%@@1 % File name : bhAvaprakAshanighaNTu01.itx %-------------------------------------------- % Text title : bhAvaprakAsha nighaNTu % Author : bhAvamishrA % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/religion % Description/comments : an authentic text Ayurveda dealing with the properties % of about 900 herbs 16th century % Transliterated by : Vaidya Megharaj Paradkar dr.megharaj at gmail.com % Proofread by : Vaidya Megharaj Paradkar dr.megharaj at gmail.com % Translated by : % Latest update : 5/27/2011 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % https://sanskritdocuments.org % http://sanskrit.gde.to/ %----------------------------------------------------- % @@2 % % Commands upto engtitle are % needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Bhavaprakash Nighantu 01 ..}## \itxtitle{.. bhAvaprakAshanighaNTuH 01 ..}##\endtitles ## shrIbhAvamishravirachitabhAvaprakAshanighaNTuH atha harItakyAdivargaH | dakShaM prajApatiM svasthamashvinau vAkyamUchatuH | kuto harItakI jAtA tasyAstu kati jAtayaH || 1|| rasAH kati samAkhyAtAH kati choparasAH smRRitAH | nAmAni kati choktAni kiM vA tAsAM cha lakShaNam || 2|| ke cha varNA guNAH ke cha kA cha kutra prayujyate | kena dravyeNa saMyuktA kAMshcha rogAnvyapohati || 3|| prashnametadyathA pRRiShTaM bhagavanvaktumarhasi | ashvinorvachanaM shrutvA dakSho vachanamabravIt || 4|| papAta bindurmedinyAM shakrasya pibato.amRRitam | tato divyAtsamutpannA saptajAtirharItakI || 5|| harItakyabhayA pathyA kAyasthA pUtanA.amRRitA | haimavatyavyathA chApi chetakI shreyasI shivA 6 | vayasthA vijayA chApi jIvantI rohiNIti cha || 7|| vijayA rohiNI chaiva pUtanA chAmRRitA.abhayA | jIvantI chetakI cheti pathyAyAH saptajAtayaH || 8|| alAbuvRRittA vijayA vRRittA sA rohiNI smRRitA | pUtanA.asthimatI sUkShmA kathitA mAMsalA.amRRitAH || 9|| pa~ncharekhA.abhayA proktA jIvantI svarNavarNinI | trirekhA chetakI j~neyA saptAnAmiyamAkRRitiH || 10|| vijayA sarvarogeShu rohiNI vraNarohiNI | pralepe pUtanA yojyA shodhanArthe.amRRitA hitA || 11|| akShiroge.abhayAshastA jIvantI sarvarogRRihRRit | chUrNArthe chetakI shastA yathAyuktaM prayojayet || 12|| chetakI dvividhA proktA shvetA kRRiShNA cha varNataH | ShaDa~NgulAyatA shuklA kRRiShNA tvekA~NgulA smRRitA || 13|| kAchidAsvAdamAtreNa kAchidgandhena bhedayet | kAchitsparshena dRRiShTyA~nyA chatudrdhA bhedayechChivA || 14|| chetakIpAdapachChAyAmupasarpanti ye narAH | bhidyante tatkShaNAdeva pashupakShimRRigAdayaH || 15|| chetakI tu hlatA haste yAvattiShThati dehinaH | tAvadbhidyeta vegaistu prabhAvAnnAtra saMshayaH || 16|| nRRipANAM sukumArANAM kRRishAnAM bheShajadviShAm | chetakI paramA shastA hitA sukhavirechanI || 17|| saptAnAmapi jAtInAM pradhAnA vijayA smRRitA | sukhaprayogA sulabhA sarvarogeShu shasyate || 18|| harItakI pa~ncharasA.alavaNAtuvarA param | rUkShoShNA dIpanI medhyA svAdupAkA rasAyanI || 19|| chakShuShyA lahRRirAyuShyA bRRiMhaNI chAnulominI | shvAsakAsapramehArshaH kuShThashothodarakRRimIn || 20|| vaisvaryagrahaNIrogavibandhaviShamajvarAn | gulmAdhmAnatRRiShAChardihikkAkaNDUhRRidAmayAn || 21|| kAmalAM shUlamAnAhaM plIhAna~ncha yakRRittathA | ashmarIM mUtrakRRichChra~ncha mUtrAghAta~ncha nAshayet || 22|| svAdutiktakaShAyatvAtpittahRRitkaphahRRittu sA | kaTutiktakaShAyatvAdamlatvAdvAtahRRichChivA 23 | pittakRRitkaTukAmlatvAdvAtakRRinna kathaM shivA || 24|| prabhAvAddoShahantRRitvaM siddhaM yattatprakAshyate | hetubhiH shiShyabodhArthaM nApUrvaM kriyate.adhunA || 25|| karmAnyatvaM guNaiH sAmyaM dRRiShTamAshrayabhedataH | yatastato neti chintyaM dhAtrIlakuchayoryathA || 26|| pathyAyA majjani svAduH snAyvAmamlo vyavasthitaH | vRRinte tiktastvachi kaTurasthisthastuvaro rasaH || 27|| navA snigdhA ghanA vRRittA gurvI kShiptA cha yA.ambhasi | nimajjetsA prashastA cha kathitA.atiguNapradA || 28|| navAdiguNayuktatvaM tathaivAtra dvikarShatA | harItakyAH phale yatra dvayaM tachChreShThamuchyate || 29|| charvitA vadrdhayatyagniM peShitA malashodhinI | svinnA saMgrAhiNI pathyA bhRRiShTA proktA tridoShanut || 30|| unmIlinI buddhibalendriyANAM nirmUlinI pittakaphAnilAnAm | visraMsinI mUtrashakRRinmalAnAM harItakI syAt saha bhojanena || 31|| annapAnakRRitAndoShAnvAtapittakaphodbhavAn | harItakI haratyAshu bhuktasyopari yojitA || 32|| lavaNena kaphaM hanti pittaM hanti sasharkarA | hlatena vAtajAn rogAnsarvarogAnguDAnvitA || 33|| siMdhUtthasharkarAshuNThIkaNAmadhuguDaiH kramAt | varShAdiShvabhayA prAshyA rasAyanaguNaiShiNA || 34|| adhvAtikhinno balavarjitashcha rUkShaH kRRisho la~Nghanakarshitashcha | pittAdhiko garbhavatI cha nArI vimuktaraktastvabhayAM na khAdet || 35|| vibhItakastrili~NgaM syAdakShaH karShaphalastu saH kalidrumo bhUtavAsastathA kaliyugAlayaH vibhItakaM svAdupAkaM kaShAyaM kaphapittanut | uShNavIryaM himasparshaM bhedanaM kAsanAshanam || 36|| rUkShaM netrahitaM keshyaM kRRimivaisvaryanAshanam vibhItamajjAtRRiTChardikaphavAtaharI lahRRiH | kaShAyo madakRRichchAtha dhAtrImajjA.api tadguNaH || 37|| vayasyAmalakI vRRiShyA jAtIphalarasaM shivam dhAtrIphalaM shrIphalaM cha tathAmRRitaphalaM smRRitam | triShvAmalakamAkhyAtaM dhAtrI tiShyaphalA.amRRitA || 38|| harItakIsamaM dhAtrIphalaM kintu visheShataH | raktapittapramehaphalaM paraM vRRiShyaM rasAyanam || 39|| hanti vAtaM tadamlatvAtpittaM mAdhuryashaityataH | kaphaM rUkShakaShAyatvAtphalaM dhAtryAstridoShajit || 40|| yasya yasya phalasyeha vIryaM bhavati yAdRRisham | tasya tasyaiva vIyryeNa majjAnamapi nirdishet || 41|| pathyAvibhItadhAtrINAM phalaiH syAttriphalA samaiH | phalatrika~ncha triphalA sA varA cha prakIrtitA || 42|| triphalA kaphapittaphalI mehakuShThaharA sarA | chakShuShyA dIpanI ruchyA viShamajvaranAshinI || 43|| shuNThI vishvA cha vishva~ncha nAgaraM vishvabheShajam | UShaNaM kaTubhadra~ncha shRRi~NgaveraM mahShadham || 44|| shuNThI ruchyAmavAtaphalI pAchanI kaTukA lahRRiH | snigdhoShNA madhurA pAke kaphavAtavibandhanut || 45|| vRRiShyA svayryAvamishvAsashUlakAsahRRidAmayAn | hanti shlIpadashothArsha AnAhodaramArutAn || 46|| AgneyaguNabhUyiShThAt toyAMshaparishoShi yat | saMgRRidhati malaM tattu grAhi shuNThyAdayo yathA || 47|| vibandhabhedinI yA tu sA kathaM grAhiNI bhavet | shaktirvibandhabhede syAdyato na malapAtano || 48|| AdrrakaM shRRi~NgaveraM syAtkaTubhadraMtathA.adrikA | AdrrikA bhedinI gurvItIkShNoShNA dIpanI matA || 49|| kaTukA madhurA pAke rUkShA vAtakaphApahA | ye guNAH kathitA shuNThyAste.api santyAdrrake.akhilAH || 50|| bhojanAgre sadA pathyaM lavaNAdrrakabhakShaNam | agnisandIpanaM ruchyaM jihvAkaNThavishodhanam || 51|| kuShThapANDvAmaye kRRichChre raktapitte vraNe jvare | dAhe nidAghasharadornaiva pUjitamAdrrakam || 52|| pippalI mAgadhI kRRiShNA vaidehI chapalA kaNA | upakulyoShaNA shauNDI kolA syAttIkShNataNDulA || 53|| pippalI dIpanA vRRiShyA svAdupAkA rasAyanI | anuShNA kaTukA snigdhA vAtashleShmaharI lahRRiH || 54|| pippalI rechanI hanti shvAsakAsodarajvarAn | kuShThapramehagulmArshaH plIhashUlAmamArutAn || 55|| AdrrA kaphapradA snigdhA shItalA madhurA guruH | pittaprashamanI sA tu shuShkA pittaprakopiNI || 56|| pippalI madhusaMyuktA medaH kaphavinAshinI | shvAsakAsajvaraharI vRRiShyA medhyA.agnivadrdhinI || 57|| jIrNajvare.agnimAndye cha shasyate guDapippalI kAsAjIrNAruchishvAsahRRitpANDukRRimiroganut | dviguNaH pippalIchUrNAd guDo.atra bhiShajAM mataH 58 | marichaM vellajaM kRRiShNamUShaNaM dharmapattanam || 59|| marichaM kaTukaM tIkShNaM dIpanaM kaphavAtajit | uShNaM pittakaraM rUkShaM shvAsashUlakRRimInharet || 60|| tadAdrraM madhuraM pAke nAtyuShNaM kaTukaM guru | ki~nchittIkShNaguNaM shleShmapraseki syAdapittalam || 61|| vishvopakulyA marichaM trayaM trikaTu kathyate | kaTutrikaM tu trikaTu tryUShaNaM vyoSha uchyate || 62|| tryUShaNaM dIpanaM hanti shvAsakAsatvagAmayAn | gulmamehakaphasthaulyamedaHshlIpadapInasAn || 63|| granthikaM pippalImUlamUShaNaM chaTakAshiraH | dIpanaM pippalImUlaM kaTUShNaM pAchanaM lahRRi || 64|| rUkShaM pittakaraM bhedi kaphavAtodarApaham | AnAhaplIhagulmaphalaM kRRimishvAsakShayApaham || 65|| tryUShaNaM sakaNAmUlaM kathitaM chaturUShaNam | vyoShasyeva guNAH proktA adhikAshchaturUShaNe || 66|| bhavechchavyaM tu chavikA kathitA sA tathoShaNA | kaNAmUlaguNaM chavyaM visheShAdgudajApaham || 67|| chavikAyAH phalaM prAj~naiH kathitA gajapippalI | kapivallI kolavallI shreyasIvashirashcha sA || 68|| gajakRRiShNA kaTurvAtashlepmahRRidvahnivardhinI | uShNA nihantyatIsAraM shvAsakaNThAmayakRRimIn || 69|| chitrako~nalanAmAcha pAThI vyAlastathoShaNaH | chitrakaH kaTukaH pAke vahnikRRitpAchano lahRRiH || 70|| rUkShoShNo grahaNIkuShThashothArshaH kRRimikAsanut | vAtashleShmaharo grAhI vAtaphalaH shleShmapittahRRit || 71|| pippalI pippalImUlaM chavyachitrakanAgaraiH | pa~nchabhiH kolamAtraM yatpa~nchakolaM taduchyate || 72|| pa~nchakolaM rase pAke kaTukaM ruchikRRinmatam tIkShNoShNaM pAchanaM shreShThaM dIpanaM kaphavAtanut | gulmaplIhodarAnAhashUlaphalaM pittakopanam || 73|| pa~nchakolaM samarichaM ShaDUShaNamudAhRRitam | pa~nchakolaguNaM tattu rUkShamuShNaM viShApaham 74 | yavAnikogragandhA cha brahmadarbhA.ajamodikA || 75|| saivoktA dIpyakA dIpyA tathA syAdyavasAhvayA | yavAnI pAchanI ruchyA tIkShNoShNA kaTukA lahRRiH || 76|| dIpanI cha tathA tiktA pittalA shukrashUlahRRit | vAtashleShmodarAnAhagulmaplIhakRRimipraNut || 77|| ajamodA kharAshvA cha mAyUro dIpyakastathA | tathA brahmakushA proktA kAravI lochamastakA || 78|| ajamodA kaTustIkShNA dIpanI kaphavAtanut uShNA vidAhinI hRRidyA vRRiShyA balakarI lahRRiH | netrAmaya kRRimichChardihikkAvastirujo haret || 79|| pArasIkayavAnI tu yavAnIsadRRishI guNaiH | visheShAtpAchanI ruchyA grAhiNI mAdinI guruH 80 | jIrako jaraNo.ajAjI kaNA syAddIrghajIrakaH || 81|| kRRiShNajIraH sugandhashcha tathaivodgArashodhanaH | kAlAjAjI tu suShavI kAlikA chopakAlikA || 82|| pRRithvIkA kAravI pRRithvI pRRithukRRiShNopaku~nchikA | upaku~nchI cha ku~nchI cha bRRihajjIraka ityapi || 83|| jIrakatritayaM rUkShaM kaTUShNaM dIpanaM lahRRi | saMgrAhI pittalaM medhyaM garbhAshayavishuddhikRRit || 84|| jvaraphalaM pAchanaM vRRiShyaM balyaM ruchyaM kaphApaham | chakShuShyaM pavanAghmAnagulmachChadryatisAra hRRit || 85|| dhAnyakaM dhAnakaM dhAnyaM dhAnA dhAneyakaM tathA | kunaTI dhenukA ChatrA kustumburu vitunnakam || 86|| dhAnyakaM tuvaraM snigdhamavRRiShyaM mUtralaM lahRRi | tiktaM kaTUShNavIrya~ncha dIpanaM pAchanaM smRRitam || 87|| jvaraphalaM rochakaM grAhi svAdupAki tridoShanut tRRiShNAdAhavamishvAsakAsakAshryakRRimipraNut | Adrrantu tadguNaM svAdu visheShAtpittanAshanam || 88|| shatapuShpA shatAhvA cha madhurA kAravI misiH | atilambI sitachChatrA saMhitachChatrikA.api cha || 89|| ChatrA shAleyashAlIno mishreyA madhurA misiH | shatapuShpA lahRRistIkShNA pittakRRiddIpanI kaTuH || 90|| uShNA jvarAnilashleShmavraNashUlAkShirogahRRit | mishreyA tadguNA proktA visheShAdyonishUlanut || 91|| agniMmAndyaharI hRRidyA baddhaviTkRRimishukrahRRit | rUkShoShNA pAchanI kAsavamishleShmAnilAnharet || 92|| methikA methinI methI dIpanI bahupatrikA | bodhinI bahubIjA cha jyotirgandhaphalA tathA || 93|| vallarI chandrikA manthA mishrapuShpA cha vaiâravI | ku~nchikA bahuparNI cha pItabIjA munichChadA || 94|| methikAvAtashamanIshleShmaphalIjvaranAshinI | tataH svalpaguNAvanyA vAjinAM sA tu pUjitA || 95|| chandrikA charmahantrI cha pashumehanakArikA | nandinI kAravI bhadrA vAsapuShpA suvAsarA || 96|| chandrashUraM hitaM hikkAvAtashleShmAtisAriNAm | asRRigvAtagadadveShi balapuShTivivadrdhanam || 97|| methikA chandrashUrashcha kAlA.ajAjI yavAnikA | etachchatuShTayaM yuktaM chaturbIjamiti smRRitam || 98|| tachchUrNaM bhakShitaM nityaM nihanti pavanAmayam | ajIrNaM shUlamAdhmAnaM pAshrvashUlaM kaTivyathAm 99 | sahasravedhi jatukaM bAhlIkaM hi~Ngu rAmaTham || 100|| hi~NgUShNaM pAchanaM ruchyaM tIkShNaM vAtabalAsanut | shUlagulmodarAnAhakRRimiphalaM pittavadrdhanam || 101|| vachogragandhA ShaDrganthA golomI shataparvikA | kShudrapatrI cha ma~NgalyA jaTilogrA cha lomashA || 102|| vachogragandhA kaTukA tiktoShNA vAntivahnikRRit vibandhAdhmAnashUlaphalI shakRRinmUtravishodhinI | apasmArakaphonmAdabhUtajantvanilAnharet || 103|| pArasIka vachA shuklA proktA haimavatIti sA | haimavatyuditA tadvadvAtaM hanti visheShata || 104|| sugandhA.apyugragandhA cha visheShAtkaphakAsanut | susvaratvakarI ruchyA hRRitkaNThamukhashodhinI 105 | sthUlagranthiH sugandhA syAttato hInaguNA smRRitA || 106|| dvIpAntaravachA ki~nchittiktoShNA vahnidIptikRRit | vibandhAdhmAnashUlaphalI shakRRinmUtravishodhinI || 107|| vAtavyAdhInapasmAramunmAdaM tanuvedanAm | vyapohati visheSheNa phira~NgAmayanAshinI || 108|| hapuShA habuShA visrA parA.ashvatthaphalA matA | matsyagandhAplIhahantrI viShaphalI dhvAMkShanAshinI || 109|| hapuShA dIpanI tiktA mRRidUShNA tuvarA guruH pittodarasamIrArshograhaNIgulmashUlahRRit | parA.apyetadguNA proktA rUpabhedo dvayorapi || 110|| puMsi klIve viDa~NgaH syAtkRRimiphalo jantunAshanaH | taNDulashcha tathA vellamamoghA chitrataNDulaH || 111|| viDa~NgaM kaTu tIkShNoShNaM rUkShaM vahnikaraM lahRRi | shUlAdhmAnodarashleShmakRRimivAtavibandhanut || 112|| nADI hi~Ngu palAshAkhyA jantukA rAmaThI cha sA vaMshapatrI cha piNDAhvA suvIyryA hi~NgunADikA | tumburuH saurabhaH sauro vanajaH sAnujo~ndhakaH || 113|| tumburu prathitaM tiktaM kaTupAke.api tatkaTu | rUkShoShNaM dIpanaM tIkShNaM ruchyaM lahRRi vidAhi cha || 114|| vAtashleShmAkShikarNauShThashiroruggurutAkRRimIn | kuShThashUlAruchishvAsaplIhakRRichChrANi nAshayet || 115|| syAdvaMsharochanA vAMshI tugAkShIrI tugA shubhA | tvakkShIrI vaMshajA shubhrA vaMshakShIrI cha vaiNavI || 116|| vaMshajA vRRiMhaNI vRRiShyA balyA svAdvI cha shItalA tRRiShNAkAsajvarashvAsakShayapittAsrakAmalAH | haretkuShThaM vraNaM pANDuM kaShAyA vAtakRRichChrajit 117 | samudraphenaH phenashcha hiNDIro.abdhikaphastathA || 118|| samudraphenashchakShuShyo lekhanaH shItalashcha saH | kaShAyo viShapittaphalaH karNarukkaphahRRitsaraH 119 | jIvakarShabhakau mede kAkolyau traRRiddhivRRiddhike 120 | aShTavargo.aShTabhidrravyaiH kathitashcharakAdibhiH || 121|| aShTavargo himaH svAdurbRRiMhaNaH shukralo guruH bhagnasandhAnakRRitkAmabalAsabalavadrdhanaH | vAtapittAsratRRiDdAhajvaramehakShayapraNut || 122|| jIvakarShabhakau j~neyau himAdrishikharodbhavau | rasonakandavatkandau niHsArau sUkShmapatrakau || 123|| jIvakaH kUrchakAkAra traRRiShabho vRRiSha shRRi~Ngavat | jIvako madhuraH shRRi~Ngo hrasvA~NgaH kUrchashIrShakaH || 124|| jIvakarShabhakau balyau shItau shukrakaphapradau | madhurau pittadAhAsrakAshryavAtakShayApahau 125 | mahAmedA.abhidhaH kando mora~NgAdau prajAyate 126 | mahAmedA vanImedA syAdityuktaM munIshvaraiH || 127|| shuklAdrrakanibhaH kando latAjAtaH supANDuraH | mahAmedAbhidho j~neyo medAlakShaNamuchyate || 128|| shuklakando nakhachChedyo medodhAtumiva sravet | yaH sa medeti vij~neyo jij~nAsAtatparairjanaiH || 129|| shalyaparNI maNichChidrA medA medAbhavAdhvarA | mahAmedA vasuchChidrA tridantI devatAmaNiH || 130|| medAyugaM guru svAdu vRRiShyaM stanyakaphAvaham | vRRiMhaNaM shItalaM pittaraktavAtajvarapraNut 131 | jAyate kShIrakAkolI mahAmedodbhavasthale || 132|| yatra syAtkShIrakAkolI kAkolI tatra jAyate | pIvarIsadRRishaH kandaH sakShIraH priyagandhavAn || 133|| sA proktAkShIrakAkolI kAkolIli~Ngamuchyate | yathAsyAtkShIrakAkolI kAkolyapi tathA bhavet || 134|| eShA ki~nchidbhavetkRRiShNA bhedo.ayamubhayorapi | kAkolI vAyasolI cha vIrA kAyasthikA tathA || 135|| sA shuklA kShIrakAkolI vayasthA kShIravallikA | kathitA kShIriNI dhIrA kShIrashuklA payasvinI || 136|| kAkolIyugalaM shItaM shukralaM madhuraM guru | vRRiMhaNaM vAtadAhAsrapittashoShajvarApaham || 137|| traRRiddhirvRRiddhishcha kandau dvau bhavataH koshale.achale | shvetalomAnvitaH kando latAjAtaH sarandhrakaH || 138|| sa eva traRRiddhirvRRiddhishcha bhedamapyetayobrruve | tUlagranthisamA traRRiddhirvAmAvatrtaphalA cha sA || 139|| vRRiddhistu dakShiNAvatrtaphalA proktA maharShibhiH | traRRiddhiryogyaM siddhilakShmyau vRRiddherapyAhvayA ime || 140|| traRRiddhirbalyA tridoShaphalI shukralA madhurA guruH | prANaishvaryakarI mUchrChAraktapittavinAshinI || 141|| vRRiddhirgarbhapradA shItA vRRiMhaNI madhurA smRRitA | vRRiShyA pittAsrashamanI kShatakAsakShayApahA || 142|| rAj~nAmapyaShTavargastu yato.ayamatidurlabhaH | tasmAdasya pratinidhiM gRRidhIyAttadguNaM bhiShak || 143|| medA jIvaka kAkolI traRRiddhi dvandve.api chAsati | varIvidAryashvagandhAvArAhIMshcha kramAt kShipet || 144|| yaShTImadhu tathA yaShTImadhukaM klItakaM tathA | anyatklItanakaM tattu bhavettoye madhUlikA || 145|| yaShTI himA guruH svAdvI chakShuShyA balavarNakRRit susnigdhA shukralA keshyA svaryA pittAnilAsrajit | vraNa shotha viSha chChardi tRRiShNAglAnikShayApahA || 146|| kAmpillaH karkashashchandro raktA~Ngo rochano.api cha kAmpillaH kaphapittAsrakRRimigulmodaravraNAn | hanti rechI kaTUShNashcha mehAnAhaviShAshmanut || 147|| Aragbavadho rAjavRRikShaH shampAkashchatura~NgulaH | Arevato vyAdhighAtaH kRRitamAlaH suvarNakaH || 148|| karNikAro dIrghaphalaH svarNA~NgaH svarNabhUShaNaH | AragvadhoguruHsvAduH shItalaH sraMsanottamaH || 149|| jvarahRRidrogApittAsravAtodAvatrtashUlanut tatphalaM sraMsanaM ruchyaM kuShThapittakaphApaham | jvare tu satataM pathyaM koShThashuddhikaraM param || 150|| kaTvI tu kaTukA tiktA kRRiShNabhedA kaTambharA ashokA matsyashakalA chakrA~NgI shakulAdanI | matsyapittA kANDaruhA rohiNI kaTurohiNI || 151|| kaTvI tu kaTukA pAke tiktA rUkShA himA lahRRiH bhedinI dIpanI hRRidyA kaphapittajvarApahA | pramehashvAsakAsAsradAhakuShThakRRimipraNut 152 | kirAtatiktaH vaiârAtaH kaTutiktaH kirAtakaH || 153|| kANDatikto~nAryatikto bhUnimbo rAmasenakaH | kirAtako~nyo naipAlaH so.addhatikto jvarAntakaH || 154|| kirAtaH sArako rUkShaH shItalastiktako lahRRiH sannipAtajvarashvAsakaphapittAsradAhanut | kAsashothatRRiShAkuShThajvaravraNakRRimipraNut || 155|| uktaM kuTajabIjaM tu yavamindrayavaM tathA | kali~NgaM chApi kAli~NgaM tathA bhadrayavA api || 156|| kvachidindrasya nAmaiva bhavettadabhidhAyakam | phalAnIndrayavAstasya tathA bhadrayavA api 157 | indrayavaM tridoShaphalaM saMgrAhi kaTu shItalam || 158|| jvarAtIsAraraktArshovamivIsarpakuShThanut | dIpanaM gudakIlAsravAtAsrashleShmashUlajit || 159|| madanashChardanaH piNDo naTaH piNDItakastathA | karahATo maruvakaH shalyako viShapuShpakaH || 160|| madano madhurastikto vIryoShNo lekhano lahRRiH vAntikRRidvidradhiharaH pratishyAyavraNAntakaH | rUkSha kuShThakaphAnAhashothagulmavraNApahaH || 161|| rAsnA yuktarasA rasyA suvahA rasanA rasA | elAparNI cha surasA sugandhA shreyasI tathA 162 | rAsnA.amapAchinI tiktA gurUShNA kaphavAtajit || 163|| shothashvAsasamIrAsravAtashUlodarApahA | kAsajvaraviShAshItivAtikAmayasidhmahRRit || 164|| nAkulI surasA nAgasugandhA gandhanAkulI | nakuleShTA bhuja~NgAkShI sarpA~NgI viShanAshinI || 165|| nAkulI tuvarA tiktA kaTukoShNA vinAshayet | bhogilUtAvRRishchikAkhuviShajvarakRRimivraNAn || 166|| mAchikAprasthikA.ambaShThA tathA chAmbAlikAM.abikA | mayUravidalA keshIsahasrA bAlamUlikA || 167|| mAchikA.amlA rase pAke kaShAyA shItalA lahRRiH | pakvAtIsArapittAsrakaphakaNThAmayApahA 168 | tejasvinI tejavatI tejohvA tejanI tathA || 169|| tejasvinI kaphashvAsakAsAsyAmayavAtahRRit | pAchanyuShNAkaTustiktAruchivahnipradIpinI || 170|| jyotiShmatI syAtkaTabhI jyotiShkA ka~NgunIti cha | pArAvatapadI piNyA latA proktA kakundanI || 171|| jyotiShmatI kaTustiktA sarA kaphasamIrajit | atyuShNA vAmanI tIkShNA vahnibuddhismRRitipradA || 172|| kuShThaM rogAhvayaM vApyaM pAribhavyaM tathotpalam kuShThamuShNaM kaTu svAdu shukralaM tiktakaM lahRRi | hanti vAtAsravIsarpakAsakuShThamarutkaphAn || 173|| uktaM puShkaramUlaM tu pauShkaraM puShkara~ncha tat | paddhapatra~ncha kAshmIraM kuShThabhedamimaM jaguH || 174|| pauShkaraM kaTukaM tiktamuktaM vAtakaphajvarAn | hanti shothAruchishvAsAnvisheShAtpAshrvashUlanut || 175|| kaTuparNI haimavatI hemakShIrI himAvatI | hemAhvA pItadugdhA cha tanmUlaM chokamuchyate || 176|| hemAhvA rechanI tiktA bhedinyutkleshakAriNI | kRRimikaNDUviShAnAhakaphapittAsrakuShThanut || 177|| shRRi~NgI karkaTashRRi~NgI cha syAtkulIraviShANikA | ajashRRi~NgI cha chakrA cha karkaTAkhyA cha kItrtitA || 178|| shRRi~NgI kaShAyA tiktoShNA kaphavAtakShayajvarAn | shvAsodhrvavAtatRRiTkAsahikkA.aruchivamInharet || 179|| kaTphalaH somavalkashcha vaiâTayryaH kumbhikA.api cha | shrIparNikA kumudikA bhadrA bhadravatIti cha || 180|| kaTphalastuvarastiktaH kaTurvAtakaphajvarAn | hanti shvAsapramehArshaH kAsakaNThAmayAruchIH || 181|| bhArgI bhRRigubhavA paddhA pha~njI brAhmaNayaShTikA | brAhmaNya~NgAravallI cha kharashAkashcha ha~njikA || 182|| bhArgI rUkShA kaTustiktA ruchyoShNA pAchanI lahRRiH dIpanI tuvarA gulmaraktanunnAshayed dhruvam | shothakAsakaphashvAsapInasajvaramArutAn || 183|| pAShANabhedako.ashmaphalo giribhidbhinnayojinI | ashmabhedo himastiktaH kaShAyo vastishodhanaH || 184|| bhedano hanti doShArshogulmakRRichChrAshmahRRiddrujaH | yoni rogAnpramehAMshcha plIha shUla vraNAni cha || 185|| dhAtakI dhAtupuShpI cha tAmrapuShpI cha ku~njarA | subhikShA bahupuShpI cha vahnijvAlA cha sA smRRitA || 186|| dhAtakI kaTukA shItA mRRidukRRittuvarA lahRRiH | tRRiShNA.atIsArapittAsraviShakRRimivisarpajit 187 | ma~njiShThA vikasA ji~NgI sama~NgA kAlameShikA || 188|| maNDUkaparNI bhaNDIrI bhaNDI yojanavallyapi | rasAyanyaruNA kAlA raktA~NgI raktayaShTikA || 189|| bhaNDItakI cha gaNDIrI ma~njUShA vastrara~njinI | ma~njiShThA madhurA tiktA kaShAyA svaravarNakRRit || 190|| gururuShNA viShashleShmashothayonyakShikarNaruk | raktAtIsAra kuShThAsra vIsarpavraNamehanut || 191|| syAtkusumbhaM vahnishikhaM vastrara~njakamityapi | kusumbhaM vAtalaM kRRichChraraktapittakaphApaham || 192|| lAkShA palaMkaShAlakto yAvo vRRikShAmayo jatuH | lAkShA vaNryA himA balyA snigdhA cha tuvarA lahRRiH || 193|| briAhmaNya~NgAravallI cha kharashAkhA cha ha~njikA | anuShNA kaphapittAsrahikkAkAsajvarapraNut || 194|| vraNoraHkShatavIsarpakRRimikuShThagadApahA | alaktako guNaistadvadvisheShAdvya~NganAshanaH || 195|| haridrA kA~nchanI pItA nishA.akhyA varavarNinI | kRRimiphalI haladI yoShitpriyA haTTavilAsinI || 196|| haridrA kaTukA tiktA rUkShoShNA kaphapittanut | vaNryA tvagdoShamehAsrashothapANDuvraNApahA || 197|| dArvI medA.amragandhA cha surabhIdAru dAru cha | karpUrA paddhapatrA syAtsurImatsuratArakA || 198|| AmragaMdhirharidrA yA sA shItA vAtalA matA | pittahRRinmadhurA tiktA sarvakaNDUvinAshinI 199 | araNyahaladIkandaH kuShThavAtAsranAshanaH || 200|| dArvI dAruharidrA cha parjanyA parjanIti cha kaTa~NkaTerI pItA cha bhavetsaiva pachampachA | saiva kAlIyakaH proktastathA kAleyako.api cha || 201|| pItadrushcha haridrushcha pItadAru cha pItakam | dArvI nishAguNA kintu netra karNAsyaroganut || 202|| dArvIkvAthasamaM kShIraM pAdaM paktvA yadA ghanam | tadA rasA~njanAkhyaM tannetrayoH paramaM hitam || 203|| rasA~njanaM tAkShryashailaM rasagarbhashcha tAkShryajam | rasA~njanaM kaTu shleShmaviShanetravikAranut 204 | uShNaM rasAyanaM tiktaM ChedanaM vraNadoShahRRit || 205|| avalgujo vAkuchI syAtsomarAjI suparNikA | shashilekhA kRRiShNaphalA somA pUtiphalIti cha || 206|| somavallI kAlameShI kuShThaphalI cha prakItrtitA | bAkuchI madhurA tiktA kaTupAkA rasAyanI || 207|| viShTambhahRRiddhimA ruchyA sarA shleShmAsrapittanut | rUkShA hRRidyA shvAsakuShThamehajvarakRRimipraNut || 208|| tatphalaM pittalaM kuShThakaphAnilaharaM kaTu | keshyaM tvachyaM kRRimishvAsakAsashothAmapANDunut || 209|| chakramardaH prapunnATo dadruphalo meShalochanaH | paddhATaH syAdeDagajashchakrI punnATa ityapi || 110|| chakramardo lahRRiH svAdU rUkShaH pittAnilApahaH | hRRidyo himaH kaphashvAsakuShThadadrukRRimInharet || 211|| hantyuShNaM tatphalaM kuShThakaNDUdadruviShAnilAn | gulmakAsakRRimishvAsanAshanaM kaTukaM smRRitam || 212|| viShA tvativiShA vishvA shRRi~NgI prativiShA.aruNA | shuklakandA chopaviShA bha~NgurA hRRiNavallabhA || 213|| viShA soShNA kaTustiktA pAchanI dIpanI haret | kaphapittAtisArAmaviShakAsavamikRRimIn || 214|| lodhrastilvastirITashcha shAvaro gAlavastathA dvitIyaH paTTikAlodhraH kramukaH sthUlavalkalaH | jIrNapatro bRRihatpatraH paTTI lAkShAprasAdanaH || 215|| lodhro grAhI lahRRiH shItashchakShuShyaH kaphapittanut | kaShAyo raktapittAsRRigjvarAtIsArashothahRRit || 216|| lashunastu rasonaH syAdugragandho mahauShadham | ariShTo mlechChakandashcha yavaneShTo rasonakaH || 217|| yadA.amRRitaM vainateyo jahAra surasattamAt | tadA tato.apatad vinduH sa rasono.abhavadbhashvi || 218|| pa~nchabhishcha rasairyukto rasenAmlena varjitaH | tasmAdrasona ityukto dravyANAM guNavedibhiH || 219|| kaTukashchApi mUleShu tiktaH patreShu saMsthitaH nAle kaShAya uddiShTo nAlAgre lavaNaH smRRitaH | bIje tu madhuraH prokto rasastadguNavedibhiH || 220|| rasono vRRiMhaNo vRRiShyaH snigdhoShNaH pAchanaH saraH | rase pAke cha kaTukastIkShNo madhurako mataH || 221|| bhagnasandhAnakRRitkaNThyo guruH pittAsravRRiddhidaH | balavarNakaro medhAhito netryo rasAyanaH || 222|| hRRidrogajIrNajvarakukShishUlavibandhagulmAruchikAsashophAn | durnAmakuShThAnalasAdajantusamIraNashvAsakaphAMshcha hanti || 223|| madyaM mAMsaM tathA.amla~ncha hitaM lashunasevinAm | vyAyAmamAtapaM roShamatinIraM payo guDam 224 | rasonamashnan puruShastyajedetAn nirantaram || 225|| palANDuryavaneShTashcha durgandho mukhadUShakaH | palANDustu budhaijr~neyo rasonasadRRisho guNaiH || 226|| svAduH pAke rase~nuShNaH kaphakRRinnAtipittalaH | harate kevalaM vAtaM balavIryakaro guruH || 227|| bhallAtakaM triShu proktamaruShkoruShkaro.agnikaH | tathaivAgnimukhI bhallI vIravRRikShashcha shophakRRit || 228|| bhallAtakaphalaM pakvaM svAdupAkarasaM lahRRi | kaShAyaM pAchanaM snigdhaM tIkShNoShNaM Chedi bhedanam || 229|| medhyaM vahnikaraM hanti kaphavAtavraNodaram | kuShThArshograhaNIgulmashophAnAhajvarakRRimIn || 230|| tanmajjA madhurA vRRiShyA bRRiMhaNI vAtapittahA | vRRintamAruShkaraM svAdu pittaphalaM keshyamagnikRRit || 231|| bhallAtakaH kaShAyoShNaH shukralo madhuro lahRRiH vAtashleShmodarAnAhakuShThArshograhaNIgadAn | hanti gulmajvarashvitravahnimAndyakRRimivraNAn 232 | bha~NgA ga~njA mAtulAnI mAdinI vijayA jayA || 233|| bha~NgA kapha harI tiktA grAhiNI pAchanI lahRRiH | tIkShNoShNA pittalA mohamadavAgvahnivadrdhinI || 234|| tilabhedaH khasatilaH khAkhasashchApi sa smRRitaH | syAt khAkhasaphalodbhUtaM valkalaM shItalaM lahRRi 235 | grAhi tiktaM kaShAya~ncha vAtakRRit kaphakAsahRRit || 236|| dhAtUnAM shoShakaM rUkShaMmadakRRidvAgvivardhanam | muhurmohakaraM ruchyaM sevanAtpuMstvanAshanam || 237|| uktaM khasaphalakShIramAphUkamahiphenakam AphUkaM shoShaNaM grAhi shleShmaphalaM vAtapittalam | tathA khasaphalodbhUtavalkalaprAyamityapi 238 | uchyante khasabIjAni te khAkhasatilA api || 239|| khasabIjAnibalyAni vRRiShyANi sugurUNi cha | janayanti kaphaM tAni shamayanti samIraNam || 240|| saindhavo.astrI shItashivaM maNimantha~ncha sindhujam saindhavaM lavaNaM svAdu dIpanaM pAchanaM lahRRi | snigdhaM ruchyaM himaM vRRiShyaM sUkShmaM netryaM tridoShahRRit 241 | shAkambharIyaM kathitaM gaDAkhyaM romakaM tathA || 242|| gaDAkhyaM lahRRi vAtaphalamatyuShNaM bhedipittalam | tIkShNoShNaM chApi sUkShma~nchAbhiShyandikaTupAki cha || 243|| sAmudraM yattulavaNamakShIvaM vashira~ncha tat | samudrajaM sAgarajaM lavaNodadhisambhavam || 244|| sAmudraM madhuraM pAke satiktaM madhuraM guru nAtyuShNaM dIpanaM bhedi sakShAramavidAhi cha | shleShmalaM vAtanuttIkShNamarUkShaM nAtishItalam || 245|| biDaM pAkya~ncha kRRitakaM tathA drAviDamAsuram | biDaM sakShAramUdhrvAdhaH kaphavAtAnulomanam || 246|| dIpanaM lahRRi tIkShNoShNaM rUkShaM ruchyaM vyavAyi cha | vibandhAnAhaviShTambhahRRidruggauravashUlanut || 247|| sauvarchalaM syAdruchakaM manthapAka~ncha tanmatam | ruchakaM rochanaM bhedi dIpanaM pAchanaM param || 248|| sasnehaM vAtanunnAtipittalaM vishadaM lahRRi | udgArashuddhidaM sUkShmaM vibandhAnAhashUlajit || 249|| audbhidaM pAMshulavaNaM yajjAtaM bhUmitaH svayam | kShAraM guru kaTu snigdhaM shItalaM vAtanAshanam || 250|| NakAmlakamatyuShNaM dIpanaM dantaharShaNam | lavaNAnurasaM ruchyaM shUlAjIrNavibandhanut || 251|| pAkyaM kShAro yavakShAro yAvashUko yavAgrajaH | svarjikA.api smRRitaH kShAraH kApotaH sukhavarchakaH || 252|| kathitaH svarjikAbhedo visheShaj~naiH suvarchikA | yavakShAro lahRRiH snigdhaH susUkShmo vahnidIpanaH || 253|| nihanti shUlavAtAmashleShmashvAsagalAmayAn | pANDvarshograhaNIgulmAnAhaplIhahRRidAmayAn || 254|| svarjikA.alpaguNA tasmAdvij~neyA gulmashUlahRRit | suvarchikA svarjikAvad boddhavyA guNato janaiH || 255|| saubhAgyaM Ta~NkaNaM kShAraM dhAtudrAvakamuchyate | Ta~NkaNaM vahnikRRidrUkShaM kaphahRRidvAtapittakRRit || 256|| svarjikA yAvashUkashcha kShAradvayamudAhRRitam | Ta~NkaNena yutaM tattu kShAratrayamudIritam || 257|| militaM tUktaguNakRRidvisheShAdgulmahRRitparam | palAsha vajri shikhari chi~nchA.akatilanAlajAH || 258|| yavajaH svarjikA cheti kShArAShTakamudAhRRitam | kShArA ete.agninA tulyA gulmashUlaharA bhRRisham || 259|| chukraMsahasravedhi syAdrasAmlaM shuktamityapi | chukramatyamlamuShNa~ncha dIpanaM pAchanaM param || 260|| shUlagulmavibandhAmavAtashleShmaharaM saram | vamitRRiShNA.asyavairasyahRRitpIDAvahnimAndyahRRit || 261|| || iti harItakyAdivargaH samAptaH || ## 1st chapter of a text known as "bhavaprakasha nighantu" written by Bhavamishra in 16th century. This is an authentic text in Ayurveda dealing with the properties of about 900 herbs. Encoded and proofread by Vaidya Megharaj Paradkar dr.megharaj at gmail.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit at cheerful dot c om} {\rm Last updated \today} {\rm From https://sanskritdocuments.org .} {\rm The text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % The text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. {\rm and research. The file is not to be copied or reposted for promotion} {\rm of any website or individuals or commercial purpose without permission.} \end{document}