramatajjanyarAgadveShAdayo na santi | kintu prArabdhaM karmaikamevAvashiShTam | tadeva cha tadA tadvyavahArahetuH | tAdR^ishasya cha prArabdhakarmaNaH puruShabhedena nAnAprakAratvAt prArabdhakarmajanyaj~nAnivyavahAro.api nAnAprakAra eva syAt na niyataH | ayameva siddhAntapakShaH | kechidAhuH \- j~nAnino vihitakarmAnuShThAnaniyamAbhAve.api, niShiddhAcharaNanivR^ittau niyamo.astyeva | j~nAnino hi pravR^ittirdehasthitihetubhUtabhikShAshanakaupInAchChAdanamAtragrahaNa eva syAt, nAnyatra | yataH prAgeva j~nAnotpatterjij~nAsAdashAyAM mumukShoH sAdhanachatuShTayasattvena tIvraviShayadoShadR^iShTivashAdvairAgyaM sampannameva | tAdR^igvairAgyaM j~nAnotpattyanantaramapi doShadR^iShTibalAdviShayamithyAtvanishchayavashAchcha dR^iDhataraM vartate | advitIyAtmAparokShaj~nAnabalAt anAtmapadArtheShu tuchChatvanishchaye sati punaH padArthasatyatAbuddhirna jAyate | doShadR^iShTiprAbalye hi sati naiva rAgo jAyate | pravR^ittimAtraM cha rAgamUlakameva | j~nAnino rAgAsambhavAnnaivAsti pravR^ittiH | sharIrajIvanArthabhojanAdipravR^ittistu vinaiva rAgaM prArabdhakarmAdhInatayaiva jAyate | 1\. sannyAsina eva j~nAne mukhyAdhikAra iti vadantaH sha~NkarAnandaprabhR^itayaH | 2\. \ldq{}janmamR^ityujarAvyAdhiduHkhadoShAnudarshanam\rdq{} ityAdyAlochanaM doShadR^iShTiH | karma cha sa~nchitAgAmiprArabdhabhedAt trividham | tatra (1) atItAnantasharIrAnuShThitaM sat phalAyAnarabdhaM karma sa~nchitaM (2) vartamAnasharIrakR^itaM bhaviShyat karmAgAmi | (3) atItasharIrakR^itaM sat vartamAnasharIrahetubhUtaM (sharIrArambhakaM) karma prArabdham | tatra cha (1) sa~nchitaM j~nAnena vinashyati | (2) j~nAnina Atmani kartR^itvAdibhrAntyabhAvAnnaivAsti AgAmi | (3) yattu j~nAninaH sharIraM janayitvA tatsthitihetubhUtabhikShAshanAdau pravartayati prArabdhaM tat antareNa bhogaM na kShIyate | kvachichcha (aparokShAnubhUtivivekachUDAmaNyAdigrantheShu) sa~nchitAgAmikarmAbhAvanyAyabalAt j~nAninaH prArabdhamapi naiva sambhavati | ato bhojanAdipravR^ittirapi tasya na yujyate iti yaduchyate | tatrAyamabhiprAyaH \- j~nAninaH svadR^iShTyA svAtmani kriyAtatphalasambandho nAstyeva | tasmAtsarvakarmapratiShedhaH prArabdhapratiShedhashcha svAtmani kriyate, na tu j~nAninaH sharIre bhogameva notpAdayatIti | yato (1) j~nAninaH sa~nchitaM karma j~nAnena nashyati | (2) AgAminastu karmaNaH sambandha eva nAsti | (3) prArabdhaM tu bhogata eva nashyati nAnyathA | ayameva cha sUtrakArAdyabhiprAyaH | tasmAtprArabdhavashAchCharIrapoShaNAdinirvAhakakriyAdiShu, j~nAninaH pravR^ittiH syAdeva | anyatra tu na syAt | 1\. kusUlasthadhAnyaM punaH punaH pUryamANaM krameNa bhujyamAnaM yathA, tathAnekajanmArjitamantaHkaraNopahitasAkShyaj~nAnAvaraNashaktiniShThaM karma sa~nchitam | 2\. vartamAnasharIrakR^itamitaH paraM kAlAntaraphalapradaM karmAgAmi | kR^iShisthadhAnyavat | 3\. eteShveva yatki~nchitparipakvaM sat vartamAnasharIradvArA sukhaduHkhapradatvenAj~nAnavikShepashaktyAshrayi karma prArabdham | annabhUtadhAnyavat | 4\. \ldq{}asa~Ngo.ahamakartAbhoktA\rdq{} iti nishchayabalAjj~nAninaH karmalepo na sambhavati | kartR^itvAdyabhimAnena phalAbhilAShiNa eva karmaphalasukhAdisambandhaH | 5\. \ldq{}sarve vedA yatpadamAmananti\rdq{}, \ldq{}vedaishcha sarvairahameva vedyaH\rdq{} ityAdishrutismR^itishatebhyaH sarvashAstrANAM nirvisheShAdvitIyabrahmAtmachaitanye tAtparyamadhyavasitam | etajj~nAnAdhikArI tvaShTAchatvAriMshatsaMskArasaMskR^ito.anantakoTijanmasu parameshvaraprasAdamahimnA nitAntanirmalIkR^itAntaHkaraNaH kR^itakR^ityo viShayeShu malamUtranarakAdibrahmalokAnteShu suviraktaH | nAsya ki~nchidapyanyadaNumAtramaj~nAnAdikamasti | kutaH prArabdhakalpanAvakAshaH | aj~nAnameva na kuto jagataH prasa~Ngo jIveshadeshikavikalpakathAtidUre | ekAntanirmalachidekarasasvarUpaM brahmaiva kevalamahaM paripUrNamasmi || vastuto nAsti chAj~nAnaM chitprakAshavirodhataH | ato.aj~nAnaM na chAj~nAnabAdhaka~ncha nirUpaNe || ||tasmAdaj~nAnamaj~nAnakArya~ncha surapu~NgavAH | ekaM brahmaiva naivAnyaditi me nishchitA matiH || nanu kriyAkArakaphalarUpasya prapa~nchasya bhedamapi shrutiH pratipAdayati \ldq{}Atmana AkAshaH sambhUtaH\rdq{}, \ldq{}jyotiShTomena svargakAmo yajeta\rdq{} ityAdinA | tatkathaM sarvasya brahmAtmatvamiti chet | atrochyate | sAkShAdarthasvabhAvena shrutiH seyaM pravartate | shrotushchittavipAkena viShaNNA vivashA shrutiH || iti | \ldq{}aitadAtmyamidaM sarvam\rdq{} ityeShA shrutirarthasvabhAvena paramArthasvAbhAvyena na sAkShAdvidyamAnamevArthaM pratipAdayituM pravR^ittA | IdR^igvidhasyArthasyAsaMskR^itachittairduradhigamatvAt | tachchittaparipAkAnusAreNa bhedashrutirmAyAmayavyavahArasiddhaM bhedamanuvadantI sAdhyasAdhanaphalAdilakShaNaM jagadvaichitryaM pratipAdayati | na paramArthata ityarthaH | sopAnakramato devA mandaM mandaM hitaM nR^iNAm | upadishya viShaNNApi punaH pakvAdhikAriNaH || aitadAtmyamidaM sarvamityAha paramAdvayam | jagajjIveshvaratvAdivichitravibhavaM vinA || kevalaM chitsadAnandabrahmAtmaikyaparA shrutiH | jagajjIveshvaratvAdi sarvaM brahmaiva kevalam || iti svapUrNatAj~nAnaM paramAdvaitavedanam | ito.anyadyatparij~nAnaM tadaj~nAnaM na saMshayaH || vichAreNAyamevArthastvavichAreNa naiva hi | na kadAchidvisheSho.astItyetajj~nAnaM sudurlabham || sudurlabhaM nirvisheShabrahmAtmaikyasAkShAtkArasya varNAshramadharmaparitoShitaparameshvaraprasAdaikasamadhigamyatvAdityarthaH | paramArthasattaivaikA shrutisammatA | tadrItyA mAyAyAstuchChatvena prArabdhakarmAdikaM na sambhavati | anirvachanIyaprAtibhAsikasattAbhyupagame.api mAyAyAH, prArabdhaM naiva yujyate | nAdabindUpaniShadi\- utpanne tattvavij~nAne prArabdhaM naiva mu~nchati | tattvaj~nAnodayAdUrdhvaM prArabdhaM naiva vidyate || dehAdInAmasattvAttu yathA svapne vibodhataH | karmajanmAntarIyaM yatprArabdhamiti kIrtitam || tattu janmAntarAbhAvAtpuMso naivAsti karhichit | svapnadeho yathAdhyastastathaivAyaM hi dehakaH || adhyastasya kuto janma janmAbhAve kutaH sthitiH | upAdAnaM prapa~nchasya mR^idbhANDasyeva pashyati || aj~nAna~ncheti vedAntaistasminnaShTe kva vishvatA | yathA rajjuM parityajya sarpaM gR^ihNAti vai bhramAt |||| ||tadvat satyamavij~nAya jagatpashyati mUDhadhIH | rajjukhaNDe parij~nAte sarparUpaM na tiShThati || adhiShThAne tathA j~nAte prapa~nche shUnyatAM gate | dehasyApi prapa~nchatvAt prArabdhAvasthitiH kutaH || aj~nAnijanabodhArthaM prArabdhamiti chochyate || iti | adhyAtmopaniShadi j~nAnodayAt purArabdhaM karma j~nAnAnna nashyati iti sphuTatayAvedyate | adatvA svaphalaM lakShyamuddishyotsR^iShTabANavat | vyAghrabud.hdhyA vinirmukto bANaH pashchAttu gomatau || na tiShThati bhinatyeva lakShyaM vegena nirbharam | ajaro.asmyamaro.asmIti ya AtmAnaM prapadyate || tadAtmanA tiShThato.asya kutaH prArabdhakalpanA | prArabdhaM sidhyati tadA yadA dehAtmanA sthitiH || dehAtmabhAvo naiveShTaH prArabdhaM tyajyatAmataH | prArabdhakalpanApyasya dehasya bhrAntireva hi || adhyastasya kutaH sattvamasatyasya kuto janiH | ajAtasya kuto nAshaH prArabdhamasataH kutaH || j~nAnenAj~nAnakAryasya samUlasya layo yadi | tiShThatyayaM kathaM deha iti sha~NkAvato jaDAn || samAdhAtuM bAhyadR^iShTyA prArabdhaM vadati shrutiH | na tu dehAdisatyatvabodhanAya vipashchitAm || paripUrNamAnadyantamaprameyamavikriyam | sadghanaM chidghanaM nityamAnandaghanamavyayam || pratyagekarasaM pUrNamanantaM sarvatomukham | aheyamanupAdeyamanAdheyamanAshrayam || ityAdi | etadevAparokShAnubhUtivivekachUDAmaNyAdau cha pratipAditam | dR^iShTisR^iShTyekajIvavAdayoH prapa~nchasya svapnamanorathashuktirajatAdivadaj~nAtasattvAbhAvAt, j~nAnenAj~nAnanAshe samUlanAsha eva sarvasya syAt | nANumAtramavishaShyeta | dvaitamAtrasyAj~nAnamUlatvAt | tathA choktaM siddhAntaleshasa~Ngrahe \- \ldq{}sarvaj~nAtmaguravastu virodhisAkShAtkArodaye leshato.apyavidyAnuvR^ittyasambhavAt jIvanmuktishAstraM shravaNAdividhyarthavAdamAtraM shAstrasya jIvanmuktipratipAdane prayojanAbhAvAt | ataH kR^itanididhyAsanasya brahmasAkShAtkArodayamAtreNa savilAsavAsanAvidyAnivR^ittirityapi ka~nchitpakShamAhuriti\rdq{} (sU\. bhA\. rI\. 3\.8\.30) | kalpitasyAj~nAtasattvAbhAvAt dR^iShTyadR^iShTabhyAmutpattilayAvuktau | vyAvahArikasattve tvanAsthA shruterityAnandagiriTIkAyAm | rAmAnandIyAyAM tu svapnavatkalpitasyAj~nAtasattvAbhAvAt darshanaM sR^iShTiH | adarshanaM laya iti dR^iShTisR^iShTipakShaH shrutyabhipreta iti bhAva iti | ataH prAtibhAsikapakShe avidyAleshasya j~nAnAnnAshAnantaramavasthityasambhavAtprArabdhakathAnavakAsha eva | vyAvahArike pratikarmavyavasthAyAmeva sR^iShTyAdishrutijIvanmuktishAstrAdinirUpaNAvakAshaH | itthamadhikAritrAyANA\-|| \section{(466)} atrAkShepaH \- karma hi anekaprakArakam | ekasharIrArambhakamekaM karma | anekasharIrArambhakamekaM karmeti | tatra ekameva karma yatrAnekasharIrANi Arabhate tatra tAdR^ishakarmaphalabhUtaprathamasharIra eva j~nAnotpattau satyAmapi j~nAninaH sharIrAntarANyapi tatphalabhUtAni sambhaveyuH | antareNa bhogaM prArabdhaM karma naiva nashyati | \section{(467)} tatra samAdhAnaM \- prArabdhakarmaphalabhUtAni yAvanti sharIrANi tAvantyapi j~nAninaH sharIrANi bhavantyeva | prArabdhabhogayogyAdadhikaM sharIraM na jAyeta | tena j~nAnamapi saphalamiti yadi kashchitsamAdhAnaM brUyAt, tanna yujyate | veedasyAyaM siddhAntaH \- j~nAninaH prANA lokAntaraM vAsmilla.Noke dehAntaraM vA na prApnuvanti | api tu atraivAntaHkaraNamindriyANi cha sampralIyante | prANasya gamanaM vinA sharIrAntaraM na prApyate | tasmAt j~nAninaH prArabdhasheShabalAchCharIrAntaraM jAyeteti kathanaM na sambhavati | idaM tvatra samAdhAnaM \- yatra ekena karmaNA anekasharIrANi jAyante, muttamamadhyamAdhamAnAmupadeshabhedena vivichya viShayaH shrutismR^itipurANetihAsAdisarvagranthAnAM vij~neyo gurumukhAt | nAnyathA | iShTasidhyabhAve.api patanaprasa~NgAt | tathA choktam\- mAyA hyachintyAnirvAchyA jagajjanmAdikAriNI | adR^ishyA paramAnarthaheturdurghaTakAriNI || laukikAstAM hi manyante vAstavIM yuktishAlinaH | naro.anirvachanIyAM tu tuchChAM shrautAtmavedinaH || ataH shrautamatau satyAM mAyAyAstuchChatAvashAt | sukhena brahmavij~nAnaM sid.hdhyedeva na saMshayaH || (guruj~nAnavA\-cha\. pa\. 4\.15\.57\.59) itthaM laukikadR^iShTyaitat sarvairapyanubhUyate | yuktidR^iShTyA tvanirvAchyA nAsadAsIditi shruteH || pa\. chi\. 128|| nAsadAsIdvibhAtatvAnno sadAsIchcha bAdhanAt | vidyAdR^iShTyA shrutaM tuchChaM tasya nityanivR^ittitaH || 129|| tuchChAnirvachanIyA cha vAstavI chetyasau tridhA | j~neyA mAyA tribhirbodhaiH shrautayauktikalaukikaiH || 130|| 1\. \ldq{}na tasya prANA utkrAmanti || atra brahma samashnute\rdq{} (bR^i\. 4\.4\.6\-7) iti shruteH | 2\. brahmahatyAdikamekamapi karma narakAnubhavAnantaraM shvasR^igAlasarpAdyanekajanmahetutvena smR^itipurANAdiprasiddham | kR^ittikAshuddhapUrNimAyAM svAmidarshane kR^ite dhanAdisampadvishiShTaH saptajanmasu brAhmaNo jAyata iti cha | itthamanekajanmahetubhUtamekameva karma prArabdharUpeNa phala\-|| tatra charama eva janmani j~nAnaM jAyeta, na tu pUrvatanasharIreShu | anekasharIrapradaprArabdhasya tatra pratibandhakatvAt | yathA (1) viShayAsaktiH, (2) buddhimAndyam, (3) bhedavAdidvaitashAstravachanavishvAsashchetyAdirj~nAnapratibandhaH tathA || dAnAdAgAmipratibandho bhavati | shravaNAdivichArarUpaj~nAnasAdhane pravR^ittasyApi puruShasyedR^ishapratibandhe sati naiva j~nAnaM jAyate | tasmAt etatkarmaphalabhUtacharamajanmanyeva bhAvipratibandhAbhAvAt j~nAnamutpadyate | janmAntarAnuShThitaM shravaNAdikamapi tadA tatropakarotIti tadapi na niShphalam | bharatasya prArabdhaM janmatrayasya heturabhUt | satyAmapi sAdhanasAmagryAM nAbhUttasya j~nAnam | tR^itIye tu janmani vinApyupadeshaM janmAntarakR^itashravaNAdibalAtsamajAyata j~nAnam | 1\. buddhimAndyavishiShTaviShayAsaktikutarkaviparyayadurAgrahAkhyo vartamAnaH pratibandhaH | putravittadArAdIShTavastunAshAnantaramapi tatsmaraNAtmako bhUtapratibandhaH | brahmalokAdilokAntarabhogechChA, athavA bhAvijanmahetubhUtaprArabdhakarmasheSha AgAmI pratibandhaH | tathachoktaM pa~nchadashyAM (9\.32\-46) vichAryApyAparokShyeNa brahmAtmAnaM na vetti chet | AparokShyAvasAnatvAdbhUyo bhUyo vichArayet || vichArayannAmaraNAnnaivAtmAnaM labheta chet | janmAntare labhetaiva pratibandhakShaye sati || iha vAmutra vA vidyetyevaM sUtrakR^itoditam | shR^iNvanto.apyatra bahavo yanna vidyuriti shrutiH || garbha eva shayAnaH san vAmadevo.avabuddhavAn | pUrvAbhyastavichAreNa yadvadadhyayanAdiShu || bahuvAramadhIte.api sadA nAyAti chetpunaH | dinAntare.anadhItyaiva pUrvAdhItaM smaretpumAn || kAlena paripachyante kR^iShigarbhAdayo yathA | tadvadAtmavichAro.api shanaiH kAlena pachyate || punaH punarvichAre.api trividhapratibandhataH | na vetti tattvamityetat vArtike samyagIritam || kutastajj~nAnamiti chet taddhi bandhaparikShayAt | asAvapi cha bhUto vA bhAvI vA vartate.athavA || adhItavedavedArtho.apyata eva na muchyate | hiraNyanidhidR^iShTAntAdidameva hi darshitam || atItenApi mahiShIsnehena pratibandhataH | bhikShustattvaM na vedeti gAdhA loke pragIyate || anusR^itya guruH snehaM mahiShyAM tattvamuktavAn | tato yathAvadvedaiSha pratibandhasya sa~NkShayAt |||| vilakShaNaprArabdhaM api j~nAnapratibindhakameva | pratibandhakasadbhAvadashAyAM kriyamANaM j~nAnasAdhanIbhUtaM shravaNamananAdikaM sarvaM pratibandhakanivR^ittyanantarameva chirakAlapratibaddhamapi prathamajanmakR^itameva sat sharIrAntare j~nAnamutpAdayati | tadyathA vAmadevasya kilarSheH pUrvajanmani kR^itashravaNAderapi prArabdhakarmaphalabhUtenaikena sharIreNa sheShabhUtena balavatA pratibandhAnna j~nAnamudbhUtaM shravaNAdyanuShThAnadashAyAmeva | sharIrapAtena sharIrAntaraprAptisamaye pUrvajanmakR^itameva shravaNAdikaM tasya garbha eva j~nAnaM janayati sma | tasmAjj~nAnAnantaraM sharIrAntarasambandho naiva syAt | j~nAnino vartamAnasharIracheShTA tu prArabdhakarmAdhInatayA jAyate | tatrApi sharIranirvAhakatvena yAvadAkShiptaM karma tAvadeva syAt | rAgajanyAdhikayatheShTacheShTAdikaM naiva syAt | tasmAtsarvapravR^ittishUnya eva j~nAnI syAt | \section{(468)} itthaM nivR^ittipradhAna eva syAjj~nAnino vyavahAraHatreyamAsha~NkA \- manaso hi atyantachA~nchalyameva svabhAvaH | tasya cha na nirAlambanatayA sthitiH kShaNamAtramapi sambhavati | yatki~nchidAlambanamAshrityaiva manasaH sthitiH syAt | ato manaso yatki~nchidAlambanaprAptaye j~nAnino.api pravR^ittiH syAditi | tatredaM prativachanaM \- asamAhitachittasya samAdhyanuShThAnashUnyasya chittasamAdhAnAbhAvena manasashchA~nchalye.api samAhitachittasyAnavarataM samAdhimanutiShThatastanna syAt | j~nAnI tu samAdhau sadA sthito bhavati | tasmAnnaiva syAt kadAchidapi pravR^ittirj~nAninaH | iti | ||pratibandho vartamAno viShayAsaktilakShaNaH | praj~nAmAndyaM kutarkashcha viparyayadurAgrahaH || shamAdyaiH shravaNAdyaishcha tatra tatrochitaiH kShayam | nIte.asmin pratibandhe.ataH svasya brahmatvamashnute || AgAmipratibandhashcha vAmadeve samIritaH | ekena janmanA kShINo bharatasya trijanmabhiH || yogabhraShTasya gItAyAmatIte bahujanmani | pratibandhakShayaH prokto na vichAro.apyanarthakaH || 1\. janmAntarahetubhUtaH prArabdhasheShaH | 2\. atra vAmadevashabdena R^iShabhadevaputro jaDabharato.api gR^ihyate | tasya janmatrayahetubhUtaprArabdhasheSho.avartata | tataH sAdhanasampattau satyAmapi nAbhUjj~nAnam | tR^itIye janmanyantareNaivopadeshaM prAganuShThitavichArabalAdevAparokShaj~nAnaM sambabhUva | \section{##(A. 469-474) ## samAdhyaShTA~NganirUpaNam\-} \section{(469)} samAdhya~NgAnyaShTau \- tAni cha (1) yamaH, (2) niyamaH, (3) Asanam, (4) prANAyAmaH, (5) pratyAhAraH, (6) dhAraNA, (7) dhyAnam, (8) samAdhiH savikalpa iti | \section{(470)} tatra yamaH \- (1) ahiMsA, (2) satyam, (3) asteyam, (4) brahmacharyam, (5) aparigraha iti pa~nchavidho yamaH | \section{(471)} niyamaH \- (1) shaucham, (2) santoShaH, (3) tapaH, (4) svAdhyAyaH, (5) IshvarapraNidhAnamiti pa~nchavidho niyamaH | j~nAnasamudrAkhye granthe dashavidho yamaH, dashavidho niyamashchoktaH | sA cha paurANikI rItiH | vedAntasampradAyarItyA tu pratyekaM tayoH pa~ncha pa~nchaiva bhedAH | \section{(472)} AsanaM \- anantA hyAsanabhedAH | tatra (1) svastikam, (2) gomukham, (3) vIram, (4) kUrmam, (5) padmam, (6) kukkuTam, (7) uttAnam, (8) kUrmakam, (9) dhAnuShkam, (10) matsyam, (11) pashchimatAnam, (12) mayUram, (13) shavam, (14) siMham, (15) bhadram, (16) siddhamiti prakramya chaturashIti (84) AsanAni yogagrantheShu nirUpitAni | tatraiva tAni tallakShaNAnyapi vistarasho j~neyAni | atra tu granthavistarabhayAtteShAM vedAnte.atyantopayogAbhAvAchcha na likhyante | teShu siMhaM bhadraM padmaM siddhamiti chatvAri mukhyAnyAsanAni | tatrApi siddhAsanamevAtyantasAdhanam | tallakShaNa~nchaikatroktamyonisthAnakama~NghrimUlaghaTitaM kR^itvA dR^iDhaM vinyasenmeDhre pAdamathaikameva hR^idaye kR^itvA hanuM susthiram | sthAsnuH saMyamitendriyo.achaladR^ishA pashyedbhruvorantaraM hyetanmokShakapATabhedajanakaM siddhAsanaM prochyate || iti | 1\. yamAdilakShaNaM haThayogapradIpikAyAM pAta~njalasUtre.anyatra tattaTTippaNyAdau choktam | rAjayogAnusAreNa tu shrIbhagavatpAdapraNItAparokShAnubhUtigranthoktaM prakAramavalambyAtra ki~nchillikhyate \- sarvaM brahmeti vij~nAnAdindriyagrAmasaMyamaH | yamo.ayamiti samprokto.abhyasanIyo muhurmuhuH || na kevalamahiMsA | 2\. sajAtIyapravAhashcha vijAtIyatiraskR^itiH | niyamo hi parAnando niyamAtkriyate budhaiH || na kevalaM shauchAdiH | 3\. sukhenaiva bhavedyasminnajasraM brahmachintanam | AsanaM tadvijAnIyAnnetaratsukhanAshanam || na kevalaM kambalAdikam | gudAvR^iShaNayormadhye vAmapAdaM niyojayet | dakShapAdAgrabhAga~ncha vAmaja~NghAntare nyaset || hastayugmaM nyaseda~Nke siddhAsanamitIritam | kuNDalIbodhakaM shIghraM samAdheshchopakArakam || iti | tatraiva matAntarammeDhrAdupari vinyasya savyagulphaM tathopari | gulphAntara~ncha nikShipya siddhAsanamidaM bhavet || etatsiddhAsanaM prAhuranye vajrAsanaM viduH | muktAsanaM vadantyeke prAhurguptAsanaM pare || iti | sampIDya sIvinIM sUkShmAM gulphenaiva cha savyataH | savyaM dakShiNagulphena muktAsanamitIritam || iti | nipIDya sIvinIM sUkShmAM dakShiNetaragulphataH | vAmaM chAnyena gulphena muktAsanamidaM bhavet || iti cha | idameva siddhAsanamatyantaM pradhAnam | kAnichidAsanAni roganAshahetUni | kAnichit prANAyAmAdisamAdhya~NgasAdhakAni | idaM tu siddhAsanaM samAdhikAlopayogitvAdatyantaM pradhAnamuchyate | idameva vajrAsanam, muktAsanam, guptAsanamityanekadhochyate | \section{(473)} prANAyAmaH \- Asanasid.hdhyanantaraM prANAyAmaH kartavyaH | prANAyAmastvanekavidhaH | tathApi tallakShaNaM sa~NgraheNochyate \- (1) nAsikAyA vAmachChidrastheDAkhyanADIdvArA vAyorantaH pUraNaM kAryam | tadeva pUrakaM ityuchyate | (2) dakShiNanAsikAsthapi~NgalAkhyanADIdvArA vAyorbahirniHsaraNaM kAryam | tadeva rechakaM ityuchyate | (3) suShumnAdvArA vAyornirodhanaM kAryam | tadeva kumbhakaM ityuchyate | itthaM kriyamANAnAM 1\. chittAdisarvabhAveShu brahmatvanaiva bhAvanAt | nirodhaH sarvavR^ittInAM prANAyAmaH sa uchyate || 2\. kechana prANAyAmaM (1) bAhyam, (2) Abhyantaram, (3) stambhavR^ittikamiti vadanti | nishvAsaM kR^itvA tadgatinirodho bAhyaH | prANochChvAsaM kR^itvA tannirodhaH AbhyantaraH | bAhyAntargateH samakAlaM nirodhaH stambhavR^ittiriti cha | 3\. ahaM brahmAsmIti bhAvanA pUrakaH | 4\. anAtmaprapa~nchaniShedho rechakaH | 5\. akhaNDAkAravR^ittyAchalatA kumbhakaH | pUrakarechakakumbhakAnAM samudAyaH prANAyAma ityuchyate | sa cha prANAyAmo dvividhaH \- (1) eko.agarbhaH, (2) aparaH sagarbhaH | (1) praNavochchAraNaM vinA kriyamANaH prANAyAmo.agarbhaH | (2) praNavochchAraNena saha kriyamANaH prANAyAmaH sagarbhaH | \section{(474)} pratyAhAradhAraNAdhyAnAni \- svasvaviShayebhyaH sakalendriyanirodhaH pratyAhAraH | nairantaryeNAntaHkaraNasyaikAkAratAsthitiH dhAraNA | bahvantarAyayuktAdvitIyapratyagbrahmaNi pravahadantaHkaraNapravAho dhyAnaM ityuchyate | \section{(475)} samAdhiHvyutthAnasaMskAratiraskAreNa nirodhasaMskAraprakaTanena cha sahAntaHkaraNasyaikAgratApariNAmaH samAdhiH | aya~ncha samAdhirdvividhaH \- (1) savikalpasamAdhiH, (2) nirvikalpasamAdhishcheti | (1) j~nAtR^ij~nAnaj~neyarUpatripuTIbhAnasahitAdvitIyabrahmaviShayakAntaHkaraNavR^ittyavasthitiH savikalpasamAdhirityuchyate | sa cha dvividhaH \- (1\.1) shabdAnuviddhaH, (1\.2) shabdAnanuviddhashcheti | (1\.1) \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} iti shabdena sahito yaH sa shabdAnuviddhaH | (1\.2) tadrahitastu shabdAnanuviddhaH | (2) tripuTIbhAnarahitAkhaNDabrahmAkArAntaHkaraNavR^ittyavasthitiH nirvikalpasamAdhirityuchyate | evaM savikalpanirvikalpabhedena samAdhirdvividhaH | tatra savikalpasamAdhiH sAdhanam | nirvikalpasamAdhiH phalam | sAdhanAtmakasavikalpasamAdhau yadyapi tripuTIrUpadvaitapratItirasti | tathApi tad dvaitaM kAraNabrahmAtmanaiva pratIyate | na pR^ithak | yathA mR^idvikArAn mR^idrUpatvena 1\. viShayeShvAtmatAM dR^iShTvA manasashchittamajjanam | pratyAhAraH sa vij~neyo.abhyasanIyo mumukShubhiH || 2\. yatra yatra mano yAti brahmaNastatra darshanam | manaso dhAraNa~nchaiva dhAraNA sA parA matA || 3\. brahmaivAsmIti sadvR^ittayA nirAlambatayA sthitiH | dhyAnashabdena vikhyAtA paramAnandadAyinI || 4\. nirvikAratayA vR^ittyA brahmAkAratayA punaH | vR^ittivismaraNaM samyaksamAdhirj~nAnasa.nj~nakaH || athAtaH sampravakShyAmi samAdhiM bhavanAshanam | samAdhiH saMvidutpattiH parajIvaikatAM prati || mahAvAkyalakShyasvarUpasAkShAtkAra eva samAdhiriha vivakShita ityarthaH | jAnato vivekino mR^idvikArA ghaTAdayo mR^idrUpA eva pratIyante tathA savikalpakasamAdhau tripuTIrUpadvaitamapi brahmAtmanaiva pratIyate | nirvikalpasamAdhAvapi savikalpasamAdhAviva tripuTIrUpaM dvaitaM vidyamAnamapi na pratIyate | yathA jale nikShipto lavaNapiNDo nilIno vidyamAno.api netreNa na gR^ihyate tadvat | tathA cha savikalpanirvikalpasamAdhyorayaM bhedaH \- (1) savikalpasamAdhau brahmasvarUpareNa dvaitaM pratIyate | (2) nirvikalpasamAdhau tripuTIrUpaM dvaitaM na pratIyata iti | \section{(476)} suShuptinirvikalpasamAdhyorbhedaHsuShuptAvantaHkaraNavR^ittirbrahmAkAratAM na prApnoti | kintu kAraNAj~nAnAtmatAM bhajate | nirvikalpasamAdhau tu brahmAkAratayAntaHkaraNavR^ittirvartate | itthaM \- suShuptau savR^ittikAntaHkaraNasyAbhAvaH | nirvikalpasamAdhau savR^ittikAntaHkaraNasya sattve.api na pratItiH | nirvikalpasamAdhau antaHkaraNasya brahmAkAravR^ittyutpattau savikalpasamAdhyAbhyAso hetuH | tasmAdeva sAdhanarUpAShTA~NgeShu savikalpaH samAdhirapi gaNyate | nirvikalpasamAdhistu tasya phalam | \section{(477)} nirvikalpasamAdherdvaividhyamnirvikalpasamAdhirapi dvividhaH \- (1) eko.advaitabhAvanArUpaH, (2) aparo.advaitAvasthAnasvarUpaH | advaitabrahmAkArAntaHkaraNavR^ittiH advaitabhAvanArUpanirvikalpasamAdhirityuchyate | etatsamAdhyabhyAsAdhikye sati brahmAkArA vR^ittirapi shAntA bhavati | saiva vR^ittirahitAvasthAdvaitAvasthAnarUpanirvikalpasamAdhirityuchyate | yathA santaptAyasi nikShipto jalabindustasminneva pravishati | tathAdvaitabhAvanArUpaH samAdhirapi dR^iDhAbhyAsavashAdatyantaM prakAshamAne brahmAtmani pravishati | atra prathamaH samAdhiH dvitIyasya sAdhanaM bhavati | 1\. vAyUpAdAnakatvAdagnyutpattisthitinAshAnAM vAyurupAdAnakAraNamagneH | yathA vAyorabhAve dIpaH prashAmyati | anukUlavAyupradeshe achalaH prakAshate | tathaiva samAdhAvantaHkaraNasya sutarAmabhAve sharIraM patet | tasmAnmanobuddhichittAha~NkArAdivR^ittiM vinA sUkShmarUpeNa nirvR^ittikamevAntaHkaraNamAste | samAdherutthAnasamaye samAdhisukhasmaraNasattvAt ananubhUte cha smaraNAsambhavAt samAdhAvapi vR^ittisadbhAvo.anumIyate | samAdhAvantaHkaraNAbhAve yogisharIraM patedeva suptadehavat | na tu tathA patati | tasmAtsamAdhAvantaHkaraNamastyeveti svIkartavyamiti tAtparyam | 2\. advaitabhAvanArUpaH samAdhiH | 3\. advaitAvasthAnarUpasya | samAdhirayaM j~nAnasya saptamabhUmikArUpayogasya paramo.avadhiH | \section{(478)} advaitAvasthAnarUpasamAdhisuShuptyorbhedaHadvaitAvasthAnarUpasamAdheH suShupteshcheyAn bhedaH | (1) suShuptAvantaHkaraNaM tadvR^ittishchAj~nAne lIyate | (2) advaitAvasthAnarUpasamAdhau tu vR^ittirbrahmaprakAshachaitanye pralIyata iti | ki~ncha (1) suShuptau svarUpAnando.aj~nAnAvR^ito bhavati | (2) atra tu samAdhau nirAvaraNo brahmAnando vibhAti | \section{(479)} nirvikalpasamAdhau layavikShepakaShAyarasAsvAdarUpavighnachatuShTayanirUpaNamnirvikalpasamAdhau chatvAro vighnAH syuH | tannivR^ittyarthaM tatsvarUpaM kathyate | (1) layaH, (2) vikShepaH, (3) kaShAyaH, (4) rasAsvAda iti vighnAH chatvAraH | tatra layaH \- Alasyena nidrayA vA vR^ittyabhAvo laya ityuchyate | tasminsati suShuptitulyAvasthA samAdhiniShThasya jAyate | brahmAnando.api tadA tirobhavati | tasmAnnidrAlasyAdinimittairyadA vR^ittiH svopAdAne.antaHkaraNe lIyeta, tadA yogI sAvadhAnaH san nidrAdikaM nirudhya vR^ittyutpAdanaM kuryAt | idameva shrIgauDapAdAchAryaishchittasambodhanamityuktam | layarUpasya vighnasya virodhi nidrAlasyAdinirodhakaM vR^ittipravAharUpaM jAgaraNameva chittasambodhanam | \section{(480)} vikShepaH \- yathA hi bahirmArjArAdibhayAchchaTakA gR^ihAntaH pravishya bhayakleshavyAkulatAdinivR^ittiyogyaM sthalaM tatkAlaM tatrApashyantI bahireva punarAgatya bhayaM vA maraNAdirUpaM duHkhaM vA prApnuyAt tathaiva bahiranAtmapadArthAn duHkhahetutvena buddhvAdvaitAnandaM viShayIkartuM chittavR^ittirantarmukhIbhUya, pratyakchaitanya1\. nanu vR^ittirnirvikAre brahmaprakAshachaitanye pralayIte ityasa~Ngatamevoktam | tasya tadanupAdAnatvAt | upAdAna eva cha kAryalayauchityAt iti chet | pUR^irvakte dR^iShTAnte.api hi vichAradR^iShTyA jalabindurna taptAyasi lIyate | anupAdAnatvAt | kintu svopAdAnabhUte.agnAveva | ato yathA tatra ayolayastvaupachArikaH tathAtrApi pUrvoktasamAdhidashAyAM rAjasatAmasaguNAnAM niHsheShaM nAshAdAvirbhUte sattvaguNAtmake svopAdana evAj~nAne vR^itterlayaH | na nirvikArasvaprakAshabrahmachaitanye | athApi svaprakAshabrahmAvabhAsanimittatvAdvR^ittilayasya brahmaprakAshe vR^itterlayoktiraupachArikI | athavA tAdR^ishasamAdhyanubhavitR^ibrahmavidvariShThadR^iShTyA guNAdInAmapratIteH shuddhaM brahmaiva prakAshate iti tatra tadvR^ittyabhAvo jAyate | ata eva cha brahmaprakAshachaitanye vR^itterlayaH kathyate iti mantavyam | 2\. gauDapAdAchAryairmANDUkyopaniShatkArikAyAM kathitam | svarUpasyAtmano.atyantasUkShmatvAt ki~nchitkAlamapi tatra sthairyamaprApya chaitanyasvarUpAnandamananubhUya punarbahirmukhIbhavati | IdR^igvR^ittireva bahirmukhIbhUtA vikShepa ityuchyate | chittavR^itteH sthiratAM vinA na svarUpAnandasya lAbho bhavati | tasmAt vR^ittAvantarmukhIbhUtAyAmapi yAvanna sA brahmAkAratAM bhajate, tAvadyogI niyatamAnaso bAhyeShvanAtmapadArtheShu punaH punardoShabhAvanayA vR^ittiM nirud.hdhya antarmukhAmeva tAM sthApayet | vikSheparUpavighnavirodhI yogiprayatnaH shama iti gauDapAdAchAryairuchyate | \section{(481)} kaShAyaH \- rAgAdayo doShAH kaShAyA ityuchyante | te cha bAhyAbhyantarabhedena dviprakArA bhavanti | tatra (1) strIputradhanAdirUpA viShayA vArtamAnikAH, bAhyA uchyante | (2) ta eva bhUtA bhAvino vA chintAmupArUDhA manorAjyamAtrasiddhA AntarAH | ta ete dvividhA api rAgAdayaH samAdhipravR^itte yogini na sambhavanti | antaHkaraNasya pa~ncha bhUmayaH \- (1) kShepaH, (2) mUDhatA, (3) vikShepaH, (4) ekAgratA, (5) nirodhabhUmikA cheti chittasya pa~ncha bhUmayaH santi | (1) lokavAsanAdehavAsanAshAstravAsanAdirUpA rajoguNapariNAmAtmikA dR^iDhatarAnekAnAtmavAsanAH kShepA ityuchyante | (2) nidrAlasyapramAdAdistamoguNapariNAmo.antaHkaraNasya mUDhatetyuchyate | (3) dhyAne pravR^ittasya chittasya kadAchidbAhyapravR^ittirvikShepa iti kathyate | (4) antaHkaraNasyAtItapariNAmavartamAnapariNAmayoH samAnAkAratApattiH ekAgratetyuchyate | asyAyamarthaH \- samAdhikAle yogino.antaHkaraNe ekAgratA jAyate | sA chaikAgratA na vR^ittyabhAvarUpA | samAdhikAlInAntaHkaraNapariNAmavisheShAH sarve.api brahmaiva viShayIkurvanti | tatrAntaHkaraNasyAtItapariNAmavartamAnapariNAmayoH kevalabrahmAkAratApattyA samAnAkAratA jAyate | 1\. maiva nindatu loko mAm | sarve.api mAM stuvantu ityAgrahayukto dR^iDhataraH saMskAro lokavAsanetyuchyate | 2\. sthUlasUkShmadehaniShTharogAtmakapApaphalAni malAni maNimantrauShadhAdinA vA tIrthayAtrAdipuNyakarmaNA vA niHsheShaM nivartayAmi, iti vA dehe.asmin puShTisaundaryAdirUpaM puNyAdyatishayaphalaM sampAdayAmIti vA dR^iDhataraH saMskAro dehavAsanetyuchyate | 3\. sakalashAstrANAmadhyayanaM paThanaM vA, arthAvadhAraNaM tadanuShThAnaM vA karomIti dR^iDhataraH saMskAraH shAstravAsanetyuchyate | (5) asyA ekAgratAyAH pravAhavR^iddhireva nirodha ityuchyate | imAshcha bhUmayaH pa~nchApi antaHkaraNasyaiva avasthAvisheShAH | pa~nchabhUmikAvishiShTasyAntaHkaraNasyaiva kramAt kShiptam, mUDham, vikShiptam, ekAgram, niruddhamiti nAma | tatra kShiptamUDhAntaHkaraNayornAsti samAdhyadhikAraH | vikShiptAntaHkaraNasya tvadhikAro.asti | ekAgraniruddhAntaHkaraNayoH sambhavaH samAdhikAle | etatsarvaM yogashAstre vistarataH kathyate | atrAkShepaH \- nanu rAgAdidoShadUShitamantaHkaraNaM kShiptameva vartate | kShiptAntaHkaraNasya cha yoge.adhikAra eva nAstItyuktam | tatkathaM rAgAdidoSharUpaH kaShAyaH samAdhivighnarUpa ityuchyate, iti chet uchyate | bAhyAntarbhAvena vidyamAnA rAgAdayaH kShiptAntaHkaraNa eva jAyante | tasya chAntaHkaraNasyAdhikAro nAsti yoge | tathApi anekajanmasu prAganubhUtabAhyAbhyantaraviShayakarAgadveShAdayo ye teShAM sUkShmaH saMskAro vikShiptAdyantaHkaraNe.api sambhavet | tasmAt, rAgadveShAdInAM na kaShAya iti nAma | kintu rAgadveShAdisaMskArasyaiva kaShAya iti nAma | sa cha saMMskAro yAvadantaHkaraNasyAvasthitiH, tAvadanuvartetaiva | yadyapi samAdhyavasthAyAmapyantaHkaraNaM vartata eva | tathApi rAgadveShAdInAmudbhUtaH saMskAra eva samAdhivirodhI | na tvanudbhUtaH | udbhUtaH ##=## bahiH prakaTIkR^itaH | 1\. ayamatrAshayaH | yasya hi rAjagR^ihapraveshe.adhikAro.asti taM dvArapAlaH kadAchinniruNaddhIti prasaktasya pratiShedho yujyate | yasya punastatra adhikAra eva nAsti tasya kathaM nirodhaprasaktiH | evaM kShiptAntaHkaraNasya samAdhAvadhikAraprasaktau tasya rAgAdidoSharUpaH kaShAyo vighnakaraH syAt | tasya tu samAdhyadhikAra eva nAsti | tatkathaM rAgAdidoSharUpaH kaShAyaH samAdhivighnakR^iditi | 2\. rAgAdayo.atra triprakArA bhavantIti kApi prakriyA | sA chaivaM \- (1) bAhyAH, (2) AntarAH, (3) vAsanArUpAshcheti | (1) bAhyapravR^ittihetubhUtA rAgAdayo bAhyA udyuktA iti chochyante | (2) manorAjyAtmakA rAgAdaya AntarA AshAtmakA ityuchyante | (3) janmAntareShu prAganubhUtaviShayarAgAdisaMskArA vAsanArUpA ityuchyante | vAsanAshcha udbuddhAnudbuddhabhedena dvividhAH | tannirUpaNaM cha vidyAraNyasvAmikR^ite jIvanmuktiviveke draShTavyam | 3\. atrAyaM dR^iShTAntaH \- rAjadarshanAya svagR^ihAtprasthitamAdyaM rAjadvAramAgataM jAgarUko dvArapAlo yathA nivArayati | tathA sakalasaMsAraviShayebhyo duHkhabhayAnnirvikalpasamAdhisukhAnubhavAyAntarmukhIbhUtaM yogino manaH samAdhyAnandalAbhAtprAgantarAle udbhUtarAgAdisaMskArarUpaH kaShAyo nivArayati | tasmAt sa eva samAdhivighna ityuchyate | anudbhUtaH ##=## antaHsthitaH | samAdhipravR^ittena yoginA rAgadveShAdisaMskArodbhave sa doShadR^iShTyA dR^iDhataravairAgyabalAchchApaneyaH | vikShepakaShAyayorayaM bhedaH \- bAhyaviShayAkAravR^ittervikShepa iti nAma | yoginaH prayatnavashAdantarmukhIbhUtAyAmapi vR^ittau rAgAdidoShANAmudbhUtasaMskArAt sA pratibaddhA satI brahma na viShayIkaroti, sa eva saMskAraH kaShAya ityuchyate | viShayeShu doShadarshanapUrvakaM yoginA prayatnAtishayavashAt kaShAyavighno nivAraNIyaH | \section{(482)} rasAsvAdaH \- yogino brahmAnandAnubhavo jAyate | vikSheparUpaduHkhanivR^ittishcha anubhUyate | kvachidduHkhanivR^ittyApyAnando jAyate | yathA bhAravAhipuruShasya bhArApanayAdAnando jAyate | na hi tadAnande viShayAntaraM kAraNam | bhAraprayuktaduHkhanivR^ittyA cha \ldq{}sukhaM me.abhUt\rdq{} iti vakti | tathA yogino.api samAdhau vikShepajanyaduHkhanivR^ittyApi Anando jAyeta, so.anubhavo rasAsvAda ityuchyate | asminnevAnande yadi tR^iptaH syAdyogI tadA sarvopAdhishUnyabrahmAnandAkArA vR^ittirna syAttasya | tatastadadhInAnandAnubhavo.api na bhavet | tasmAt duHkhanivR^ittijanyAnandAnubhavarUpo rasAsvAdo.api samAdhau vighnaH syAt | vA~nChitArthalAbhe.api tadvirodhinivR^ittyAnando jAyata ityatra dR^iShTAntAntaramuchyate | bhUmistho nidhiratyantaM krUreNa viShadhareNa kR^iShNasarpeNa rakShyate | tatprApteH prAktatprAptipratibindhasya sarpasya nivR^ittyApyAnando jAyate | sarpanivR^ittijanyenAnandenaivAlambuddhiH sannidhilAbhodyamaM yadi tyajati, tadA nidhilAbhajanyaparamAnandaprAptirna syAttasya | tadvadatrAdvaitabrahmarUpo mahAnidhirdehAdyanAtmapadArthapratItirUpeNa vikShepasarpeNAvR^ito vartate | vikSheparUpasarpanivR^ittyApi avAntarAnandarUpo rasAsvAdo bhavati | ayameva cha nidhirUpe.advaitabrahmaprAptijanyaparamAnandalAbhe vighna ityuchyate | athavA \- savikalpasamAdhyanuShThAnottaraM nirvikalpasamAdhiH prasid.hdhyati | savikalpasamAdhau tripuTI pratIyate | ata eva sopAdhiko.ayaM samAdhiriti vakShyate | nirvikalpasamAdhau tu tripuTyabhAvAdeva nirupAdhikAnando jAyate | itthaM savikalpasamAdhyArambhadashAyAM sopAdhikaH savikalpasamAdhyAnando.aparihAryatayAnubhUyate | sa eva rasAsvAda ityuchyate | tasmAdvikShepanivR^ittijanyAnandAnubhavo vA, savikalpasamAdhyAnandAnubhavo vA rasAsvAda ityuchyate | sa dvividho.api rasAsvAdo nirvikalpasamAdhijaparamAnandAnubhavavirodhitvAdvighno bhavati | ataH sa parityAjya eva | evaM nirvikalpasamAdhau sambhavat vighnachatuShTayaM sAvadhAnatayA parihR^itya yaH samAdhijaM paramAnandamanubhavati sa eva jIvanmuktaH | \section{(483)} j~nAnino bAhyapravR^ittirna sambhavatItyAkShepaHj~nAninashchittaM nirAlambanatayA na tiShThati | prArabdhabalAtsamAdherutthitasyApi samAdhyanubhUtaparamAnandasmR^itiH syAdeva | tasmAdutthAnasamaye.api j~nAninashchittaM na nirAlambaM bhavati | bhojanAdipravR^ittirapi j~nAninaH kevalaM prArabdhakarma\- janyaiva | tathApi bhojanAdivyavahAreShu duHkhamastIti j~nAtvaiva j~nAnI pravartate | bhojanAdipravR^ittirapi yasya samAdhisuShuptivirodhitvena sharIranirvAhakatayA pratItA khedarUpaiva bhavati | tasya na tatrAdhikA pravR^ittirjAyate | evamaneke AchAryA imameva pakShaM svIkurvanti | jIvanmuktAnando.api bAhyapravR^ittau na jAyate | kintu nivR^ittAveva jAyate | ato jIvanmuktisukhArthino j~nAnino bAhyapravR^ittireva na syAt | \section{(484)} (465\-483) AvarteShu kR^itasha~NkAyAH samAdhAnamj~nAnino nira~NkushapravR^itteH prArabdhavashAdvyavahAraH sid.hdhyatIti tadvyavahAranivR^ittau niyamaH kartavya iti sha~NkAsamAdhAnam | j~nAnino nivR^ittAvapi niyamasadbhAvoktirasa~NgatA | nivR^ittau vA pravR^ittau vA vedasya Aj~nArUpo vidhirna j~nAnino.asti | tadvyavahAre niyamAbhAvAjj~nAnI nira~NkushaH | tadvyavahAraH sarvo.api prArabdhAyatta eva | 1\. (1) akhaNDachitsvarUpAvagAhichittavR^itternidrArUpo layo vighnaH prathamaH | (2) tasyA viShayAntarAvalambanarUpo vikShepo vighno dvitIyaH | (3) layavikShepayorabhAve.api stabdhatArUpaH kaShAyo vighnastR^itIyaH | (4) duHkhanivR^ittirUpAnandena savikalpasamAdhyAnandena vA tR^iptachittavR^ittirUpo rasAsvAdo vighnashchaturthaH | 2\. viShayAnandaH sAtishayAnandatvAt sA~NkushaH | j~nAnina Anandastu brahmAnandAbhinnatvAnnira~NkushaH | 3\. rajjuj~nAnena sarpabhrAntiryathA bAdhyate tathAdhiShThAnabrahmaj~nAnenAha~NkArAdijagadbhrAntiH bAdhyate | tathApi, yathA sarpaj~nAnajanyabhayakampAdiH kAlAntare nivartate, tathA prArabdhakarmajanyabhogo.api prArabdhanAshAnantarameva nivartate | mandAndhakArasthA rajjuH punarapi sarpAtmanA yathA pratIyate, tathA bhogakAle manuShyo.ahamityAdipratItirj~nAnino.api kadAchijjAyeta | upAdAnabhUtAj~nAnanivR^ittyanantaramapi prapa~nchapratItirj~nAnino mukteShunyAyena bhavatyeva | yathA vyAghrabud.hdhyotsR^iShTo bANaH pashchAdgomatau utpannAyAmapi na svayaM prashAntavego bhavati | gachChanneva vartate | ante cha vegakShayAdeva prashAmyati | evaM hastavisR^iShTabANasthAnIyaM prArabdhaM karmApi phaladAnAya pravR^ittaM phalakShayAdeva prashAmyati | nAnyataH | atastAvatkalaM tatprayuktA prapa~nchapratItirapi utpannAyAmapi brahmamatau anuvartetaiva | (1) yasya j~nAninaH prArabdhaM bhikShAbhojanAdiphalamAtrahetustasya bhikShAbhojanAdimAtre pravR^ittirjAyate | (2) yasya tu prArabdhamito.apyadhikabhogahetuH tasyAdhike.api vyApAre pravR^ittirbhavati | atrAkShepaH \- nanu yasya prArabdhaM bhikShAbhojanamAtrahetustasyaiva j~nAnaM jAyeta | yasya punaH prArabdhamadhikavyApAraheturnaiva tasya j~nAnaM jAyeta | tasmAdbhikShAbhojanAdivyApArAdadhikavyApAro na j~nAnino yujyate | yasyAdhikavyApAre pravR^ittirasti, sa naiva syAjj~nAnIti | samAdhAnaM \- neyaM sambhavati sha~NkA | yataH shrIrAmakR^iShNayAj~navalkyajanakAdayo j~nAnina uchyante | teShu cha sabhAyAM vijayena dhanasa~NgrahavyavahAre yAj~navalkyasya, tathA rAjyaparipAlanAdivyApAre janakasya cha pravR^ittiH kathitA | api cha vAsiShThAdigrantheShvanekeShAM j~nAninAM vyavahAro nAnAprakAraH kathyate | tasmAjj~nAninaH pravR^ittau vA nivR^ittau vA naivAsti niyamaH | yadyapi yAj~navalkyaH sabhAyAM jayaM labdhvA pashchAt vidvatsannyAsarUpAM nivR^ittiM dadhe | pravR^ittau cha nAnAprakArA duHkhahetubhUtA doShAH kathitAH | tathApi yAj~navalkyasya vidvatsannyAsAtprAk j~nAnAbhAvoktirna yujyate | j~nAnaM prAgapyAsIdeva | jIvanmuktisukhaM paraM na tena prAptam | tasmAjjIvanmuktisukhAvAptaye sarvasvasa~NgrahaparityAgamakarot | (1) yAj~navalkyasya prArabdhaM ki~nchitkAlamadhikabhogaheturAsIt, pashchAtsvalpabhogaheturAsIt | tasmAt prathamaM yAj~navalkyasya vinaivAruchiM bhogAdhikyam, pashchAdatyantAruchyA sarvabhogatyAgashchAbhUt | (2) janakasya prArabdhaM tu AmaraNaM rAjyaparipAlanAdirUpavisheShabhogaheturAsIt | tasmAt tasya bhogatyAgo nAbhUtkadAchidapi | nApyaruchirbhogeShu sa~njAtA | 1\. vidhinA sarvakarmAsa~NgaparityAgI sannyAsI | sa cha haMsaparamahaMsabhedAddvividhaH | tIvravairAgyayukto haMsasannyAsaH kuTIchakabahUdakabhedena dviprakAraH | tIrthATanAshaktaH kuTIchakaH, tIrthATanasamartho bahUdakaH | paramahaMsasannyAso.api vividiShAsannyAso vidvatsannyAsashcheti dviprakAraH | prAgj~nAnotpatterviShayadoShadR^iShTyA tIvrataravairAgyeNa jij~nAsunA kriyamANaH sannyAso vividiShAsannyAsaH | j~nAnAnantaraM doShadR^iShTyA mithyAtvAdidR^iDhanishchayena tIvratamavairAgyeNa cha viduShA kriyamANaH sannyAso vidvatsannyAsaH | vidvatsannyAsAdilakShaNaM tu nAradaparivrAjakopaniShatsUtasaMhitAdau draShTavyam | (3) vAmadevAdiprArabdhaM svalpabhogaheturAsIt | atasteShAM sadAruchyutpatterbhogeShu pravR^ittireva nAbhUt | (4) shikhidhvajasya j~nAnAnantaraM rAjyAdiShvadhikA pravR^ittiH kathyate vAsiShThe | itthaM j~nAninAM nAnAprakArA vilakShaNavyavahArAH kathitAH | sarveShAmapi teShAM samameva j~nAnam | phalamapi mokSharUpaM samAnameva | vyavahArAstu prArabdhabhedAnnAnAprakArAH | vyavahAralopAjjIvanmuktisukhamadhikriyeta | vyavahArAdhikye jIvanmuktisukhaM nyUnatAM vrajet | \section{(485)} j~nAnino videhamokShatyAgaH paralokechChA cha na jAyateatra kechanAkShipanti \- jIvanmuktisukhaM tyaktvA tuchChaviShayabhoge pravR^itto videhamokShamapi tyaktvA vaikuNThAdilokechChayA tattallokamapi prApyanuyAditi | 1\. j~nAnaM sarveShAM samamityAtrAyaM shlokaH prasiddhatayA kathyatekR^iShNo bhogI shukastyAgI nR^ipau janakarAghavau | vasiShThaH karmakartA cha ta ete j~nAninaH samAH || iti | itthameteShAM prArabdhabhedAdvyavahArabhede.api j~nAnaM sarveShAM samAnameveti sAmpradAyikashlokArthaH | nanu tattvabodhavatAmapi rAgAdimattvena vaiShamyopalambhAjj~nAnasyApi muktihetutvaM nishchetuM na shakyamityAsha~Nkya \- rAgAdervyAdhyAdivadArabdhakarmaphalatvAnmuktipratibandhakatvamasiddham | ato na shAstrArthe vipratipattavyamityAhurvidyAraNyasvAminaH\- prArabdhakarmanAnAtvAdbuddhAnAmanyathAnyathA | vartanaM tena shAstrArthe bhramitavyaM na paNDitaiH || chi\. dI\. 287|| iti | kathaM tarhi pratipattavyamityAhuHsvasvakarmAnusAreNa vartantAM te yathA tathA | avishiShTaH sarvabodhaH samA muktiriti sthitiH || 288|| iti | 2\. \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} iti j~nAnodayakAla evAvidyAtmakopAdAnakAraNaM vinashyati | tatkAryabhUtA jagachchidAbhAsAdayo.api bAdhyanta eva | tathApi prArabdhakarmarUpaM nimittaM yAvadavatiShThate, tAvajj~nAnabAdhitA api dehajagachchidAbhAsAdayo.anuvartamAnA eva pratIyeran | prArabdhAvasAne cha na pratIyeran | iyameva videhamuktiH | uttamamadhyamakaniShThAdhamatarAdhamatamabhedena pa~nchavidhaM prArabdham | (1) sarvadAjanmamaraNaM vairAgyahetubhUtaM nivR^ittipradhAnaM prArabdhamuttamam | yathA shukavAmadevasanakAdiprArabdham | (2) Adau pravR^ittihetubhUtamapi pashchAnnivR^ittihetubhUtaM prArabdhaM madhyamam | yathA yAj~navalkyAdiprArabdham | (3) sadA pravR^ittihetubhUtaM prArabdhaM kaniShTham | yathA janakAdiprArabdham | (4) Adau nivR^ittihetubhUtaM sat pashchAtpravR^ittihetubhUtaM prArabdhamadhamataram | yathA shikhidhvajAlarkarahUgaNapriyavratAdiprArabdham | (5) kAmachArakAmavAdakAmabhakShAdihetubhUtaM prArabdhaM adhamatamam | yathA dattAtreyAdiprArabdham | naivAyaM sambhavatyAkShepaH \- (1) jIvanmuktisukhatyAgo bhogapravR^ittishcha j~nAninaH prArabdhabalAt sambhavati | (2) videhamuktityAgaH paralokagamanaM cha tasya naiva sambhavati | yataH (1) j~nAninaH prANA bahirna gachChanti | \ldq{}na tasya prANA utkrAmanti\rdq{} ityAdishruteH | tasmAnna paralokagamanaM j~nAninaH sambhavati | (2) videhamokShatyAgashcha na sambhavati | yato j~nAnena niHsheShAj~nAnanivR^ittau prArabdhabhogAnantaraM sthUlasUkShmasharIrAkArapariNatasya mUlAj~nAnasya svAdhiShThAnachaitanye niHsheShapravilaya eva videhamokSha iti kathyate | sa chAj~nAnanAshe.avashyaM bhavati | mUlAj~nAne.avashiShTe, nivR^ittasyAj~nAnasya punarApAte vA, videhamuktirna sid.hdhyet | mUlAj~nAnavirodhij~nAnodayasamakAlameva chAj~nAnaM nAvashiShyate | pramANato naShTamaj~nAnamapi na punarutpadyate, tato na videhamokShAbhAvaH sambhavati | videhamokShatyAgo paralokagamane cha j~nAnina ichChA na jAyeta | yato j~nAnina ichChApi tAvat kevalaM prArabdhAdhInaiva jAyate | yAvatIM sAmagrIM vinA j~nAninaH prArabdhabhogo na jAyeta, tAvatImeva sAmagrIM prArabdhaM janayati | na hIchChAM vinA bhogo jAyeta | tasmAjj~nAnina ichChApi prArabdhaphalabhUtaiva | lokAntare vA, ihaloke vA sharIrAntarasambandho.api j~nAninaH prArabdhAdhIno na jAyate ityetat prAgevAsmin tara~Nge pratipAditam | tasmAjj~nAninaH prArabdhabalAdapi videhamokShatyAge vA paralokagamane vA naivechChA sambhavati | \section{(486)} j~nAnino mandaprArabdhavashAjjIvanmuktisukhaviruddhA pravR^ittiHjIvanmuktisukhasya virodhinI vartamAnasharIrasthAdhikabhogechChA bhikShAbhojanAdivat janakAdInAM sambhavati | atrAyamabhiprAyaH \- j~nAnino bAhyapravR^ittirna jIvanmuktivirodhinI | kintu jIvanmuktivilakShaNasukhavirodhinI | AtmA hi nityamuktaH | bhrAntyAvidyotthayA tasminbandhaH pratIyate | yadA punarj~nAnaM jAyate tadaivAvidyAjanyabandhabhramo.api nivartate | j~nAnotpattyanantaramapi na bandhabhramo jAyate | 1\. dR^iDhataraj~nAnino mokShechChAbhAve.api muktirjAyata ityatra bhAShyakAravachanamdehAtmaj~nAnavajj~nAnaM dehAtmaj~nAnabAdhakam | Atmanyeva bhavedyasya sa nechChannapi muchyate || iti | svapnAtprabuddhasya yathA svapnabhrAntinivR^ittiparityAge svapnadR^iShTaparalokagamane cha naivechChA jAyate | tathA j~nAnino.api bandhabhrAntinivR^ittirUpavidehamokShaparityAge svargAdiparalokagamane cha naivechChA sambhavati | bandhabhrAntyabhAva eva sasharIrasya j~nAnino jIvanmuktirityuchyate | dehAdipravR^ittinivR^ittyAdau chidAtmani bandhabhrAntirna j~nAninaH sambhavati | tasmAdbAhyapravR^ittyApi jIvanmuktirna nivartate | tathApi bAhyapravR^ittau jIvanmukte vilakShaNaM sukhaM na jAyate | ekAgratApannAntaHkaraNapariNAmavashAdeva tatsukhaM jAyate | sa chaitakAgratApariNAmo bAhyapravR^ittyA pratibadhyate | itthaM prArabdhabhedavashAjj~nAnino vyavahAro nAnAprakAraH | parantu yasya prArabdhamadhikapravR^ittihetuH, tasya tanmandaprArabdhamityuchyate | yato hi adhikA pravR^ittirekAgratAvirodhinI | antareNa chaikAgryaM nirupAdhikAnando na pratIyeta | etachcha samAdhinirUpaNaprakaraNe kathitam | \section{##(A. 487-488) ## j~nAnino vyavahAro.aniyataH\-} \section{(487)} (1) yaduktaM j~nAninaH sakalAnAtmapadArtheShu mithyAbuddhisadbhAvAt na rAgaH sambhavati | ataH pravR^ittireva na syAditi | naitadyujyate | kutaH, yathA dehe mithyAtvabuddhau satyAmapi j~nAnino dehAnukUlabhikShAdau kevalaM prArabdhabalAt pravR^ittirjAyate, tathA yasya j~nAnino.adhikabhogArthaM prArabdhaM vartate, tasyAdhikApi pravR^ittirjAyetaiva | yathA cha aindajAlikamAyAM mithyeti jAnanto.api taddidR^ikShayA sarve janAH pravartante | tathA sarveShvapi padArtheShu mithyAtvabuddhau satyAmapi tadbhogArthaM j~nAninaH pravartante | \section{(488)} atrAkShepasamAdhAne \- yasya punaH yasmin padArthe doShadR^iShTirasti tatra tasya rAga eva na bhavet | tasmAtpravR^ittirapi tasya tadadhInA na syAditi chet, tatredaM samAdhAnaM \- yasyApathyasya sevanenAnvayavyatirekAbhyAM rogAdhikyaM tatra doShanishchaye satyapi yathA prArabdhavashAdrogiNo jAnato.api pravR^ittirjAyate, prArabdhabalAt tathA j~nAnino.api sarvavyavahAreShu pravR^ittiH satyAmapi doShadR^iShTau jAyata eva | 1\. sarvasvAtantryeNa bhuvaM pAlayato rAj~no rogakAraNIbhUtaM prArabdhaM karma pratibandhakatvAnmanda ityuchyate yathA tathAvidyAtatkAryabhUtashatrUn saMhR^itya brahmIbhUtasya j~nAnino.adhikapravR^ittihetubhUtaM prArabdhamekAgratAyA virodhitvAnmandamityuchyate | mandamityasya padasya nikR^iShTamityatrArthaH | 2\. ShaShThe tara~Nga uktam | 3\. atrAyaM vivekaH \- (1) mandam, (2) tIvram, (3) tIvrataramiti prArabdhaM karma trividham || itthaM j~nAnino vyavahAre na niyamaH asti | ayaM cha pakShaH savistaraM tR^iptidIpe vidyAraNyasvAmibhiH pratipAditaH | tasmAttattvadR^iShTerj~nAnino vyavahAro.aniyata eva | ata eva samAdhirUpaniyamavidhiM shrutvA tattvadR^iShTiH parijahAsa | (1) yasyopAdeyaphalaM bhikShAnnavadadhikaprayatnalabhyaM bhavati, yasya chAkasmikaheyaphalaM nivartanIyarogavadalpaprayatnena nivartate tatprArabdhaM mandaprArabdhamityuchyate | (2) yasyopAdeyaphalaM mR^iShTAnnavadalpaprayatnalabhyam | yasya chAkasmikaheyaphalaM kaShTasAdhyaphalavadadhikaprayatnanivartyaM bhavati tAdR^ishaM prArabdhaM tIvraprArabdhamityuchyate | (3) yasya chopAdeyaphalaM svasthAnopanatAnnavat vinaiva prayatnaM svata eva labhyate, yasya balAtkAralabdhaheyaphalaM mahiShavraNavadAmaraNaM prayatnato.api na nivartate | tatprArabdhaM tIvrataramityuchyate | itthaM mandatIvraprArabdhayoH phalaM prayatnAdhInam | tatprayatnahetuH shubhAshubhavAsanAH | tadvAsanAnivR^ittiH puruShaprayatnasAdhyA | tatrApi\- (1) shubhavAsanAnivR^ittirduHsa~NgAdiprayatnAjjAyate | (2) ashubhavAsanAnivR^ittiH satsa~Ngavivekaj~nAnavairAgyAdinA jAyate | yasmAjj~nAnI satsa~Ngavivekaj~nAnavairAgyAdisampanno bhavati, tasmAt tachchitte.ashubhavAsanApravR^ittihetubhUtA kApyashubhavAsanA naivAsti | kintu shubhapravR^ittihetubhUtA shubhavAsanaivAste | tataH tasya j~nAnino mandatIvrarUpaprArabdhaphalabhUtaniShiddhAcharaNe vidhiniShedhAvagataguNadoShabud.hdhyabhAvAt shubhavAsanAtmakasvabhAvavashAdunmattavaiShNavavat brAhmaNAdishishuvachcha pravR^ittireva na sambhavet | kintu nivR^ittireva syAt | kasyachidrogiNo.anvayavyatirekAbhyAM doShanishchaye satyapi, apathyasevane yA pravR^ittirjAyate na sA prayatnashIlasyApi rogiNo jAyate | tathApi jihvAchApalyavataH prayatnahInasya rogiNo.apathyasevane pravR^ittirjAyate | prayatnashIlasyApi kasyachidapathyakaraNe pravR^ittirjAyate | tadetat tIvrasya prArabdhasya phalam | tadevaM doShanishchayamithyAtvanishchayarUpadR^iDhavivekavato j~nAnino mandasya vA, tIvrasya vA, prArabdhakarmaNaH phalabhUtA yatheShTacheShTArUpA niShiddhapravR^ittirnaiva sambhavati | prArabdhabhaktA yadAkShipanti \- prArabdhaphalaM vishiShTaM tyaktuM na shakyate | ato vyarthaH puruShaprayatna iti | tanna yujyate | tathAbhyupagame hi sarvaj~napraNItaM vaidyamantrayogashAstrAdikaM sarvaM tannivR^ittyupAyapratipAdakaM vyarthaM syAt | dR^iShTaphalahetubhUtopAyabodhakashAstravaiyarthyakathanaM cha na vivekinAM sa~NgachChate | prArabdhaM pUruShaprayatnashchetyetaddvayamatyAvashyakamityeva vAsiShThAdyuttamagranthAnAmabhiprAyaH | 1\. atrAyamabhiprAyaH \- svAdhIne kArye niyamaH sambhavati | parAdhIne tu kArye sa na yujyate | j~nAninAM sharIravyavahArashcha nAnAprArabdhakarmAdhIno vartate | tasmAt hastamukteShutulyaprArabdhAdhIno j~nAnidehavyavahAro na niyataH | rAgAdivAsanA nirud.hdhya svAdhInachittAH kechana j~nAnino mandasya vA tIvrasya vA prArabdhakarmaNaH phalabhUtaM sharIravyavahAraM niyamayanti | tIvrataraprArabdhaphalabhUtaM sharIravyavahAraM niyantuM naiva prabhavanti | 2\. vinApi prItiM j~nAninaH prArabdhabhogo jAyate | prArabdhaM chechChAnichChAparechChAbhedAt trividham | tachcha shrIvidyAraNyakR^ite tR^iptidIpe (153\-162) padyeShu samyagupapAditam | \section{(489)} tattvadR^iShTerdeshakAlAdyanapekSho dehapAtaH \- itthaM ka~nchitkAlaM tatra tatra sa~nchAraM kR^itvA samyagj~nAnavAn tattvadR^iShTiH prArabdhabhogaM bubhuje | tatastatprANAstatraiva lilyuH | prArabdhabhogAnantaraM j~nAninAM prANAnAM kutrApi gamanAbhAvAt, tattvadR^iShTeH prANo.api svopAdana eva lIno.abhUditi uktaM bhavati | (1) j~nAninAM sharIratyAgArthaM na kAlavisheShAdiniyamApekShAsti | uttarAyaNe athavA dakShiNAyane teShAM sharIrapAtaH sambhavet | sarvathApyasau mukta eva | (2) tathA, deshavisheShaniyamApekShApi nAsti | kAshyAdipuNyadesheShu vA, atyantamalinadesheShu vA j~nAninAM dehapAtaH sambhavet | sarvathApyasau mukta eva | (3) tathA, AsanavisheShaniyamApekShApi nAsti | bhUmau vA shavAsane vA siddhAsane vA sthitvA dehapAtaH sambhavet | sarvathApyasau mukta eva | (4) tathaiva, sAvadhAnamanA brahmadhyAnena rogAdinA vyAkulAntaHkaraNo hAheti vilapanena vA dehaM tyajet | sarvathApyasau mukta eva | yadaiva j~nAnino j~nAnenAj~nAnaM nivartate, tadaiva sa j~nAnI mukto bhavati | evaM j~nAnino videhamuktau na deshakAlAsanAdiniyamApekShAsti | yathaiva j~nAnino dehapAte deshakAlAdyapekShA nAsti, tathaiva j~nAnotpattisAdhane shravaNAdAvapi deshakAlAdyapekShA nAstyeva | upAsakasya tu deshakAlAdyapekShA syAdeva | \section{(490)} atrAkShepasamAdhAnebhIShmAdayo j~nAninaH smaryante | tatra bhIShmastUttarAyaNaM vinA kutaH prANAnna 1\. atrAyaM sAmpradAyikaH shlokaHkAshyAM vA j~nAnino dehashchaNDAlasya gR^ihe.api vA | j~nAnakShaNe bhrAntihAnerj~nAnI mukto hi sarvathA || iti | 2\. ayamevArthaH pa~nchadashyAM shrIvidyAraNyakR^itau bhUtaviveke uktaH\- nIroga upaviShTo vA rugNo vA viluThan bhuvi | mUrchChito vA tyajatveSha prANAn bhrAntirna sarvathA || 106|| dine dine svapnasuptyoradhIte vismR^ite.apyayam | paredyurnAnadhItaH syAt tadvadvidyA na nashyati || 107|| pramANotpAditA vidyA pramANaM prabalaM vinA | na nashyati na vedAntAt prabalaM mAnamIkShyate || 108|| iti | jahau iti chet | shR^iNu | bhIShmAdayo hyAdhikArikAH puruShAH | te cha upAsakAnAmupadeshArthameva deshakAlavisheShapratIkShAM chakruH | vasiShThabhIShmAdInAmAdhikArikapuruShatvAtteShAmanekAni janmAni abhavan | AdhikArikapuruShANAmekakalpaparyantaM prArabdhamavatiShThate | antareNa kalpAvAsAnaM na teShAM videhamokSho bhavati | kalpAntarAlakAla eva teShAmanekAni janmAnIchChAvashAjjAyante | tathApi AtmasvarUpe janmamaraNAdivattvabhrAntirna teShAM sambhavati | tasmAjjIvanmuktA eva te | teShAM vyavahAraH sarvo.api paropadeshanimitta eva | j~nAninAM vyavahAre nAnyaH ko.api niyamo.asti | anenaivAbhiprAyeNa tattvadR^iShTerdehapAte deshakAlAsanAdInAmanyatamadapi noktam | \section{(491)} adR^iShTerdeshakAlAdyapekSho dehapAtaHdvitIyaH shiShyastvadR^iShTirga~NgAtIre eva shubhasthAne ekAnte supavitre cha deshe brahmadhyAnena tyaktvA svaM dehaM prAguktenottarAyaNamArgeNa brahmalokaM gatvA krameNa brahmIbhUya niratishayamAnandamavApa | uttameShu desheShu, uttarAyaNAdiShUttameShu kAleShu vA yadA sharIramupAsakaH parityajati, tadaiva upAsanA phaliShyati | yadyapi j~nAnino maraNasamaye j~neyasmR^itimattvAdyapekShA nAsti | tathApi upAsakasya tadA dhyeyAdisvarUpasmaraNApekShA vartate | (1) yo yAdR^ishadhyeyaviShayakaM dhyAnaM pUrvamasakR^idakarodupAsakaH tasya tAdR^ishadhyeyaviShayakasmR^itAvantataH satyAmeva upAsanAphalaM sid.hdhyati | (2) yathopAsakasyAntakAle dhyeyasmR^itirapekShyate, tathA dhyeyabrahmaprAptaye pa~nchamatara~NgoktamArgachintanamapyapekShyate | mArgachintanasyApyupAsanA~NgatvAt | j~nAnArthe shravaNAdau deshakAlAsanAdyapekShA nAsti | dhyAne tu uttamadeshanirantarakAlasiddhAdyAsanaprabhR^itInAmapekShA vartata eva | tasmAdevAdR^iShTeruttamadeshabhUtaga~NgAtIrasthitiH, tatraivaikAnte nirantarabrahmadhyAnaM dehatyAgashcha kathitaH | \section{##(A. 492-502) ## tarkadR^iShTernishchayaH\-} \section{(492)} aShTAdasha vidyAsthAnAni sarvANyapi cha shAstrANi brahmaj~nAnahetubhUtAnitR^itIyashiShyastu tarkadR^iShTirgurumukhAdupadeshaM prApya svAvagataviShaye shAstrA\- ntaravirodhaparihArAya nikhilashAstrAbhiprAyaM vichArya itthaM nishchikAya | (1) sakalashAstrANAM paramaM prayojanaM mokSha eva | (2) mokShasAdhanaM cha j~nAnamekameva | (3) tachcha j~nAnamadvayAtmatattvanishchayarUpam | (4) bhedanishchayastu na yathArthaj~nAnam | (5) shAstrANyapi nikhilAni sAkShAt, paramparayA vA brahmaj~nAnahetubhUtAni | saMskR^itA vaikharI vANI aShTAdashaprasthAnarUpA vartate | tatra\- (1) kAnichichChAstrANi karmapratipAdakAni | (2) kAnichidviShayasukhopAyapratipAdakAni | (3) kAnichidbrahmAnyadevatopAsanAbodhakAni | (4) kAnichijj~nAnahetubhUtAni | tatrApi nyAyasA~NkhyAdishAstrANi bhedaj~nAnameva yathArthaM kathayanti | tadevaM sarveShAM shAstrANAM yadyapyadvaitabrahmabodhakatvaM na samabhavati | tathApi, sakalashAstrapraNetAraH sarvaj~nAH kR^ipAlavashcha | tatkR^itamUlasUtrANAmartho.api vedAnusAryeva | parantu tadvyAkhyAtAro bhrAntyA mUlasUtrakArAbhiprAyaviruddhAnevArthAn kalpayanti | sUtrANAmarthastu vedavirodhI na bhavati | vedAnusAryeva bhavati | tarkadR^iShTiratyuttamasaMskAravashAditthaM nishchayaM chakAra | \section{(493)} aShTAdasha vidyAyAH prasthAnAnivedAshchatvAraH | upavedAshchatvAraH | vedA~NgAni ShaT | purANanyAyamImAMsAdharmashAstrANi chatvAri chetyevaM vaikharI vANI saMskR^itabhAShArUpA aShTAdashabhedA bhavati | aShTAdasha prasthAnAni iti ta eva bhedA uchyante | 1\. parA, pashyantI, madhyamA, vaikharI cheti chatasro vAchaH | tatra vaikharI parashravaNayogyAkArAdivarNAtmanAbhivyaktIbhavati | 2\. vidyA~NgAni prasthAnAnItyuchyante | itthamagnipurANArambhe pratipAditam | tathA madhusUdanasarasvatIsvAmikR^itaprasthAnabhedagranthe cha | \section{(494)} chaturNAmapi vedAnAM brahmaj~nAna eva tAtparyamR^igvedaH, yajurvedaH, sAmavedaH, atharvaveda iti vedAshchatvAraH | tatra\- (1) kAnichidvAkyAni j~neyabrahmabodhakAni | (2) kAnichid.hdhyeyabrahmabodhakAni | (3) itarANi tu karmabodhakAni | karmAvabodhakavedavachanAnAmapyantaHkaraNashuddhidvArA j~nAnameva prayojanaM bhavati | kasyApi vedavachanasya na pravR^ittAvabhiprAyaH | kintu svAbhAvikaniShiddhakarmapravR^itternirodha evAbhiprAyaH | tasmAdabhichArAdikarmapratipAdakAtharvavedasyApi nivR^ittAveva tAtparyam | shatruH saMhartavya iti dveShavashAdyo garadAne vA, agnidAhe vA pravartate taM shatrumAraNapravR^ittervyAvartayitumabhichArakarmarUpAH shyenayAgAdayaH kathitAH | shatrusaMhAre nimittabhUtaM karmAbhichAra ityuchyate | IdR^ishaM karma shyenayAga ityuchyate | shyenayAgakartavyatAbodhakavedavachanAnAmapi \ldq{}shatruvadhakAmaH shyenenAbhicharan yajeta\rdq{} ityAdInAM shyenayAgapravR^ittau na tAtparyam | kintu shatrumAraNakAmasya shyenayAgAdivilakShaNaviShadAnAdishatrumAraNopAyAntaranivR^ittAveva tAtparyam | pravR^itterdveShata eva prAptatvAt | 1\. R^igvede (21) shAkhAH | yajurvede (109) shAkhAH | sAmavede (1000) shAkhAH | atharvavede (50) shAkhAH | yathA kashchana vR^ikShasvAmI yajamAnaH svaputrebhyastachChAkhA vibhajya dadyAt tathA bhagavAn shrIvedavyAso.api vedaM chaturdhA vibhajya punastatra kAshchana shAkhAH kalpayitvA, pratishAkhaM vidhibhedAMshcha kalpayAmAsa | yAvatyaH shAkhAstAvatya upaniShada iti muktikopaniShadi mahAvAkyaratnAvalyAM cha kathyate | ashItyuttarashatAdhikasahasrasa~NkhyAkAH (1180) shAkhAH | tasmAdupaniShado.api tAvatsa~NkhyAkA (1180) eva bhavanti | tatra (840) shAkhAH karmapratipAdakatvAt karmakANDA uchyante | (232) shAkhA dhyeyabrahmabodhakatvAdupAsanAkANDA uchyante | (108) shAkhA j~neyabrahmabodhakatvAt, vedasyAntyabhAgatvAt, vedasArArthabodhakatvAchcha vedAntAH, j~nAnakANDA upaniShada iti chochyante | tatrApi (aShTottarashatopaniShatsvapi) IshakenakaThaprashnamuNDamANDUkyatittiriH | aitareyashcha ChAndogyaM bR^ihadAraNyakaM dasha || iti dashopaniShado mukhyAH | tatra aitareyopaniShadR^igvedagatA | IshabR^ihadAraNyake shuklayajurvedagate | kaThavallItaittirIye kR^iShNayajurvedagate | kenachChAndogye sAmavedagate | prashnamuNDakamANDUkyopaniShado.atharvavedagatA iti vibhAgaH | yo.anyataH prApto.arthaH na tatra vAkyasyAbhiprAyaH | itthamatharvavedasAmAnyaM nivR^ittAveva tAtparyavat | itaravedatrayagatakarmabodhakavAkyAnAmantaHkaraNashuddhidvArA j~nAnopAyogitvamatisphuTam | \section{(495)} upavedAnAmapi chaturNAM kramAdbrahmaj~nAne eva tAtparyam\- (1) AyurvedaH, (2) dhanurvedaH, (3) gAndharvavedaH, (4) arthavedaH, ityupavedAshchatvAraH | tatra\- (1) AyurvedaH \- Ayurvedasya kartAro brahmA, prajApatiH, ashvinIkumArau, dhanvantaryAdayashcha | tachChAstrANi charakavAgbhaTAdichikitsAgranthAshchAyurvedA eva | vAtsyAyanakR^itakAmashAstramapi AyurvedAntargatameva | kAmashAstrasya viShayIbhUtaM vAjIkaraNastambhanAdikamapi charakAdibhiruktam | AyurvedasyApi vairAgyapratipAna eva tAtparyam | AyurvedarItyA rogAdinivR^ittAvapi punA rogAdisambhavAt | tasmAllaukikopAyAH sarve.api tuchChA eva | tasmAt auShadhadAnAdijanitapuNyAvirbhUtAntaHkaraNashuddhidvArA brahmaj~nAna evAyurvedasyopayogaH | (2) dhanurvedaH \- vishvAmitrakR^ite dhanurvede AyudhaM nirUpitam | tachchaturvidham\- (1) muktam, (2) amuktam, (3) muktAmuktam, (4) yantramuktaM cheti | 1\. (1) \ldq{}pariNItAmupagachChet .\rdq{} (2) \ldq{}R^itau bhAryAmupeyAt .\rdq{} (3) \ldq{}hutasheShaM bhakShayet .\rdq{} (4) \ldq{}sautrAmaNyAM surAgrahaM gR^ihNAti .\rdq{} ityAdividhivAkyAnAM rAgataH svataH prApte sarvastrIsa~Nge, sadA bhAryAsa~Ngame, sadA madhumAMsAdibhakShaNe vA pravartane naiva tAtparyam | kintu, svabhAvasiddhasarvatomukhasvechChApravR^ittisa~NkochadvArA nivR^ittAveva paramatAtparyam | tasmAt tAdR^ishavedavAkyAni parisa~NkhyAvidhisvarUpANi bhavanti, na tvapUrvavidhirUpANi | na vA niyamavidhirUpANi | shyenayAgabodhakAtharvavedavachanAnAmapi dveShataH prAptashatrumAraNapravartane na tAtparyam | kintu tAdR^ishasvabhAvasiddha\- pravR^ittinirodhanadvArA tAdR^ishaviShadAnAdikrUrakarmanivartane eva tAtparyam | tasmAchChyenayAgabodhakavachanamapi parisa~NkhyAtmakameveti kathyate | tathA cha bhAgavateloke vyavAyAmiShamadyasevA nityAstu jantorna hi tatra chodanA | vyavasthitistAsu vivAhayaj~nasurAgrahairAsu nivR^ittiriShTA || bhA\. pu\. 11\.5\.11|| iti | rAgato dveShato vA prAptapravR^ittisa~NkochabodhakavedavachanaM parisa~NkhyArUpamityuchyate | (1) chakrAdayo hastena muchyamAnatvAnmuktA ityuchyante | (2) khaDgadayo.amuktA iti | (3) parashvAdayo muktAmuktA iti | (4) sharagolakAdayo yantramuktA iti | (1) muktamastramityuchyate | (2) amuktaM shastramiti | chaturvidhAnAmapyeteShAmAyudhAnAm, brahmA, viShNuH, pashupatiH, prajApatiH, agniH, varuNa ityAdyA devatAstattanmantrAshchoktAH | tatra chAdhikAriNaH kShatriyakumArAH tadanuvartino brAhmaNAdayashcha | te cha chaturvidhAH \- (1) padAtiH, (2) rathArUDhaH, (3) ashvArUDhaH, (4) gajArUDhashcheti | yuddhe shakunama~NgalAdikamapyuktameva | (1) IdR^isho.artho dhanurvedasya prathamapAde kathitaH | (2) AchAryalakShaNam, tataH shastrAbhyAsakramAdikaM cha dvitIyapAde | (3) gurusampradAyaprAptasya shastrasyAbhyAsamantrasiddhidevatAsiddhiprakArashcha tR^itIyapAde | (4) siddhAnAM mantrAdInAM prayogAdikaM chaturthapAde | ayaM cha dhanurvedo brahmaprajApatibhyAM vishvAmitreNa prAptaH | sa cha jagatprasiddhamimamakarot | na tu vishvAmitrAdevAyaM vedo.abhUt | dhanurvedo hi duShTachorAdibhyaH prajApAlanarUpaM kShatriyadharmaM bodhayati | tasmAt tasyApi chittashuddhidvArA j~nAnasAdhyamokShapratipAdana eva tAtparyam | (3) gandharvavedaH \- ayaM cha bharatena muninA loke prasiddho.abhUt | tatra hi svaratAlamUrchChanAdibhiH saha gItanR^ityavAdyAdikaM savistaraM nirUpatim | devatArAdhananirvikalpasamAdhisiddhirgAndharvavedasya prayojanamuchyate | tasmAt tasyApi antaHkaraNaikAgratAsampAdanena j~nAnadvArA mokSha eva paramaM prayojanam | (4) arthavedo.api nAnAprakAraH \- nItishAstramashvashAstraM shilpashAstraM sUpakArashAstramityAdikaM dhanaprAptyupAyabodhakaM arthaveda ityuchyate | dhanaprAptyupAyanipuNasyApi vinA bhAgyaM dhanaprAptirna syAt ityato.arthavedasyApi vairAgyabodhane eva tAtparyam | 1\. sthApatyaveda ityapyayamuchyate | \section{(496)} vedA~NgAnAmarthena saha prayojanamchaturNAmapi vedAnAM ShaDa~NgAni syuH | (1) shikShA, (2) kalpaH, (3) vyAkaraNam, (4) niruktam, (5) jyautiSham, (6) ChandaH (pi~NgalashAstrAdi) cheti ShaT vedArthaj~nAnopayogitvAdvedA~NgAnItyuchyante | tatra\- (1) shikShA \- shikShAyAH kartAraH pANiniprabhR^itayo.aneke maharShayaH | vedashabdAkSharasthAnAdij~nAnam, udAttAnudAttasvaritAdisvaraj~nAnaM ityAdi shikShayA jAyate | vedavyAkhyAnarUpA aneke prAtishAkhyanAmakA ye granthAste.apyatraiva shikShAyAmantarbhavanti | (2) kalpasUtraM \- kalpasUtrairvedabodhitakarmaNAmanuShThAnarItirupadishyate | yaj~nakarmanirvartakA brAhmaNA R^itvija uchyante | teShAM pR^ithak pR^ithak kartavyakarmakramAvabodhakaM kalpasUtram | kalpasUtrakartArastu kAtyAyanAshvalAyanAdayo munayaH | kalpasUtraM api vedArthaj~nAnopayogitvAdvedA~Ngameva | (3) vyAkaraNaM \- vyAkaraNenApi vedashabdAnAM shuddhatAj~nAnaM jAyate | tachcha vyAkaraNaM sUtrarUpamaShTAdhyAyyAtmakaM pANinimuninA virachitam | tatsUtrANAM vyAkhyAnaM vArtikarUpaM bhAShyarUpaM cha kAtyAyanapata~njalibhyAmakAri | vyAkaraNAntare tu vaidikashabdavichAro nAsti | tadupayogaH purANAdAveva | na tu vede | pANinIyameva vyAkaraNaM vaidikashabdasvarUpasiddhiM pradarshayati | tasmAdvedA~Ngametat | (4) niruktaM \- yAskanAmA muniH trayodashAdhyAyAtmakaM (13) niruktaM rachayAmAsa | tatra cha vedamantragatAnAmaprasiddhAnAM padAnAmarthabodhanAya nAmanirUpaNaM kR^itam | tasmAt vaidikAprasiddhapadArthaj~nAnopayogitvAnniruktamapi vedA~Ngameva | sa.nj~nAbodhakapa~nchAdhyAyAtmako nighaNTunAma grantho yAskenAkAri | so.api niruktAntargata eva | 1\. (1) uchchaiH svara udAttaH | (2) nIchaiH svaro.anudAttaH | (3) samasvaraH svaritaH | 2\. kalpasUtrANi ShoDhA | (1) jaimininA kR^itaM jaiminIyam | (2) AshvalAyanena kR^itamAshvalAyanam | (3) Apastambena kR^itamApastambIyam | (4) bodhAyanena kR^itaM bodhAyanIyam | (5) kAtyAyanena kR^itaM kAtyAyanIyam | (6) vaikhAnasena kR^itaM vaikhAnasIyam | iti | (5) jyautiShaM \- AdityagargAdikR^itaM jyautiShamapi vedA~Ngameva | vaidikakarmArambhe kAlaj~nAnasyApekShitatvAt tAdR^ishakAlaj~nAnajanakaM jyautiShamapi vedA~Ngam | (6) ChandaH \- pi~NgalamuninAShTAdhyAyaparimitaM sUtrAtmakaM ChandaHshAstraM nirmitam | tena vaidikasya gAyatryAdeshChandaso vij~nAnaM jAyate | tasmAt pi~NgalasUtramapi vedA~Ngameva | itthaM ShaDimAni vedA~NgAni | yadyapi tatra vedAnupayuktA apyarthA nirUpitAH | tathApi prAsa~NgikatvAtteShAM na te pradhAnabhUtAH | pradhAnabhUtasya vedasya yatprayojanaM tadeva ShaNNAmapya~NgAnAM na tu pR^ithak | \section{(497)} aShTAdasha purANAni, upapurANAni chapurANAnyaShTAdasha (18) tAni cha shrIvyAsamuninA praNItAni | (1) brAhmam, (2) pAdmam, (3) vaiShNavam, (4) shaivam, (5) bhAgavatam, (6) nAradIyam, (7) mArkaNDeyam, (8) Agneyam, (9) bhaviShyat, (1) brahmavaivartam, (11) lai~Ngam, (12) vArAham, (13) skAndam, (14) vAmanam, (15) kaurmam, (16) mAtsyam, (17) gAruDam, (18) brahmANDam | iti | itarANyapi kAlIpurANAdIni bahUni santi | upapurANAnyeva tAnyapi | kechidupapurANAnyapyaShTAdashaiveti vadanti | nAyamasti niyamaH | santyanekAni tAni | bhAgavataM dvividhaM bhavati \- (1) ekaM vaiShNavaM shrImadbhAgavataM, (2) aparaM devIbhAgavatam | ubhayorapi granthasa~NkhyAShTAdashasahasrANi pratyekam | skandhAshcha pratyekaM dvAdasha | parantvekaM tayoH purANam | itaradupapurANam | etadubhayamapi vyAsakR^itameva | tasmAdubhayamapi pramANameva | purANavadupapurANAnyapi kAnichidrachayA~nchakAra vedavyAsaH | kAnichidupapurANAni parAsharAdibhiranyaiH sarvaj~namunibhiH kR^itAni | yatraivopaniShadAM tAtparyam, tatraiva sarveShAmapi purANAnAmupapurANAnAM cha tAtparyam | etachchAgre pratipAdayiShyate | \section{(498)} nyAyavaisheShikasUtrANAmAshayaHgautamamuninA nyAyasUtrANi pa~nchAdhyAyAtmanA kR^itAni | yuktirevAtra pradhAna 1\. dharmashAstreShu karmakANDArtho nirUpyate | purANeShu cha upaniShadrUpaj~nAnakANDArthaH | itthaM sUtasaMhitAyAM vidyAraNyasvAmibhiH pratyapAdi | bhUtA | yasya yuktichintanAvashAt tIvrA buddhirjAyate sa eva mananaM kartuM samartho bhavati | tasmAdyuktipradhAnanyAyasUtrANAmapi mananadvArA vedAntajanyAtmaj~nAnameva phalam | kaNAdamunirapi dashAdhyAyaparimitAni vaisheShikasUtrANi rachayAmAsa | tAnyapi nyAyAntargatAnyeva | \section{(499)} dharmabrahmamImAMsayoH sa~NkarShaNakANDasya cha phalammImAMsA dviprakArA\- (1) ekA dharmamImAMsA | (2) aparA brahmamImAMsA | (1) tatra dharmamImAMsA pUrvamImAMsetyuchyate | (2) brahmamImAMsA uttaramImAMseti | (1) dharmamImAMsA cheyaM dvAdashAdhyAyarUpA | sA cha jaiminimuninA rachitA | yaj~nAdikarmAnuShThAnaprakArA atra nirUpyante | tasmAdvidhyuktarItyA karmAnuShThAnapravR^ittireva dharmamImAMsAphalam | karmapravR^ittyAntaHkaraNashuddhirjAyate | tato j~nAnam | j~nAnAnmokShaH | itthaM dharmamImAMsAyA api phalaM mokSha eva | dharmamImAMsAyA dvAdashAdhyAyAnAmarthabhedasadbhAvAt, arthakAThinyasadbhAvAchcha neha likhyate | jaimininaiva chaturbhiradhyAyaiH sa~NkarShaNakANDAkhyo devatAkANDo.apyakAri | tatropAsanA nAnAprakArA nirUpyate | sa~NkarShaNakANDo.api dharmamImAMsAntarbhUta eva | (2) brahmamImAMsA \- iyaM hi chaturadhyAyI | kartA chAsyA vyAsa eva | pratyadhyAyaM chatvAraH pAdAH santi | tatrApi\- (1) prathame.adhyAye sarveShAmupaniShadvAkyAnAM nirvisheShe.advaye pratyagbrahmaNyeva tAtparyamiti nirUpitam | (2) upaniShadvAkyeShu mandabuddhInAM virodho bhAti | tatparihAro dvitIye.adhyAye kathyate | (3) tR^itIye.adhyAye j~nAnopAsanayoH sAdhanaM nirUpyate | (4) chaturthe tvadhyAye j~nAnopAsanayoH phalam | idaM chottaramImAMsArUpaM shArIrakaM shAstraM sarvashAstrANAM pradhAnabhUtam | etadeva mumukShubhirupAdeyam | asya vyAkhyAnarUpA granthA yadyapi nAnAprakArAH santi | 1\. nyAyasUtrANAM mananadvArA vedAntajanyaj~nAnameva prayojanamiti nyAyashAstrapAra~NgatashiromaNibhaTTAchAryairapi svagranthe nirUpatiH | tasmAdasya pUrvoktameva phalaM sambhavati | 2\. yatra dharmasvarUpavichAraH kriyate, sA dharmamImAMseti kathyate | 3\. yatra brahmasvarUpavichAraH kriyate, sA brahmamImAMseti | mImAMshA ##=## pUjitavichAraH | 4\. sha~NkarAchAryabhAShyam, rAmAnujabhAShyam, madhvabhAShyam, bhAskarAchAryabhAShyam, viShNusvAmibhAShyam, bhaTTabhAShyam, vij~nAnabhikShubhAShyam, nIlakaNThabhAShyamityanantAni bhAShyarUpANi vyAkhyAnAni santi | tathApi shrIsha~NkarabhagavatpAdakR^itaM bhAShyarUpaM vyAkhyAnaM eva mumukShubhiratyAdareNa shrotavyam | tachcha j~nAnadvArA mokShaphalamityatispaShTameva | 1\. atra bhAShyashabdena shrImachCha~NkarabhagavatpAdakR^itaM bhAShyaM tachChiShyaprashiShyAdikR^itabhAShyavyAkhyAnAni cha gR^ihyante | shArIrakasUtrameva brahmasUtramityuchyate | tatra (555) sUtrANi santi | tadvyAkhyAnopavyAkhyAnAnyatra kAnichit likhyante | kartR^inAma mUlaM vyAkhyAnaM shrIsha~NkaraH padmapAdAchAryaH shrIsha~NkaraH shrIprakAshAtmacharaNaH akhaNDAnandabhikShuH vidyAraNyaH nR^isiMhAshramI vAchaspatimishraH amalAnandaH appayyadIkShitaH advaitAnandaH AnandagiriH rAmAnandaH sarvaj~nAtmamuniH madhusUdanasvAmI rAmAshramI nArAyaNasarasvatI bAlakR^iShNAnandaH madhusUdanasvAmI rAmAshramI nArAyaNabhaTTaH appayyadIkShitaH sha~NkarAnandaH bhairavadattapaNDitaH rAmAnandasvAmI ga~NgAdharendrasarasvatI vidyAraNyaH raghunAthashAstrI raghunAthashAstrI raghunAdhashAstrI anUyanArAyaNaH brahmasUtraM shArIrakabhAShyaM shArIrakabhAShyaM pa~nchapAdikA viviraNaM vivaraNaM pa~nchapAdikA shArIrakabhAShyaM bhAmatI kalpataruH shArIrakabhAShyaM shArIrakabhAShyaM shArIrakabhAShyaM shArIrakabhAShyaM shArIrakabhAShyaM sa~NkShepashArIrakaM shArIrakabhAShyaM shArIrakabhAShyaM shArIrakabhAShyaM brahmasUtraM brahmasUtraM brahmasUtraM brahmasUtraM brahmasUtraM brahmasUtraM brahmasUtraM brahmasUtraM brahmasUtraM brahmasUtraM brahmasUtraM brahmasUtraM shArIrakabhAShyaM vijayAbhidaNDinI pa~nchapAdikA vivaraNaM tattvadIpanaM vivaraNaprameyasa~NgrahaH TIkA bhAmatI kalpataruH parimalaM brahmavidyAbharaNaM nyAyanirNayaH ratnaprabhA sa~NkShepashArIrakaM sa~NkShepashArIrakasArasa~NgrahaH TIkA vArtikaM vArtikaM vedAntakalpalatikA vR^ittiH vR^ittiH nyAyarakShAmaNiH nyAyarakShAmaNiH tAtparyaM brahmAmR^itavarShiNI svArAjyasiddhiH adhikaraNaratnamAlA shA~NkarapAdabhUShaNaM advaitavR^ittiH digdarshinI sama~njasA \section{(500)} smR^ityAdigranthAnAM kartAraH prayojaM chamanuH, yAj~navalkyaH, viShNuH, yamaH, a~NgirAH, vasiShThaH, dakShaH, saMvartaH, shAtAtapaH, parAsharaH, gautamaH, sha~NkhalikhitaH, hArItaH, ApastambaH, shukraH, bR^ihaspatiH, vyAsaH, kAtyAyanaH, devalaH, nArada evamAdibhiH sarvaj~nairvedAnusAriNo smR^itinAmakA granthA rachitAH | ta eva dharmashAstrANi bhavanti | teShu varNAshramakAyikavAchikamAnasikakarmANyuktAni | eteShAmapi antaHkaraNashuddhidvArA j~nAnotpattyA mokShasiddhireva prayojanam | sA~NkhyashAstrayogashAstravaiShNavatantrashaivatantrAdInAmapi dharmashAstra evAntarbhAvaH | mAnasikopAsanArUpakarmanirUpakatvAt | \section{(501)} sA~NkhyashAstraprayojanamkapilaH sA~NkhyashAstraM ShaDadhyAyarUpaM rachayAmbabhUva | (1) tatra prathamAdhyAye tachChAstraviShayaH pratipAdyate | (2) dvitIyAdhyAye mahattattvAha~NkArAdayaH pradhAnakAryANyuchyante | (3) tR^itIyAdhyAye viShayebhyo vairAgyotpattiH kathyate | (4) chaturthAdhyAye viraktAnAM charitraM nirUpyate | (5) pa~nchamAdhyAye parapakShaH khaNDyate | (6) ShaShThAdhyAye sakalArthasa~NgrahaH kathyate | kartR^inAma mUlaM vyAkhyAnaM annambhaTTaH j~nAnendraH nAgeshvaraH prakAshAtmashrIcharaNAH brahmAnandasarasvatI bhavadevaH ra~NganAthaH svayamprakAshAnandaH jagannAthayatIshvaraH amalAnandaH gadAdharaH brahmasUtraM brahmasUtraM brahmasUtraM brahmasUtraM brahmasUtraM brahmasUtraM brahmasUtraM brahmasUtraM shArIrakabhAShyaM brahmasUtraM brahmasUtraM mitAkSharI brahmasUtrArthaprakAshikA brahmasUtrendushekharaM shArIrakamImAMsAnyAyasa~NgrahaH vedAntasUtramuktAvalI vR^ittiH vidvajjanamanoharaH vedAntavachanabhUShaNaM bhAShyadIpikA shAstradarpaNaM sArArthasa~NgrahaH evaM nAnAprakArA vyakhyAnarUpA granthA vartante | ete cha prasa~NgAnmumukShoH svasiddhAntadR^iDhataraj~nAnasid.hdhyarthaM pratipAditAH | prakR^itipuruShavivekAt pUruSho.asa~Nga iti j~nAnaM sA~NkhyashAstraprayojanam | tachChAstrasyApi tvampadalakShyArthashodhanadvArA mahAvAkyajanyaj~nAnopayogitvAnmokSha eva phalam | \section{(502)} yogashAstraprayojanam, shArIrakoktyavirodhashchayogashAstraM pAdachatuShTayopetam | tatkartA pata~njaliH | sa chAdisheShAvatArarUpaH | kasyachana R^iSheH sandhyopAsanasamaye tada~njalipuTAdudbhUya bhUmau patitatvAt pata~njaliriti nAmnA prasiddhaH | (1) sa cha sthUlasharIragatarogarUpamalanivR^ittyarthaM chikitsAgranthamakarot | (2) ashuddhapadochchAraNarUpavA~NmalanivR^ittyarthaM pANinIyavyAkaraNasya bhAShyaM chakAra | (3) vikSheparUpAntaHkaraNamalApanayAya yogasUtraM rachayAmAsa | tatra cha\- (1) prathamapAde \- chittavR^ittinirodharUpaH samAdhistatsAdhanabhUtA abhyAsavairAgyAdayashcha nirUpitAH | (2) dvitIyapAde \- vikShiptachittasya samAdhisAdhanIbhUtAni yamaniyamAsanaprANAyAmapratyAhAradhAraNAdhyAnasamAdhinAmakAnyaShTA~NgAnyuktAni | (3) tR^itIpAde \- yogavibhUtayaH kathitAH | (4) chaturthapAde \- yogaphalabhUto mokShaH kathitaH | itthaM yogashAstramapi j~nAnasAdhanIbhUtanididhyAsanasampAdanadvArA mokShahetutvaM pratipadyate | shArIrakasUtreShu yat sA~NkhyayogakhaNDanaM kR^itam, tat upaniShadviruddhArthapratipAdakatadvyAkhyAnakhaNDanarUpameva | na tu mUlasUtrakhaNDanarUpam | evaM nyAyavaisheShikasUtrakhaNDanamapi tadviruddhArthapratipAdakavyAkhyAnakhaNDanArthameva | \section{(503)} pA~ncharAtrapAshupatAdipravR^ittiprayojanam\- (1) pA~ncharAtraM \- nAradena pA~ncharAtranAmakaM tantramakAri | tatra vAsudeve.antaHkaraNasya sthApanaM kathitam | atastasyApi antaHkaraNasthairyasampAdanAjj~nAnadvArA mokSha eva phalam | sarveShAmapi vaiShNavagranthAnAM pA~ncharAtre.antarbhAvaH | tachcha pA~ncharAtraM dharmashAstre.antarbhavati | (2) pAshupataM \- pAshupatatantre pashupatyArAdhanaM kathyate | tatkartA pashupatiH | tasyApyantaHkaraNanaishchalyasampAdanadvArA mokShasAdhanaM j~nAnameva phalam | \section{(504)} shaivAdigranthAnAM phalam, vAmamArgashchashaivagranthAH sarve.api pAshupatatantre.antarbhavanti | tathaiva gaNeshasUryadevyAdyupAsanAbodhakAnAM granthAnAmapi chittanishchalatAsampAdanadvArA j~nAnameva phalam | sarveShAmapyeShAM dharmashAstre.antarbhAvaH | tatra devyupAsanAbodhakagrantheShu dvau sampradAyau vartete | eko dakShiNasampradAyaH | itara uttarasampradAyaH | uttarasampradAyaM vAmamArga iti kathayanti | tatra\- (1) dakShiNasampradAyarItyA ye granthA devyupAsanaM bodhayanti, te dharmashAstre.antarbhavanti | (2) vAmamArgo yasmingranthe.asti, sa grantho dharmashAstraviruddhatvAdapramANaM bhavati | vAmatantramapi yadyapi paramashivenAkAri | tathApi sarvavedashAstraviruddhatvAnna tatpramANaM bhavati | yathA viShNunA buddhAvatAre kR^ito nAstikagrantho vedaviruddhatvAdapramANaM bhavati | tathA shivakR^itaM vAmatantramapi | tatra hi madirAdayo.aneke.atyantAshuddhAH padArthA grAhyatvena kathitAH | sarvalokava~nchanArthaM malinAnapi padArthAn uttamAn kathayati | tadyathA madirA tIrtham, mAMsaM shuddham, madirApAtraM padmam, durjano vyAsaH, lashunaH shukadevaH, dhvajI madirAvikrayI, madirotpAdako dIkShitaH, veshyAsevI charmakAriNyAdisevI chANDAlyAdisevI cha prayAgasevI, kAshIsevI, bhairavIchakramadhyavartino chaNDAlAdayo brAhmaNA ityAdi | atyantavyabhichAriNI yoginIti, svairI yogIti cha pratipAdayati | evamAdirbahuprakAro vAmamArgavyavahAro.atyantaniShiddho.api tatra vartate | ki~ncha pUjAsamaye.anekadoShayuktAmapi striyamuttamA shaktiriti kathayati | jAtitashchaNDAlImatyantavyabhichAriNIM rajasvalAmapi striyaM devIbud.hdhyA pUjanIyAM kathayati | tasyA uchChiShTabhUtAM madirAM peyAM pratipAdayati | adhikamadirApAnAt tayA vAntamapi pR^ithivIpAtamantareNaivAtishraddhayAchAryasahitairitaraiH sAvadhAnamanaskaiH peyamAchaShTe | vAntaM bhairavIti cha kathayati | strIyonau jihvAM praveshya kAnapi mantrAn japyAnAha | (1) madirAm, (2) mAMsam, (3) matsyam, (4) mudrAm, (5) mantrAMshcha bhogArthaM mokShArthaM cha sevyAnAha | prathamadvitIyAdimakArA aprasiddhanAmnA tatra vyavahR^itAH | evamAdyA vAmatantroktAH sarve.api vyavahArA aihikAmuShmikasukR^itAt tatsevinaM janaM bhraShTaM kurvanti | ki~ncha karNachChedI yogI, avadhUto gosvAmI, aneke sannyAsinaH, brAhmaNAdayashcha kechati vAmamArgamanutiShThanti | te cha sarvamidaM lokavedaninditamiti j~nAtvaiva atirahasyatayA gopAyantImaM vAmamArgam | kimatrAdhikaM vakyavyam | vAmamArgaM shR^iNvato mlechChasyApi romA~ncho jAyate | atinIcho vyavahAro lekhanAyogya iti visheShato.atra na vyalekhi | sarvathApi vAmatantramatyantaM tyAjyameva | \section{(505)} nAstikamatamnAstikamatamapi parityAjyameva | tatra (1) mAdhyamikaH, (2) yogAchAraH, (3) sautrAntikaH, (4) vaibhAShikaH, (5) chArvAkaH, (6) digambara iti ShaT vartante | naite vedaM pramANatvenAbhyupagachChanti | teShAM siddhAnto.api parasparaM vilakShaNa evAste | tatra\- (1) mAdhyamikaH \- sarvashUnyavAdI | (2) yogAchAraH \- sarve padArthA na vij~nAnasvarUpAdbhidyante | vij~nAnamevaikaM tattvam | tadapi kShaNikameva, iti kathayati | (3) sautrAntikaH \- vij~nAnasyAkAro bAhyapadArthAtmakaM viShayaM vinA na jAyate | ato vij~nAnena bAhyAH padArthA anumIyante | na te pratyakShapramANagocharAH | nApi sthirAH | api tu sarve.api padArthAH kShaNikA eveti brUte | (4) vaibhAShikaH \- bAhyAH padArthAH kShaNikA api pratyakShapramANaviShayA iti bravIti | ayameva sautrAntikavaibhAShikamatayorbhedaH | etanmatachatuShTayamapi sugatasyaiva | (5) chArvAkaH \- na padArthAH kShaNikAH | deha eva AtmA iti vadati | (6) digambaraH \- deho nAtmA | dehavilakShaNa evAtmA | sa cha yAvatparimANo dehaH, tAvatparimANa iti jalpati | itthaM teShAM parasparaM matibhedo.asti | ito.apyaneke pakShabhedAH santi | te.api vedavirodhina eveti nAtra visheShato nirUpitAH | nApi khaNDitAH | itthaM vAmamArganAstikamArgagranthA yadyapi saMskR^itavANIrUpA eva | tathApi te vedabAhyA iti na vidyAsthAneShu parigaNyante | tasmAdvedAnusArINi vidyAprasthAnAni aShTAdashaiva | \section{(506)} sAhityAditAtparyanishchayapUrvakaH tarkadR^iShTeH sAragrAhI nishchayaHmammaTabhaTTAdikR^itAH sAhityagranthAH kAmashAstre.antarbhavanti | kAvyeShu keShA~nchit kAmashAstre.antarbhAvaH, keShA~nchit dharmashAstre | itthamaShTAdashApi vidyAsthAnAni brahmAtmaikatvaj~nAnasampAdanadvArA mokShahetubhUtAni | kAnichit sAkShAt | kAnichitparamparayA | ayameva sarvashAstrANAmabhiprAya iti tarkadR^iShTirnishchikAya | yadyapyuttaramImAMsAM vinA sarvANyapi shAstrANi mumukShuNA jij~nAsunA sutarAM parityajyAnIti shArIrakamImAMsAsUtratadbhAShyakArAdibhiH pratipAditam | tathApi uktena nayena tAnyapi kathamapi tatropayujyanta iti sUkShmadR^iShTyA tarkadR^iShTirevaM nishchikAya | \section{(507)} tarkadR^iShTeH kenachidviduShA samAgamaHgurumukhAchChrute svabud.hdhyA nishchite.apyarthe tarkadR^iShTeH punaH sandeho jAtaH | \ldq{}yo mayA nishchito.arthaH sa evAyaM shAstrArthaH, utAnyaH\rdq{} iti | tarkadR^iShTeH kaniShThAdhikAritvena punaH punaH kutarkavashAtsandeho yujyata eva | tannivR^ittyarthaM vidvadantaranishchayena svanishchayasya saMvAdasampAdanArthaM cha sa kadAchit ka~nchana vidvAMsamupasa~Ngamya svAbhiprAyaM tasmai nyavedayat | sa cha tarkadR^iShTivachanaM shrutvA bhavaduktaH sarvo.api mukhyasiddhAnta eveti pratyabravIt | tatastarkadR^iShTiH sarvamapi saMshayaM hitvA \ldq{}ahaM brahmAsmi\rdq{} iti sAkShAdbrahmAparokShatayAnubhUya bandhamokShAdikaM sarvaM mithyaiveti vijaj~nau | 1\. sAhityamala~NkAragranthaH | 2\. nAyikAbhedarasabhedAdyarthapratipAdakAnAm | 3\. bhagavachchAritrapratipAdakAnAm | 4\. bubhukShitasya kShunnivartanadvArA tR^iptyutpAdane pakvAnnaM yathA sAkShAtsAdhanam | kR^iShisasyAdikaM cha yathA paramparAsAdhanam, tathAj~nAnanivR^ittidvArAtmAnubhavarUpatR^iptyutpadAne kechana granthA j~nAnotpAdanadvArA sAkShAtsAdhanam, kechana granthA niShkAmakarmapratipAdanadvArA paramparAsAdhanam | \section{(508)} j~nAnina ichChAdisambhave.api vyavahAre audAsInyamj~nAnino.api sakalavyavahAro.aj~navat prArabdhavashAjjAyata iti prAgabhihitam | tadanukUlA ichChApi tasya sambhavedeva | yadyapyantaHkaraNaM bhUtAnAM sattvaguNakAryamityuktam | tathApi rajastamoguNasahitasattvaguNakAryameva tanna tu kevalasattvaguNakAryam | kevalasattvaguNakAryaM chaitatsyAt tadA antaHkaraNasya chA~nchalyasvabhAvo na kadApi syAt | tathA kAmakrodhAdyA rAjasyo vR^ittayo nidrAlasyamUDhatvAdyAstAmasyo vR^ittayashcha na syuH | sarvatra tAsAM pratiprANi jAyamAnatvAdeva na kevalasattvaguNakAryamantaHkaraNam | kintu, apradhAnIbhUtarajastamoguNasahitasattvaguNapradhAnapa~nchabhUtakAryameva | tasmAdantaHkaraNe trayo.api te guNAH sarvadA vartanta eva | parantu na samatayA | nyUnAdhikabhAvena tu vartante | tasmAdguNAnAM nyUnAdhikabhAvavashAt pratiprANi vilakShaNasvabhAvamantaHkaraNam | tadyAvadantaHkaraNamAste, tAvadrajoguNapariNAmarUpA ichChApi syAdeva | yat kvachichChAstrAntareShu naiva j~nAnina ichChAdiH sambhavedityuktam | tatrAyamabhiprAyaHj~nAnyaj~nAninordvayorapIchChA syAdeva | tathApi\- (1) aj~na ichChAdInAtmadharmatvena jAnAti | (2) j~nAnI tvichChAdyutpattisamaye.api naiva tAnAtmadharmatvena vijAnAti | kintu, antaHkaraNapariNAmatvAttaddharmA eveti tAn saMvetti | itthaM j~nAninAmichChAdisambhave.api yato na te Atmadharmatvena j~nAninaH pratibhAnti ato j~nAnina ichChAdayo na sambhavantIti | tathA manovAkkAyakR^itaM saMvyavahArAdikaM sarvaM na j~nAnina Atmadharmatvena pratibhAti, kintu kriyAsAmAnyaM manovAkkAyAshritaM tatraiva vartate | AtmA tvasa~Nga ityeva pratibhAti | tasmAjj~nAnI sarvavyavahAreShu kartApyakartaiva | \ldq{}na karmaNA lipyate pApakena\rdq{} (bR^i\. 4\.4\.23) ityAdishruteH | j~nAnodayAdanantaraM prArabdhakR^itashubhAshubhakarmaphalarUpasukhaduHkhAdinA naiva j~nAnI sambad.hdhyate | tadevaM prArabdhavashAdaj~navat j~nAnino.api sarvo vyavahArastadanukUlA ichChAdayashcha sambhaveyureva | \section{##(A. 509-518) ## shubhasantatirAjaprasa~NgaH\-} \section{(509)} shubhasantatinAmAnaM rAjAnaM vihAya trayo.api tatputrAH proShitA abhavan | teShAM putrANAM charitraM kathitam | adhunA tatpituH prasa~NgaH kathyate | putrANAM pravAsAtparaM pitU rAj~nastIvravairAgyAbhAvAttadvirahaprayuktaM duHkhamabhUt | mandavairAgyavashAdviShayabhogAtsukhamapi nAbhUt | putrapravAsatastitikShAyAM satyAmapi rAjyaM vihAya gantuM nAbhUddhairyam | itashcha tasya duHkhamevAsIt | sati hi tIvre vairAgye sa rAjyaM tyaktuM shaknuyAt | tAdR^ishavairAgyAbhAvena rAjyaparityAgastasya nAbhUt | bhogAsaktirapi tathA nAbhUt | tata ubhayathApi tasya duHkhamevAsIt | paramArthanirvedAbhAvAnmandavairAgyaphalabhUtA upAsyadevatAjij~nAsaivAbhUt | \section{(510)} shubhasantateH paNDitasamAje \ldq{}ko devaH sadA jAgarti\rdq{} iti prashnaH \- shubhasantatermandavairAgyodayo.api mahAbhAgyavashAdeva jAtaH | tena cha tasya \ldq{}ko deva upAsyaH\rdq{} iti jij~nAsA samajani | paNDitavarAnAnAyya yathochitamAsanAdiShUpaveshya \ldq{}puruShArthalAbhAya sarvairapi janairArAdhyo.anidro.asvapnaH sadA bhaktajanaparipAlanavyagrashcha ko devaH\rdq{} iti paprachCha | shrutvaitadrAjavachanaM paNDitavareShu kashchit evaM prativaktumupachakrame | \section{(511)} viShNUpAsakasyottarambho rAjan | sakalavedAntashiromaNibhUtaM vAsudevaM shivo viri~nchishcha nityaM sevate | sha~NkhachakradharaH sarvajanahitakArI padmagadAdharaH paropakArI cha sa vAsudevaH | ma~NgalamUrtirdayAnidhishcha | itthambhUto mahAviShNurnijabhaktajanachittAbhij~naH tattadbhaktAbhIShTaM kShemaM prayachChati | shaktigaNeshasUryashivAdayaH sarve.api devAstadAj~nAvaMshavadA iti bhAratapAdmapurANAdiShu nR^isiMhatApinIrAmatApinIgopAlatApinyAdyupaniShatsu chochyante | sarvaM cha jagadviShNusvarUpAtsamajani | sarvapIDApahartA sa eva | ArAdhayanti cha sarve.apyenameva | vidhimavatIrya devAnAM sAhAyyamakarot | tasmAt viShNureva sarvairupAsyaH | nAnyadupAsyaM tatsamamasti daivatam | viShNorantara~Ngabhakto.api shivo nopAsyaM svarUpaM dhatte | shavavatso.ama~NgalasvarUpI | tato.asAvasmAkaM na dhyAnArhaH | bhasmaDamarugajacharmakapAlamAlAdharo.ayamanyasmai kathaM kShema~NkaraH syAt | tatputro gaNesho.api tathaiva | gaNAnAmadhipatitvena shreShTho gaNapatirapi naramR^igamishritaM rUpaM dhatte | kechana haThAddevI\- dhyAnaM kurvanti | tatastatsamAnarUpatAM labhante | strIsvarUpaM tvatinindyamashuchyagaNitAvaguNayuktaM vichitravibhavAshrayaM kapaTasvarUpaM nityaparAdhInaM cha | IdR^ishasvarUpAbhilAShI yo naraH sa gardabhatulyastAM sevatu | sUryo.apyaharnishamavishramamantarikShe.alAtachakravadbambhramIti | tadupAsako.api tathaiva sadA cha~nchalaH syAt | tasmAt samutsR^ijyAnyA devatAH sarvAH sadA prabuddho mahAviShNureva sadA sarvaiH sevanIya iti jAnIhi | tatpUjAdhyAnAdividhiprakArA nAradapA~ncharAtragranthe kathitAH | viShNUpAsanAtiriktamupAsanachatuShTayaM yadyapi lokaprasiddham | tathApi tatraikaikopAsananindayA smArtopAsanamapi niShiddhaM bhavati | pa~nchApi devatAH samabud.hdhyA yatropAsyante tatsmArtopAsanamityuchyate | pa~nchAyatanapUjanamapi shivAdInAM chaturNAM viShNusamatAbodhanAtsamArtopAsanameva | \section{(512)} shivopAsakasyottaramshivopAsakaH kashchinmuniH pUrvoktaM shrutvAtIva sa~Nkruddho.atitarAM cha raktanetra evamAha \- he rAjan, shR^iNu me vachaH | shiva evopAsyo na viShNuH | santi cha koTisho.atra pramANAni | bhaktAbhIShTasarvasvaprado.anyastatsamaH ko vAsti lokatraye.api | mahAviShNunA yAchitaH sakalamapi svakIyamaishvaryaM tasmai dattvA svayaM bhasmaiva dhatte | ata eva charmakaroTikAdikamapi dadhAra | na hi tasyAsti uttamAdhamatvasAdhvasAdhutvAdibhedavivechanam | sarvaM samameva tasya | sama eva chAsau sarvasya | svayaM nagno bhUtvA \ldq{}vairAgyAnna na paraM sukhasya janakaM kutrApi satsAdhanam\rdq{} ityupadishati | itthaM mahAdAtA paramashiva eva naranAryAdInAM kAshyAM mriyamANAnAM shIghraM svasAyujyamuktiM prayachChati | na cha te garbhavAsAdiduHkhaM punaH prApnuvanti | shivasamAH sarvAndivyabhogAn bhu~njate | tadA chAyaM paramashivo lai~NgaM sharIraM vihAyAdvaitabrahmAtmaprAptyupAyamupadishati | viShNusvabhAvastvevamiti shrUyate \- sa hi bhaktamAtraparirakShaNaparaH | nAbhaktarakShakaH | vyAsashchAvochat skAnde purANe \ldq{}hariH sevakaH sevyashcha haraH\rdq{} iti rAmeshvare rAmachandreNa paramashivaH pUjita iti cha | bhAratapAdmapurANAdiShu sarvadevebhyo hariH shreShTha ityukterna svArthe tAtparyam, kintu bhAratatAtparyaparyAlochanAyAM paramashivasyaiveshvaratvaM pratIyate | itthameva chAppayyadIkShitAkhyaviduShApyalekhi sarvetihAsapurANAnAM tAtparyam | 1\. mahokShaH khaTvA~NgaH parashurajinaM bhasma phaNinaH kapAlaM chetIyattava varada tantropakaraNam | surAstAM tAmR^iddhiM dadhati tu bhavadbhrUpraNihitAM na hi svAtmArAmaM viShayamR^igatR^iShNA bhramayati || shi\\. ma\. 8|| 2\. shivasamAnaishvaryavishiShTashivalokamuktim | 3\. ayaM cha dakShiNadeshe kA~nchIpurasamIpasthADayappalagrAmavAstavyaH | paramashivopAsakashikhAmaNiH | siddhAntaleshasa~NgrahAdichaturadhikashataprabandhanirmAtA cha | bhAratatAtparyaprasa~Ngastvayameva \- ashvatthAmnA nArAyaNAgneyAdyastraprayoge kR^ite.api bahusainyamaraNaM vinA na kashchit pANDaveShu mamAra | tadA cha sa rathaM vihAya dhanurvedamAchAryaM cha dhikkR^itya vanaM jagAma | tadA vyAsastaM dR^iShTvA idamAha \- \ldq{}he brahman, AchAryavedAdinindA na kAryA | etau hi kR^iShNArjunau naranArAyaNAtmakau | etAbhyAmatyantaM pUjitaH parameshvarastadbhaktyatishayavashAttadAyatto bhUtvA mahAdevaH trIshUlI tadrathasya purataH sthitvA tvatprayuktAstrashastrAdInAM sAmarthyaM vinAshayati\rdq{} iti | itthaM mahAbhArate mahAdevakR^ipayaiva nArAyaNasvarUpasyApi shrIkR^iShNasya vibhUtyatishayo.abhUditi sid.hdhyati | tasmAdviShNucharitrapratipAdako granthaH sarvo.api shivasyaivAdhikyaM pratipAdayati | teShu grantheShu viShNuH sevyatayochyate | bhArataprasa~NgabalAttu sa viShNuH shivabhakta iti sid.hdhyati | ataH sa eva paramashivaH paramasevyo bhavati | itthamappayyadIkShitaH sakaleShu vaiShNavagrantheShu shiva eva tAtparyeNa pratipAdyata iti pratipAdayAmAsa | haristu shivabhaktAgragaNyaH | mahAdevo mahesha iti cha tasya shivasya nAma | taditareShAM devAnAM deva Ishvara ityeva prasiddhiH | shivashabdasya ma~NgalamityarthaH | \ldq{}shvaH shreyasaM shivaM bhadraM kalyANaM ma~NgalaM shubham\rdq{} ityamaraH | shivAdanyadashivaM sarvam | sarve.api devAH shivAdbhinnA ashivA eva (ama~NgalasvarUpA eva) | ato vihAyainAn sarvAneva devAnama~NgalasvarUpAn shiva evaiko dhyeyaH sarvairapi shiva~NkaraH | api cha viShaM dR^iShTvA bhayamabhUt taditareShAM sarveShAM devAnAm | tadviShaM kaNThe eva nirud.hdhya teShAmayaM bhayamapanunoda | tatsuto gaNesho yadyapi sakalAnvighnAn sadya evApahanti tathApi kAryaguNasya kAraNAdhInatvaniyamAt sarvavighnAnAM mUlato vinAshakaraH shiva eveti vij~neyam | jananamaraNAdiduHkharUpA vighnAH sarve.api shivadhyAnamAtrAdeva vinashyantIti vidyAt | itthaM sarvaiH sadA sevyaH sadAshiva eva | pAshupatatantre shivapUjAvidhayo nirUpyante | taduktapUjAvidhAnena stutinamaskArAdinA cha shivacharaNasAkShAtkAro jAyeta | nAradapA~ncharAtramataM sUtrabhAShyAbhyAM vyakhaNDi | tadanurodhi rAmAnujAdinavInavaiShNavamatamapi kalpataruvyAkhyAnarUpe parimale samyak khaNDitam | 1\. shrIsha~NkarabhagavatpAdavirachitabrahmasUtrabhAShyavyAkhyAnarUpasya vAchaspatikR^itabhAmatInibandhanasya kalpataruriti vyAkhyA | tasya cha vyAkhyAnaM parimalam | tachchAppayyadIkShitarachitamiti dakShiNadeshe prasiddhiH | \section{(513)} gaNeshapUjakasyottaramgaNeshaH shivasya putraH | kAraNaguNa eva kArye.apyanuvartata ityetachChrutvA kupito gaNeshapUjakaH pratyuvAchedaM \- he rAjan, shR^iNu me vachaH | etAvubhAvapi mithyAbhUtamarthaM satyatvena sAdhayataH | yadgaNeshaH shivaputraH parAdhInashchetyuktam | tadasa~Ngatam | atra cha vyAsena bhagavatA purANoktA kathA kAchitkathyate | tripurasaMhArArthaM hariharAdayaH sarve.api devA jagmuH | gaNeshapUjAkaraNAnna tripurAH parAjitAH | pashchAdbhayAkulitachittAste sarve.api gaNeshamArAdhya tripurAnajayan | yasyaiva gaNeshasya pUjayA jayo.abhUddevAnAm, sa eva sarvaiH sevya iti vij~nAyatAm | yathA piturdasharathasya mAnuShasya rAmabhadraH putro.abhUdIshvaro.api san tathaiva paramashivasyApi gaNeshaH putro bhUtvA vighnAnnirAchakAra | gaNeshapurANamapi shrIvyAsabhagavAnevAkarot | tatra sarvasyApi kAraNaM gaNesha eveti nirUpitam | tasya shuNDAdaNDAdeva hariharavidhiravishaktipramukhAH sarve.api devA ajAyanta | yastu vighneshadhyAnaM kShaNamAtramapi karoti, tasya vighnAH sarve.api tatkShaNAdeva vinashyanti | itthamaharnishaM bhaktiyuktairvinAyako vighnarAja eva niShkAmatayA sevyaH | iti | \section{(514)} devIbhaktasyottaramgaNeshaH sarvasyApi kAraNamityetadvachaH shrutvA bhagavatIbhaktaH sagarjanamidamAhahe rAjan, shR^iNu me satyamidaM vachaH | tribhirapyetairuktamapramANameva | sarve.apyete devAH shaktivirahitAH shavaprAyA ityeva viddhi | shaktihIno hyasamartha ityuchyate | kathaM nu tasya kAryanirvAhakatvam | ye tAvadatyantaM shaktimupAsate, te sarvAdhikAriNo bhavanti | hariharasUryagaNapatiprabhR^itiShvapi nAnAvidhAH shaktayo dR^ishyante | loke yA yA shaktirityuchyate, sA sA bhagavatIsvarUpaiveti jAnIhi | bhagavatyA rUpadvayamasti \- (1) ekaM sAmAnyam, (2) aparaM savisheSham | (1) sarveShu padArtheShu tattatkAryakaraNAnukUlasAmarthyarUpA yA shaktiH sA bhagavatyAH sAmAnyaM rUpam | (2) aShTabhujAdiyuktA yA mUrtiH sA tasyAH savisheShaM rUpam | sAmAnyashakteraMshAstu sa~NkhyAtItA vartante | yasmi~nChaktyaMsho nyUno vartate, so.alpashaktimAn asamartha ityuchyate | yatra shaktyaMsho.adhiko vartate sa samartha ityuchyate | shivaviShNvAdiShu shaktyaMshAdhikyAt te atisamarthAH | itthaM bhagavatyaMsharUpashaktyaMshAdhikyAdviShNushivagaNeshasUryAdiShu teShAM mahimA prasiddhaH | prANavihInaM sharIraM yathAma~NgalaM tathA shaktivihInAH sarve devA api ama~NgalA eva | tasmAdyachChaktyAdhikyAddevAnAM mihamA sa mahimA shaktereva | na tu devAnAm | shivaviShNvAdibhirbhagavatyAH sAmAnyarUpashaktervisheShata upAsanAt teShAM shaktyaMshAdhikyaM vartate | bhagavatyA nirAkArarUpAyAH shakteryathAnekeM.ashA vartante | tathA sAkArarUpAyAH shakterapyanekeM.ashA vartante | tAdR^isheShu sAkArAMsheShu kAlIrUpaM pradhAnam | mAheshvarI, vaiShNavI, saurI, gANeshItyAdayo.api pradhAnAMshA eva | bhagavatyupAsanayaiva sve sve mAheshvarAdyA aMshAH taiH prAptAH | tatrApi shivaviShNU bhagavatyA mukhyau bhaktau | dhyAturdhyeyarUpatAprAptirupAsanAyAH phalam | shivaviShNubhyAmupAsanAbalAd.hdhyeyarUpatA labdhA | atastau mukhyopAsakau | amR^itamathanenAmR^itodbhavasamaye surAsuravivAdaM parihartuM pravR^ittasya viShNoH sAmarthyahAnirabhUt | tadA svopAsyadevatAM bhagavatIM dhyAtvA svayameva tattAdAtmyamavApa | tadrUpamAhAtmyAdasurA api viShNupakShapAtino.abhavan | tathA shivo.api samAdhau bhagavatIdhyAnabalAt svArdhasharIreNa (ardhanArIsharIreNa) upAsyo.abhUt | vikShepavashAt samAdhyasampUrtyA tasya vishiShTaM sharIramupAsyaM nAbhUt | itthameva sarve.api devA bhagavatyupAsakA eva | devyupAsanA dakShiNottaramArgAbhyAM dviprakArA kathyate | tatra dakShiNo mArgaH kathitaH | uttaro mArga itaH kathyate | bhagavatIbhakteShu hariharAdivat ko.anyo.asti tadupAsakaH | tathApi mahAmAyAsvarUpiNIdhyAtA tu sakalaM puruShArthaM shIghrameva labhate | ekatraiva bhogamokShaprAptyupAyatvaM nAnyatraitasmAddevIdhyAnAdasti jagati | bhagavatIbhaktaH sakalAn bhogAn bhu~njAno.api punargarbhavAsaM na bhajate | shivoktastantrakrama iha kathitaH | bhagavatIbhaktiratyantasukhapradA | nikhilairapi prAchInairanuShThitA | pa~ncha makArAH kadApi tyaktuM na shakyante | shrIkR^iShNabalarAmAdayaH, sarve.api devAH, j~nAnino.api prathamamakAraM sadA jalavadevApiban | itare.api prAchInA bahavo makAramevAsevanta | makArasevanaprakAraH paramashivena paropakArAya kathitaH | shivavachanaM manasi kurvannasminneva sharIre bhogamokShAdikamanubhavati | shrIvyAsabhagavAnevaitadbhAgavatamapi chakAra | upapurANe hi kAlImavarNayat | bhagavatyA bhaktireva shreShThatvena kathyate | sarve.api pUjAvidhayastenaiva kathitAH | 1\. etachcha devIbhAgavate vispaShTamupalabhyate | hariharabhAnugaNeshAdayo bhagavatIdhyAnenaiva jIvanti | matimantaH sarve.api prathamamakArapAnena mattamAnasAH santo bhagavatIM pUjayanti | jagajjananI sA devyekaiva sadA jAgarti | tatsevyeva paramAnandamanubhavati | \section{(515)} sUryabhaktasyottarambhagavatImAhAtmyaM shrutvA kupitaH sUryabhakta itthamuvAcha \- he rAjan, mama satyaM vachaH shR^iNu | nAnR^itaM bhavati maduktam | shatashaH shapAmi | matAntarANi pApiShThAni nIchatamAni cha | sarvalokaninditA guNAH sarve.api devImArge uttamatvena kathyante | atyantamalinaM madyaM mahApAtakakAraNamapi tIrthamityuchyate | mAMsaM cha shuddhamiti | viparItArthAvabodhakaM shambhutantraM ananuShTheyameva bauddhAgamavat | sarvAnuShThAnayogyatvena dakShiNasampradAyasya shreShThatve.api yasmin sarvamanobandho bhavati tAdR^ishasUryAbhAve sarvo.apyandha eva syAt | sarvAvabhAsakaH sUrya eva | tadabhAve sarvatra sarvamandhakAro vyApnuyAt | padArthAvabhAsakatejo.antarANyapi sUryasyAMshabhUtAnyeva | bhAnusamAnaH ko vAsti lokasya hitakArI | parahitArthamevAsAvantarikShe.avishramaM paribhramati | sarvaM hi kAryaM kAlAdhInameva | sa evaiko.api bhUtabhavyabhaviShyadrUpeNa tridhochyate | sUryagatyaiva sUtrAtmatayA sarvAH kriyAH kriyante | anena vidhinA sarvaM bhAnorudajAyata | tatkopAtsarvaM bhasmIbhavet | tasya sAkAranirAkArabhedena rUpadvayaM bhavati | tatra nirAkAraH prakAshaH sakalanAmarUpe vyApya vartate | yadeva cha vedAntibhiH bhAtIti shabdena vyavahriyate, tadeva nirAkAraprakAshAtmakamAdityagataM nirAkArasvarUpam | tadeva cha sarvajagadadhiShThAnam | tadaj~nAnavashAdeva jagadrUpo vivarto jAyate | tAdR^isho nirAkAraH prakAsha evAntaHkaraNavR^ittisthapratibimbavishiShTashchet j~nAnamityuchyate | \ldq{}ahaM bhAnuH\rdq{} ityantaHkaraNavR^ittiH prakAshapratibimbena sahaiva yadodeti, tadAj~nAnanivR^ittyA jagadapi nivartate | sUryasya sAkAraM svarUpaM nirUpyate \- prAtaHkAle yattattejaH prakAshate, tadeva sAkAraM svarUpam | chandratArAdIpAdayo.api tadaMshabhUtA eva | nirAkAra 1\. shambhutantraM nAma \- pAmarANAM dehAbhimAnanivR^ittidvArA tadatiriktAtmAstitvabodhanArthaM vedAnadhikAriNAM kvachidruchyutpAdanAbhiprAyeNa shivakR^itaM tantraM shivatantraM (vAmatantram) ityapyuchyate | 2\. vedasyAntaH samAptiH ##=## charamabhAgaH ##=## siddhAntaH ##=## vedAntaH | upaniShat | sAkArabhedavashAt sUryasya yaddvirUpatvaM vartate tatra nirAkAraM rUpameva j~neyaM sAkAraM tu rUpaM dhyeyam | etadeva rUpadvayaM vedAnteShu \ldq{}nirguNasaguNabhedena dvirUpaM brahma\rdq{} ityuchyate | yatra hi kAlatraye.api andhakAralesho.api na sambhavati, taddarshanamAtrAdeva sarve.api svasvakarmANyArabhante | sa eva vinidraH sadA jAgarti devaH | tad.hdhyAnAdandhakAro vinashyati | itare devA jAgratItyetanmithyeti viddhIti | \section{(516)} pUrvoktamatAnuvAdaH smArtamataM chauktAnAmupAsakAnAM yathA parasparaviruddhAbhidhAyakatvam, evameva anyeShAM api bahUnAM paNDitAnAM svasvabud.hdhyanusArato viruddhAbhidhAyitvameva | yadyapi smArtAH paNDitAH pUrvoktAsu pa~nchasvapi devatAsu bhedabuddhiM na kurvanti | tathApi tanmatamapi etanmatavirodhyeva | vaiShNavasya tvidaM mataM \- \ldq{}na hi viShNutulyamasti devatAntaram | itare sarve.api devA viShNubhaktA eva | viShNoH shrIrAmakR^iShNanArAyaNAdIni nAmAni yastvitaradevatAnAmabhiH samatayA jAnAti, sa nAmAparAdhI syAt | rAmakR^iShNAdinAmochchAraNaphalaM cha nApnoti\rdq{} iti | evaM shivamate.api \ldq{}naivAsti shivatulyaM devatAntaram | shivanochchAraNaphalaM viShNvAdinAmochchAraNena naiva labhyate\rdq{} iti | itthaM sarvamateShvapi svasvopAsyadevatAtulyaM nAsti devatAntaram | smArte tu mate sarve.api devAH samAH | tasmAt smArtamapi mataM pUrvoktapa~nchamataviruddhameva | \section{(517)} ShaTchChAstrANAM parasparavirodhaH\- (1) sA~Nkhya, (2) pAta~njala, (3) nyAya, (4) vaisheShika, (5) pUrvamImAMsA, (6) uttaramImAMsArUpANi ShaTchChAstrANyapi parasparaviruddhAnyeva | yataH1\. yoginaiyAyikahiraNyagarbhIyavirADupAsakaprajAkAmAdimatAbhimAninAm | 2\. sannindAsati nAmavaibhavakathA shrIsheshayorbhedadhIrashraddhA shrutishAstradeshikagirAM nAmnyarthavAdabhramaH | nAmAstIti niShiddhavR^ittivihitatyAgau cha dharmAntaraiH sAmyaM nAmani sha~Nkarasya cha harernAmAparAdhA dasha || ityuktadashAparAdheShu eko.api yaH kashchidaparAdho yasyAsti sa nAmAparAdhI | evaM dashAparAdhahIna eko.api durlabhaH | dashAparAdhAn vinaiva yadi nAma kashchinnAmasa~NkIrtanaM kuryAt sa koTiyaj~naphalaM labhet | (1) sA~Nkhyamate Ishvaro nAbhyupagamyate | samAdhyAtmakayogApekShAM vinaiva kevalaprakR^itipuruShavivekAdeva mokSho bhavatItyabhyupagamyate | (2) pAta~njale mate Ishvaro.abhyupagamyate | mokShashcha samAdhinA | tasmAt sA~NkhyapAta~njalamatayoranyonyaM virodhaH | (3\-4) nyAyamate chatvAri pramANAni | vaisheShikamate dve pramANe | ityanyonyaM virodhaH | evamanye.api virodhA vartante | jij~nAsUnAmanapekShitatvAt te.atra na likhyante | (5) pUrvamImAMsakamate IshvaraH mokSharUpaM nityasukhaM cha nAbhyupagamyate | kintu karmajanyaM viShayasukhameva puruShArtha ityuchyate | (6) uttaramImAMsAyAM tu Ishvaro mokShashchA~NgIkriyate | viShayasukhaM na puruShArthaH | uttaramImAMsAbhimataM matamevAsmingranthe sphuTataramuktam | evaM sarvamapi shAstramanena virud.hdhyate | shAstrAntareShu bhedavAdo nirUpyate | asmiMstu shAstre bhedakhaNDanapUrvakamabheda eva pratipAdyate | itthaM sakalamapi shAstraM parasparaviruddhameva | \section{(518)} tarkadR^iShTeH pitR^idarshanamIdR^ishaviruddhavAdashravaNena rAj~na ito.api apUrvaH saMshayaH samajani | sarve.api hi yuktipramANopetameva kathayantIti | evaM vadatAM kasya mataM prAmANikaM yathArthabhUtaM cheti | etAdR^ishasaMshayashokaduHkhAdyAviShTasya rAj~no manasyupAsyadaivamidameveti nishchayo nAbhUt | etatsaMshayanivartakaH ko vAstIti chintAkulo jAtaH | asminnavasare tarkadR^iShTiryadR^ichChayA pitR^idarshanAya tadantikamAjagAma | tAvubhAvapi parasparamAlili~NgatuH | tarkadR^iShTiH putraH pitaraM yathAvidhi praNanAma | pitApi putrAyAshiShaH kR^itvAsanamadAt | 1\. nirIshvarasA~Nkhyamate | taTTIkA (355) Avarte | 2\. pratyakSham, anumAnam, shabdaH, upamAnam | tadvivaraNaM (204\-207) Avarte | 3\. pratyakSham, anumAnam | (204\-205) Avarte | 4\. kasyAshchidvR^iddhastriyo gR^ihadvAri kashchana mArjAro mR^ito.abhUt | sA taM grAmAdbahirniHsArya yAvatpratyAgatA tAvatprAgdvAri rugNaH kashchiduShTro mR^ito.abhUt | yathAsyAshchintAyAshchintAntaraM mahadudabhUt tathA shubhasantaterapyupAsyadevatAviShayakAj~nAnanivR^ittaye paNDitAnpR^iShTavataH saMshayAntarameva navamabhUt | tannivR^ittyarthaM tasya mahatI chintApyabhavat | \section{(519)} tarkadR^iShTikR^itaH pitrupadeshaH | kAraNasvarUpamupAsyam, na kAryasvarUpampitushchintAkrAntatAM dR^iShTvA, \ldq{}tAta, bhavachchittasya kuto vyAkulatA\rdq{} iti tarkadR^iShTiH pitaraM paprachCha | shubhasantatiH svaputroktaM shrutvA svachintAkAraNIbhUtaM vishiShTaM vR^ittAntamakathayat | kimekamupAsyaM daivatamiti paprachCha cha | tarkadR^iShTiH pitR^ivachanaM shrutvA tasya shubhodayArthamAha | kAraNasvarUpamevopAsyaM na kAryasvarUpam | kAraNasvarUpasya nAmAnyanantAni | ayameva cha vedasya mukhyaH siddhAntaH | itihAsapurANAdiShvapyayameva siddhAnto bhagavatA vedavyAsena nirUpito nAnyaH | paNDitAstvimamabhiprAyamajAnantaH parasparaM matAntaraM khaNDayanti | shrInIlakaNThapaNDitenApi bhAratavyAkhyAnArambhe prasa~NgAdayamartho nirUpitaH | tatraivottamaH shrutisiddhAnto.api yathAvannirUpitaH | \section{(520)} purANeShu shrUyamANayoH stutinindayorvyAsAbhiprAyaHnanu sarvapurANakartA shrIvedavyAsa eka eva | sa hi skandapurANe shivasya svAtantryAdIshvaradharmAH santIti pratipAdayAmAsa | devatAntarANAM cha shivakR^ipayaiva sarvavibhUtyatishayo jAyata iti cha | tathA tenaiva viShNupurANe pAdmapurANAdau cha viShNorIshvaratvamuktam | itthameva purANeShu upapurANeShu cha shivaviShNubhinnagaNeshAdidevAnAmapIshvaratvaM pratipAdyate | tadevaM vyAsavachasAM parasparavirodha upalabhyate | iti | atrAbhidhIyate \- sarve apIshvarA eva | yatra yasya devasyopAsyatvapratipAdanatAtparyeNa taditaradevatAnindA shrUyate tatra tannindAyAH tadupAsanaparityAge na tAtparyam | kintu prakaraNistutyA tadupAsanAyAmeva | yathA viShNupurANeShu shivAdidevatAnindA viShNustutidvArA tadupAsanApravR^ittAveva hetuH | evaM shivapurANAdiShu kR^itA viShNvAdinindApi shivastutidvArA tadupAsanApravR^ittAveva hetuH | netaropAsanAparityAge | ekatra kR^itA devatAntaranindA taddevatAntaropasAnAparityAgArthA yadi syAt tadA sarvadevatopAsanAparityAgaprasa~Nga eva syAt | tasmAdanyadevatAnindAnyasya kasyachidupAsyasya stutaye | na tu tadupAsanAparityAgAya | 1\. sarvashabdena viShNushivagaNeshadevIsUryAdayo gR^ihyante | atra dR^iShTAntaH \- vede.agnihotrasya dvau kAlAvuktau | ekaH sUryodayAtprAk | dvitIya udayAdanantaraH | \ldq{}udite juhotyanudite juhoti\rdq{} iti | tatrAnuditahomaprasa~Nge uditahomo nindyate | uditahomaprasa~Nge chAnuditahomaH | tatra yadi nindAyA agnihotrAntaraparityAge tAtparyaM syAt, tarhi kAladvaye.apyagnihotraparityAgaprasa~Nga eva | na hi nityasya karmaNaH parityAgaH sambhavati | tasmAdutihomastutaye.anuditahomanindA | anuditahomastutaye choditahomanindA kriyate | evamevaikadevatopAsanAprasa~Nge devatAntaranindAyAstAtparyaM prakatopAsyadevatAstutAveva | na devatAntaranindAyAm | \section{(521)} pa~nchadevatopasAnAyAH phalamekameva (brahmalokaH) shuklakR^iShNayajuHshAkhAbhedena kechanAnuditahomaM kurvanti | kechanoditahomaM cha | ubhayeShAM cha phalaM samAnameva | tathA ichChAbhedavashAt pa~nchasvapi devatAsu yasyAH kasyAshchidupAsanAyAM kriyamANAyAM pa~nchabhirapyupasAnAbhirbrahmaloka eva prApyate | tatratyabhogAnubhavAnantaraM videhamokShaH sid.hdhyati | yadyapi viShNvAdidevatopAsanayA vaikuNThAdiloka eva prApyata iti purANeShUchyate, na tu brahmalokaH | tathApi videhamuktyadhikAritvAduttamopAsakA devayAnamArgeNa brahmalokameva gachChanti | eka eva brahmaloko viShNUpAsakasya vaikuNTharUpeNa bhAti | tatratyAH sarve.api chaturbhujA eva lakShyante | svayamapi chaturbhujo bhavati | shivopAsakasya shivalokatvena bhAti | tatratyAH sarve trinetradhAriNaH pratIyante | svayamupAsako.api tathaiva bhavati | evameva sarveShAmapi tattadupAsakAnAmeka eva brahmalokastattadupAsyalokAtmanA pratIyate | atrAyaM niyamaH \- devayAnamArgaM vinA mArgAntareNa gantA punaH punaH saMsArameva gachChati | brahmalokagamanamArgastu devayAnAkhya eka eva | tasmAdvi1\. devayAnapitR^iyANajAyasvamriyasveti trividhAH saMsAramArgAH | (1) sUryamaNDalaM bhittvA brahmalokagamanamArgo devayAnaH panthAH, archirAdimArga iti chochyate | (2) chandramaNDalaM bhittvA indralokagamanamArgaH pitR^iyANamArgaH, dhUmAdimArga iti chochyate | (3) punaH punarjananamaraNAdipravAhakAraNIbhUto mR^ityulokagamanamArgo jAyasvamriyasveti tR^itIyo kaShTo mArgaH | turIyo mokShamArgastu brahmaj~nAnAtmaka eva | dehamuktiyogyA upAsakAH sarve.api brahmalokaM gachChanti | tAdR^ishe brahmaloke upAsakechChAnusAreNa sakalasAmagrIvishiShTatattallokAtmanA pratIyamAnatvarUpo.adbhuto mahimA vartate | evaM pa~nchadevatopAsanAyAH phalamekameva | \section{(522)} ekasminneva paramAtmani nAnAnAmarUpapratItisambhAvanAnanu pa~nchAnAmapi devAnAM nAmarUpAdayo vibhinnAH kathyante | Ishvarastveka eva | kathaM nvidamakesyaiva nAnAnAmarUpavattvAdi sambhavet iti chet | atrAbhidhIyate \- paramArthato na ki~nchidapi nAmarUpAdikaM paramAtmani yujyate | athApi mandabuddhInAmupAsanArthaM nAmarUparahite eva paramAtmani nAmarUpAdikaM kAlpanikamevopeyate | tasmAt ekasminneva paramAtmani mAyAkalpitaM nAmarUpAdikaM nAnAvidhaM sambhavatyeva | itthaM hi sarvapurANavAkyAnAM virodho.api nivartate | \section{(523)} sarveShAmapi purANAnAM kAryakAraNabrahmopAsanAbodhanakramavashAddheyopAdeyaviShayakatvatAtparyanirUpaNampurANavAkyAnAM parasparaviruddhAbhidhAyakatvasha~NkAyA mukhyaM samAdhAnamshivaviShNugaNeshadevIsUryAdikaM nAma pratyekaM kAraNabrahmabodhakam | kAryabrahmaNAmapi samAnamevaitannAmajAtam | mAyAvishiShTaM chaitanyaM kAraNaM brahmeti kathayanti | kAryabhUtaM hiraNyagarbhamapi brahmeti vadanti | itthaM kAraNaM brahma, kAryaM brahma chetyubhayavidhamapi brahma viShNushivAdayaH shabdA bodhayanti | tathaivaiteShAM pa~nchAnAmapi devAnAM nArAyaNanIlakaNThavighneshashaktibhAnvityAdInyapyanantAni paryAyapadAni vidyante | tAnyapi kAraNakAryAtmakamubhayarUpamapi brahma bodhayanti | kvachitkAraNaM brahma kvachichcha kAryaM brahma prasa~NgAnusAreNa bodhayanti | yathA saindhavashabdo.ashvalavaNobhayabodhako.api, bhojanaprakaraNe lavaNam, gamanaprakaraNe.ashvaM cha bodhayatyevam | \section{(524)} vaiShNavAdigranthasthaviShNvAdistutishivAdinindAvachanAnAM vyAsAbhiprAyastvayameva | kAraNaM brahmopAsyam | kAryaM tu brahma nopAsyamiti | (1) tatra vaiShNaveShu purANeShu viShNunArAyaNAdishabdAH kAraNaM brahma bodhayanti | shivagaNeshashaktisUryAdishabdAstu tatratyAH kAryameva brahmApakR^iShTam | evamanyatrApi | (2) skandapurANAdishaivagrantheShu shivamaheshAdishabdAH kAraNaM brahma bodhayanti | viShNugaNeshadevIsUryAdishabdAstu kAryaM brahma | (3) gaNeshapurANe.api gaNeshapadaM kAraNasya brahmaNaH, viShNushivAdipadAni kAryasya brahmaNashcha vAchakAni | (4) kAlI(devI) purANe kAlIdevyAdishabdAH kAraNaM brahma, viShNushivasUryAdishabdAH kAryaM brahma cha bodhayanti | (5) saurapurANe cha bhAnusUryAdayaH shabdAH kAraNasya brahmaNaH shivAdishabdAH kAryasya brahmaNashcha bodhakAH | tasmAtsarvatra kAraNastutiH kAryanindA chopapannaiva | evaM nikhileShu purANeShu kAryakAraNasa.nj~nArUpANAM sa~NketAnAmeva bhedaH | na tu heyopAdeyarUpe vivakShite.arthe | sarvapurANeShu kAraNabrahmopAsanA upAdeyA | kAryabrahmopAsanA cha heyA | tasmAt sarvapurANAnAmapyekaM kAraNameva brahmopAsyamityatraiva tAtparyam | na teShAM svArthe virodhaH | \section{(525)} mUrtipratipAdanAbhiprAyaHyadyapi chaturbhujatrinetrasatuNDAShTabhujAdimUrtayo mAyApariNAmAshchaitanyavivartAshcheti kAryAtmakA eva | tAsAmupAsanA cha vihitA | tathApi, tAdR^ishachaturbhujAdimUrtInAM yatkAraNAtmakaM mAyAvishiShTaM chaitanyaM tadvichAre kriyamANe na ko.api bhedaH sid.hdhyati | tasmAt tattanmUrtInAM kAryAtmakamAkAraM bAdhitvA kAraNasvarUpamevopAsyamityatraiva sarvagranthAnAM tAtparyam | AkAraH kAryatvAt tuchChaH | kAraNaM satyam | yasya tu mandA praj~nAkAra eva sthirA bhavati, sa shAstroktAkAropAsanAmeva kuryAt | tataH praj~nA nishchalIbhUya kAraNabrahmopAsanAyAM sthirIbhavati | \section{(526)} kAraNabrahmopAsanAHkAraNabrahmopAsanAprakArastvayameva | brahma jagatkAraNaM satyakAmatvasatyasa~Nkalpatvasarvaj~natvasvatantratvasarvaprerakatva\- sarvAntaryAmitvakR^ipAlutveshvaratvAdidharmavishaShTatvena dhyAyIta | na hi mUrtidhyAne.asti shAstrasya tAtparyam | shAstreShvanekamUrtipratipAdanaM cha nopAsanArthameva | kintu, kAraNabrahmopalakShaNArthameva | yadvastu yasyaikadeshaikakAlagatatvena kadAchidvyAvartakaM tat tasya vyAvartakatvenopalakShaNamityuchyate | \ldq{}kAkavaddevadattagR^iham\rdq{} ityasminnudAharaNe kAko devadattagR^ihasya upalakShakaM bhavati | yato gR^ihaikadeshe kAkaH kadAchidevopaviShTo bhavati, na sarvadA | gR^ihAntarAddevadattagR^ihasya vyAvartakashcha bhavati | evaM jagataH kAraNe brahmaNi tadekadeshe kadAchideva mUrtirbhavati chaturbhujatvAdirUpA | tasmAdvyAvartakatvAdupalakShakA bhavati | upalakShaNasya chedaM prayojanam | yat visheShavastusvarUpaj~nAnotpattireva | yathA kAkena devadattagR^ihaj~nAnameva jAyate | nAsti cha prayojanAntaram | tathA chaturbhujatvAditattadAkAravisheShairnirAkAra\- kAraNabrahmaj~nAnamevopAsanArthamUrtikathane prayojanaM nAnyat | \section{(527)} shAstratAtparyAnabhij~natayA mUrtyAkAreShvAgrahavatAM shaivAdInAM duHkhAnubhavaHmandapraj~nAstu shAstrAbhiprAyAnabhij~natayA svasvAbhilaShitashivaviShNvAdyAkAravisheSheShvevAgrahaM kurvanti | syAlasAramenyAyena parasparaM kalahAyante cha | bhAryAsahodarasya syAla iti nAma | shunaH (kukkurasya) sArameya iti nAma | dR^iShTAntasya nyAya iti nAma | kasyachit syAlakasya nAma utpAlaka iti | tatsyAlashatroshcha nAma dhAvaka iti | tathA tadgR^ihasthasya kasyachit shunashcha dhAvaka ityeva nAma | samIpagR^ihasthasya shunashcha nAma utpAlaka iti | tatra tatpuruShasya bhAryAyAH svabhartR^igR^ihapravesho.ayaM prathamaH | tadA dvAvapi shvAnAvanyonyaM sadA kalahaM kurvAte | tatra striyo bhartR^ishvashrvAdaya utpAlakaM ninditvA svakIyaM dhAvakaM bahvamanyanta | tadA tasyAH striyo matsahodaramete ninditvA tadvirodhinaM stuvantItyayaM bhramo.abhUt | tena dUShitAntaHkaraNA svabhartari svakleshaM vij~nApayAmAsa | yathAtra vaktrabhiprAyAnabhij~nA samAnAbhidhAnabhrAntyA strI duHkhamanvabhUt | tathaiva vaiShNavAdigrantheShu shivAdinAmabhiH kAryaM brahmaiva nindyata ityabhiprAyAnabhij~natayA shaivAdayo vR^ithA duHkhAyante | tathA vaiShNavA api shaivAdigrantheShu viShNvAdinAmabhiH kAryaM brahmaiva nindyata ityajAnanto duHkhamanubhavanti | \section{(528)} shubhasantateH prashnaH | uttaramImAMsAyAH prAmANyam, taditarashAstrANAmaprAmANyaM chashubhasantatiH svaputroktaM vachaH shrutvA, purANAnAM parasparavirodhasha~NkAyAH samAdhAnaM cha labdhvA sukhyabhUt | parantu ShaTchChAstrANAM parasparavirodhAsha~NkAni 1\. syAlaH ##=## devaraH | sArameyaH ##=## shvA | vR^ittyabhAvAdvisheShataH sukhI nAbhUt | ato yachChAstravij~nAnena paramArthasatyamavabud.hdhyeta, kiM tachChAstraM satyabhUtamiti punaH putraM paprachCha | \section{(529)} tarkadR^iShTyuttaramtarkadR^iShTiH svapitR^ivachanaM shrutvA paramapramANabhUtaM vacho.abravIt | uttaramImAMsopadesha eva na vedaviruddhaH | itarANi tu pa~nchApi shAstrANi vedaviruddhatvAdashuddhAnyaprAmANikAnIti | tatrApi vedAviruddhAnaMshAn vedAnusAritvAt kechana mandAdhikAriNo.anutiShThanti | yadyapi\- (1) sA~NkhyashAstrakartA kapilaH | (2) pAta~njalasya kartA pata~njaliH sheShAvatArabhUtaH | (3) nyAyashAstrakartA gautamaH | (4) vaisheShikashAstrakartA kaNAdaH | (5) pUrvamImAMsAkartA jaiminiH | (6) uttaramImAMsAkartA vyAsaH | eteShAM mAhAtmyaM cha suprasiddhaM sarveShAm | tasmAdeteShAM vachanarUpaM shAstraM sarvamapi samameva pramANaM syAt | tathApi sarvavAkyebhyo.api vedavAkyameva prabalaM pramANaM bhavati | vedasya hi kartA sarveshvaraH | naiva tatra bhramasaMshayapramAdavipralipsAdayaH santi doShAH | taditarashAstrakartArastu jIvA eva | eteShAM bhramAdayo doShAH sambhaveyureva | yadyapi shAstrakArAH sarve sarvaj~nAH kathyante | tathApi teShAM sarvaj~natAyA yogamAhAtmyajanyatvAdyu~njAnayoginaste bhavanti | Ishvarasarvaj~natAyAH svabhAvasiddhatvAdIshvaro yuktayogI | dhyAnena padArthaj~nAnaM yasya jAyate sa yu~njAno yogItyuchyate | yasya punaH sarvadA ekarasatayA sarvapadArthagocharAparokShapratItirjAyate sa yukto yogItyuchyate | tatra yuktayogikR^itaveda eva prabalaM pramANam | yu~njAnayogikR^itaM shAstrAntarajAtaM sarvamapi durbalameva | \section{(530)} ato vedAnusAri shAstrameva pramANam | vedaviruddhamapramANameva | pa~nchApi shAstrANi apramANAni | vedaviruddhatvAt | vedavirodhitvaM teShAM vispaShTaM nirUpitam | uttaramImAMsA tu na kasmiMshchidapyaMshe vedaviruddhA bhavati | ata eva sA sarvathA pramANam | shAstrAntarANyapi kvachidaMshe vedAnusAritAM tatra dR^iShTvA mandadhiyaH kechana vishvasanti | tathApi vedaviruddhAMshabAhulyAt sutarAM tAni parityAjyAnyeva | kvachidaMshe virodhe.api kvachidaMshe vedAnusAritvAt tAnyapi a~NgIkAryANyeveti chet | tarhi jainamapi shAstraM \ldq{}ahiMsA paramo dharmaH\rdq{} ityahiMsAMshe \ldq{}na hiMsyAt sarvA bhUtAni\rdq{} iti vedAnusAritvAda~NgIkAryaM syAt | jainashAstraM tu vedabAhyatvena heyameva | yadyapi saguta IshvarAvatAro buddha iti chochyate | tadvachanamapi vedavat pramANIkartavyameva | tathApi sa vipralipsAnimittamevAvatatAra | tasmAt tadvachanaM sarvathApyapramANameva | va~nchanechChA vipralipsA | ata eva sarvAMshe.api vedAnusAritvAduttaramImAMsaiva sarvathA mumukShubhirupAdeyA | uttaramImAMsA hi sUtrAtmanA shrIvadavyAsenAkAri | tadvyAkhyAnAni cha nAnArUpANi anekakR^itAni santi | tathApi bhagavatpUjyacharaNashrIsha~NkarAchAryakR^itaM bhAShyAtmakaM vyAkhyAnameva vedAnusAri vartate | netarANi | pa~nchamatara~Nge chaitaduktam | tasmAchChAstrAntarANi sarvANyapi pa~ncha apramANAnyeva | \section{(531)} shAstrAntarANyapramANAnItyato heyAni, tatra dR^iShTAntaH, hetushcha kathyateasmiMstara~Nge pUrvaM shAstrANAM sarveShAM mokShopayogitA tarkadR^iShTisAragrAhivivekavashAdabhihitA | yathA kashchichChatrurasinA rugNaM ka~nchidachChinat | tadA bahI rudhirAgamanAddaivagatyA tadroganivR^ittirabhUt | tatra sAragrAhI puruShaH svashatruM hantAramasipANinamapi upakArakatvenaiva manyate | tathA shAstrAntareNApi yena kenApi prakAreNAntaHkaraNashuddhinaishchalyotpattivashAt saMsArAdvinivR^ittasya puruShasya vedAnusArinishchayakaraNAnmokSho jAyeteti naivAtrAgrahaH sarvathApi kartuM shakyate | andhagolA~NgUlanyAyenAnarthaprAptiprasa~NgAt | tasmAdvihAya shAstrAntarANyapi sakalAni shuddhAdvaitavyAkhyAnarItyA shArIrakottaramImAMsaiva grAhyA | \section{(532)} andhagolA~NgUlanyAyaHkasyachiddhanikasya putraM sarvAbharaNabhUShitaM chorA vanamAnIyAbharaNAnyapi sarvANyapahR^itya tannetre baddhvA vijane visR^ijya jagmuH | tadA tatra rudantaM taM bAlaM nirdayaH kashchidativa~nchako.atibaliShThamunmattaM ka~nchidbalIvardaM lA~NgUle taddhastena grAhayitvA mA tyajAsya lA~NgUlam | shIghraM svagrAmamanena prApnoShItyavochat | sa cha duHkhI bAlastadvachanaM vishvasya taduktamanuShThAya tato.api mahat duHkhamanubhUya vinaShTo.abhUt | tadvadviShayarUpAshchorA vivekAkhyaM netraM pidhAya saMsAravane mumukShuM santyajanti | tadA bhedavAdI matAntarastho nirdayava~nchako.anyashAstrasiddhAnte tasya vishvAsaM janayitvA, \ldq{}asmadupadesha eva tava paramasukhaprAptihetuH, mA tyajainam\rdq{} iti upadishati | mandatamo hyadhikArI tadvAkyameva vishvasya taduktamAcharan paramapuruShArthasukharahito jananamaraNarUpaM mahadduHkhamanubhavet | ataH shAstrAntarANi mumukShuNA mlechChashAstravaddUratastyAjyAnyeva | \section{(533)} rAj~no maraNAnantaraM brahmalokaprAptiHitthaM shubhasantatirnAma rAjA tarkadR^iShTeH svaputrasya vachanaM shrutvA sarvasaMshayAn samastamanaHshokAMshcha santyajya pUrNAnandamavApa | kAraNabrahmopasAnAyAM bahushashchittalayaM chakAra | tarkadR^iShTimeva svagurutvena bhAvayitvA vishiShTaM rAjyaM tasmA adAt | putro.api tarkadR^iShTiruttamopadeshakartR^itvAdgurupadavIM bheje | tadetat sarvaM brahmavidyAyA mAhAtmyameva | \section{(534)} shubhasantatimaraNamkatipayadivasAnantaraM rAjA prANAn sa~njahau | sanakAdimunigaNaprApyaM brahmalokaM cha jagAma | na hi rAj~no maraNe deshakAlAdiniyamoktirasti | asyAyamabhiprAyaH \- upAsakamaraNaviShaye na deshakAlAdivyapekShAsti | ahani vA rAtrau vA dakShiNAyane vA uttarANaye vA shuddhe vApyashuddhe deshe mR^ito.apyupAsanAbalAt sa sarvathApi devayAnena pathA brahmalokameva gachChati | adR^iShTiprasa~Nge pUrvaM deshakAlAdyapekShA syAditi yaduktaM tadayogasahitopAsakaviShayam | kevaleshvaraikasharaNatAM gatasyopasakasya naivAsti deshakAlAdyapekShA | pratipAditashchAyamarthaH sUtrabhAShyakArAdibhiH | \section{(535)} tarkadR^iShTerdehapAtaH, paramAtmaikyamtadA tarkadR^iShTirdR^iDhataradvaitatuchChatAnishchayaH san rAjyakAryamakhilamapi sAvadhAnamanA evAkarot | na kvachidapi sakto.abhUt | sadA brahmaNyeva tasya niShThAbhUt | prArabdhAnte cha nishchalaM dhAma kaivalyamavApa | AtmA (kUTastha 1\. bhedavAdino hyAchAryAH svayamapi svashAstroktaparameshvaraprAptirUpamokShAdyanubhavashUnyA vartante | kramasho.apyuktopAsanAdirUpamokShasAdhanarahitAH shiShyavittApahArArthaM shiShyatvenAnyAn vashIkartuM svasamayasampradAyachihnitasA~NketikamantropadeshaM kurvanti | asmadupadeshena shAstrIyAtsanmArgAdbhraShTAnAM satAM yAvajjIvaM janma niShphalaM kila syAditi paritApo na teShAM jAyate | evaM dayAvirahitA vya~nchakA eva bhedavAdino dvaitinaH | sAkShI) paramAtmanAbhinno.abhUt | dehashcha bhasmIbhUtaH | yadyApi kUTasthaparamAtmanoH sadAbheda evAste | tathApi upAdhinA bhinna ivAbhAt | upAdhilayAdbhedastirodadhe | paramAtmanAbheda ityasyAyamabhiprAyaH \- videhamuktau parameshvareNAbhedaH sid.hdhyati | na tu shuddhachaitanyena | ayamarthaH shArIrakabhAShya chaturthAdhyAye pratyapAdi | tatrAyaM prasa~NgaH\- (1) videhamuktau satyasa~NkalpatvAdiprAptiriti jaiminimatam | (2) AuDulomimate satyasa~NkalpatvAdyabhAvaH kathyate | (3) siddhAnte tu satyasa~NkalpatvAdInAM bhAvAbhAvAvubhAvapyuktau | tasyAyamabhiprAyaH \- videhamuktAvIshvarAbhedo jAyate | aishvarasatyasa~NkalpatvAdayo muktapuruShe jIvAntarairvyavahriyante | paramArthadR^iShTyA tu so.apIshvaraH shuddhachaitanyameva | na tatrAsti guNalesho.api | nirguNatvAdeva satyasa~NkalpatvAdyabhAvastatra | saMsAradashAyAmapi jIvaH paramArthato nirguNaH shuddhashcha | tathApi saMsAradashAyAmavidyayA tasmin kartR^itvabhoktR^itvAdyanarthaH pratIyate | Ishvarasya tu na kadAchidapi svasmin paratra vA saMsArapratItirasti | ata eveshvaraH sarvadAsa~Ngo nirguNaH shuddhashcha | tasmAdyo.abheda IshvareNochyate sa shuddhabrahmAbheda eva | IshvarAbhedaH shuddhabrahmAbhedo na syAditi yadi manyeta tarhIshvarasya shaddhabrahmaNA tvaikAtmyaM naiva sid.hdhyet kadAchidapi | yato jIvavadIshvarasya aupadeshikaM j~nAnaM videhamuokShashcha na kadApi sambhavet | sarvadA tatsvarUpaM na shuddhaM syAt | tasmAjjIvApekShayA nyUna IshvaraH | sadA baddhashcha syAt | tasmAdvakShyamANarItyaiva mantavyam\- (1) nAstyAvaraNamIshvarasya | ata eva nopadeshajanyaj~nAnApekShA | (2) AvaraNAbhAvAnna bhrAntirapyasti | tasmAnnityasarvaj~no nityamuktashcha | (3) mAyAtatkAryajAtaM cha nAtmani pratIyate | ata eva sadAsa~NgaH shuddhashcha | evaM rItyA IshvarAbheda eva shuddhachaitanyAbheda ityuchyate | itthaM dR^iShTAntenApi IshvareNaivAbhedaH sid.hdhyati | yathA maThe ghaTanAshe ghaTAbhAvadashAyAM maThAkAshe ghaTAkAsho vilIyate | na tu mahAkAshe | tathA viduShaH sharIramapi IshvarakR^itabrahmANDa eva vinashyati | akhilamapi brahmANDamIshvarasharIrabhUtamAyAyAmantarbhavati | viduShastvAtmA videhamokShe brahmANDAnna bahirgachChati | itthamIshvarAbhedaH sid.hdhyati | parantu maThAkAshena yathA ghaTAkAshasyAbhedaH sid.hdhyati | sa cha maThAkAsho mahAkAshAtmanaiva vartate | tathAtrApi viduSha IshvarAbhedaH | sa cha IshvaraH shuddhaM brahmaiva | tasmAchChuddhabrahmaprAptireva bhavati | \section{(536)} bhAShAntare.asya granthasya rachanAyAM hetuHitthamanekavedAntasiddhAntaratnagarbhito.ayaM vichArasAgarAkhyo grantho vivekataH prakaTIkR^itaH | kR^itsnamadhItaM vyAkaraNam | sA~NkhyanyAyAdishAstrANyapi shrameNa samagramavalokitAni | asheShA advaitavedAntagranthAshcha parishIlitAH | nAnavalokito.asti grantha eko.api | atyantakaThino durUho matAntarasiddhAnto.apyatishrameNAvagAhitaH | chaturo.api vedAnapashyaM samagram | athApi mayAyaM vichArasAgarAkhyo grantho bhAShAyAmevAkAri | na vilajje bhAShArachanAyAm | paropakArachintaivAtra hetuH | vyAkaraNaj~nAnaM vinA saMskR^itagranthA mandabuddhibhirna shakyante paThitumapi | bhAShAprabandhaM tvanAyAsena paThitvA pAmarA api paramAnandamanubhaveyuriti | \section{(537)} ma~NgalAcharaNaM granthasamAptishcha\- hastinApurataH pashchAdyojanAShTAdashAnvite | grAme tu kihaDaulyAkhye grantho.ayaM rachito.abhavat || videhamuktisamaye yenAbhedaM prapedire | brahmaniShThAstathA vedAH kAraNaM yatstuvanti hi || vyAvR^ittanAmarUpAtma jagatyanugataM tu yat | vedAntavedyaM tallakShyamastibhAtipriyAtmakam || ekaM nirupamaM tattvaM shuddhAdvaitaM chidAtmakam | viShayAvagamaM j~nAnaM svayaM viShayavarjitam || 1\. atrAyaM rahasyArthaH \- j~nAnidR^iShTyA videhamukteH prAgapi brahmANDAdikaM jaganna ki~nchidapi vidyate | kintu brahmaiva kevalaM vartate | tasmAdvidvaddR^iShTyA shuddhena brahmaNaivAbhedo viduShaH | sa eva tasya shuddhabrahmaprAptiH | aj~nadR^iShTyA tu prAgiva brahmANDAdayaH pratIyante | tasmAttaddR^iShTyA j~nAnina IshvareNa (IshvaradehabhUtabrahmANDena) abhedo jAyate | so.apIshvaraH paramArthataH shuddhaM brahmaiva | anena j~nAninaH shuddhabrahmaprAptireva bhavati | videhamuktau j~nAnijIvasya yo brahmAbhedaH tasmin AbhAsAdinAnAprakArA vedAntapakShAH ShaShThe tara~Nge sa~NgraheNa nirUpitAH | akhaNDaM sachchidAnandaM manovAgAdyagocharam | sarveShAM pratyagAtmAnaM paraM brahma bhavAmi tat || ahameva paraM brahma mayi sarvaM prakalpitam | iti yatkR^ipayA buddhaM sadguruM taM namAmyaham || \section{(538)} asya granthasya saMskR^itabhAShayA rachanAyAM hetuH\- divyAM bhAShAM parityajya hyanyabhAShAkR^itAni vai | shAstrANi ye prashR^iNvanti te vai nirayagAminaH || 1|| bahupramANairityAdivachanairninditattvataH | chittasya shuddhaye chaiva saMskArArthamiyaM kR^itiH || 2|| auShadhAdau phalAdhikyamanupAnabalAtsphuTam | anena sarvashAstrArthasAraH suvidito bhavet || 3|| iti shrIvAsudevabrahmendrasarasvatIvirachite saMskR^itavichArasAgare jIvanmuktividehamuktivarNanaM nAma || saptamastara~NgaH || || granthashcha samAptaH || 1\. bhArate sheShadharme | ## References ## sandarbhagranthAH (ka\. 2\.2\.15) kaThopaniShat (mu\. 2\ ) muNDakopaniShat (shve\. 6\.14) shvetAshvataropaniShat (ke\. 1\.5) kenopaniShat (bha\. gI\. 2\.21) bhagavadgItA (ChA\. 7\.26\.1) ChandogyopaniShat (varAha\. 2\.11|| varAhopaniShat (tejobindu\. 3\.13) tejobindUpaniShat (kena\. 1\.4\.8) kenopaniShaT (li\. pu\. 1\.70\.96) li~NgapurANa (pai~Ngala\. 3\.1) pai~NgulasUtra ?? (annapUrNA\. 5\.65) annapUrNopaniShat (kai\. 4) kaivalyopaniShat (ai\. 3\.1) aitareyopaniShat (pra\. 4\.6) prashnoipaniShat (kau\. 4\.19) kaulopaniShat (tai\. shi\. 11\-2) taittirIya shikShA (bhA\. pu\. 3\.27\.4) bhAgavatapurANa (bra\. sU\. 1\.2\.12) brahmasUtra (bR^i\. 4\.3\.31) bR^ihadAraNyopaniShat (bra\. sU\. bhA\. 1\.1\.1) brahmasUtrabhAShya (yaj~na\. brahmagI\. 3\.31) yaj~nopavItopaniShat?? brahmagItA (pa\. da\. 2\.54, 2\.87, 2\.88) ?? (bha\. 7\.19) ?? (saM. shA\. 1\.319) ?? (tai\. bra\. 4\.9) taittirIya braHmaNa (bhA\. 2\.2\.4) bhAvanopaniShat?? (nai\. si\. 4\.67) naiShkarmyasiddhiH (pa~nchadashI 38\-53) pa~nchadashI (kU\. pu\. 12\.269) kUrmapurANa (pa\. 6\.130) ?? (bra\. 2\.2\.17) ??brahmasUtra? (bra\. 1\.2\.12 sUtrasthabhAShyam) ?? brahmasUtrabhAShya (pA\. sU\. 6\.4\.20) ?? (ai\. brA\. 25\.7) aitareya brAhmaNa (sU\. bhA\. rI\. 3\.8\.30) ?? (guruj~nAnavA\-cha\. pa\. 4\.15\.57\.59) guruj~nAnavAsiShTha cha?? pa?? (chi\. chitradIpa 20) chitradIpa (kAshIkhaNDe 40 adhyAye) kAshIkhaNDa (tR^i\. 171) ?? (advaitapa~nchakam) ## Encoded and proofread by Nikhil Gandhi \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}