% Text title : hitopadesha
% File name : hitopadesha.itx
% itxtitle : hitopadeshaH (viShNusharmAvirachitaH)
% engtitle : hitopadesha
% Category : major_works, advice
% Location : doc_z_misc_major_works
% Sublocation : major_works
% Texttype : pramukha
% Author : viShNusharmA
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : jagat janbrz at videotron.ca
% Proofread by : jagat janbrz, Avinash awinasz at wanadoo.nl
% Description/comments :
% Indexextra : (Text Scan, 2, 3, 4, English 1, 2, 3, Hindi 1, 2, 3, 4, TOC 1, 2, Bengali, Audio)
% Latest update : February 16, 2020
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org
%-----------------------------------------------------
% The text is prepared by volunteers and is to be used for personal study
% and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of
% any website or individuals or for commercial purpose without permission.
% Please help to maintain respect for volunteer spirit.
%--------------------------------------------------------
\documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article}
%\documentclass[11pt]{article}
%\usepackage{multicol}
#include=ijag.inc
#endwordvowel=.h
\portraitwide
\parindent=100pt
\let\usedvng=\Largedvng % for 1 column
\pagenumbering{itrans}
\def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}}
\def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule}
\def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines}
%%
\begin{document}
\engtitle{.. hitopadeshaH ..}##
\itxtitle{.. hitopadeshaH ..}##\endtitles ##
ma~NgalAcharaNam\-
siddhiH sAdhye satAmastu prasAdAttasya dhUrjaTeH |
jAhnavIphenalekheva yanmUrdhni shashinaH kalA || 1||
shruto hitopadesho.ayaM pATavaM saMskR^itoktiShu |
vAchAM sarvatra vaichitryaM nItividyAM dadAti cha || 2||
vidyAprashaMsA\-
ajarAmaravatprAj~no vidyAmarthaM cha chintayet|
gR^ihIta iva kesheShu mR^ityunA dharmamAcharet|| 3||
sarvadravyeShu vidyaiva dravyamAhuranuttamam |
ahAryatvAdanarghatvAdakShayatvAchcha sarvadA || 4||
saMyojayati vidyaiva nIchagApi naraM sarit|
samudramiva durgharShaM nR^ipaM bhAgyamataH param || 5||
vidyA dadAti vinayaM vinayAdyAti pAtratAm |
pAtratvAtdhanamApnoti dhanAddharmaM tataH sukham || 6||
vidyA shastraM cha shAstraM cha dve vidye pratipattaye |
AdyA hAsyAya vR^iddhatve dvitIyAdriyate sadA || 7||
yannave bhAjane lagnaH saMskAro nAnyathA bhavet|
kathAchChalena bAlAnAM nItistadiha kathyate || 8||
mitralAbhaH suhR^idbhedo vigrahaH sandhireva cha |
pa~nchatantrAttathAnyasmAd.hgranthAdAkR^iShya likhyate || 9||
atha kathAmukham
asti bhAgIrathItIre pATaliputranAmadheyaM nagaram | tatra
sarvasvAmiguNopetaH sudarshano nAma narapatirAsIt| sa bhUpatirekadA
kenApi pAThyamAnaM shlokadvayaM shushrAva
anekasaMshayochChedi parokShArthasya darshakam |
sarvasya lochanaM shAstraM yasya nAstyandha eva saH || 10||
yauvanaM dhanasampattiH prabhutvamavivekitA |
ekaikamapyanarthAya kimu yatra chatuShTayam || 11||
ityAkarNyAtmanaH putrANAmanadhigatashAstrANAM nityamunmArgagAminAM
shAstrAnanuShThAnenodvignamanAH sa rAjA chintayAmAsa |
ko.arthaH putreNa jAtena yo na vidvAnna dhArmikaH |
kANena chakShuShA kiM vA chakShuH pIDaiva kevalam || 12||
ajAtamR^itamUrkhANAM varamAdyau na chAntimaH |
sakR^idduHkhakarAvAdyAvantimastu pade pade || 13||
kiM cha
varaM garbhasrAvo varamapi cha naivAbhigamanaM
varaM jAtaH preto varamapi cha kanyAvajanitA |
varaM vandhyA bhAryA varamapi cha garbheShu vasati\-
rna vAvidvAnrUpadraviNaguNayukto.api tanayaH || 14||
sa jAto yena jAtena yAti vaMshaH samunnatim |
parivartini saMsAre mR^itaH ko vA na jAyate || 15||
anyachcha
guNigaNagaNanA.arambhe
na patati kaThinI sasambhramAdyasya |
tenAmbA yadi sutinI
vada bandhyA kIdR^ishI bhavati\? || 16||
api cha
dAne tapasi shaurye cha yasya na prathitaM manaH |
vidyAyAmarthalAbhe cha mAturuchchAra eva saH || 17||
aparaM cha
varameko guNI putro na cha mUrkhashatairapi |
ekashchandrastamo hanti na cha tArAgaNairapi || 18||
puNyatIrthe kR^itaM yena tapaH kvApyatiduShkaram |
tasya putro bhavedvashyaH samR^iddho dhArmikaH sudhIH || 19||
tathA choktaM
arthAgamo nityamarogitA cha
priyA cha bhAryA priyavAdinI cha |
vashyashcha putro.arthakarI cha vidyA
ShaD jIvalokasya sukhAni rAjan|| 20||
ko dhanyo bahubhiH putraiH kushUlApUraNADhakaiH |
varamekaH kulAlambI yatra vishrUyate pitA || 21||
R^iNakartA pitA shatrurmAtA cha vyabhichAriNI |
bhAryA rUpavatI shatruH putraH shatrurapaNDitaH || 22||
yasya kasya prasUto.api guNavAnpUjyate naraH |
dhanurvaMshavishuddho.api nirguNaH kiM kariShyati || 23||
hA hA putraka nAdhItaM gatAsvetAsu rAtriShu |
tena tvaM viduShAM madhye pa~Nke gauriva sIdasi || 24||
tatkathamidAnImete mama putrA guNavantaH kriyantAM\? yataH
AhAranidrAbhayamaithunAni
sAmAnyametatpashubhirnarANAm |
j~nAnaM narANAmadhiko visheSho ## var ## dharmo hi teShAmadhiko
j~nAnena hInAH pashubhiH samAnAH || 25|| ## var ## dharmeNa hInAH
yataH
dharmArthakAmamokShANAM yasyaiko.api na vidyate |
ajAgalastanasyeva tasya janma nirarthakam || 26||
yachchochyate
AyuH karma cha vittaM cha vidyA nidhanameva cha |
pa~nchaitAni hi sR^ijyante garbhasthasyaiva dehinaH || 27||
kiM cha
avashyaM bhAvino bhAvA bhavanti mahatAmapi |
nagnatvaM nIlakaNThasya mahAhishayanaM hareH || 28||
anyachcha
yadabhAvi na tadbhAvi bhAvi chenna tadanyathA |
iti chintAviShaghno.ayamagadaH kiM na pIyate || 29||
etatkAryAkShamANAM keShA~nchidAlasyavachanam |
puruShakArautkarShyamAha
yathA hyekena chakreNa na rathasya gatirbhavet|
tathA puruShakAreNa vinA daivaM na siddhyati || 30||
tathA cha
pUrvajanmakR^itaM karma taddaivamiti kathyate |
tasmAtpuruShakAreNa yatnaM kuryAdatandritaH || 31||
na daivamapi sa.nchintya tyajedudyogamAtmanaH |
anudyogena tailAni tilebhyo nAptumarhati || 32||
anyachcha
udyoginaM puruShasiMhamupaiti lakShmI\-
rdaivena deyamiti kApuruShA vadanti |
daivaM nihatya kuru pauruShamAtmashaktyA
yatne kR^ite yadi na sidhyati ko.atra doShaH || 33||
yathA mR^itpiNDataH kartA kurute yadyadichChati |
evamAtmakR^itaM karma mAnavaH pratipadyate || 34||
kAkatAlIyavatprAptaM dR^iShTvApi nidhimagrataH |
na svayaM daivamAdatte puruShArthamapekShate ||
udyamena hi sidhyanti kAryANi na manorathaiH |
nahi suptasya siMhasya pravishanti mukhe mR^igAH || 36||
tathA choktaM
mAtA shatruH pitA vairI yena bAlo na pAThitaH |
na shobhate sabhAmadhye haMsamadhye bako yathA || 37||
rUpayauvanasampannA vishAlakulasambhavAH |
vidyAhInA na shobhante nirgandhA iva kiMshukAH || 38||
apara~ncha
pustakeShu cha nAdhItaM nAdhItaM gurusannidhau |
na shobhate sabhAmadhye jAragarbha iva striyAH || 39||
etachchintayitvA
rAjA paNDitasabhAM kAritavAn| rAjovAcha bho bhoH paNDitAH \!
shrUyatAM mama vachanam | asti kashchidevambhUto vidvAnyo
mama putrANAM nityamunmArgagAminAmanadhigatashAstrANAmidAnIM
nItishAstropadeshena punarjanma kArayituM samarthaH\? yataH
kAchaH kA~nchanasaMsargAddhatte mArakatIrdyutIH |
tathA satsannidhAnena mUrkho yAti pravINatAm || 40||
uktaM cha
hIyate hi matistAta hInaiH saha samAgamAt|
samaishcha samatAmeti vishiShTaishcha vishiShTatAm || 41||
atrAntare viShNusharmanAmA mahApaNDitaH
sakalanItishAstratattvaj~no bR^ihaspatirivAbravItdeva
mahAkulasambhUtA
ete rAjaputrAH | tatmayA nItiM grAhayituM shakyante | yataH
nAdravye nihitA kAchitkriyA phalavatI bhavet|
na vyApArashatenApi shukavatpAThyate bakaH || 42||
anyachcha
asmiMstu nirguNaM gotre nApatyamupajAyate |
Akare padyarAgAnAM janma kAchamaNeH kutaH || 43||
ato.ahaM ShaNmAsAbhyantare bhavatputrAn
nItishAstrAbhij~nAnkariShyAmi | rAjA savinayaM punaruvAcha |
kITo.api sumanaHsa~NgAdArohati satAM shiraH |
ashmApi yAti devatvaM mahadbhiH supratiShThitaH || 44||
anyachcha
yathodayagirerdravyaM sannikarSheNa dIpyate |
tathA satsannidhAnena hInavarNo.api dIpyate || 45||
guNA guNaj~neShu guNA bhavanti
te nirguNaM prApya bhavanti doShAH |
AsvAdyatoyAH pravahanti nadyaH
samudramAsAdya bhavantyupeyAH || 46||
tadeteShAmasmatputrANAM nItishAstropadeshAya bhavantaH
pramANamityuktvA tasya viShNusharmaNo kare bahumAnapuraHsaraM putrAn
samarpitavAn ||
1 mitralAbhaH
atha prAsAdapR^iShThe sukhopaviShTAnAM rAjaputrANAM purastAt
prastAvakrameNa paNDito.abravItbho rAjaputrAH shR^iNuta
kAvyashAstravinodena kAlo gachChati dhImatAm |
vyasanena tu mUrkhANAM nidrayA kalahena vA || 1||
tadbhavatAM vinodAya kAkakUrmAdInAM vichitrAM kathAM kathayiShyAmi |
rAjaputrairuktamArya \! kathyatAM | viShNusharmovAcha
shR^iNuta yUyam |
samprati mitralAbhaH prastUyate | yasyAyamAdyaH shlokaH
asAdhanA vittahInA buddhimantaH suhR^inmatAH |
sAdhayantyAshu kAryANi kAkakUrmamR^igAkhuvat|| 2||
rAjaputrA UchuH kathametat\?
so.abravItasti godAvarItIre vishAlaH shAlmalItaruH | tatra
nAnAdigdeshAdAgatya rAtrau pakShiNo nivasanti | atha kadAchid
avasannAyAM rAtrau astAchalachUDAvalambini bhagavati kumudinInAyake
chandramasi | laghupatananAmA vAyasaH prabuddhaH kR^itAntamiva
dvitIyamaTantaM pAshahastaM vyAghamapashyat| tamAlokyAchintayat
adya prAtarevAniShTadarshanaM jAtam |
na jAne kimanabhimataM darshayiShyati |
ityuktvA tadanusaraNakrameNa vyAkulashchalati | yataH
shokasthAnasahasrANi bhayasthAnashatAni cha |
divase divase mUDhamAvishanti na paNDitam || 3||
anyachcha viShayiNAmidamavashyaM kartavyam |
utthAyotthAya boddhavyaM kimadya sukR^itaM kR^itam |
AyuShaH khaNDamAdAya ravirastaM gamiShyati || 4||
atha tena vyAdhena
taNDulakaNAnvikIrya jAlaM vistIrNam | sa cha tatra prachChanno
bhUtvA sthitaH | asminneva kAle chitragrIvanAmA kapotarAjaH
saparivAro viyati visarpaMstaNDulakaNAnavalokayAmAsa | tataH
kapotarAjastaNDulakaNalubdhAnkapotAnprAha kuto.atra nirjane
vane taNDulakaNAnAM sambhavaH | tannirUpyatAM tAvat| bhadramidaM na
pashyAmi prAyeNAnena taNDulakaNalobhenAsmAbhirapi tathA bhavitavyam |
ka~NkaNasya tu lobhena magnaH pa~Nke sudustare |
vR^iddhavyAghreNa samprAptaH pathikaH sammR^itaH || 5||
kapotA UchuH kathametat\?
kathA 1
so.abravItahamekadA dakShiNAraNye charann
apashyameko vR^iddho vyAghraH snAtaH kushahastaH sarastIre
brUte bho bho panthAH \! idaM suvarNaka~NkaNaM gR^ihyatAm |
tato lobhAkR^iShTena kenachitpAnthena AlochitaM bhAgyena etat
sambhavati |
kintu asminAtmasandehe pravR^ittirna vidheyA | yataH
aniShTAdiShTalAbhe pi na gatirjAyate shubhA |
yatrAste viShasaMsargo.amR^itaM tadapi mR^ityave || 6||
kintu sarvatrArthArjanapravR^ittau sandeha eva | tathA choktam
na saMshayamanAruhya naro bhadrANi pashyati |
saMshayaM punarAruhya yadi jIvati pashyati || 7||
tannirUpayAmi tAvat|
prakAshaM brUte | kutra tava ka~NkaNam? vyAghro hastaM prasArya
darshayati | pAntho.avadatkathaM mArAtmake tvayi vishvAsaH?
vyAghra uvAcha shR^iNu re pAntha \! prAgeva
yauvanadashAyAmahamatIva durvR^itta Asam | anekagomAnuShANAM vadhAd
me putrA mR^itA dArAshcha | vaMshahInashchAham |
tataH kenachiddhArmikeNAhamupadiShTaH | dAnadharmAdikaM charatu
bhavAniti | tadupadeshAdidAnImahaM snAnashIlo dAtA vR^iddho
galitanakhadantaH na kathaM vishvAsabhUmiH? uktaM cha
ijyA.adhyayanadAnAni tapaH satyaM dhR^itiH kShamA |
alobha iti mArgo.ayaM dharmasyAShTavidhaH smR^itaH || 8||
tatra pUrvashchaturvargo dambhArthamapi sevyate |
uttarastu chaturvargo mahAtmanyeva tiShThati || 9||
mama chaitAvAnlobhavirahaH | yena
svahastasthamapi suvarNaka~NkaNaM yasmai kasmaichiddAtumichChAmi
tathApi vyAghro mAnuShaM khAdatIti lokApavAdo durnivAraH | yataH
gatAnugatiko lokaH kuTTanImupadeshinIm |
pramANayati no dharme yathA goghnamapi dvijam || 10||
mayA cha dharmashAstrANi adhItAni | shR^iNu
marusthalyAM yathA vR^iShTiH kShudhArte bhojanaM tathA |
daridre dIyate dAnaM saphalaM pANDunandana || 11||
prANA yathAtmano.abhIShTA bhUtAnAmapi te tathA |
Atmaupamyena bhUtAnAM dayAM kurvanti sAdhavaH || 12||
aparaM cha
pratyAkhyAne cha dAne cha sukhaduHkhe priyApriye |
Atmaupamyena puruShaH pramANamadhigachChati || 13||
anyachcha
mAtR^ivatparadAreShu paradravyeShu loShTravat|
AtmavatsarvabhUteShu yaH pashyati sa paNDitaH || 14||
tvaM cha atIvadurgataH | tena tattubhyaM dAtuM sayatno.aham |
tathA choktam
daridrAnbhara kaunteya mA prayachCheshvare dhanam |
vyAdhitasyauShadhaM pathyaM nIrujasya kimauShadhaiH || 15||
anyachcha
dAtavyamiti yaddAnaM dIyate nupakAriNi |
deshe kAle cha pAtre cha taddAnaM sAttvikaM viduH || 16||
tadatra sarasi snAtvA suvarNaka~NkaNamidaM gR^ihANa | tato yAvadasau
tadvachaHpratIto lobhAtsaraH snAtuM praviShTaH\, tAvanmahApa~Nke
nimagnaH palAyitumakShamaH | taM pa~Nke patitaM dR^iShTvA vyAghro.avadat
ahaha mahApa~Nke patito.asi | atastvAmahamutthApayAmi | ityuktvA
shanaiH shanairupagamya tena vyAghreNa dhR^itaH sa pAntho.achintayat
na dharmashAstraM paThatIti kAraNaM
na chApi vedAdhyayanaM durAtmanaH |
svabhAva evAtra tathAtirichyate
yathA prakR^ityA madhuraM gavAM payaH || 17||
kiM cha
avashendriyachittAnAM hastisnAnamiva kriyA |
durbhagAbharaNaprAyo j~nAnaM bhAraH kriyAM vinA || 18||
tanmayA bhadraM
na kR^itam | yadatra mArAtmake vishvAsaH kR^itaH | tathA choktam
nadInAM shastrapANInAM nakhinAM shR^i~NgiNAM tathA |
vishvAso naiva kartavyaH strIShu rAjakuleShu cha || 19||
aparaM cha
sarvasya hi parIkShyante svabhAvA netare guNAH |
atItya hi guNAnsarvAnsvabhAvo mUrdhni vartate || 20||
anyachcha
sa hi gaganavihArI kalmaShadhvaMsakArI
dashashatakaradhArI jyotiShAM madhyachArI |
vidhurapi vidhiyogAd.hgrasyate rAhuNAsau
likhitamapi lalATe projjhitaM kaH samarthaH || 21||
iti chintayannevAsau vyAghreNa dhR^itvA vyApAditaH
khAditashcha | ato.ahaM bravImi ka~NkaNasya tu lobhenetyAdi |
ata eva sarvathAvichAritaM karma na kartavyamiti | yataH
sujIrNamannaM suvichakShaNaH sutaH
sushAsitA strI nR^ipatiH susevitaH |
suchintya choktaM suvichArya yatkR^itaM
sudIrghakAle pi na yAti vikriyAm || 22||
etadvachanaM
shrutvA kashchitkapotaH sadarpamAha AH \! kimevamuchyate?
vR^iddhasya vachanaM grAhyamApatkAle hyupasthite |
sarvatraivaM vichAre cha bhojane pi pravartatAm || 23||
yataH
sha~NkAbhiH sarvamAkrAntamannaM pAnaM cha bhUtale |
pravR^ittiH kutra kartavyA jIvitavyaM kathaM na vA? || 24||
yathA choktam
IrShyI ghR^iNI tvasantuShTaH krodhano nityasha~NkitaH |
parabhAgyopajIvI cha ShaDete nityaduHkhitAH || 25||
etachChrutvA taNDulkaNalobhena
nabhomaNDalAdavatIryasarve kapotAstatropaviShTAH | yataH
sumahAntyapi shAstrANi dhArayanto bahushrutAH |
ChettAH saMayAnAM cha klishyante lobhamohitAH || 26||
anyachcha
lobhAtkrodhaH prabhavati lobhAtkAmaH prajAyate |
lobhAnmohashcha nAshashcha lobhaH pApasya kAraNam || 27||
anyachcha
asambhavaM hemamR^igasya janma
tathApi rAmo lulubhe mR^igAya |
prAyaH samApannavipattikAle
dhiyo.api puMsAM malinA bhavanti || 28||
anantaraM te sarve jAlanibaddhA babhUvuH\,
tato yasya vachanAttatrAvalambitAstaM sarve tiraskurvanti sma | yataH\,
na gaNasyAgrato gachChetsiddhe kArye samaM phalam |
yadi kAryavipattiH syAnmukharastatra hanyate || 29||
tasya tiraskAraM shrutvA chitragrIva uvAcha nAyamasya doShaH\, yataH
ApadAmApatantInAM hito.apyAyAti hetutAm |
mAtR^ija~NghA hi vatsasya stambhIbhavati bandhane || 30||
anyachcha
sa bandhuryo vipannAnAmApaduddharaNakShamaH |
na tu bhItaparitrANavastUpAlambhapaNDitaH || 31||
vipatkAle vismaya eva kApuruShalakShaNam |
tadatra dhairyamavalambya pratIkArashchintyatAm\, yataH
vipadi dhairyamathAbhyudaye kShamA
sadasi vAkyapaTutA yudhi vikramaH |
yashasi chAbhiruchirvyasanaM shrutau
prakR^itisiddhamidaM hi mahAtmanAm || 32||
sampadi yasya na harSho vipadi viShAdo raNe cha bhIrutvam |
taM bhuvanatrayatilakaM janayati jananI sutaM viralam || 33||
anyachcha
ShaDdoShAH puruSheNeha hAtavyA bhUtimichChatA |
nidrA tandrA bhayaM krodha AlasyaM dIrghasUtratA || 34||
idAnImapi evaM kriyatAM sarvairekachittIbhUya jAlamAdAya
uDDIyatAm | yataH
alpAnAmapi vastUnAM saMhatiH kAryasAdhikA |
tR^iNairguNatvamApannairbadhyante mattadantinaH || 35||
saMhatiH shreyasI puMsAM svakulairalpakairapi |
tuSheNApi parityaktA na prarohanti taNDulAH || 36||
iti vichitya pakShiNaH sarve jAlamAdAya utpatitAH | anantaraM cha vyAdhaH
sudUrAjjAlApahArakAMstAnavalokya pashchAddhAvito.achintayat
saMhatAstu harantyete mama jAlaM viha~NgamAH |
yadA tu nipatiShyanti vashameShyanti me tadA || 37||
tatasteShu chakShurviShayamatikrAnteShu pakShiShu sa vyAdho nivR^ittaH |
atha lubdhakaM nivR^ittaM
dR^iShTvA kapotA UchuH svAmin\! kimidAnIM kartumuchitam?
chitragrIva uvAcha
mAtA mitraM pitA cheti svabhAvAttritayaM hitam |
kAryakAraNatashchAnye bhavanti hitabuddhayaH || 38||
tanme mitraM hiraNyako nAma mUShikarAjo
gaNDakItIre chitravane nivasati | so.asmAkaM pAshAMshChetsyati
ityAlochya sarve hiraNyakavivarasamIpaM gatAH | hiraNyakashcha
sarvadA apAyasha~NkayA shatadvAraM vivaraM kR^itvA nivasati |
tato hiraNyakaH kapotAvapAtabhayAchchakitaH tUShNIM sthitaH |
chitragrIva uvAcha sakhe hiraNyaka \! kathamasmAnna sambhAShase?
tato hiraNyakastadvachanaM pratyabhij~nAya
sasambhramaM bahirniHsR^itya abravIt
AH \! puNyavAnasmi priyasuhR^inme chitragrIvaH samAyAtaH |
yasya mitreNa sambhASho yasya mitreNa saMsthitiH |
yasya mitreNa saMlApastato nAstIha puNyavAn|| 39||
atha pAshabaddhAMshchaitAn
dR^iShTvA savismayaH kShaNaM sthitvA uvAcha sakhe \! kimetat\?
chitragrIva uvAcha
sakhe \! asmAkaM prAktanajanmakarmaNaH phalametat|
yasmAchcha yena cha yathA cha yadA cha yachcha
yAvachcha yatra cha shubhAshubhamAtmakarma |
tasmAchcha tena cha tathA cha tadA cha tachcha
tAvachcha tatra cha vidhAtR^ivashAdupaiti || 40||
rAgashokaparItApabandhanavyasanAni cha |
AtmAparAdhavR^ikShANAM phalAnyetAni dehinAm || 41||
etachChrutvA hiraNyakashchitragrIvasya bandhanaM ChettuM
satvaramupasarpati | tatra chitragrIva uvAcha mitra \! mA maivaM
kuru | prathamamasmadAshritAnAmeteShAM tAvatpAshAMshChindhi | mama
pAshaM pashchAchChetsyasi |
hiraNyako.apyAha ahamalpashaktiH | dantAshcha me komalAH | tad
eteShAM pAshAMshChettuM kathaM samartho bhavAmi? tatyAvanme dantA
na truTyanti\, tAvattava pAshaM Chinadmi | tadanantaramapyeteShAM
bandhanaM yAvatshakyaM ChetsyAmi | chitragrIva uvAcha
astvevam | tathApi yathAshakti bandhanameteShAM khaNDaya |
hiraNyakenoktamAtmaparityAgena
yadAshritAnAM parirakShaNaM tanna nItivedinAM sammatam | yataH
Apadarthe dhanaM rakSheddArAnrakSheddhanairapi |
AtmAnaM satataM rakSheddArairapi dhanairapi || 42||
anyachcha
dharmArthakAmamokShANAM prANAH saMsthitahetavaH |
tAnnighnatA kiM na hataM rakShatA kiM na rakShitam || 43||
chitragrIva uvAcha sakhe \! nItistAvadIdR^ishyeva\,
kintvahamasmadAshritAnAM duHkhaM soDhuM sarvathAsamarthastenedaM
bravImi | yataH
dhanAni jIvitaM chaiva parArthe prAj~na utsR^ijet|
sannimitte varaM tyAgo vinAshe niyate sati || 44||
ayamaparashchAsAdhAraNo hetuH |
jAtidravyabalAnAM cha sAmyameShAM mayA saha |
matprabhutvaphalaM brUhi kadA kiM tadbhaviShyati || 45||
anyachcha
vinA vartanamevaite na tyajanti mamAntikam |
tanme prANavyayenApi jIvayaitAnmamAshritAn|| 46||
kiM cha
mAMsamUtrapurIShAsthipUrite tra kalevare |
vinashvare vihAyAsthAM yashaH pAlaya mitra me || 47||
aparaM cha pashya
yadi nityamanityena nirmalaM malavAhinA |
yashaH kAyena labhyeta tanna labdhaM bhavennu kim || 48||
yataH
sharIrasya guNAnAM cha dUramatyantamantaram |
sharIraM kShaNavidhvaMsi kalpAntasthAyino guNAH || 49||
ityAkarNya hiraNyakaH prahR^iShTamanAH pulakitaH sanabravItsAdhu
mitra \! sAdhu | anenAshritavAtsalyena trailokyasyApi prabhutvaM
tvayi yujyate | evamuktvA tena sarveShAM kapotAnAM bandhanAni ChinnAni |
tato hiraNyakaH sarvAnsAdaraM sampUjya Aha sakhe chitragrIva \!
sarvathAtra jAlabandhanavidhau sati doShamAsha~Nkya Atmani avaj~nA
na kartavyA | yataH yo.adhikAdyojanashatAnpashyatIhAmiShaM khagaH |
sa eva prAptakAlastu pAshabandhaM na pashyati || 50||
aparaM cha
shashidivAkarayorgrahapIDanaM
gajabhuja~Ngamayorapi bandhanam |
matimatAM cha vilokya daridratAM
vidhiraho balavAniti me matiH || 51||
anyachcha
vyomaikAntavihAriNo.api vihagAH samprApnuvantyApadaM
badhyante nipuNairagAdhasalilAnmatsyAH samudrAdapi |
durnItaM kimihAsti kiM sucharitaM kaH sthAnalAbhe guNaH
kAlo hi vyasanaprasAritakaro gR^ihNAti dUrAdapi || 52||
iti prabodhya AtithyaM
kR^itvA Ali~Ngya cha tena sampreShitashchitragrIvo.api saparivAro
yatheShTadeshAnyayau\, hiraNyako.api svavivaraM praviShTaH |
yAni kAni cha mitrANi kartavyAni shatAni cha |
pashya mUShikamitreNa kapotA muktabandhanAH || 53||
atha laghupatanakanAmA kAkaH sarvavR^ittAntadarshI
sAshcharyamidamAha aho hiraNyaka \! shlAghyo.asi\, ato.ahamapi
tvayA saha
maitrIM kartumichChAmi | atastvaM mAM maitryeNAnugrahItumarhasi |
etachChrutvA hiraNyako.api vivarAbhyantarAdAha kastvam?
sa brUte laghupatanakanAmA
vAyaso.aham | hiraNyako vihasyAha kA tvayA saha maitrI? yataH
yadyena yujyate loke budhastattena yojayet|
ahamannaM bhavAnbhoktA kathaM prItirbhaviShyati || 54||
aparaM cha
bhakShyabhakShayoH prItirvipatteH kAraNaM matam |
shR^igAlAtpAshabaddho.asau mR^igaH kAkena rakShitaH || 55||
vAyaso.abravItkathametat\?
hiraNyakaH kathayati
kathA 2
asti magadhadeshe champakavatI nAma araNyAnI | tasyAM chirAtmahatA
snehena mR^igakAkau nivasataH | sa cha mR^igaH svechChayA bhrAmyan
hR^iShTapuShTA~NgaH kenachitshR^igAlenAvalokitaH |
taM dR^iShTvA shR^igAlo.achintayatAH \!
kathametanmAMsaM sulalitaM bhakShayAmi? bhavatu\, vishvAsaM tAvad
utpAdayAmi ityAlochya upasR^ityAbravItmitra \! kushalaM te?
mR^igeNoktaM kastvam?
sa brUte kShudrabuddhinAmA jambuko.aham | atrAraNye
bandhuhIno mR^itavatekAkI nivasAmi | idAnIM tvAM mitramAsAdya punaH
sabandhurjIvalokaM praviShTo.asmi | adhunA tavAnuchareNa mayA sarvathA
bhavitavyamiti | mR^igeNoktamevamastu | tataH pashchAdastaM gate
savitari bhagavati marIchimAlini tau mR^igasya vAsabhUmiM gatau |
tatra champakavR^ikShashAkhAyAM subuddhinAmA kAko mR^igasya
chiramitraM nivasati | tau dR^iShTvA kAko.avadatsakhe chitrA~Nga \!
ko.ayaM dvitIyaH?
mR^igo brUte mitra \!
akasmAdAgantunA saha maitrI na yuktA | tanna bhadramAcharitam |
tathA choktam aj~nAtakulashIlasya vAso deyo na kasyachit|
mArjArasya hi doSheNa hato gR^idhro jaradgavaH || 56||
tau AhatuHkathametat\?
kAkaH kathayati
kathA 3
asti bhAgIrathItIre gR^idhrakUTanAmni parvate mahAnparkaTIvR^ikShaH
tasya koTare daivadurvipAkAtgalitanakhanayano jaradgavanAmA
gR^idhraH prativasati | atha kR^ipayA tajjIvanAya tadvR^ikShavAsinaH
pakShiNaH svAhArAtki~nchitki~nchiduddhR^itya tasmai dadati\, tenAsau
jIvati\, teShAM shAvakarakShAM cha karoti | atha kadAchit
dIrghakarNanAmA mArjAraH pakShishAvakAnbhakShayituM tatrAgataH |
tatastamAyAntaM dR^iShTvA pakShishAvakairbhayArtaiH kolAhalaH kR^itaH |
tachChrutvA jaradgavena uktaM ko.ayamAyAti? dIrghakarNo
gR^idhramavalokya sabhayamAha hA hato.asmi yato.ayaM mAM
vyApAdayiShyati | athavA.a tAvadbhayasya bhetavyaM yAvadbhayamanAgatam |
AgataM tu bhayaM vIkShya naraH kuryAdyathochitam || 57||
adhunAtisannidhAne palAyitumakShamaH | tadyathA bhavitavyaM tathA
bhavatu\, tAvatvishvAsamutpAdyAsya samIpamupagachChAmItyAlochya
tamupasR^ityAbravItArya \! tvAmabhivande |
gR^idhro.avadatkastvam?
so.avadatmArjAro.aham |
gR^idhro brUte dUramapasara no chethantavyo.asi mayA |
mArjAro.avadatshrUyatAM
tAvatmadvachanam | tato yadyahaM vadhyastadA hantavyaH | yataH
jAtimAtreNa kiM kashchidvadhyate pUjyate kvachit|
vyavahAraM parij~nAya vadhyaH pUjyo.athavA bhavet|| 58||
gR^idhro brUte brUhi kimarthamAgato.asi?
so.avadatahamatra ga~NgAtIre nityasnAyI
nirAmiShAshI brahmachArI chAndrAyaNavratamAcharaMstiShThAmi | yuShmAn
dharmaj~nAnaratAH premavishvAsabhUmayaH iti pakShiNaH sarve
sarvadA mamAgre prastuvanti\, ato bhavadbhyo vidyAvayovR^iddhebhyo
dharmaM shrotumihAgataH | bhavantashchaitAdR^ishA dharmaj~nAH\,
yanmAmatithiM hantumudyatAH? gR^ihasthadharmashcha eShaH
arAvapyuchitaM kAryamAtithyaM gR^ihamAgate |
ChettumapyAgate ChAyAM nopasaMharate drumaH || 59||
kiM cha
yadi annaM nAsti\, tadA suprItenApi vachasA tAvadatithiH pUjya eva |
tR^iNAni bhUmirudakaM vAk chaturthI cha sUnR^itA |
etAnyapi satAM gehe nochChidyante kadAchana || 60||
anyachcha
bAlo vA yadi vA vR^iddho yuvA vA gR^ihamAgataH |
tasya pUjA vidhAtavyA sarvasyAbhyAgato guruH || 61||
aparaM cha
nirguNeShvapi sattveShu dayAM kurvanti sAdhavaH |
na hi saMharate jyotsnAM chandrashchANDAlaveshmanaH || 62||
anyachcha
atithiryasya bhagnAsho gR^ihAtpratinivartate |
sa dattvA duShkR^itaM tasmai puNyamAdAya gachChati || 63||
anyachcha
uttamasyApi varNasya nIcho.api gR^ihamAgataH |
pUjanIyo yathAyogyaM sarvadevamayo.atithiH || 64||
gR^idhro.avadatmArjAro
hi mAMsaruchiH | pakShishAvakAshchAtra nivasanti | tenAhameva bravImi |
tachChrutvA mArjAro bhUmiM spR^iShTvA karNau spR^ishati\, brUte
cha mayA dharmashAstraM shrutvA vItarAgenedaM duShkaraM
vrataM chAndrAyaNamadhyavasitam | yataH parasparaM vivadamAnAnAmapi
dharmashAstrANAmahiMsA paramo dharmaH ityatraikamatyam | yataH
sarvahiMsAnivR^ittA ye narAH sarvasahAshcha ye |
sarvasyAshrayabhUtAshcha te narAH svargagAminaH || 65||
anyachcha
eka eva suhR^iddharmo nidhane pyanuyAti yaH |
sharIreNa samaM nAshaM sarvamanyadhi gachChati || 66||
kiM cha
yo.atti yasya yadA mAMsamubhayoH pashyatAntaram |
ekasya kShaNikA prItiranyaH prANairvimuchyate || 67||
api cha
martavyamiti yadduHkhaM puruShasyopajAyate |
shakyastenAnumAnena paro.api parirakShitum || 68||
shR^iNu punaH
svachChandavanajAtena shAkenApi prapUryate |
asya dagdhodarasyArthe kaH kuryAtpAtakaM mahat|| 69||
evaM vishvAsya sa mArjArastarukoTare sthitaH | tato dineShu gachChatsu
asau pakShishAvakAnAkramya svakoTaramAnIya pratyahaM khAdati |
atha yeShAmapatyAni khAditAni | taiH shokArtairvilapadbhiritastato
jij~nAsA samArabdhA | tatparij~nAya mArjAraH koTarAnniHsR^itya bahiH
palAyitaH | pashchAtpakShibhiritastato nirUpayadbhistatra tarukoTare
shAvakAH khAditA iti sarvaiH pakShibhirnishchitya cha gR^idhro
vyApAditaH | ato.ahaM bravImi aj~nAtakulashIlasya ityAdi |
ityAkarNya sa jambukaH sakopamAha mR^igasya prathamadarshanadine
bhavAnapi aj~nAtakulashIla eva AsIt| tatkathaM
bhavatA saha etasya snehAnuvR^ittiruttarottaraM vardhate? athavA.a
yatra vidvajjano nAsti shlAghyastatrAlpadhIrapi |
nirastapAdape deshe eraNDo.api drumAyate || 70||
anyachcha
ayaM nijaH paro veti gaNanA laghuchetasAm |
udAracharitAnAM tu vasudhaiva kuTumbakam || 71||
yathA chAyaM mR^igo mama bandhustathA bhavAnapi |
mR^igo.abravItkamanena uttarottareNa?
sarvairekatra vishrambhAlApaiH sukhamanubhavadbhiH sthIyatAm | yataH
na kashchitkasyachinmitraM na kashchitkasyachidripuH |
vyavahAreNa mitrANi jAyante ripavastathA || 72||
kAkena uktamevamastu | atha prAtaH sarve yathAbhimatadeshaM gatAH |
ekadA nibhR^itaM shR^igAlo brUte sakhe mR^iga \! etasminneva
vanaikadeshe sasyapUrNaM kShetramasti | tadahaM tvAM tatra nItvA
darshayAmi | tathA kR^ite sati mR^igaH pratyahaM tatra gatvA sasyaM
khAdati | tato dinakatipayena kShetrapatinA taddR^iShTvA pAshAstatra
yojitAH | anantaraM
punarAgato mR^igaH tatra charanpAshairbaddho.achintayatko
mAmitaH kAlapAshAdiva vyAdhapAshAttrAtuM mitrAdanyaH samarthaH?
atrAntare jambukastatrAgatya upasthito.achintayatphalitastAvad
asmAkaM kapaTaprabandhaH | manorathasiddhirapi bAhulyAn
me bhaviShyati | yataH etasya uktR^ityamAnasya mAMsAsR^igliptAni
asthIni mayA avashyaM prAptavyAni | tAni cha bAhulyena mama bhojanAni
bhaviShyanti | sa cha mR^igastaM dR^iShTvA ullAsito brUte sakhe \!
Chindhi tAvanmama bandhanam | satvaraM trAyasva mAm | yataH
Apatsu mitraM jAnIyAdraNe shUraM R^iNe shuchim |
bhAryAM kShINeShu vitteShu vyasaneShu cha bAndhavAn|| 73||
aparaM cha
utsave vyasane prApte durbhikShe shatrusa~NkaTe |
rAjadvAre shmashAne cha yastiShThati sa bAndhavaH || 74||
jambukaH pAshaM muhurmuhurvilokyAchintayatdR^iDhastAvadayaM bandhaH |
brUte cha sakhe \! snAyunirmitAH pAshAH\, tadadya bhaTTArakavAre
kathametAndantaiH spR^ishAmi? mitra \! yadi chitte na anyathA
manyase\, tadA prabhAte yattvayA vaktavyaM tatkartavyamiti | anantaraM
sa kAkaH pradoShakA mR^igamanAgatamavalokya itastato.anviShyan
tathAvidhaM taM dR^iShTvA uvAcha sakhe \! kimetat\? mR^igeNoktaM
avadhIritasuhR^idvAkyasya phalametattathA choktam
suhR^idAM hitakAmAnAM yaH shR^iNoti na bhAShitam |
vipatsannihitA tasya sa naraH shatrunandanaH || 75||
kAko brUte sa va~nchakaH kvAste?
mR^igeNoktaM manmAMsArthI tiShThatyatraiva |
kAko brUte mitra \! uktameva mayA pUrvam |
aparAdho na me stIti naitadvishvAsakAraNam |
vidyate hi nR^ishaMsebhyo bhayaM guNavatAmapi || 76||
dIpanirvANagandhaM cha suhR^idvAkyamarundhatIm |
na jighranti na shR^iNvanti na pshyanti gatAyuShaH || 77||
parokShe kAryahantAraM pratyakShe priyavAdinam |
varjayettAdR^ishaM mitraM viShakumbhaM payomukham || 78||
tataH kAko dIrghaM niHshvasya uvAcha
are va~nchaka \! kiM tvayA pApakarmaNA kR^itam | yataH
saMlApitAnAM madhurairvachobhi\-
rmithyopachAraishcha vashIkR^itAnAm |
AshAvatAM shraddadhatAM cha loke
kimarthinAM va~nchayitavyamasti || 79||
anyachcha
upakAriNi vishrabdhe shuddhamatau yaH samAcharati pApam |
taM janamasatyasandhaM bhagavati vasudhe kathaM vahasi || 80||
durjanena samaM sakhyaM vairaM chApi na kArayet|
uShNo dahati chA~NgAraH shItaH kR^iShNAyate karam || 81||
athavA sthitiriyaM durjanAnAm
prAk pAdayoH patati khAdati pR^iShThamAMsaM
karNe phalaM kimapi rauti shanairvichitram |
ChidraM nirUpya sahasA pravishatyasha~NkaH
sarvaM khalasya charitaM mashakaH karoti || 82||
tathA cha
durjanaH priyavAdI cha naitadvishvAsakAraNam |
madhu tiShThati jihvAgre hR^idi hAlAhalaM viSham || 83||
atha prabhAte sa kShetrapatirlaguDahastastaM pradeshamAgachChan
kAkenAvalokitaH | tamavalokya kAkenoktaM sakhe mR^iga \! tvamAtmAnaM
mR^itavatsandarshya vAtenodaraM pUrayitvA pAdAnstabdhIkR^itya tiShTha |
ahaM tava chakShuShI cha~nchvA kimapi vilikhAmi\,
yadAhaM shabdaM karomi\, tadA tvamutthAya satvaraM palAyiShyase |
mR^igastathaiva kAkavachanena
sthitaH | tataH kShetrapatinA harShotphullalochanena tathAvidho
mR^iga AlokitaH | athAsau AH \! svayaM mR^ito.asi? ityuktvA
mR^igaM bandhanAtmochayitvA pAshAnsaMvarItuM satvaro babhUva |
tataH kiyaddUre antarite kShetrapatau sa mR^igaH kAkasya shabdaM
shrutvA satvaramutthAya palAyitaH | tamuddishya tena kShetrapatinA
prakopAtkShiptena laguDena shR^igAlo vyApAditaH | tathA choktam
tribhirvarShaistribhirmAsaistribhiH pakShaistribhirdinaiH |
atyutkaTaiH pApapuNyairihaiva phalamashnute || 84||
ato.ahaM bravImi bhakShyabhakShyakayoH prItirityAdi |
iti mR^igavAyasashR^igAlakathA
kAkaH punarAha
bhakShitenApi bhavatA nAhAro mama puShkalaH |
tvayi jIvati jIvAmi chitragrIva ivAnagha || 85||
anyachcha
tirashchAmapi vishvAso dR^iShTaH puNyaikakarmaNAm |
satAM hi sAdhushIlatvAtsvabhAvo na nivartate || 86||
kiM cha
sAdhoH prakopitasyApi mano nAyAti vikriyAm |
na hi tApayituM shakyaM sAgarAmbhastR^iNolkayA || 87||
hiraNyako brUte chapalastvam |
chapalena saha snehaH sarvathA na kartavyaH | tathA choktam
mArjAro mahiSho meShaH kAkaH kApuruShastathA |
vishvAsAtprabhavantyete vishvAsastatra no hitaH || 88||
kiM chAnyatshatrupakSho
bhavAnasmAkam | shatruNA sandhirna vidheyam | uktaM chaitat
shatruNA na hi sandadhyAtsaMshliShTenApi sandhinA |
sutaptamapi pAnIyaM shamayatyeva pAvakam || 89||
durjanaH parihartavyo vidyayAla~NkR^ito.api san|
maNinA bhUShitaH sarpaH kimasau na bhaya~NkaraH || 90||
yadashakyaM na tachChaktyaM yachChaktyaM shakyameva tat|
nodake shakaTaM yAti na cha naurgachChati sthale || 91||
aparaM cha
mahatApyarthasAreNa yo vishvasiti shatruShu |
bhAryAsu cha viraktAsu tadantaM tasya jIvanam || 92||
laghupatanako brUte shrutaM mayA sarvaM\, tathApi mamaitAvan
eva sa~NkalpaH | yattvayA saha sauhR^idyamavashyaM karaNIyamiti |
anyathA anAhAreNAtmAnaM tava dvAri vyApAdayiShyAmIti | tathA hi
mR^idghaTavatsukhabhedyo duHsandhAnashcha durjano bhavati |
sujanastu kanakaghaTavaddurbhedyashchAshu sandheyaH || 93||
kiM cha
dravatvAtsarvalohAnAM nimittAdmR^igapakShiNAm |
bhayAllobhAchcha mUrkhANAM sa~NgataH darshanAtsatAm || 94||
kiM cha
nArikelasamAkArA dR^ishyante hi suhR^ijjanAH |
anye badarikAkArA bahireva manoharAH || 95||
anyachcha
snehachChede pi sAdhUnAM guNA nAyAnti vikriyAm |
bha~Nge pi hi mR^iNAlAnAmanubadhnanti tantavaH || 96||
anyachcha
shuchitvaM tyAgitA shauryaM sAmAnyaM sukhaduHkhayoH |
dAkShiNyaM chAnuraktishcha satyatA cha suhR^idguNAH || 97||
etairguNairupeto bhavadanyo mayA kaH suhR^it
prAptavyaH? ityAdi tadvachanamAkarNya hiraNyako bahiH niHsR^ityAha
ApyAyito.ahaM bhavatAmetena vachanAmR^itena | tathA choktam
gharmArtaM na tathA sushItalajalaiH snAnaM na muktAvalI
na shrIkhaNDavilepanaM sukhayati pratya~Ngamapyarpitam |
prItyai sajjanabhAShitaM prabhavati prAyo yathA chetasaH
sadyuktyA cha pariShkR^itaM sukR^itinAmAkR^iShTimantropamam || 98||
anyachcha
rahasyabhedo yAch~nA cha naiShThuryaM chalachittayA |
krodho niHsatyatA dyUtametanmitrasya dUShaNam || 99||
anena vachanakrameNa tatekamapi dUShaNaM tvayi na lakShyate | yataH
paTutvaM satyavAditvaM kathAyogena buddhyate |
astabdhatvamachApalyaM pratyakShenAvagamyate || 100||
aparaM cha
anyathaiva hi sauhArdaM bhavetsvachChAntarAtmanaH |
pravartate nyathA vANI shAThyopahatachetasaH || 101||
manasyanyadvachasyanyatkarmaNyanyaddurAtmanAm |
manasyekaM vachasyekaM karmaNyekaM mahAtmanAm || 102||
tadbhavatu bhavataH abhimatameva ityuktvA hiraNyako maitryaM vidhAya
bhojanavisheShairvAyasaM santoShya vivaraM praviShTaH | vAyaso.api
svasthAnaM gataH tataHprabhR^iti tayoH anyo.anyAhArapradAnena
kushalaprashnaiH vishrambhAlApaishcha kiyatkAlo.ativartane |
ekadA laghupatanako hiraNyakamAha sakhe \! vAyasasya
kaShTataralabhyAhAramidaM sthAnam | tadetatparityajya sthAnAntaraM
gantumichChAmi |
hiraNyako brUte
sthAnabhraShTA na shobhante dantAH keshA nakhA narAH |
iti vij~nAya matimAnsvasthAnaM na parityajet|| 103||
kAko brUte mitra \! kApuruShasya vachanametat| yataH
sthAnamutsR^ijya gachChanti siMhAH satpuruShA gajAH |
tatraiva nidhanaM yAnti kAkAH kApuruShA mR^igAH || 104||
anyachcha
ko vIrasya manasvinaH svaviShayaH ko vA videshaH smR^itaH
yaM deshaM shrayate tameva kurute bAhupratApArjitam |
yaddaMShTrAnakhalA~NgulapraharaNaH siMho vanaM gAhate
tasminneva hatadvipendrarudhiraistR^iShNAM ChinnattyAtmanaH || 105||
hiraNyako brUte mitra kva gantavyam? tathA choktam
chalatyekena pAdena tiShThatyekena buddhimAn|
nAsamIkShya paraM sthAnaM pUrvamAyatanaM tyajet|| 106||
vAyaso brUte mitra \! asti sunirUpitaM sthAnam |
hiraNyako.avadatkiM tat\?
vAyasaH kathayati asti daNDakAraNye
karpUragaurAbhidhAnaM saraH | tatra chirakAlopArjitaH priyasuhR^inme
mantharAbhidhAnaH kUrmaH sahajadhArmikaH prativasati | pashya mitra \!
paropadeshe pANDityaM sarveShAM sukaraM nR^iNAm |
dharme svIyamanuShThAnaM kasyachittu mahAtmanaH || 107||
sa cha bhojanavisheShairmAM saMvardhayiShyati |
hiraNyako.apyAha tatkimatrAvasthAya mayA kartavyam? yataH
yasmindeshe na sammAno na vR^ittirna cha bAndhavaH |
na cha vidyAgamaH kashchittaM deshaM parivarjayet|| 108||
aparaM cha
dhanikaH shrotriyo rAjA nadI vaidyastu pa~nchamaH |
pa~ncha yatra na vidyante tatra vAsaM na kArayet|| 109||
aparaM cha
lokayAtrA bhayaM lajjA dAkShiNyaM tyAgashIlatA |
pa~ncha yatra na vidyante na kuryAttatra saMsthitim || 110||
anyachcha
tatra mitra \! na vastavyaM yatra nAsti chatuShTayam |
R^iNadAtA cha vaidyashcha shrotriyaH sajalA nadI || 111||
ato mAmapi tatra naya |
vAyaso.avadatevamastu |
atha vAyasastena mitreNa saha vichitrAlApasukhena tasya sarasaH
samIpaM yayau | tato mantharo dUrAdeva laghupatanakamavalokya utthAya
yathochitamAtithyaM vidhAya mUShikasyApyatithisatkAraM chakAra |
yataH
bAlo vA yadi vA vR^iddho yuvA vA gR^ihamAgataH |
tasya pUjA vidhAtavyA sarvatrAbhyAgato guruH || 112||
tathA.a
gururagnirdvijAtInAM varNAnAM brAhmaNo guruH |
patireko guruH strINAM sarvatrAbhyAgato guruH || 113||
aparaM cha
uttamasyApi varNasya nIcho.api gR^ihamAgataH |
pUjanIyo yathAyogyaM sarvadevamayo.atithiH || 114||
vAyaso.avadatsakhe \! manthara \! savisheShapUjAmasami vidhehi\,
yato.ayaM puNyakarmaNAM dhurINaH kAruNyaratnAkaro hiraNyakanAmA
mUShikarAjaH | etasya guNastutiM jihvAsahasradvayenApi yadi
sarparAjaH kadAchitkartuM samarthaH syAtityuktvA chitragrIvopAkhyAnaM
varNitavAn| tato mantharaH sAdaraM hiraNyakaM sampUjyAha
bhadra \! Atmano nirjanavanAgamanakAraNamAkhyAtumarhasi?
hiraNyako.avadatkathayAmi\, shrUyatAm |
kathA 4
asti champakAbhidhAnAyAM nagaryAM parivrAjakAvasathaH |
tatra chUDAkarNo nAma parivrAjakaH prativasati | sa cha
bhojanAvashiShTabhikShAnnasahitaM bhikShApAtraM nAgadantake
vasthApya svapiti |
ahaM cha tadannamutplutya utplutya pratyahaM bhakShayAmi | anantaraM
tasya priyasuhR^idvINAkarNo nAma parivrAjakaH samAyAtaH\, tena saha
nAnAkathAprasa~NgAvasthito mama trAsArthaM jarjaravaMshakhaNDena
chUDAkarNo bhUmimatADayat| taM tathAvidhaM dR^iShTvA vINAkarNa uvAcha
sakhe \! kimiti mama kathAvirakto.anyAsakto bhavAn\? yataH
mukhaM prasannaM vimalA cha dR^iShTiH
kathAnurAgo madhurA cha vANI |
sneho.adhikaH sambhramadarshanaM cha
sadAnuraktasya janasya lakShma || 115||
adR^iShTidAnaM kR^itapUrvanAshanaM
AnanaM dushcharitAnukIrtanam |
kathAprasa~Ngena cha nAmavismR^iti\-
rviraktabhAvasya janasya lakShaNam || 116||
chUDAkarNenoktaM bhadra \! nAhaM viraktaH\, kintu pashya ayaM mUShiko
mamApakArI sadA pAtrasthaM bhikShAnnamutplutya bhakShayati | vINAkarNo
nAgadantamavalokyAha kathamayaM mUShikaH svalpabalo.apyetAvad
dUramutpatati? tadatra kenApi kAraNena bhavitavyam |
kShaNaM vichintya parivrAjakenoktaM kAraNaM chAtra
dhanabAhulyameva pratibhAti | yataH
dhanavAnbalavAnloke sarvaH sarvatra sarvadA |
prabhutvaM dhanamUlaM hi rAj~nAmapyupajAyate || 117||
tataH khanitramAdAya tena parivrAjakena vivaraM khanitvA chirasa~nchitaM
mama dhanaM gR^ihItam | tataH prabhR^iti pratyahaM nijashaktihInaH
sattvotsAharahitaH svAhAramapyutpAdayitumakShamaH sannAsaM
mandaM mandamupasarpanchUDAkarNenAvalokitaH | tatastenoktam
dhanena balavAnloko dhanAdbhavati paNDitaH |
pashyainaM mUShikaM pApaM svajAtisamatAM gatam || 118||
kiM cha
arthena tu vihInasya puruShasyAlpamedhasaH |
kriyA sarvA vinashyanti grIShme kusarito yathA || 119||
aparaM cha
yasyArthAstasya mitrANi yasyArthAstasya bAndhavAH |
yasyArthAH sa pumAnloke yasyArthAH sa hi paNDitaH || 120||
aparaM cha
aputrasya gR^ihaM shUnyaM sanmitrarahitasya cha |
mUrkhasya cha dishaH shUnyAH sarvashUnyA daridratA || 121||
aparaM cha
dAridryAnmaraNAdvApi dAridryamavaraM smR^itam |
alpakleshena maraNaM dAridryamatiduHsaham || 122||
anyachcha
tAnIndriyANyavikalAni tadeva nAma
sA buddhirapratihatA vachanaM tadeva |
arthoShmaNA virahitaH puruShaH sa eva
anyaH kShaNena bhavatIti vichitrametat|| 123||
etatsarvamAkarNya
mayAlochitaM mamAnnAvasthAnamayuktamidAnIm | tathA choktam
atyantavimukhe daive vyarthe yatne cha pauruShe |
manasvino daridrasya vanAdanyatkutaH sukham || 124||
anyachcha
manasvI miryate kAmaM kArpaNyaM na tu gachChati |
api nirvANamAyAti nAnalo yAti shItatAm || 125||
kiM cha
kusumastavakasyeva dve vR^ittI tu manasvinaH |
sarveShAM mUrdhni vA tiShThedvishIryeta vane thavA || 126||
yachchAnyasmai etadvR^ittAntakathanaM tadapyanuchitam | yataH
arthanAshaM manastApaM gR^ihe dushcharitAni cha |
va~nchanaM chApamAnaM cha matimAnna prakAshayet|| 127||
yachchAtraiva yAch~nayA jIvanaM tadapyatIvagarhitam | yataH
varaM vibhavahInena prANaiH santarpito.analaH |
nopachAraparibhraShTaH kR^ipaNaH prArthyate janaH || 128||
anyachcha
dAridryAddhriyameti hrIparigataH sattvAtparibhrashyate
niHsattvaM paribhUyate paribhavAnnirvedamApadyate |
nirviNNaH shuchameti shokaphihito buddhyA parityajyate
nirbuddhiH kShayametyaho nidhanatA sarvApadAmAspadam || 129||
kiM cha
varaM maunaM kAryaM na cha vachanamuktaM yadanR^itaM
varaM klaibyaM puMsAM na cha parakalatrAbhigamanam |
varaM prANatyAgo na cha pishunavAkyeShvabhiruchi\-
rvaraM bhikShAshitvaM na cha paradhanAsvAdanasukham || 130||
varaM shUnyA shAlA na cha khalu varo duShTavR^iShabho
varaM veshyA patnI na punaravinItA kulavadhUH |
varaM vAso.araNye na punaravivekAdhipapure
varaM prANatyAgo na punaradhamAnAmupagamaH || 131||
api cha
seveva mAnamakhilaM jyotsneva tamo jareva lAvaNyam |
hariharakatheva duritaM guNashatamapyarthitA harati || 132||
tatkimahaM parapiNDena AtmAnaM poShayAmi?
kaShTaM bhoH \! tadapi dvitIyaM mR^ityudvAram | anyachcha
rogI chirapravAsI parAnnabhojI parAvasathashAyI |
yajjIvati tanmaraNaM yanmaraNaM so.asya vishrAmaH || 133||
ityAlochyApi lobhAt
punarapi tadIyamannaM grahItuM grahamakaravam | tathA choktam
lobhena buddhishchalati lobho janayate tR^iShAm |
tR^iShArto duHkhamApnoti paratreha cha mAnavaH || 134||
tato.ahaM mandaM mandamupasarpaMstena vINAkarNena
jarjaravaMshakhaNDena tADitashchAchintayaM
lubdho hyasantuShTo niyatamAtmadrohI bhavati | tathA cha
dhanalubdho hyasantuShTo.aniyatAtmAjitendriyaH |
sarvA evApadastasya yasya tuShTaM na mAnasam || 135||
sarvAH sampattasyastasya santuShTaM yasya mAnasam |
upAnadgUDhapAdasya nanu charmAvR^iteva bhUH || 136||
aparaM cha
santoShAmR^itatR^iptAnAM yatsukhaM shAntachetasAm |
kutastaddhanalubdhAnAmitashchetashcha dhAvatAm || 137||
kiM cha
tenAdhItaM shrutaM tena tena sarvamanuShThitam |
yenAshAH pR^iShThataH kR^itvA nairAshyamavalambitam || 138||
api cha
aseviteshvaradvAramadR^iShTavirahavyatham |
anuktaklIbavachanaM dhanyaM kasyApi jIvanam || 139||
na yojanashataM dUraM vAhyamAnasya tR^iShNayA |
santuShTasya karaprApte pyarthe bhavati nAdaraH || 140||
tadatra avasthochitakAryaparichChedaH shreyAn|
ko dharmo bhUtadayA kiM saukhyaM nityamaroginA jagati |
kaH snehaH sadbhAvaH kiM pANDityaM parichChedaH || 141||
tathA cha
parichChedo hi pANDityaM yadApannA vipattayaH |
aparichChedakartR^iNAM vipadaH syuH pade pade || 142||
tathA hi
tyajedekaM kulasyArthe grAmasyArthe kulaM tyajet|
grAmaM janapadasyArthe AtmArthe pR^ithivIM tyajet|| 143||
aparaM cha
pAnIyaM vA nirAyAsaM svAdvannaM vA bhayottaram |
vichAryaM khalu pashyAmi tatsukhaM yatra nirvR^itiH || 144||
ityAlochyAhaM nirjanavanamAgataH | yataH
varaM vanaM vyAghragajendrasevitaM
drumAlayaH patraphalAmbubhakShitam |
tR^iNAni shayyA vasanaM cha valkalaM
na bandhumadhye dhanahInajIvanam || 145||
ataH
saMsAraviShayavR^ikShasya dve eva rasavatphale |
kAvyAmR^itarasAsvAdaH sa~NgamaH sajjanaiH saha || 146||
aparaM cha
satsa~NgaH keshave bhaktirga~NgAmbhasi nimajjanam |
asAre khalu saMsAre trINi sArANi bhAvayet|| 147||
manthara uvAcha
arthAH pAdarajopamA girinadIvegopamaM yauvanaM
AyuShyaM jalabindulolachapalaM phenopamaM jIvanam |
dharmaM yo na karoti nishchalamatiH svargArgalodghATanaM
pashchAttApahato jarApariNataH shokAgninA dahyate || 148||
yuShmAbhiratisa~nchayaH kR^itaH | tasyAyaM doShaH | shR^iNu
upArjitAnAM vittAnAM tyAga eva hi rakShaNam |
taDAgodarasaMsthAnAM parIvAhaivAmbhasAm || 149||
anyachcha
yadadho.adhaH kShitau vittaM nichakhAna mitampachaH |
tadadho nilayaM gantuM chakre panthAnamagrataH || 150||
yataH
nijasaukhyaM nirundhAno yo dhanArjanamichChati |
parArthabhAravAhIva sa kleshasyaiva bhAjanam || 151||
tathA choktaM
dAnopabhogahInena dhanena dhanino yadi |
bhavAmaH kiM na tenaiva dhanena dhanino vayam || 152||
yataH
dhanena kiM yo na dadAti nAshnute
balena kiM yashcha ripUnna yAdhatte |
shrutena kiM yo na cha dharmamAcharet
kimAtmanA yo na jitendriyo bhavet|| 153||
anyachcha
asambhogena sAmAnyaM kR^ipaNasya dhanaM paraiH |
asyedamiti sambandho hAnau duHkhena gamyate || 154||
api cha
na devAya na viprAya na bandhubhyo na chAtmane |
kR^ipaNasya dhanaM yAti vahnitaskarapArthivaiH || 155||
tathA choktam
dAnaM priyavAksahitaM
j~nAnamagarvaM kShamAnvitaM sauryam |
tyAgaM sahitaM cha vittaM
durlabhametachchaturbhadram || 156||
uktaM cha
kartavyaH sa~nchayo nityaM na tu kAryo.atisa~nchayaH |
atisa~nchayashIlo.ayaM dhanuShA jambuko hataH || 157||
tAvAhatuH kathametat\?
mantharaH kathayati
kathA 5
AsItkalyANakaTakavAstavyo bhairavo nAma vyAdhaH |
sa chaikadA mAMsalubdho dhanurAdAya
mR^igamanviShyanvindhyATavImadhyaM gataH | tatra tena mR^iga
eko vyApAditaH | tato mR^igamAdAya gachChatA tena ghorAkR^itiH
shUkaro dR^iShTaH | tatastena mR^igaM bhUmau nidhAya shUkaraH shareNa
hataH | shUkareNApyAgatya pralayaghanaghoragarjanaM kurvANena sa
vyAdho muShkadeshe hataH Chinnadruma iva papAta | tathA choktam
jalamagnirviShaM shastaM kShudvyAdhiH patanaM gireH |
nimittaM ki~nchidAsAdya dehI prANairvimuchyate || 158||
atha tayoH pAdAsphAlanena ekaH sarpo.api mR^itaH | atrAntare
dIrgharAvo nAma jambukaH paribhramanAhArArthA tAnmR^itAn
mR^igavyAdhasarpashUkarAnapashyat| AlokyAchintayachcha aho
bhAgyaM \! adya mahadbhojyaM me samupasthitam |
athavA
achintitAni duHkhAni yathaivAyAnti dehinAm |
sukhAnyapi tathA manye daivamatrAtirichyate || 159||
mAsamekaM naro yAti dvau mAsau mR^igashUkarau |
ahirekaM dinaM yAti adya bhakShyo dhanurguNaH || 160||
tataH prathamabubhukShAyAmidaM niHsvAdu kodaNDalagnaM snAyubandhanaM
khAdAmi\, ityuktvA tathAkarot| tatashChinne snAyubandhane
drutamutpatitena dhanuShA hR^idi nirbhinnaH sa dIrgharAvaH pa~nchatvaM
gataH | ato.ahaM bravImi kartavyaH sa~nchayo nityamityAdi | tathA cha
yaddadAti yadashnAti tadeva dhanino dhanam |
anye mR^itasya krIDanti dArairapi dhanairapi || 161||
kiM cha
yaddadAsi vishiShTebhyo yachchAshnAsi dine dine |
tatte vittamahaM manye sheShaM kasyApi rakShasi || 162||
yAtu\, kimidAnImatikrAntopavarNanena | yataH
nAprAyamabhivA~nChanti naShTaM nechChanti shochitum |
Apatsvapi na muhyanti narAH paNDitabuddhayaH || 163||
tatsakhe \! sarvadA tvayA sotsAhena bhavitavyam\, yataH
shAstrANyadhItyApi bhavanti mUrkhA
yastu kriyAvAnpuruShaH sa vidvAn|
suchintitaM chauShadhamAturANAM
na nAmamAtreNa karotyarogam || 164||
anyachcha
na svalpamapyadhyavasAyabhIroH
karoti vij~nAnavidhirguNaM hi |
andhasya kiM hastatalasthito.api
prakAshayatyarthamiha pradIpaH || 165||
tadatra sakhe dashAtisheSheNa shAntiH karaNIyA |
etadapyatikaShTaM tvayA na mantavyam |
sukhamApatitaM sevyaM duHkhamApatitaM tathA |
chakravatparivartante duHkhAni cha sukhAni cha || 166||
aparaM cha
nipAnamiva maNDUkAH saraH pUrNamivANDajAH |
sodyogaM naramAyAnti vivashAH sarvasampadaH || 167||
api cha
utsAhasampannamadIrghasUtraM
kriyAvidhij~naM vyasaneShvasaktam |
shUraM kR^itaj~naM dR^iDhasauhR^idaM cha
lakShmIH svayaM vA~nChati vAsahetoH || 168||
visheShatashcha
vinApyarthairdhIraH spR^ishati bahumAnonnatipadaM
samAyukto.apyarthaiH paribhavapadaM yAti kR^ipaNaH |
svabhAvAdudbhUtAM guNasamudayAvAptiviShayAM
dyutiM saiMhIM shvA kiM dhR^itakanakamAlo.api labhate || 169||
kiM cha
dhanavAniti hi madaste kiM gatavibhavo viShAdamupayAsi |
karanihatakandukasamAH pAtotpAtA manuShyANAm || 170||
anyachcha
vR^ittyarthaM nAticheShTate sA hi dhAtraiva nirmitA |
garbhAdutpatite jantau mAtuH prasravataH stanau || 171||
api cha sakhe shR^iNu
yena shuklIkR^itA haMsAH shukAshcha haritIkR^itAH |
mayUrAshchitritA yena sa te vR^ittiM vidhAsyati || 172||
aparaM cha satAM rahasyaM shR^iNu\, mitra \!
janayantyarjane duHkhaM tApayanti vipattiShu |
mohayanti cha sampattau kathamarthAH sukhAvahAH || 173||
aparaM cha
dharmArdhaM yasya vittehA varaM tasya nirIhatA |
prakShAlanAddhi pa~Nkasya dUrAdasparshanaM varam || 174||
yataH
yathAAmiShamAkAshe pakShibhiH shvApadairbhuvi |
bhakShyate salile matsyaistathA sarvatra vittavAn|| 175||
anyachcha
rAjataH salilAdagneshchorataH svajanAdapi |
bhayamarthavatAM nityaM mR^ityoH prANabhR^itAmiva || 176||
tathA hi
janmani kleshabahule kiM nu duHkhamataH param |
ichChAsampadyato nAsti yachchechChA na nivartate || 177||
anyachcha bhrAtaH shR^iNu
dhanaM tAvadasulabhaM labdhaM kR^ichChreNa pAlyate |
labdhanAsho yathA mR^ityustasmAdetanna chintayet|| 178||
sA tR^iShNA chetparityaktA ko daridraH ka IshvaraH |
tasyAshchetprasaro datto dAsyaM cha shirasi sthitam || 179||
aparaM cha
yadyadeva hi vA~nCheta tato vA~nChA pravartate |
prApta evArthataH so.artho yato vA~nChA nivartate || 180||
kiM bahunA\, vishrambhAlApairmayaiva sahAtra kAlo nIyatAm | yataH
AmraNAntAH praNayAH kopAshcha kShaNabha~NgurAH |
parityAgAshcha niHsa~NgA na bhavanti mahAtmanAm || 181||
iti shrutvA laghupatanako brUte
dhanyo.asi manthara \! sarvathA AshrayaNIyo.asi | yataH
santa eva satAM nityamApaduddharaNakShamAH |
gajAnAM pa~NkamagnAnAM gajA eva dhurandharAH || 182||
aparaM cha
shlAghyaH sa eko bhuvi mAnavAnAM
sa uttamaH satpuruShaH sa dhanyaH |
yasyArthino vA sharaNAgatA vA
nAshAvibha~NgA vimukhAH prayAnti || 183||
tadevaM te svechChAhAravihAraM kurvANAH santuShTAH sukhaM nivasanti sma |
atha kadAchitchitrA~NganAmA mR^igaH kenApi trAsitastatrAgatya militaH |
tatpashchAdAyAntaM bhayahetuM sambhAvya mantharo jalaM praviShTaH |
mUShikashcha vivaraM gataH\, kAko.api uDDIya vR^ikShAgramArUDhaH | tato
laghupatanakena sudUraM nirUpya bhayaheturna ko.apyavalambitaH |
pashchAttadvachanAdAgatya punaH sarve militvA tatraivopaviShTAH |
manthareNoktaM bhadra mR^iga \! kushalaM te? svechChayA
udakAdyAhAro.anubhUyatAm | atrAvasthAnena vanamidaM sanAthIkriyatAm |
chitrA~Ngo brUte lubdhakatrAsito.ahaM bhavatAM sharaNamAgataH |
tatashcha\, bhavadbhiH saha
mitratvamichChAmi | bhavantashcha anukampayantu maitryeNa | yataH
lobhAdvAtha bhayAdvApi yastyajechCharaNAgatam |
brahmahatyAsamaM tasya pApamAhurmanIShiNaH || 184||
hiraNyako.apyavadatmitratvaM
tAvadasmAbhiH saha\, ayatnena niShpannaM bhavataH | yataH
aurasaM kR^itasambandhaM tathA vaMshakramAgatam |
rakShakaM vyasanebhyashcha mitraM j~neyaM chaturvidham || 185||
tadatra bhavatA svagR^ihanirvisheSheNa sthIyatAm | tachChrutvA
mR^igaH sAnando bhUtvA kR^itasvechChAhAraH pAnIyaM pItvA
jalAsannavaTataruchChAyAyAmupaviShTaH |
atha mantharo brUte sakhe mR^iga \! kena
trAsito.asi? asminnirjane vane kadAchitkiM vyAdhAH sa~ncharanti?
mR^igeNoktamasti kali~NgaviShaye rukmA~Ngado nAma nR^ipatiH |
sa cha digvijayavyApArakrameNa Agatya chandrabhAgAnadItIre
samAveshitakaTako vartate\, prAtashcha tenAtrAgatya karpUrasaraH
samIpe bhavitavyamiti vyAdhAnAM mukhAtkiMvadantI shrUyate | tad
atrApi prAtaravasthAnaM bhayahetukamityAlochya yathA kAryaM tathA
ArabhyatAm |
tachChrutvA
kUrmaH sabhayamAha mitra \! jalAshayAntaraM gachChAmi |
kAkamR^igAvapi uktavantau mitra \! evamastu \!
hiraNyako vimR^ishyAbravItpunarjalAshaye
prApte mantharasya kushalam | sthale gachChato.asya kA vidhA?
ambhAMsi jalajantUnAM durgaM durganivAsinAm |
svabhUmiH shvApadAdInAM rAj~nAM sainyaM paraM balam || 186||
upAyena hi yachChakyaM na tachChakyaM parAkramaiH |
kAkI kanakasUtreNa kR^iShNasarpamaghAtayat|| 187||
tadyathA.a
kathA 6
asti brahmAraNye karpUratilako nAma hastI | tamavalokya sarve
shR^igAlAshchintayanti sma | yadyayaM kenApyupAyena miryate\,
tadAsmAkametena dehena mAsachatuShTayasya svechChAbhojanaM bhavet|
tatastanmadhyAdekena vR^iddhashR^igAlena pratij~nA kR^itA | mayA
buddhiprabhAvAdasya maraNaM
sAdhayitavyam | anantaraM sa va~nchakaH karpUratilakasamIpaM gatvA
sAShTA~NgapAtaM praNamyovAcha deva \! dR^iShTiprasAdaM kuru |
hastI brUte kastvam? kutaH samAyAtaH?
so.avadat
jambuko.ahaM sarvairvanavAsibhiH pashubhirmilitvA bhavatsakAshaM
prasthApitaH | yadvinA rAj~nA sthAtuM na yuktam | tadatrATavIrAjye
bhiShektuM bhavAnsarvasvAmiguNopeto nirUpitaH | yataH
kulAchArajanAchArairatishuddhaH pratApavAn|
dhArmiko nItikushalaH sa svAmI yujyate bhuvi || 188||
aparaM cha pashya
rAjAnaM prathamaM vindettato bhAryAM tato dhanam |
rAjanyasati loke sminkuto bhAryA kuto dhanam || 189||
anyachcha
parjanya iva bhUtAnAmAdhAraH pR^ithivIpatiH |
vikale pi hi parjanye jIvyate na tu bhUpatau || 190||
kiM cha
niyataviShayavartI prAyasho daNDayogAj
jagati paravashe smindurlabhaH sAdhuvR^itteH |
kR^ishamapi vikalaM vA vyAdhitaM vAdhanaM vA
patimapi kulanArI daNDabhItyAbhyupaiti || 191||
tadyathA lagnavelA na chalati tathA kR^itvA
satvaramAgamyatAM devena | ityuktvA utthAya chalitaH | tato.asau
rAjyalAbhAkR^iShTaH karpUratilakaH shR^igAladarshitavartmanA dhAvan
mahApa~Nke nimagnaH | hastinoktaM sakhe shR^igAla \! kimadhunA
vidheyam? mahApa~Nke patito.ahaM mriye | parAvR^itya pashya \!
shR^igAlena vihasyoktaM deva \! mama puchChAgre hastaM dattvA
uttiShTha | yasmAtmadvidhasya vachasi tvayA vishvAsaH kR^itaH\,
tasya phalametat| tadanubhUyatAmasharaNaM duHkham | tathA choktam
yadAsatsa~Ngarahito bhaviShyasi bhaviShyasi |
yadAsajjanagoShThIShu patiShyasi patiShyasi || 192||
tato mahApa~Nke nimagno hastI shR^igAlairbhakShitaH |
ato.ahaM bravImi upAyena hi yachChakyamityAdi |
tatastaddhitavachanamavadhIrya mahatA bhayena vimugdha iva
mantharasstajjalAshayamutsR^ijya prachalitaH | te pi hiraNyakAdayaH
snehAdaniShTaM
sha~NkamAnAstamanujagmuH | tataH sthale gachChankenApi vyAdhena vane
paryaTatA sa mantharaH prAptaH | sa cha taM gR^ihItvA utthAya dhanuShi
baddhvA dhanyo.asmItyabhidhAya bhramaNakleshAtkShutpipAsAkulaH
svagR^ihAbhimukhaM prayAtaH | atha te mR^igavAyasamUShikAH paraM
viShAdamupagatAH tamanugachChanti sma | tato hiraNyako vilapati
ekasya duHkhasya na yAvadantaM
gachChAmyahaM pAramivArNavasya |
tAvaddvitIyaM samupasthitaM me
ChidreShvanarthA bahulIbhavanti || 193||
svabhAvajaM tu yanmitraM bhAgyenaivAbhijAyate |
tadakR^itrimasauhArdamApatsvapi na mu~nchati || 194||
api cha
na mAtari na dAreShu na sodarye na chAtmaje |
vishvAsastAdR^ishaH puMsAM yAdR^i~N mitre svabhAvaje || 195||
iti muhuH vichintya prAha aho me durdaivam | yataH
svakarmasantAnavicheShTitAni
kAlAntarAvartishubhAshubhAni |
ihaiva dR^iShTAni mayaiva tAni
janmAntarANIva dashAntarANi || 196||
athavA itthamevaitat|
kAyaH sa.nnihitApAyaH sampadaH padamApadAm |
samAgamAH sApagamAH sarvamutpAdi bha~Nguram || 197||
punarvimR^ishyAha
shokArAtibhayatrANaM prItivishrambhabhAjanam |
kena ratnamidaM sR^iShTaM mitramityakSharadvayam || 198||
kiM cha
mitraM prItirasAyanaM nayanayorAnandanaM chetasaH
pAtraM yatsukhaduHkhayoH samamidaM puNyAtmanA labhyate |
ye chAnye suhR^idaH samR^iddhisamaye dravyAbhilAShAkulAs
te sarvatra milanti tattvanikaShagrAvA tu teShAM vipat|| 199||
iti bahu vilapya hiraNyakashchitrA~NgalaghupatanakAvAha yAvadayaM
vyAdho vanAnna niHsarati\, tAvanmantharaM mochayituM yatnaH kriyatAm |
tAvUchatuH satvaraM yathAkAryamupadisha |
hiraNyako brUte chitrA~Ngo jalasamIpaM gatvA mR^itamivAtmAnaM
nishcheShTaM darshayatu | kAkashcha tasyopari sthitvA cha~nchvA
kimapi vilikhatu | nUnamanena lubdhakena mR^igamAMsArthinA tatra
kachChapaM parityajya sarvaraM gantavyam | tato.ahaM mantharasya
bandhanaM ChetsyAmi | sannihite lubdhake bhavadbhyAM palAyitavyam |
tatashchitrA~NgalaghupatanakAbhyAM shIghraM gatvA tathAnuShThite sati
sa vyAdhaH parishrAntaH pAnIyaM pItvA taroradhastAdupaviShTaH san
tathAvidhaM mR^igamapashyat| tataH kachChapaM jalasamIpe nidhAya
kartarikAmAdAya prahR^iShTamanA mR^igAntikaM chalitaH | atrAntare
hiraNyakena Agatya mantharasya bandhanaM
Chinnam | ChinnabandhanaH kUrmaH satvaraM jalAshayaM praviShTaH |
sa cha mR^iga AsannaM taM vyAdhaM vilokyotthAya drutaM palAyitaH |
pratyAvR^ittya lubdhako yAvattarutalamAyAti tAvatkUrmamapashyann
achintayatuchitamevaitatmamAsamIkShyakAriNaH | yataH
yo dhruvANi parityajya adhruvANi niShevate |
dhruvANi tasya nashyanti adhruvaM naShTameva hi || 200||
tato.asau svakarmavashAnnirAshaH kaTakaM praviShTaH |
mantharAdayashcha sarve muktApadaH svasthAnaM gatvA
yathAsukhamAsthitAH |
atha rAjaputraiH sAnandamuktaM
sarve shrutavantaH sukhino vayam | siddhaM naH samIhitam |
viShNusharmovAcha
etadbhavatAmabhilaShitamapi sampannam | aparamapIdamastu
mitraM yAntu cha sajjanA janapadairlakShmIH samAlabhyatAM
bhUpAlAH paripAlayantu vasudhAM shashvatsvadharme sthitAH |
AstAM mAnasatuShTaye sukR^itinAM nItirnavoDheva vaH
kalyANaM kurutAM janasya bhagavAMshchandrArdhachUDAmaNiH || 201||
2 suhR^idbhedaH
atha rAjaputrA UchuH Arya \! mitralAbhaH
shrutastAvadasmAbhiH | idAnIM suhR^idbhedaM shrotumichChAmaH |
viShNusharmovAcha\-
suhR^idbhedaM tAvachChR^iNuta\, yasyAyamAdyaH shlokaH
vardhamAno mahAnsneho mR^igendravR^iShayorvane |
pishunenAtilubdhena jambukena vinAshitaH || 1||
rAjaputrairuktaM kathametat\?
viShNusharmA kathayati asti dakShiNApathe
suvarNavatI nAma nagarI | tatra vardhamAno nAma vaNig nivasati |
tasya prachure pi vitte parAnbandhUnatisamR^iddhAn
samIkShya punararthavR^iddhiH karaNIyeti matirbabhUva | yataH\,
adho.adhaH pashyataH kasya mahimA nopachIyate |
uparyupari pashyantaH sarva eva daridrati || 2||
aparaM cha\-
brahmahApi naraH pUjyo yasyAsti vipulaM dhanam |
shashinastulyavaMsho.api nirdhanaH paribhUyate || 3||
anyachcha
avyavasAyinamalasaM daivaparaM sahasAchcha parihINam |
pramadeva hi vR^iddhapatiM nechChatyavagUhituM lakShmIH || 4||
kiM cha
AlasyaM strIsevA sarogatA janmabhUmivAtsalyam |
santoSho bhIrutvaM ShaD vyAghAtA mahattvasya || 5||
yataH
sampadA susthira.nmanyo bhavati svalpayApi yaH |
kR^itakR^ityo vidhirmanye na vardhayati tasya tAm || 6||
aparaM cha
nirutsAhaM nirAnandaM nirvIryamarinandanam |
mA sma sImantinI kAchijjanayetputramIdR^isham || 7||
tathA choktam
alabdhaM chaiva lipseta labdhaM rakShetprayatnataH |
rakShitaM vardhayechchaiva vR^iddhaM pAtreShu nikShipet|| 8||
yato.alabdhamichChato.arthayogAdarthasya
prAptireva | labdhasyApyarakShitasya nidherapi svayaM vinAshaH | api
cha\, avardhamAnashchArthaH kAle svalpavyayo.apya~njanavatkShayameti |
naupabhujyamAnashcha niShprayojana eva saH | tathA choktam
dhanena kiM yo na dadAti nAshnute
balena kiM yashcha ripUnna bAdhate |
shrutena kiM yo na cha dharmamAcharet
kimAtmanA yo na jitendriyo bhavet|| 9||
yataH\,
jalabindunipAtena kramashaH pUryate ghaTaH |
sa hetuH sarvavidyAnAM dharmasya cha dhanasya cha || 10||
dAnopabhogarahitA divasA yasya yAnti vai |
sa karmakArabhastreva shvasannapi na jIvati || 11||
iti sa.nchintya nandakasajIvakanAmAnau vR^iShabhau dhuri niyojya
shakaTaM nAnAvidhadravyapUrNaM kR^itvA vANijyena gataH kashmIraM
prati | anyachcha
a~njanasya kShayaM dR^iShTvA valmIkasya cha sa~nchayam |
avandhyaM divasaM kuryAddAnAdhyayanakarmabhiH || 12||
yataH
ko.atibhAraH samarthAnAM kiM dUraM vyavasAyinAm |
ko videshaH savidyAnAM kaH paraH priyavAdinAm || 13||
atha gachChatastasya sudurganAmni mahAraNye
sa~njIvako bhagnajAnurnipatitaH | tamAlokya vardhamAno.achintayat
karotu nAma nItij~no vyavasAyamitastataH |
phalaM punastadeva syAdyadvidhermanasi sthitam || 14||
kintu
vismayaH sarvathA heyaH pratyUhaH sarvakarmaNAm |
tasmAdvismayamutsR^ijya sAdhye siddhirvidhIyatAm || 15||
iti sa.nchintya sa~njIvakaM tatra parityajya
vardhamAnaH punaH svayaM dharmapuraM nAma nagaraM gatvA mahAkAyamanyaM
vR^iShabhamekaM samAnIya dhuri niyojya chalitaH | tataH sa~njIvako.api
kathaM kathamapi khuratraye bharaM kR^itvotthitaH | yataH
nimagnasya payorAshau parvatAtpatitasya cha |
takShakeNApi daShTasya AyurmarmANi rakShati || 16||
nAkAle miryate janturviddhaH sharashatairapi |
kushAgreNaiva saMspR^iShTaH prAptakAlo na jIvati || 17||
arakShitaM tiShThati daivarakShitaM
surakShitaM daivahataM vinashyati |
jIvatyanAtho.api vane visarjitaH
kR^itaprayatno.api gR^ihe na jIvati || 18||
tato dineShu
gachChatsu sa~njIvakaH svechChAhAravihAraM kR^itvAraNyaM bhrAmyan
hR^iShTapuShTA~Ngo balavannanAda | tasminvane pi~NgalakanAmA siMhaH
svabhujopArjitarAjyasukhamanubhavannivasati | tathA choktam
nAbhiSheko na saMskAraH siMhasya kriyate mR^igaiH |
vikramArjitarAjyasya svayameva mR^igendratA || 19||
sa chaikadA pipAsAkulitaH pAnIyaM pAtuM yamunAkachChamagachChat|
tena cha tatra siMhenAnanubhUtapUrvakamakAlaghanagarjitamiva
sa~njIvakanarditamashrAvi | tachChrutvA pAnIyamapItvA sachakitaH
parivR^itya svasthAnamAgatya kimidamityAlochayaMstUShNIM sthitaH |
sa cha tathAvidhaH karaTakadamanakAbhyAmasya mantriputrAbhyAM
dR^iShTaH | taM tathAvidhaM dR^iShTvA damanakaH karaTakamAha sakhe
karaTaka \! kimityayamudakArthI svAmI pAnIyamapItvA sachakito mandaM
mandamavatiShThate |
karaTako brUte mitra
damanaka \! asmanmatenAsya sevaiva na kriyate | yadi tathA bhavati
tarhi kimanena svAmicheShTAnirUpeNAsmAkam | yato.anena rAj~nA
vinAparAdhena chiramavadhIritAbhyAmAvAbhyAM mahadduHkhamanubhUtam |
sevayA dhanamichChadbhiH sevakaiH pashya yatkR^itam |
svAtantryaM yachCharIrasya mUDhaistadapi hAritam || 20||
aparaM cha
shItavAtAtapakleshAnsahante yAnparAshritAH |
tadaMshenApi medhAvI tapastaptvA mukhI bhavet|| 21||
anyachcha
etAvajjanmasAphalyaM dehinAmiha dehiShu |
prANairarthairdhiyA vAchA shreya evAcharetsadA || 22||
aparaM cha
ehi gachCha patottiShTha vada maunaM samAchara |
iti vitrastasAra~NganetrayA ko na va~nchitaH || 23||
kiM cha
abudhairarthalAbhAya paNyastrIbhiriva svayam |
AtmA saMskR^itya saMskR^itya paropakaraNIkR^itaH || 24||
kiM cha
yA prakR^ityaiva chapalA nipatatyashuchAvapi |
svAmino bahu manyante dR^iShTiM tAmapi sevakAH || 25||
aparaM cha
maunAnmUrkhaH pravachanapaTurbAtulo jalpako vA
kShAntyA bhIruryadi na sahate prAyasho nAbhijAtaH |
dhR^iShTaH pArshve vasati niyataM dUratashchApragalbhaH
sevAdharmaH paramagahano yoginAmapyagamyaH || 26||
visheShatashcha
praNamatyunnatihetorjIvitahetorvimu~nchati prANAn|
duHkhIyati sukhahetoH ko mUDhaH sevakAdanyaH || 27||
damanako brUte mitra sarvathA manasApi naitatkartavyam\, yataH
kathaM nAma na sevyante yatnataH parameshvarAH |
achireNaiva ye tuShTAH pUrayanti manorathAn|| 28||
anyachcha
kutaH sevAvihInAnAM chAmaroddhUtasampadaH |
uddaNDadhavalachChatraM vAjivAraNavAhinI || 29||
karaTako brUte tathApi kimanenAsmAkaM vyApAreNa |
yato.avyApAreShu vyApAraH sarvathA pariharaNIyaH | pashya
avyApareShu vyApAraM yo naraH kartumichChati |
sa eva nidhanaM yAti kIlotpaTIva vAnaraH || 30||
damanakaH pR^ichChatikathametat\?
karakaTaH kathayati
kathA 1
asti magadhadeshe dharmAraNyasa.nnihitavasudhAyAM
shubhadattanAmnA kAyasthena vihAraH kartumArabdhaH | tatra
karapatradAryamANaikastambhasya kiyaddUrasphATitasya
kAShThakhaNDadvayamadhye kIlakaH sUtradhAreNa nihitaH | tatra
balavAnvAnarayUthaH krIDannAgataH | eko vAnaraH kAlaprerita
iva taM kIlakaM hastAbhyAM dhR^itvopaviShTam | anantaraM sa cha
sahajachapalatayA mahatA prayatnena
taM kIlakamAkR^iShTavAn| AkR^iShTe cha kIlake chUrNitANDadvayaH
pa~nchatvaM gataH | ato.ahaM bravImi avyApareShu vyApAramityAdi |
damanako brUte
tathApi svAmicheShTAnirUpaNaM sevakenAvashyaM karaNIyam |
karaTako brUte
sarvasminnadhikAre ya eva niyuktaH pradhAnamantrI sa karotu |
yato.anujIvinA parAdhikAracharchA sarvathA na kartavyA | pashya
parAdhikAracharchA yaH kuryAtsvAmihitechChayA |
sa viShIdati chItkArAdgardabhastADito yathA || 31||
damanakaH pR^ichChatikathametat\?
karaTako brUte
kathA 2
asti vArANasyAM
karpUrapaTako nAma rajakaH | sa rAtrau gADhanidrAyAM prasuptaH |
tadanantaraM tadgR^ihadravyANi hartuM chauraH praviShTaH | tasya
prA~NgaNe gardabho baddhastiShThati | kukkurashchopaviShTo.asti |
atha gardabhaH shvAnamAha sakhe \! bhavatastAvadayaM vyApAraH |
tatkimiti tvamuchchaiH shabdaM kR^itvA svAminaM na jAgarayasi |
kukkuro brUte
bhadra \! mama niyogasya charchA tvayA na kartavyA | tvameva kiM na
jAnAsi yathA tasyAharnishaM gR^iharakShAM karomi | yato.ayaM chirAn
nirvR^ito mamopayogaM na jAnAti | tenAdhunApi mamAhAradAne mandAdaraH |
yato vinA vidhuradarshanaM svAmina upajIviShu mandAdarA bhavanti |
gardabho brUte shR^iNu re barbara \!
yAchate kAryakAle yaH sa ki.nbhR^ityaH sa kiMsuhR^it|
kukkuro brUte
bhR^ityAnsambhAShayedyastu kAryakAle sa ki.nprabhuH || 32||
yataH
AshritAnAM bhR^itau svAmisevAyAM dharmasevane |
putrasyotpAdane chaiva na santi pratihastakAH || 33||
tato gardabhaH sakopamAha are duShTamate \!
pApIyAMstvaM yadvipattau svAmikArye upekShAM karoShi | bhavatu
tAvat| yathA svAmI jAgariShyati\, tanmayA kartavyam | yataH
pR^iShThataH sevayedarkaM jaThareNa hutAshanam |
svAminaM sarvabhAvena paralokamamAyayA || 34||
ityuktvAtIva chItkArashabdaM kR^itavAn| tataH sa
rajakastena chItkAreNa prabuddho nidrAbha~NgakopAdutthAya
gardabhaM laguDena tAdayAmAsa | tenAsau pa~nchatvamagamat|
ato.ahaM bravImi parAdhikAracharchAmityAdi | pashya\,
pashUnAmanveShaNamevAsmanniyogaH | svaniyogacharchA kriyatAm |
kintvadya tayA charchayA
na prayojanam | yata AvayorbhakShitasheShAhAraH prachuro.asti |
damanakaH saroShamAha kathamAhArArthI
bhavAnkevalaM rAjAnaM sevate? etadayuktamuktaM tvayA | yataH
suhR^idAmupakArakAraNAd
dviShatAmapyapakArakAraNAt|
nR^ipasaMshraya iShyate budhai\-
rjaTharaM ko na bibharti kevalam || 35||
jIvite yasya jIvanti viprA mitrANi bAndhavAH |
saphalaM jIvitaM tasya AtmArthe ko na jIvati || 36||
api cha
yasminjIvati jIvanti bahavaH sa tu jIvatu |
kAko.api kiM na kurute cha~nchvA svodarapUraNam || 37||
pashya
pa~nchabhiryAti dAsatvaM purANaiH ko.api mAnavaH |
ko.api lakShaiH kR^itI ko.api lakShairapi na labhyate || 38||
anyachcha
manuShyajAtau tulyAyAM bhR^ityatvamatigarhitam |
prathamo yo na tannApi sa kiM jIvatsu gaNyate || 39||
tathA choktaM
vAjivAraNalohAnAM kAShThapAShANavAsasAm |
nArIpuruShatoyAnAmantaraM hadahantaram || 40||
tathA hi svalpamapyatirichyate
svalpasnAyuvasAvasheShamalinaM nirmAMsamapyasthikaM
shvA labdhvA paritoShameti na bhavettasya kShudhaH shAntaye |
siMho jambukama~NkamAgatamapi tyaktvA nihanti dvipaM
sarvaH kR^ichChragato.api vA~nChati janaH sattvAnurUpaM phalam || 41||
aparaM cha\, sevyasevakayorantaraM pashya
lA~NgUlachAlanamadhashcharaNAvapAtaM
bhUmau nipatya vadanodaradarshanaM cha |
shvA piNDadasya kurute gajapu~Ngavastu
dhIraM vilokayati chATushataishcha bhu~Nkte || 42||
kiM cha
yajjIvyate kShaNamapi prathitaM manuShyai\-
rvij~nAnavikramayashobhirabhajyamAnam |
tannAma jIvitamiha pravadanti tajj~nAH
kAko.api jIvati chirAya baliM cha bhu~Nkte || 43||
aparaM cha
yo nAtmaje na cha gurau na cha bhR^ityavarge
dIne dayAM na kurute na cha bandhuvarge |
kiM tasya jIvitaphalena manuShyaloke
kAko.api jIvati chirAya baliM cha bhu~Nkte || 44||
aparamapi
ahitahitavichArashUnyabuddheH
shrutisamayairbahubhirbahiShkR^itasya |
udarabharaNamAtrakevalechChoH
puruShapashoshcha pashoshcha ko visheShaH || 45||
karaTako brUte
AvAM tAvadapradhAnau | tadApyAvayoH kimanayA vichAraNayA |
damanako brUte
kiyatA kAlenAmAtyAH pradhAnatAmapradhAnatAM vA labhante\, yataH
na kasyachitkashchidiha svabhAvAd
bhavatyudAro.abhimataH khalo vA |
loke gurutvaM viparItatAM vA
svacheShTitAnyeva naraM nayanti || 46||
kiM cha
Aropyate shilA shaile yatnena mahatA yathA |
nipAtyate kShaNenAdhastathAtmA guNadoShayoH || 47||
yAtyadho.adhaH vrajatyuchchairnaraH svaireva karmabhiH |
kUpasya khanitA yadvatprAkArasyeva kArakaH || 48||
tadbhadram | svayatnAyatto hyAtmA sarvasya |
karaTako brUte atha bhavAnkiM bravIti?
sa Aha ayaM tAvatsvAmI
pi~NgalakaH kuto.api kAraNAtsachakitaH parivR^ityopaviShTaH |
karaTako brUte
udIrito.arthaH pashunApi gR^ihyate
hayAshcha nAgAshcha vahanti choditAH |
anuktamapyUhati paNDito janaH
pare~Ngitaj~nAnaphalA hi buddhayaH || 49||
AkArari~NgatairgatyA cheShTayA bhAShaNena cha |
netravaktravikAreNa lakShyate ntargataM manaH || 50||
atra bhayaprastAve
praj~nAbalenAhamenaM svAminamAtmIyaM kariShyAmi | yataH
prastAvasadR^ishaM vAkyaM sadbhAvasadR^ishaM priyam |
AtmashaktisamaM kopaM yo jAnAti sa paNDitaH || 51||
karaTako brUte sakhe tvaM sevAnabhij~naH | pashya
anAhUto vishedyastu apR^iShTo bahu bhAShate |
AtmAnaM manyate prItaM bhUpAlasya sa durmatiH || 52||
damanako brUte bhadra \! kathamahaM sevAnabhij~naH? pashya
kimapyasti svabhAvena sundaraM vApyasundaram |
yadeva rochate yasmai bhavettattasya sundaram || 53||
yataH
yasya yasya hi yo bhAvastena tena hi taM naram |
anupravishya medhAvI kShipramAtmavashaM nayet|| 54||
anyachcha
ko.atretyahamiti brUyAtsamyagAdeshayeti cha |
Aj~nAmavitathAM kuryAdyathAshakti mahIpateH || 55||
aparaM cha
alpechChurdhR^itimAnprAj~nashChAyevAnugataH sadA |
AdiShTo na vikalpeta sa rAjavasatiM vaset|| 56||
karaTako brUte kadAchittvAmanavasarapraveshAdavagamyate svAmI |
sa chAha astvevam |
tathApyanujIvinA svAmisA.nnidhyamavashyaM karaNIyam | yataH
doShabhIteranArambhastatkApuruShalakShaNam |
kairajIrNabhayAdbhrAtarbhojanaM parihIyate || 57||
pashya
Asannameva nR^ipatirbhajate manuShyaM
vidyAvihInamakulInamasaMstutaM vA |
prAyeNa bhUmipatayaH pramadAlatAshcha
yaH pArshvato vasati taM pariveShTayanti || 58||
karaTako brUte atha tatra gatvA kiM vakShyati bhavAn|
sa Aha shR^iNu \! kimanurakto virakto vA mayi svAmIti j~nAsyAmi |
karaTako brUte kiM tajj~nAnalakShaNam |
damanako brUte shR^iNu
dUrAdavekShaNaM hAsaH samprashneShvAdaro bhR^isham |
parokShe pi guNashlAghA smaraNaM priyavastuShu || 59||
asevake chAnuraktirdAnaM sapriyabhAShaNam |
anuraktasya chihnAni doShe pi guNasa~NgrahaH || 60||
anyachcha
kAlayApanamAshAnAM vardhanaM phalakhaNDanam |
virakteshvarachihnAni jAnIyAnmatimAnnaraH || 61||
etajj~nAtvA yathA chAyaM mamAyatto bhaviShyati | tathA vadiShyAmi |
apAyasaM darshanajAM vipattiM
upAyasandarshanajAM cha siddhim |
medhAvino nItividhiprayuktAM
puraH sphurantImiva darshayanti || 62||
karaTako brUte tathApyaprApte prastAve na vaktumarhasi\, yataH
aprAptakAlaM vachanaM bR^ihaspatirapi bruvan|
labhate buddhyavaj~nAnamavamAnaM cha bhArata || 63||
damanako brUte mitra \!
mA bhaiShIH \! nAhamaprAptAvasaraM vachanaM vadiShyAmi | yataH
ApadyunmArgagamane kAryakAlAtyayeShu cha |
apR^iShTo.api hitAnveShI brUyAtkalyANabhAShitam || 64||
yadi cha prAptAvasareNApi mayA
mantro na vaktavyastadA mantritvameva mamAnupapannam | yataH
kalpayati yena vR^ittiM yena cha loke prashasyate |
sa guNastena guNinA rakShyaH saMvardhanIyashcha || 65||
tadbhadra \! anujAnIhi mAm | gachChAmi |
karaTako brUte
shubhamastu | shivAste panthAnaH | yathAbhilaShitamanuShThIyatAmiti |
tato damanako vismita iva pi~NgalakasamIpaM gataH | atha dUrAdeva
sAdaraM rAj~nA praveshitaH sAShTA~NgapraNipAtaM praNipatyopaviShTaH |
rAjAha chirAddR^iShTo.asi |
damanako brUte yadyapi mayA sevakena shrImaddevapAdAnAM na ki~nchit
prayojanamasti\, tathApi prAptakAlamanujIvinA sA.nnidhyamavashyaM
kartavyamityAgato.asmi | kiM cha
dantasya nirgharShaNakena rAjan
karNasya kaNDUyanakena vApi |
tR^iNena kAryaM bhavatIshvarANAM
kima~NgavAkpANimatA nareNa || 66||
yadyapi chireNAvadhIritasya devapAdairme
buddhinAshaH shakyate\, tadapi na sha~NkanIyam | yataH
kadarthitasyApi cha dhairyavR^itte\-
rbuddhervinAsho nahi sha~NkanIyaH |
adhaHkR^itasyApi tanUnapAto
nAdhaH shikhA yAti kadAchideva || 67||
deva \! tatsarvathA visheShaj~nena svAminA bhavitavyam | yataH
maNirluThati pAdeShu kAchaH shirasi dhAryate |
yathaivAste tathaivAstAM kAchaH kAcho maNirmaNiH || 68||
anyachcha
nirvisheSho yadA rAjA samaM sarveShu vartate |
tadodyamasamarthAnAmutsAhaH parihIyate || 69||
kiM cha
trividhAH puruShA rAjannuttamAdhamamadhyamAH |
niyojayettathaivaitAMstrividheShveva karmasu || 70||
yataH
sthAna eva nijyojyante bhR^ityAshchAbharaNAni cha |
nahi chUDAmaNiH pAde nUpuraM shirasA kR^itam || 71||
api cha
kanakabhUShaNasa~NgrahaNochito
yadi maNistrapuNi praNidhIyate |
na sa virauti na chApi na shobhate
bhavati yojayiturvachanIyatA || 72||
anyachcha
mukuTe ropitA kAchashcharaNAbharaNe maNiH |
nahi doSho maNerasti kintu sAdhoravij~natA || 73||
pashya
buddhimAnanurakto.ayamayaM shUra ito bhayam |
iti bhR^ityavichAraj~no bhR^ityairApUryate nR^ipaH || 74||
tathA hi
ashvaH shastraM shAstraM vINA vANI narashcha nArI cha |
puruShavisheShaM prAptA bhavantyayogyAshcha yogyAshcha || 75||
anyachcha
kiM bhaktenAsamarthena kiM shaktenApakAriNA |
bhaktaM shaktaM cha mAM rAjannAvaj~nAtuM tvamarhasi || 76||
yataH
avaj~nAnAdrAj~no bhavati matihInaH parijanas
tatastatprAmANyAdbhavati na samIpe budhajanaH |
budhaistyakte rAjye na hi bhavati nItirguNavatI
vipannAyAM nItau sakalamavashaM sIdati jagat|| 77||
aparaM cha
janaM janapadA nityamarchayanti nR^ipArchitam |
nR^ipeNAvamato yastu sa sarvairavamanyate || 78||
kiM cha
bAlAdapi gR^ihItavyaM yuktamuktaM manIShibhiH |
raveraviShaye kiM na pradIpasya prakAshanam || 79||
pi~Ngalako.avadatbhadra damanaka \! kimetat\?
tvamasmadIyapradhAnAmAtyaputra iyantaM kAlaM yAvatkuto.api
khalavAkyAnnAgato.asi | idAnIM yathAbhimataM brUhi |
damanako brUte deva \! pR^ichChAmi ki~nchit|
uchyatAm |
udakArthI svAmI pAnIyamapItvA kimiti vismita iva tiShThati |
pi~Ngalako.avadatbhadramuktaM tvayA | kintvetadrahasyaM vaktuM
kAchidvishvAsabhUmirnAsti | tathApi nibhR^itaM kR^itvA kathayAmi |
shR^iNu\, samprati vanamidamapUrvasattvAdhiShThitamato.asmAkaM
tyAjyam | anena hetunA vismito.asmi | tathA cha shruto mayApi mahAn
apUrvashabdaH | shabdAnurUpeNAsya prANino mahatA balena bhavitavyam |
damanako brUte deva \! asti tAvadayaM
mahAnbhayahetuH | sa shabdo.asyAbhirapyAkarNitaH | kintu sa kiM
mantrI yaH prathamaM bhUmityAgaM pashchAdyuddhaM chopavishati
asminkAryasandehe bhR^ityAnAmupayoga eva j~nAtavyaH | yataH
bandhustrIbhR^ityavargasya buddheH sattvasya chAtmanaH |
ApannikaShapAShANe naro jAnAti sAratAm || 80||
siMho brUte bhadra \! mahatI sha~NkA mAM bAdhate |
damanakaH punarAha svagatamanyathA rAjyasukhaM parityajya
sthAnAntaraM gantuM kathaM mAM sambhAShase? prakAshaM brUte
deva \! yAvadahaM jIvAmi tAvadbhayaM na kartavyam | kintu
karaTakAdayo.apyAshvAsyantAM yasmAdApatpratIkArakAle durlabhah
puruShasamavAyaH |
tatastau damanakakaraTakau rAj~nA sarvasvenApi pUjitau bhayapratIkAraM
pratij~nAya chalitau | karaTako gachChandamanakamAha sakhe \! kiM
shaktyapratIkAro bhayaheturashakyapratIkAro veti na j~nAtvA
bhayopashamaM
pratij~nAya kathamayaM mahAprasAdo gR^ihItaH? yato.anupakurvANo
na kasyApyupAyanaM gR^ihNIyAdvisheShato rAj~naH | pashya
yasya prasAde padmAste vijayashcha parAkrame |
mR^ityushcha vasati krodhe sarvatejomayo hi saH || 81||
tathA hi
bAlo.api nAvamantavyo manuShya iti bhUmipaH |
mahatI devatA hyeShA nararUpeNa tiShThati || 82||
damanako vihasyAha mitra \!
tUShNImAsyatAm | j~nAtaM mayA bhayakAraNam | balIvardanarditaM
tat| vR^iShabhAshchAsmAkamapi bhakShyAH | kiM punaH siMhasya |
karaTako brUte
yadyevaM tadA kiM punaH svAmitrAsastatraiva kimiti nApanItaH |
damanako brUte yadi svAmitrAsastatraiva
muchyate tadA kathamayaM mahAprasAdalAbhaH syAt| aparaM cha
nirapekSho na kartavyo bhR^ityai svAmI kadAchana |
nirapekShaM prabhuM kR^itvA bhR^ityaH syAddadhikarNavat|| 83||
karaTakaH pR^ichChatikathametat\?
damanakaH kathayati
kathA 3
astyuttarapathe rbudashikharanAmni parvate durdAnto
nAma mahAvikramaH siMhaH | tasya parvatakandaramadhishayAnasya
kesarAgraM kashchinmUShikaH pratyahaM Chinatti | tataH kesarAgraM
lUnaM dR^iShTvA kupito vivarAntargataM mUShikamalabhamAno.achintayat
kShudrashatrurbhavedyastu vikramAnnaiva labhyate |
tamAhantuM puraskAryaH sadR^ishastasya sainikaH || 84||
ityAlochya tena grAmaM gatvA vishvAsaM kR^itvA
dadhikarNanAmA biDAlo yatnevAnIya mAMsAhAraM dattvA svakandare
sthApitaH | anantaraM tadbhayAnmUShiko.api vilAnna niHsarati |
tenAsau siMho.akShatakesharaH sukhaM svapiti | mUShikashabdaM yadA
yadA shR^iNoti\, tadA tadA mAMsAhAradAnena taM biDAlaM saMvardhayati |
Aj~nAbha~Ngo narendrANAM brAhmaNAnAmanAdaraH |
pR^ithak shayyA cha nArINAmashastravihito vadhaH || 85||
tato deshavyavahArAnabhij~naH sa~njIvakaH sabhayamupasR^itya
sAShTA~NgapAtaM karaTakaM praNatavAn| tathA choktam
matireva balAdgarIyasI yadabhAve kariNAmiyaM dashA |
iti ghoShayatIva DiNDimaH kariNo hastipakAhataH kvaNan|| 86||
atha sa~njIvakaH
sAsha~NkamAha senApate \! kiM mayA kartavyam | tadabhidhIyatAm |
karaTako brUte vR^iShabha \! atra kAnane tiShThasi |
asmaddevapAdAravindaM praNaya |
sa~njIvako brUte tadabhayavAchaM me yachCha | gachChAmi |
karaTako brUte shR^iNu re balIvarda \! alamanayA sha~NkayA | yataH
prativAchamadatta keshavaH shapamAnAya na chedibhUbhuje |
anuhu~Nkurute ghanadhvaniM na hi gomAyurutAni kesarI || 87||
anyachcha
tR^iNAni nonmUlayati prabha~njano
mR^idUni nIchaiH praNalAni sarvataH |
samuchChritAneva tarUnprabAdhate
mahAnmahatyeva karoti vikramam || 88||
tatastau sa~njIvakaM kiyaddUre saMsthApya pi~NgalakasamIpaM gatau |
tato rAjA sAdaramavalokitau praNamyopaviShTau |
rAjAha tvayA sa dR^iShTaH?
damanako brUte deva \!
dR^iShTaH | kintu yaddevena j~nAtaM tattathA | mahAnevAsau devaM
draShTumichChati | kintu mahAbalo.asau tataH sajjIbhUyopavishya
dR^ishyatAm | shabdamAtrAdeva na bhetavyam | tathA choktam
shabdamAtrAnna bhetavyamaj~nAtvA shabdakAraNam |
shabdahetuM parij~nAya kuTTanI gauravaM gatA || 89||
rAjAha kathametat\?
damanakaH kathayati
kathA 4
asti shrIparvatamadhye brahmapurAkhyaM nagaram |
tachChikharapradeshe ghaNTAkarNo nAma rAkShasaH prativasatIti
janapravAdaH shrUyate | ekadA ghaNTAmAdAya palAyamAnaH kashchichchauro
vyAghreNa vyApAditaH | tatpANipatitA ghaNTA vAnaraiH prAptA |
vAnarAstAM ghaNTAmanukShaNaM vAdayanti | tato nagarajanaiH sa manuShyaH
khAdito dR^iShTaH pratikShaNaM ghaNTAravashcha
shrUyate | anantaraM ghaNTAkarNaH kupito manuShyAnkhAdati ghaNTAM
cha vAdayatItyuktvA sarve janA nagarAtpalAyitAH | tataH karAlayA nAma
kuTTanyA vimR^ishyAnavaro.ayaM ghaNTAnAdaH | tatkiM markaTA
ghaNTAM vAdayantIti svayaM vij~nAya rAjA vij~nApitaH deva \!
yadi kiyaddhanopakShayaH kriyate\, tadAhamenaM ghaNTAkarNaM sAdhayAmi |
tato rAjA tasyai dhanaM dattam |
kuTTanyA maNDalaM kR^itvA tatra gaNeshAdipUjAgauravaM darshayitvA
svayaM vAnarapriyaphalAnyAdAya vanaM pravishya phalAnyAkIrNAni |
tato ghaNTAM parityajya vAnarAH phalAsaktA babhUvuH | kuTTanI cha
ghaNTAM gR^ihItvA nagaramAgatA sarvajanapUjyAbhavat| ato.ahaM
bravImi shabdamAtrAnna bhetavyamityAdi | tataH sa~njIvakamAnIya
darshanaM kAritavantau | pashchAttatraiva paramaprItyA nivasati |
atha kadAchittasya siMhasya bhrAtA stabdhakarNanAmA siMhaH samAgataH |
tasyAtithyaM kR^itvA siMhamupaveshya pi~NgalakastadAhArAya pashuM
hantuM chalitaH | atrAntare
sa~njIvako vadati deva \! adya hatamR^igANAM mAMsAni kva?
rAjAha damanakakaraTakau jAnItaH |
sa~njIvako brUte j~nAyatAM kimasti nAsti vA?
siMho vimR^ishyAha nAstyeva tat|
sa~njIvako brUte kathametAvanmAMsaM tAbhyAM khAditam?
rAjAha khAditaM vyayitamavadhIritaM cha | pratyahameSha kramaH |
sa~njIvako brUte kathaM shrImaddevapAdAnAM agochareNaiva kriyate?
rAjAha madIyAgochareNaiva kriyate |
atha sa~njIvako brUte naitaduchitam | tathA choktam
nAnivedya prakurvIta bhartuH ki~nchidapi svayam |
kAryamApatpratIkArAdanyatra jagatIpate || 90||
anyachcha
kamaNDalUpamo.amAtyastanutyAgI bahugrahaH |
nR^ipate ki~NkShaNo mUrkho daridraH kiMvarATakaH || 91||
sa hyamAtyaH sadA shreyAnkAkinIM yaH pravardhayet|
koShaH koShavataH prANAH prANAH prANA na bhUpateH || 92||
kiM chArthairna kulAchAraiH sevatAmeti pUruShaH |
dhanahInaH svapatnyApi tyajyate kiM punaH paraiH || 93||
etachcha rAj~naH pradhAnaM dUShaNam
ativyayo.anapekShA cha tathArjanamadharmataH |
moShaNaM dUrasaMsthAnAM koShavyasanamuchyate || 94||
yataH
kShipramAyatamanAlochya vyayamAnaH svavA~nChayA |
parikShIyata evAsau dhanI vaishravaNopamaH || 95||
stabdhakarNo brUte shR^iNu bhrAtaH chirAshritAdetau
damanakakaraTakau sandhivigrahakAryAdhikAriNau cha kadAchid
arthAdhikAre na
niyoktavyau | aparaM cha niyogaprastAve yanmayA shrutaM tatkathyate |
brAhmaNaH kShatriyo bandhurnAdhikAre prashasyate |
brAhmaNaH siddhamapyarthaM kR^ichChreNApi na yachChati || 96||
niyuktaH kShatriyo dravye khaDgaM darshayate dhruvam |
sarvasvaM grasate bandhurAkramya j~nAtibhAvataH || 97||
aparAdhe pi niHsha~Nko niyogI chirasevakaH |
sa svAminamavaj~nAya charechcha niravagrahaH || 98||
upakartAdhikArasthaH svAparAdhaM na manyate |
upakAraM dhvajIkR^itya sarvameva vilumpati || 99||
upaMshukrIDito.amAtyaH svayaM rAjAyate yataH |
avaj~nA kriyate tena sadA parichayAddhruvam || 100||
antarduShTaH kShamAyuktaH sarvAnarthakaraH kila |
shakuniH shakaTArashcha dR^iShTAntAvatra bhUpate || 101||
sadAmatyo na sAdhyaH syAtsamR^iddhaH sarva eva hi |
siddhAnAmayamAdeshaH R^iddhishchittavikAriNI || 102||
prAptArthagrahaNaM dravyaparIvarto.anurodhanam |
upekShA buddhihInatvaM bhogo.amAtyasya dUShaNam || 103||
niyogyarthagrahopAyo rAj~nA nityaparIkShaNam |
pratipattipradAnaM cha tathA karmaviparyayaH || 104||
nipIDitA vamantyuchchairantaHsAraM mahIpateH |
duShTavraNA iva prAyo bhavanti hi niyoginaH || 105||
muhurniyoginI bAdhyA vasudhArA mahIpate |
sakR^itkiM pIDitaM snAnavastraM mu~ncheddhR^itaM payaH || 106||
etatsarvaM yathAvasaraM j~nAtvA vyavahartavyam |
siMho brUte
asti tAvadevam | kintvetau sarvathA na mama vachanakAriNau |
stabdhakarNo brUte etatsarvamanuchitaM sarvathA | yataH
Aj~nAbha~NgakarAnrAjA na kShameta sutAnapi |
visheShaH ko nu rAj~nashcha rAj~nashchitragatasya cha || 107||
stabdhasya nashyati yasho viShamasya maitrI
naShTendriyasya kulamarthaparasya dharmaH |
vidyAphalaM vyasaninaH kR^ipaNasya saukhyaM
rAjyaM pramattasachivasya narAdhipasya || 108||
aparaM cha
taskarebhyo niyuktebhyaH shatrubhyo nR^ipavallabhAt|
nR^ipatirnijalobhAchcha prajA rakShetpiteva hi || 109||
bhrAtaH \! sarvathAsmadvachanaM kriyatAm | vyavahAro.apyasmAbhiH
kR^ita eva | ayaM sa~njIvakaH sasyabhakShako.arthAdhikAre niyujyatAm |
etadvachanAttathAnuShThite sati tadArabhya pi~Ngalakasa~njIvakayoH
sarvabandhuparityAgena mahatA snehena kAlo.ativartate |
tato.anujIvinAmapyAhAradAne shaithilyadarshanAd
damanakakaraTakAvanyonyaM chintayataH | tadAha damanakaH
karaTakaM mitra \! kiM kartavyam? AtmakR^ito.ayaM doShaH |
svayaM kR^ite pi doShe paridevanamapyanuchitam | tathA choktam
svarNarekhAmahaM spR^iShTvA baddhvAtmAnaM cha dUtikA |
Aditsushcha maNiM sAdhuH svadoShAdduHkhitA ime || 110||
karaTako brUtekathametat\?
damanakaH kathayati
kathA 5
asti kA~nchanapuranAmni nagare vIravikramo rAjA | tasya dharmAdhikAriNA
kashchinnApito vadhyabhUmiM nIyamAnaH kandarpaketunAmnA parivrAjakena
sAdhudvitIyakena nAyaM hantavyaH ityuktvA
vastrA~nchalena dhR^itaH | rAjapuruShA UchuH kimiti nAyaM vadhyaH |
sa Aha shrUyatAm | svarNarekhAmahaM spR^iShTvA ityAdi paThati |
ta AhuHkathametat\?
parivrAjakaH kathayati ahaM siMhaladvIpasya bhUpaterjImUtaketaH
putraH dandarpaketurnAma | madhye chaturdashyAmAvirbhUtakalpatarutale
ratnAvalIkiraNakabUtaraparya~NkasthitA sarvAla~NkArabhUShitA
lakShmIriva vInAM vAdayantI kanyA kAchiddR^ishyate iti |
tato.ahaM potavNijamAdAya potamAruhya tatra gataH |
anantaraM tatra gatvA parya~Nke dhamagrA tathaiva sAvalokitA |
tatastallAvaNyaguNAkR^iShTena mayApi tatpashchAjjhampo dattaH |
tadanantaraM kanakapattanaM prApya suvarNaprAsAde tathaiva parya~Nke
sthitA vidyAdharIbhirupAsyamAnA mayAlokitA | tathApyahaM dUrAdeva
dR^iShTvA sakhIM prasthApya sAdaraM sambhAShitaH | tatsakhyA
cha mayA pR^iShTayA samAkhyAtameShA kandarpakelinAmno
vidyAdharachakravartinaH putrI ratnama~njarI nAma pratij~nApitA
vidyate | yaH kanakavartanaM svachakShuShAgatya pashyati\, sa eva
pituragocharo.api mAM pariNeShyatIti
manasaH sa~NkalpaH | tadenAM gAndharvavivAhena pariNayatu bhavAn|
atha tatra vR^itte gandharvavivAhe
tathA saha ramamANastatrAhaM tiShThAmi | tata ekadA rahasi tayoktaM
svAmin\! svechChayA sarvamidamupabhoktavyam | eShA chitragatA
svarNarekhA nAma vidyAdharI na kadAchitspraShTavyA | pashchAd
upajAtakautukena mayA svarNarekhA svahastena spR^iShTA | tathA
chitratayApyahaM charaNapadmena tADita Agatya svarAShTre patitaH |
atha duHkhito.ahaM parivrajitaH pR^ithivIM paribhrAmyann
imAM ngarImanuprAptaH | atra chAtikAnte divase gopagR^ihe suptaH
sannapashyam | pradoShasamaye pashUnAM pAlanaM kR^itvA svagehamAgato
gopaH svavadhUM dUtyA saha kimapi mantrayantImapashyat| tatastAM gopIM
tADayitvA stambhe baddhvA suptaH | tato.ardharAtre etasya nApitasya
vadhUrdUtI punastAM gopImupetyAvadattava virahAnaladagdho.asau
smarasharajarjarito mumUrShuriva vartate | tathA choktam
rajanIcharanAthena khaNDite timire nishi |
yUnAM manAMsi vivyAdha dR^iShTvA dR^iShTvA manobhavaH || 111||
tasya tAdR^ishImavasthAmavalokya parikliShTamanAstvAmanuvartitumAgatA |
tadahamatrAtmAnaM baddhvA tiShThAmi | tvaM tatra gatvA taM
santoShya satvaramAgamiShyasi |
tathAnuShThite sati sa gopaH prabuddho.avadatidAnIM tvAM pApiShThAM
jArAntikaM nayAmi | tato yadAsau na ki~nchidapi brUte tadA kruddho gopaH
darpAnmama vachasi pratyuttaramapi na dadAsi ityuktvA kopena
tena kartarikAmAdAyAsyA nAsikA ChinnA | tathA kR^itvA punaH supto gopo
nidrAmupagataH | athAgatya gopI dUtImapR^ichChatkA vArtA?
dUtyoktaM pashya mAm | mukhameva vArtAM kathayati |
anantaraM sA gopI tathA kR^itvAtmAnaM baddhvA sthitA | iyaM cha
dUtI tAM ChinnanAsikAM gR^ihItvA svagR^ihaM pravishya sthitA |
tataH prAtarevAnena nApitena svavadhUH kShurabhANDaM yAchitA satI
kShuramekaM prAdAt| tato.asamagrabhANDe prApte samupajAtakopo.ayaM
nApitastaM kShuraM dUrAdeva gR^ihe kShiptavAn| atha kR^itArtarAyeyaM
me nAsikAnena ChinnetyuktvA dharmAdhikArisamIpametamAnItavatI |
sA cha gopI tena gopena punaH
pR^iShTovAcha are pApa \! ko mAM mahAsatI virUpayituM samarthaH |
mama vyavahAramakalmaShamaShTau lokapAlA eva jAnanti\, yataH
AdityachandrAvanilAnalashcha
dyaurbhUmirApo hR^idayaM yamashcha |
ahashcha rAtrishcha ubhe cha sandhye
dharmashcha jAnAti narasya vR^ittam || 112||
atathyAnyapi tathyAni darshayanti hi peshalAH |
same nimnonnatAnIva chitrakarmavido janAH || 113||
utpanneShu cha kAryeShu matiryasya na hIyate |
sa nistarati durgANi gopI jAradvayaM yathA || 114||
karaTakaH pR^ichChati kathametat\?
kathA 6
damanakaH kathayati asti
dvAravatyAM puryAM kasyachidgopasya vadhUrbandhakI | sA grAmasya
daNDanAyakena tatputreNa cha samaM ramate | tathA choktam
nAgnistR^ipyati kAShThAnAM nApagAnAM mahodadhiH |
nAntakaH sarvabhUtAnAM na puMsAM vAmalochanA || 115||
na dAnena na mAnena nArjavena na sevayA |
na shastreNa na shAstreNa sarvathA viShamAH striyaH || 116||
yataH
guNAshrayaM kIrtiyutaM cha kAntaM
patiM ratij~naM sadhanaM yuvAnam |
vihAya shIghraM vanitA vrajanti
narAntaraM shIlaguNAdihInam || 117||
aparaM cha
na tAdR^ishIM prItimupaiti nArI
vichitrashayyA shayitApi kAmam |
yathA hi dUrvAdivikIrNabhUmau
prayAti saukhyaM parakAntisa~NgAt|| 118||
atha kadAchitsA daNDanAyakaputreNa saha ramamANA tiShThati | atha
daNDanAyako.api rantuM tatrAgataH | tamAyAntaM dR^iShTvA tatputraM
kusUle nikShipya daNDanAyakena saha tathaiva krIDati | anantaraM tasya
bhartA gopo goShThAtsamAgataH | tamavalokya gopyoktaM daNDanAyaka \!
tvaM laguDaM gR^ihItvA kopaM darshayansatvaraM gachCha | tathA
tenAnuShThite gopena gR^ihamAgatya pR^iShThA.akena kAryeNa daNDanAyakaH
samAgatyAtra sthitaH?
sA brUte anyaM
kenApi kAryeNa putrasyopari kruddhaH | sa cha mAryamANo.apyatrAgatya
praviShTo mayA kusUle nikShipya rakShitaH | tatpitrA chAnviShyAtra
na dR^iShTaH | ata evAyaM daNDanAyakaH kruddha eva gachChati |
tataH sA
tatputraM kuShulAdbahiShkR^itya darshitavatI | tathA choktam
AhAro dviguNaH strINAM buddhistAsAM chaturguNA |
ShaDguNo vyavasAyashcha kAmAshchAShTaguNaH smR^itaH || 119||
ato.ahaM bravImi utapanneShvapi kAryeShu ityAdi |
karaTako brUte astvevam | kintvanayormahAnanyognyanisargopajAtasneha
kathaM bhedayituM shakyaH?
damanako brUte upAyaH kriyatAm | tathA choktam
upAyena jayo yAdR^ig ripostAdR^i~N na hetibhiH |
upAyaj~no.alpakAyo.api na shUraiH paribhUyate || 120||
karaTakaH pR^ichChati kathametat\?
damanakaH kathayati
kathA 7
kasmiMshchittarau vAyasadampatI nivasataH | tayoshchApR^ityAni
tatkoTarAvasthitena kR^iShNasarpeNa khAditAni | tataH
punargarbhavatI vAyasI vAyasmAha nAtha \! tyajyatAmayaM vR^ikShaH |
atrAvasthitakR^iShNasarpeNAvayoH santatiH satataM bhakShyate |
yataH
duShTA bhAryA shaThaM mitraM bhR^ityashchottaradAyakaH |
sasarpe cha gR^ihe vAso mR^ityureva na saMshayaH || 121||
vAyaso brUte priye \! na
bhetavyam |
vAraM vAraM mavaitasya soDhaH | idAnIM punarna kShantavyaH |
vAyasyAha kathametena balavatA sArdhe bhavAnvigrahItuM samarthaH |
vAyaso brUte alamanayA sha~NkayA | yataH
buddhiryasya balaM tasya nirbuddhestu kuto balam |
pashya siMho madonmattaH shashakena nipAtitaH || 122||
vAyasI vihasyAhakathametat\?
vAyasaH kathayati
kathA 8
asti mandaranAmni parvate
durdAnto nAma siMhaH | sa cha sarvadA pashUnAM vadhaM kurvannAste |
tataH sarvaiH pashubhirmilitvA sa siMho vij~naptaH mR^igendra \!
kimarthamekadA bahupashughAtaH kriyate | yadi prasAdo bhavati tadA
vayameva bhavadAhArAya pratyahamekaikaM pashumupaDhaukayAmaH | tataH
siMhenoktaM yadyetadabhimataM bhavatAM tarhi bhavatu tat|
tataHprabhR^ityekaikaM pashumupakalpitaM bhakShayannAste | atha
kadAchidvR^iddhashashakasya vAraH samAyAtaH | so.achintayat
trAsahetorvinItistu kriyate jIvitAshayA |
pa~nchatvaM chedgamiShyAmi kiM siMhAnunayena me || 123||
tanmandaM mandaM gachChAmi | tataH siMho.api
kShudhApIDitaH kopAttamuvAcha kutastvaM vilambya samAgato.asi |
shashako.abravItdeva \!
nAhamaparAdhI | AgachChanpathi siMhAntareNa balAddhR^itaH | tasyAgre
punarAgamanAya shapathaM kR^itvA svAminaM nivedayitumatrAgato.asim |
siMhaH sakopamAha
satvaraM gatvA durAtmAnaM darshaya | kva sa durAtmA tiShThati |
tataH shashakastaM gR^ihItvA gabhIrakUpaM darshayituM gataH | tatrAgatya
svayameva pashyatu svAmItyuktvA tasminkUpajale tasya siMhasyaiva
pratibimbaM darshitavAn| tato.asau krodhAdhmAto darpAttasyoparyAtmAnaM
nikShipya pa~nchatvaM gataH | ato.ahaM bravImi buddhiryasya ityAdi |
vAyasyAha shrutaM mayA sarvam | samprati yathA kartavyaM brUhi |
vAyaso.avadatatrAsanne sarasi rAjaputraH pratyahamAgatya
snAti | snAnasamaye mada~NgAdavatAritaM tIrthashilAnihitaM
kanakasUtraM cha~nchvA vidhR^ityAnIyAsminkoTare dhArayiShyasi |
atha kadAchitsnAtuM jalaM praviShTe rAjaputre vAyasyA tadanuShThitam |
atha kanakasUtrAnusaraNapravR^ittai rAjapuruShaistatra
tarukoTare kR^iShNasarpo dR^iShTo vyApAditashcha | ato.ahaM bravImi
upAyena hi yachChakyamitena hi yachChakyamityAdi | karaTako
brUte yadyevaM tarhi gachCha | shivAste santu panthAnaH | tato
damanakaH pi~NgalakasamIpaM gatvA praNamyovAcha deva \! AtyantikaM
kimapi mahAbhayakAri kAryaM manyamAnaH samAgato.asmi | yataH
ApadyunmArgagamane kAryakAlAtyayeShu cha | kalyANavachanaM brUyAd
apR^iShTo.api hito naraH || 124||
anyachcha
bhogasya bhAjanaM rAjA na rAjA kAryabhAjanam |
rAjakAryaparidhvaMsI mantrI doSheNa lipyate || 125||
tathA hi pashya | amAtyAnAmeSha kramaH |
varaM prANaparityAgaH shirasA vApi kartanam |
na tu svAmipadAvAptipAtakechChorupekShaNam || 126||
pi~NgalakaH sAdaramAha atha bhavAnkiM vaktumichChati |
damanako brUte deva \! sa~njIvakastavopayasadR^ishavyavahArIva
lakShyate | tathA chAsmatsannidhAne shrImaddevapAdAnAM
shaktitrayanindAM kR^itvA rAjyamevAbhilaShati |
etachChrutvA\, pi~NgalakaH sabhayaM sAshcharyaM matvA tUShNIM sthitaH |
damanakaH punarAha deva \! sarvAmAtyaparityAgaM kR^itvaika
evAyaM yattvAM sarvAdhikArI kR^itaH | sa eva doShaH | yataH
atyuchChrite mantriNi pArthive cha
viShTabhya pAdAvupatiShThate shrIH |
sA strIsvabhAvAdasahA bharasya
tayordvayorekataraM jahAti || 127||
aparaM cha
ekaM bhUmipatiH karoti sachivaM rAjye pramANaM yadA
taM mohAtshrayate madaH sa cha madAlasyena nirvidyate |
nirviNNasya padaM karoti hR^idaye tasya svatantraspR^ihA
svAtantryaspR^ihayA tataH sa nR^ipateH prANAnabhidruhyati || 128||
anyachcha
viShadagdhasya bhaktasya dantasya chalitasya cha |
amAtyasya cha duShTasya mUlAduddharaNaM sukham || 129||
kiM cha
yaH kuryAtsachivAyattAM shriyaM tadvyasane sati |
so.andhavajjagatIpAlaH sIdetsa~nchArakairvinA || 130||
sarvakAryeShu
svechChAtaH pravartate | tadatra pramANaM svAmI | etaM cha jAnAti |
na so.asti puruSho loke yo na kAmayate shriyam |
parasya yuvatiM ramyAM sAdaraM nekShate tra kaH || 131||
siMho vimR^ishyAha bhadra \!
yadyapyevaM tathApi sa~njIvakena saha mama mahAnsnehaH | pashya
kurvannapi vyalIkAni yaH priyaH priya eva saH |
asheShadoShaduShTo.api kAyaH kasya na vallabhaH || 132||
anyachcha
apriyANyapi kurvANo yaH priyaH priya eva saH |
dagdhamandirasAre pi kasya vahnAvanAdaraH || 133||
damanakaH punare evAha deva \! sa evAtidoShaH\, yataH
yasminnevAdhikaM chakShurArohayati pArthivaH |
sute mAtye pyudAsIne sa lakShmyAshrIyate janaH || 134||
shR^iNu deva \!
apriyasyApi pathyasya pariNAmaH sukhAvahaH |
vaktA shrotA cha yatrAsti ramante tatra sampadaH || 135||
tvayA cha mUlabhR^ityAnapAsyAyamAgantukaH puraskR^itaH |
etachchAnuchitaM kR^itam | yataH
mUlabhR^ityAnparityajya nAgantUnpratimAnayet|
nAtaH parataro doSho rAjyabhedakaro yataH || 136||
siMho brUte kimAshcharyam | mayA yad
abhayavAchaM dattvAnItaH saMvardhitashcha tatkathaM mahyaM druhyati |
damanako brUte deva \!
durjano nArjavaM yAti sevyamAno.api nityashaH |
svedanAbhya~njanopAyaiH shvapuchChamiva nAmitam || 137||
aparaM cha
svedito marditashchaiva ra~njubhiH pariveShTitaH |
mukto dvAdashabhirvarShaiH shvapuchChaH prakR^itiM gataH || 138||
anyachcha
vardhanaM vA sammAnaM khalAnAM prItaye kutaH |
phalantyamR^itaseke pi na pathyAni viShadrumAH || 139||
ato.ahaM bravImi
apR^iShTastasya na brUyAdyashcha nechChetparAbhavam |
eSha eva satAM dharmo viparIto.asatAM mataH || 140||
tathA choktam
snigdho.akushalAnnivArayati yastatkarma yannirmalaM
sA strI yAtuvidhAyinI sa matimAnyaH sadbhirabhyarchyate |
sA shrIryA na madaM karoti sa sukhI yastR^iShNayA muchyate
tanmitraM yatkR^itrimaM sa puruSho yaH khidyate nendriyaiH || 141||
yadi sa~njIvakavyasanAdito.avij~nApito.api
svAmI na nivartate\, tadIdR^ishe bhR^itye na doShaH | tathA cha
nR^ipaH kAmAsakto gaNayati na kArye na cha hitaM
yatheShTaM svachChandaH pravicharati matto gaja iva |
tato mAnadhmAtaH sa patati yadA shokagahane
tadA bhR^itye doShAnkShipati na nijaM vettyavinayam || 142||
pi~NgalakaH svagatam
na parasyAparAdhena pareShAM daNDamAcharet|
AtmanAvagataM kR^itvA badhnIyAtpUjayechcha vA || 143||
tathA choktam
guNadoShAvanishchitya vidhinaM grahanigrahe |
svanAshAya yathA nyasto darpAtsarpamukhe karaH || 144||
prakAshaM brUte tadA sa~njIvakaH kiM pratyAdishyatAm |
damanakaH sasambhramamAha
deva \! mA maivam | etAvatA mantrabhedo jAyate | tathA hyuktam
mantrabIjamidaM guptaM rakShaNIyaM yathA tathA |
manAgapi na bhidyeta tadbhinnaM na prarohati || 145||
kiM cha
Adeyasya pradeyasya kartavyasya cha karmaNaH |
kShipramakriyamANasya kAlaH pibati tadrasam || 146||
tadavashyaM samArabdhaM mahatA prayatnena sampAdanIyam | kiM cha
mantro yodhaH ivAdhIraH sarvA~NgaiH saMvR^itairapi |
chiraM na sahate sthAtuM parebhyo bhedasha~NkayA || 147||
yadyasau dR^iShTadoSho.api doShAnnivatyaM sandhAtavyastadatIvAnuchitam |
yataH
sakR^idduShTaM tu yo mitraM punaH sandhAtumichChati |
sa mR^ityureva gR^ihNAti garbhamashvatarI yathA || 148||
a~NgA~NgibhAvamaj~nAtvA kathaM sAmarthyanirNayaH |
pashya TiTTibhamAtreNa samudro vyAkulIkR^itaH || 149||
siMhaH pR^ichChatikathametat\?
damanakaH kathayati
kathA 9
dakShiNasamudratIre TiTTibhadampatI nivasataH |
tatra chAsannaprasadA TiTTibhI bhartAramAha
nAtha \! prasavayogyasthAnaM nibhR^itamanusandhIyatAm |
TiTTibho.avadatbhArye\, nanvidameva sthAnaM prasUtiyogyam |
sA brUte samudravelayA vyApyate sthAnametam |
TiTTibho.avadatkimahaM tvayA nirbalaH samudreNa nigrahItavyaH |
TiTTibhI vihasyAha svAmin\! tvayA samudreNa cha mahadantaram | athavA.a
parAbhavaM parichChettuM yogyAyogyaM cha vetti yaH |
astIha yasya vij~nAnaM kR^ichChreNApi na sIdati || 150||
api cha
anuchitakAryArambhaH svajanavirodho balIyasA spardhA |
pramadAjanavishvAso mR^ityordvArANi chatvAri || 151||
tataH kR^ichChreNa svAmivachanAtmA tatraiva prasUtA | etatsarvaM
shrutvA samudreNApi yachChaktij~nAnArthaM tadaNDAnyavahR^itAni |
tataSh TiTTibhI shokArtA
bhartAramAha nAtha \! kaShTamApatitam | tAnyaNDAni me naShTAni |
TiTTibho.avadatpriye \! mA bhaiShIH ityuktvA pakShiNAM melakaM
kR^itvA pakShisvAmino garuDasya samIpaM gataH | tatra gatvA
sakalavR^ittAntaM TiTTibhena bhagavato garuDasya purato niveditaM
deva\,
samudreNAhaM svagR^ihAvasthito vinAparAdhanenaiva nigR^ihItaH |
tatastadvachanamAkarNya garutmanA prabhurbhagavAn
nArAyaNaH sR^iShTisthitipralayaheturvij~naptaH | sa
samudramaNDadAnAyAdidesha | tato
bhagavadAj~nAM maulau nidhAya samudreNa tAnyaNDAni TiTTibhAya
samarpitAni | ato.ahaM bravImi a~NgA~NgibhAvamaj~nAtvA ityAdi |
rAjAha kathamasau j~nAtavyo drohabuddhiriti |
damanako brUte yadAsau sadarpaH
shR^i~NgAgrapraharaNAbhimukhashchakitamivAgachChati tadA j~nAsyati
svAmI | evamuktvA sa~njIvakasamIpaM gataH | tatra gatashcha mandaM
mandamupasarpanvismitamivAtmAnamadarshayat| sa~njIvakena sAdaramuktaM
bhadra \! kushalaM te |
damanako brUte anujIvinAM kutaH kushalam | yataH
sampattayaH parAdhInAH sadA chittamanirvR^ittam |
svajIivite pyavishvAsasteShAM ye rAjasevakAH || 152||
anyachcha
ko.arthAnprApya na garvito viShayiNaH kasyApado.astaM gatAH
strIbhiH kasya na khaNDitaM bhuvi manaH ko vAsti rAj~nAM priyA |
kaH kAlasya bhujAntaraM na cha gataH ko.arthI gato gauravaM
ko vA durjanavAgurAsu patitaH kShemeNa yAtaH pumAn|| 153||
sa~njIvakenoktaM sakhe \! brUhi kimetat\?
damanaka Aha kiM bravImi mandabhAgyaH | pashya
majjannapi payorAshau labdhvA sarpAvalambanam |
na mu~nchati na chAdatte tathA mugdho.asmi samprati || 154||
yataH
ekatra rAjavishvAso nashyatyanyatra bAndhavaH |
kiM karomi kva gachChAmi patito duHkhasAgare || 155||
ityuktvA dIrghaH niHshvasyopaviShTaH |
sa~njIvako brUte mitra \! tathApi savistaraM manogatamuchyatAm |
damanakaH sunibhR^itamAha yadyapi rAjavishvAso na kathanIyastathApi
bhavAnasmadIyapratyayAdAgataH | mayA paralokArthinAvashyaM tava
hitamAkhyeyam | shR^iNu\, ayaM svAmI tavopari vikR^itabuddhI
rahasyuktavAn sa~njIvakameva hatvA svaparivAraM tarpayAmi |
etachChrutvA sa~njIvakaH paraM viShAdamagamat| damanakaH punarAha
alaM viShAdena | prAptakAlakAyamanuShThIyatAm | sa~njIvakaH
kShaNaM vimR^ishyAha svagataM suShThu khalvidamuchyate | kiM
vA durjanacheShTitaM na vetyetadvyavahArAnnirNetuM na shakyate |
yataH
durjanagamyA nAryaH prAyeNApAtrabhR^idbhavati rAjA |
kR^ipaNAnusAri cha dhanaM devo girijaladhivarShI cha || 156||
kashchidAshrayasaundaryAddhatte shobhAmasajjanaH |
pramadAlochananyastaM malImasamivA~njanam || 157||
ArAdhyamAno nR^ipatiH prayatnAn
na toShamAyAti kimatra chitram |
ayaM tvapUrvapratimAvisheSho
yaH sevyamAno riputAmupaiti || 158||
tadayamashakyarthaH prameyaH\, yataH
nimittamuddishya hi yaH prakupyati
dhruvaM sa tasyApagame prasIdati |
akAraNadveShi manastu yasya vai
kathaM janastaM paritoShayiShyati || 159||
kiM mayApakR^itaM rAj~naH | athavA nirnimittApakAriNashcha bhavanti rAjAnaH |
damanako brUte evametat| shR^iNu
vij~naiH snigdhairupakR^itamapi dveShyatAmeti kaishchit
sAkShAdanyairapakR^itamapi prItimevopayAti |
chitraM chitraM kimatha charitaM naikabhAvAshrayANAM
sevAdharmaH paramagahano yoginAmapyagamyaH || 160||
anyachcha
kR^itashatamasatsu naShTaM subhAShitashataM cha naShTamabudheShu |
vachanashatamavachanakare buddhishatamachetane naShTam || 161||
kiM cha
chandanataruShu bhuja~NgA jaleShu kamalAni tatra cha grAhAH |
guNaghAtinashcha bhoge khalA na cha sukhAnyavighnAni || 162||
mUlaM bhuja~NgaiH kusumAni bhR^i~NgaiH
shAkhAH plava~NgaiH shikharANi bhallaiH |
nAstyeva tachchandanapAdapasya
yannAshritaM duShTataraishcha hiMsraiH || 163||
ayaM tAvatsvAmI vAchi madhuro viShahR^idayo j~nAtaH | yataH
dUrAduchChritapANirAdranayanaH protsAritArdhAsano
gADhAli~NganatatparaH priyakathAprashneShu dattAdaraH |
antarbhUtaviSho bahirmadhumayashchAtIva mAyApaTuH
ko nAmAyamapUrvanATakavidhiryaH shikShito durjanaiH || 164||
tathA hi
poto dustaravArirAshitaraNe dIpo.andhakArAgame
nirvAte vyajanaM madAndhakariNAM darpopashAntyai sR^iNiH |
itthaM tadbhuvi nAsti yasya vidhinA nopAyachintA kR^itA manye
durjanachittavR^ittiharaNe dhAtApi bhagnodyamaH || 165||
sa~njIvakaH punarniHshvasya kaShTaM bhoH \!
kathamahaM sasyabhakShakaH siMhena nipAtayitavyaH? yataH
yayoreva samaM vittaM yayoreva samaM balam |
tayorvivAdo mantavyo nottamAdhamayoH kvachit|| 166||
ayuddhe hi yadA pashyenna kA~nchidhitamAtmanaH |
yudhyamAnastadA prAj~no mriyate ripuNA saha || 170||
aparaM cha
bhUmyekadeshasya guNAnvitasya
bhR^ityasya vA buddhimataH praNAshaH |
bhR^ityapraNAsho maraNaM nR^ipANAM
naShTApi bhUmiH sulabhA na bhR^ityAH || 177||
damanako brUte svAmin\! ko.ayaM
nUtano nyAyo yadarAtiM hatvA santApaH kriyate? tathA choktam
pitA vA yadi vA bhrAtA putrI vA yadi vA suhR^it|
prANachChedakarA rAj~nA hantavyA bhUtimichChatA || 178||
api cha
dharmArthakAmatattvaj~no naikAntakaruNo bhavet|
nahi hastasthamapyannaM kShamAvAnbhakShituM kShamaH || 179||
kiM cha
kShamA shatrau cha mitre cha yatInAmeva bhUShaNam |
aparAdhiShu sattveShu nR^ipANAM saiva dUShaNam || 180||
aparaM cha
rAjyalobhAdaha~NkArAdichChataH svAminaH padam |
prAyashchittaM tu tasyaikaM jIvotsargo na chAparam || 181||
anyachcha
rAjA ghR^iNI brAhmaNaH sarvabhakShI
strI chAvaj~nA duShprakR^itiH sahAyaH |
preShyaH pratIpo.adhikR^itaH pramAdI
tyAjyA ime yashcha kR^itaM na vetti || 182||
visheShatashcha
satyAnR^itA cha paruShA priyavAdinI cha
hiMsrA dayAlurapi chArthaparA vadAnyA |
nityavyayA prachuraratnadhanAgamA cha
vArA~Nganeva nR^ipanItiranekarUpA || 183||
iti damanakena santoShitaH pi~NgalakaH svAM prakR^itimApannaH
siMhAsane samupaviShTaH | damanakaH prahR^iShTamanAH vijayatAM
mahArAjaH shubhamastu sarvajagatAmityuktvA yathAsukhamavasthitaH |
viShNusharmovAcha suhR^idbhedaH shrutastAvadbhavadbhiH |
rAjaputrA UchuH bhavatprasAdAchChrutaH | sukhino bhUtA vayam |
viShNusharmAbravItaparamapIdamastu
suhR^idbhedastAvadbhavatu bhavatAM shatrunilaye
khalaH kAlAkR^iShTaH pralayamupasarpatvaharahaH |
jano nityaM bhUyAtsakalasukhasampattivasatiH
kathArambhe rambhye satatamiha bAlo.api ramatAm || 184||
iti hitopadeshe suhR^idbhedo nAma dvitIyaH
kathAsa~NgrahaH samAptaH ||
3 vigrahaH
atha punaH kathArambhakAle rAjaputrA UchuH Arya \!
rAjaputrA vayam | tadvigrahaM shrotuM naH kutUhalamasti |
viShNusharmaNoktaM yadevaM bhavadbhyo rochate
tatkathayAmi | vigrahaH shrUyatAM\, yasyAyamAdyaH shlokaH
haMsaiH saha mayUrANAM vigrahe tulyavikrame |
vishvAsya va~nchitA haMsAH kAkaiH sthitvArimandire || 1||
rAjaputrA UchuH kathametat\? viShNusharmA kathayati
asti karpUradvIpe padmakelinAmadheyaM saraH | tatra hiraNyagarbho nAma
rAjahaMsaH prativasati | sa cha sarvairjalacharaiH pakShibhirmilitvA
pakShirAjye bhiShiktaH | yataH
yadi na syAnnarapatiH samya~NnetA tataH prajA |
akarNadhArA jaladhau viplaveteha nauriva || 2||
aparaM cha
prajAM saMrakShati nR^ipaH sA vardhayati pArthivam |
vardhanAdrakShaNaM shreyastadabhAve sadapyasat|| 3||
ekadAsau rAjahaMsaiH suvistIrNakamalaparya~Nke sukhAsInaH
parivAraparivR^itastiShThati | tataH kutashchiddeshAdAgatya
dIrghamukho nAma bakaH praNamyopaviShTaH | rAjovAcha dIrghamukha \!
dashAntarAdAgato.asi | vArtAM kathaya | sa brUte deva \! asti
mahatI vArtA | tAmAkhyAtukAma eva satvaramAgato.aham | shrUyatAm asti
jambUdvIpe vindhyo nAma giriH | tatra chitravarNo nAma mayUraH pakShirAjo
nivasati | tasyAnucharaishcharadbhiH pakShibhirahaM dagdhArachyamadhye
charannavalokitaH | pR^iShTashcha kastvam? kutaH samAgato.asi?
tadA mayoktaM karpUradvIpasya rAjachakravartino hiraNyagarbhasya
rjahaMsasyAnucharo.ahaM\, kautukAddeshAntaraM draShTumAgato.asmi |
etachChrutvA pakShibhiruktamanayordeshayoH ko desho bhadrataro
rAjA cha? tato mayoktamAH kimevamuchyate mahadantaram |
yataH karpUradvIpaH svarga eva | rAjahaMsashcha dvitIyaH svargapatiH
kathaM varNayituM shakyate | atra marusthale patitA yUyaM kiM kurutha |
asmaddeshe gamyatAm |
tato.asmadvachanamAkarNya sarvapakShiNaH sakopA babhUvuH |
tathA choktam
payaHpAnaM bhuja~NgAnAM kevalaM viShavardhanam |
upadesho hi mUrkhANAM prakopAya na shAntaye || 4||
anyachcha
vidvAnevopadeShTavyo nAvidvAMstu kadAchana |
vAnarAnupadishyAtha sthAnabhraShTA yayuH khagAH || 5||
rAjovAcha kathametat\?
dIrghamukhaH kathayati
kathA 1
asti narmadAtIre parvatopatyakAyAM vishAlaH shAlmalItaruH |
tatra nirmitanIDakoDe pakShiNaH sukhena nivasanti | athaikadA
varShAsu nIlapaTairiva jaladharapaTalairAvR^ite nabhastale |
dhArAsArairmahatI vR^iShTirbabhUva |
tato vAnarAMshcha tarutale vasthitAnshItAkulAnkampamAnAn
avalokya\, kR^ipayA pakShibhiruktaM bho bho vAnarAH \! shR^iNuta
asmAbhirnirmitA nIDAshcha~nchumAtrAhR^itaistR^iNaiH |
hastapAdAdisaMyuktA yUyaM kimavasIdatha || 6||
tachChrutvA
vAnarairjAtAmarShairAlochitamaho \! nirvAtanIDagarbhAvasthitAH
sukhinaH pakShiNo.asmAnnindanti | tadbhavatu tAvadvR^iShTerupashamaH |
anantaraM shAnte pAnIyavarShe
tairvAnarairvR^ikShamAruhya\, sarve nIDA bhagnAH\, teShAmaNDAni
chAdhaH pAtitAni | ato.ahaM bravImi vidvAnevopadeShTavyaH ityAdi |
rAjovAcha tatastaiH pakShibhiH kiM kR^itam?
bakaH kathayati tatastaiH pakShibhiH kopAduktaM
kenAsau rAjahaMso rAjA kR^itaH? tato mayopajAtakopenoktaM
ayaM yuShmadIyo mayUraH kena rAjA kR^itaH? etachChrutvA
te pakShiNo mAM hantumudyatAH | tato mayApi svavikramo darshitaH |
yataH
anyadA bhUShaNaM puMsaH kShamA lajjeva yoShitaH |
parAkramaH paribhave vaiyAtyaM surateShviva || 7||
rAjA vihasyAha
Atmanashcha pareShAM cha yaH samIkShya balAbalam |
antaraM naiva jAnAti sa tiraskriyate ribhiH || 8||
suchiraM hi charannityaM kShetre satyamabuddhimAn|
dvIpicharmaparichChanno vAgdoShAdgardabho hataH || 9||
bakaH pR^ichChati kathametat\?
rAjA kathayati
kathA 2
asti hastinApure vilAso nAma rajakaH | tasya gardabho.atibhAravahanAd
durbalo mumUrShurivAbhavat| tatastena rajakenAsau vyAghracharmaNA
prachChAdyAraNyakasamIpe sasyakShetre vimuktaH | tato dUrAt
tamavalokya vyAghrabuddhyA kShetrapatayaH satvaraM palAyante |
athaikadA kenApi sasyarakShakeNa dhUsarakambalakR^itatanutrANena
dhanuShkANDaM sajjIkR^ityAnatakAyenaikAnte sthitam | taM cha dUrAd
dR^iShTvA gardabhaH puShTA~Ngo yetheShTasasyabhakShaNajAtabalo
gardabho.ayamiti matvochchaiH shabdaM kurvANastadabhimukhaM dhAvitaH |
tatastena sasyarakShakeNa chItkArashabdAdgardabho.ayamiti
nishchitya\, lIlayaiva vyApAditaH | ato.ahaM bravImi suchiraM hi
charannityamityAdi |
dIrghamukho brUte tataH pashchAttaiH pakShibhiruktamare pApA
duShTabaka \! asmAkaM bhUmau charannasmAkaM svAminamadhikShipasi | tan
na kShantavyamidAnIm | ityuktvA sarve mAM cha~nchubhirhatvA\, sakopA UchuH
pashya re mUrkha \! sa haMsastava rAjA sarvathA mR^iduH | tasya
rAjyAdhikAro nAsti | yata ekAntamR^iduH karatalasthamapyarthaM
rakShitumakShamaH | sa kathaM pR^ithivIM shAsti? rAjyaM vA tasya kim?
tvaM cha kUpamaNDUkaH | tena tadAshrayamupadishasi | shR^iNu
sevitavyo mahAvR^ikShaH phalachChAyAsamanvitaH |
yadi daivAtphalaM nAsti chChAyA kena nivAryate || 10||
anyachcha
hInasevA na kartavyA kartavyo mahadAshrayaH |
payo.api shauNDikIhaste vAruNItyabhidhIyate || 11||
anyachcha
mahAnapyalpatAM yAti nirguNe guNavistaraH |
AdhArAdheyabhAvena gajendra iva darpaNe || 12||
kintu
ajA siMhaprasAdena vane charati nirbhayam |
rAmamAsAdya la~NkAyAM lebhe rAjyaM vibhIShaNaH || 13||
visheShatashcha
vyapadeshe pi siddhiH syAdatishakte narAdhipe |
shashino vyapadeshena shashakAH sukhamAsate || 14||
mayoktaM kathametat\?
pakShiNaH kathayanti
kathA 3
kadAchidvarShAsvapi vR^iShTerabhAvAt
tR^iShArto gajayUtho yUthapatimAha nAtha \! ko.abhyupAyo.asmAkaM
jIvanAya? nAsti kShudrajantUnAM api nimajjanasthAnam | vayaM cha
nimajjanasthAnAbhAvAnmR^itAH | andhA iva kiM kurmaH? kva yAmaH?
tato hastirAjo
nAtidUraM gatvA nirmalaM hradaM darshitavAn| tato dineShu gachChatsu
tattIrAvasthitAH kShudrashashakA gajapAdAhatibhishchUrNitAH |
anantaraM shilImukho nAma shashakashchintayAmAsa anena gajayUthena
pipAsAkulitena pratyahamatrAgantavyam | tato vinaShTamasmatkulam |
tato vijayo nAma vR^iddhashashako.avadatmA viShIdata |
mayAtra pratIkAraH kartavyaH |
tato.asau pratij~nAya chalitaH | gachChatA cha tenAlochitaM
kathaM
mayA gajayUthanAthasamIpe sthitvA vaktavyam | yataH
spR^ishannapi gajo hanti jighrannapi bhuja~NgamaH |
pAlayannapi bhUpAlaH prahasannapi durjanaH || 15||
ato.ahaM parvatashikharamAruhya yUthanAthaM saMvAdayAmi |
tathAnuShThite sati yUthanAtha uvAcha kastvam? kutaH samAyAtaH?
sa brUte
shashako.aham | bhagavatA chandreNa bhavadantikaM preShitaH |
yUthapatirAha kAryamuchyatAm |
vijayo brUte
udyateShvapi shastreShu dUto vadati nAnyathA |
sadaivAvadhyabhAvena yathArthasya hi vAchakaH || 16||
tadahaM tadAj~nayA bravImi\, shR^iNu | yadete chandrasarorakShakAH
shashakAstvayA niHsAritAstadanuchitaM kR^itam | te
shashakAshchiramasmAkaM rakShitAH | ata eva me shashA~Nka iti prasiddhiH |
evamuktavati dUte yUthapatirbhayAdidamAha praNidhe \! idamaj~nAnataH
kR^itam | punarna tatra gamiShyAmi | dUta uvAcha yadyevaM tad
atra sarasi kopAtkampamAnaM bhagavantaM shashA~NkaM praNamya\,
prasAdya cha gachCha | tatastena rAtrau yUthapatiM nItvA\, tatra jale
cha~nchalaM chandrabimbaM darshayitvA sa yUthaptiH praNAmaM kAritaH |
uktaM cha tena deva \! aj~nAnAdanenAparAdhaH kR^itaH | tataH
kShamyatAm | naivaM vArAntaraM vidhAsyate | ityuktvA prasthApitaH |
ato vayaM brUmaH vyapadeshe pi siddhiH syAtiti | tato
mayoktaM sa evAsmatprabhU rAjahaMso mahApratApo.atismarthaH |
trailokyasyApi prabhutvaM tatra yujyate\, kiM punA rAjyamiti | tadAhaM
taiH pakShibhiH duShTa \! kathamasmadbhUmau charasi ityabhidhAya
rAj~nashchitravarNasya samIpaM nItaH | tato
rAj~naH puro mAM pradarshya taiH praNamyoktaM deva \! avadhIyatAm |
eSha duShTo.asmaddeshe charannapi devapAdAnadhikShipati |
rAjAha ko.ayam? kutaH samAyAtaH?
te UchuH
hiraNyagarbhanAmno rAjahaMsasyAnucharaH karpUradvIpAdAgataH |
athAhaM gR^idhreNa mantriNA pR^iShTaH kastatra mukhyo mantrI? iti |
mayoktaM sarvashAstrArthapAragaH sharvaj~no nAma chakravAkaH |
gR^idhro brUte yujyate | svadeshajo.asau | yataH
svadeshajaM kulAchAravishuddhamupadhAshuchim |
mantraj~namavasaninaM vyabhichAravivarjitam || 17||
adhItavyavahArArthaM maulaM khyAtaM vipashchitam |
arthasyotpAdakaM chaiva vidadhyAnmantriNaM nR^ipaH || 18||
atrAntare shukenoktaM deva \!
karpUradvIpAdayo laghudvIpA jambUdvIpAntargatA eva | tatrApi
devapAdAnAmevAdhipatyam | tato rAj~nApyuktamevameva | yataH
rAjA mattaH shishushchaiva pramadA dhanagarvitaH |
aprApyamapi vA~nChanti kiM punarlabhyate pi yat|| 19||
tato mayoktaM yadi vachanammAtreNaivAdhipatyaM siddhyati |
tadA jambUdvIpe pyasmatprabhorhiraNyagarbhasya svAmyamasti |
shuko brUte kathamatra nirNayaH?
mayoktaM sa~NgrAma eva |
rAj~nA vihasyoktaM svasvAminaM gatvA sajjIkuru |
tadA mayoktaM svadUto.api prasthApyatAm |
rAjovAcha kaH prayAsyati dautyena? yata evambhUto dUtaH kAryaH
bhakto guNI shuchirdakShaH pragalbho.avyasanI kShamI |
brAhmaNaH paramarmaj~no dUtaH syAtpratibhAnavAn|| 20||
gR^idhro vadati santyeva dUtA bahavaH\, kintu brAhmaNa eva kartavyaH |
yataH\,
prasAdaM kurute patyuH sampattiM nAbhivA~nChati |
kAlimA kAlakUTasya nApaitIshvarasa~NgamAt|| 21||
rAjAha tataH shuka eva vrajatu |
shuka \! tvamevAnena saha tatra gatvAsmadabhilaShitaM brUhi |
shuko brUte yathAj~nApayati devaH | kintvayaM
durjano bakaH | tadanena saha na gachChAmi | tathA choktam
khalaH karoti durvR^ittaM nUnaM phalati sAdhuShu |
dashAnano.aharatsItAM bandhanaM syAnmahodadheH || 22||
aparaM cha
na sthAtavyaM na gantavyaM durjanena samaM kvachit|
kAkasa~NgAddhato haMsastiShThangaChaMshcha vartakaH || 23||
rAjovAcha kathametat\?
shukaH kathayati
kathA 4
astyujjayinIvartmaprAntare plakShataruH | tatra haMsakAkau
nivasataH | kadAchitgrIShmasamaye parishrAntaH kashchitpathikastatra
tarutale dhanuShkANDaM sa.nnidhAya suptaH | tatra kShaNAntare
tanmukhAdvR^ikShachChAyApagatA | tataH sUryatejasA tanmukhaM
vyAptamavalokya\, tadvR^ikShasthitena puNyashIlena shuchinA
rAjahaMsena kR^ipayA pakShau prasArya
punastanmukhe ChAyA kR^itA | tato nirbharanidrAshukhinA
pathibhramaNaparishrAntena pAnthena mukhavyAdAnaM kR^itam |
atha parasukhamasahiShNuH svabhAvadaurjanyena sa kAkastasya mukhe
purIShotsargaM kR^itvA palAyitaH | tato yAvadasau pAntha utthAyordhvaM
nirIkShate\, tAvattenAvalokito haMsaH kANDena hato vyApAditaH | ato.ahaM
bravImi na sthAtavyamiti | deva \! vartakakathAmapi kathayAmi |
shrUyatAm
kathA 5
ekatra vR^ikShe kAkavartukau sukhaM nivasataH | ekadA bhagavato
garuDasya yAtrAprasa~Ngena sarve pakShiNaH samudratIraM gatAH |
tataH kAkena saha vartakashchalitaH | atha gachChato gopAlasya
mastakAvasthitadadhibhANDAdvAraM vAraM tena kAkena dadhi khAdyate |
tato yAvadasau dadhibhANDaM bhUmau nidhAyordhvamavalokate\, tAvat
tena kAkavartakau dR^iShTau | tatastena dR^iShTaH kAkaH palAyitaH |
vartakaH svabhAvaniraparAdho mandagatistena prApto vyApAditaH |
ato.ahaM bravImi na gantavyamityAdi | tato mayoktaM bhrAtaH shuka \!
kimevaM bravIShi? mAM prati yathA shrImaddevapAdAstathA bhavAn
api | shukenoktamastvevam | kintu\, durjanairuchyamAnAni sa.nmatAni
priyANyapi |
akAlakusumAnIva bhayaM sa~njanayanti hi || 24||
durjanatvaM cha bhavato vAkyAdeva j~nAtam |
yadanayorbhUpAlayorvigrahe bhavadvachanameva nidAnam | pashya
pratyakShe pi kR^ite doShe mUrkhaH sAntvena tuShyati |
rathakAro nijAM bhAryAM sajArAM shirasAkarot|| 25||
rAj~noktamkathametat\?
shukaH kathayati
kathA 6
asti yauvanashrInagare
mandamatirnAma rathakAraH | sa cha svabhAryAM bandhakIM jAnAti |
kintu jAreNa samaM svachakShuShA naikasthAne pashyati | tato.asau
rathakAraH ahamanyaM grAmaM gachChAmItyuktvA chalitaH | sa kiyad
dUraM gatvA punarAgatya parya~Nkatale svagR^ihe nibhR^itaM
sthitaH | atha rathakAro grAmAntaraM gata ityupajAtavishvAsaH sa
jAraH sandhyAkAla evAgataH | paxchAttena jAreNa samaM tasminparya~Nke
nirbharaM krIDantI\, parya~Nkatalasthitasya bhartuH ki~nchid
a~NgasparshAtsvAminaM mAyAvinaM vij~nAya\, manasi sA viShaNNAbhavat|
tato jAreNoktaM kimiti tvamadya
mayA saha nirbharaM na ramase? vismiteva pratibhAsi me tvam |
atha tayoktaM
anabhij~no.asi | yo.asau mama prANeshvaro\, yena mamAkaumAraM
sakhyaM so.adya grAmAntaraM gataH | tena vinA sakalajanapUrNo.api
grAmo mAM pratyaraNyavatpratibhAti | kiM bhAvi? tatra parasthAne
kiM khAditavAn\? kathaM vA prasuptaH? ityasmaddhR^idayaM vidIryate |
jAro brUte tava kimevaMvidhA snehabhUmI rathakAraH?
bandhakyavadatre barbara \! kiM vadasi? shR^iNu
paruShANyapi yA proktA dR^iShTA yA krodhachakShuShA |
suprasannamukhI bhartuH sA nArI dharmabhAjanam || 26||
aparaM cha
nagarastho vanastho vA pApo vA yadi vA shuchiH |
yAsAM strINAM priyo bhartA tAsAM lokA mahodayAH || 27||
anyachcha
bhartA hi paramaM nAryA bhUShaNaM bhUShaNairvinA |
eShA virahitA tena shobhanApi na shobhate || 28||
tvaM cha jAraH pApamatiH\,
manolaulyAtpuShpatAmbUlasadR^ishaH kadAchitsevyase\, kadAchinna
sevyase cha | sa cha punarme svAmI \, mAM vikretuM\, devebhyo\,
brAhmaNebhyo vA dAtumIshvaraH | kiM bahunA? tasminjIvati jIvAmi |
tanmaraNe chAnumaraNaM kariShyAmIti pratij~nA vartate | yataH
tisraH koTyo.ardhakoTI cha yAni lomAni mAnave |
tAvatkAlaM vasetsvarge bhartAraM yo.anugachChati || 29||
anyachcha
vyAlagrAhI yathA vyAlaM balAduddharate bilAt|
tadvadbhartAramAdAya svargaloke mahIyate || 30||
aparaM cha
chitau pariShvajya vichetanaM patiM
priyA hi yA mu~nchati dehamAtmanaH |
kR^itvApi pApaM shatalakShamapyasau
patiM gR^ihItvA suralokamApnuyAt|| 31||
yataH
yasmai dadyAtpitA tvenAM bhrAtA vAnumate pituH |
taM shushrUSheta jIvantaM saMsthitaM cha na la~Nghayet|| 32||
etatsarvaM shrutvA mandamatiH sa rathakAraH dhanyo.ahaM
yasyedR^ishI priyavAdinI\, svAmivatsalA cha bhAryA iti manasi
nidhAya\, tAM khaTvAM strIpuruShasahitAM mUrdhni kR^itvA sAnandaM
nanarta | ato.ahaM bravImi prayakShe pi kR^ite doShe ityAdi |
ato.ahaM tena rAj~nA yathAvyavahAraM sampUjya prasthApitaH |
shuko.api mama pashchAdAgachChannAste | etatsarvaM parij~nAya
yathAkartavyamanusandhIyatAm | chakravAko
vihasyAha deva \! bakena tAvaddeshAntaramapi gatvA yathAshakti
rAjakAryamanuShThitam | kintu deva svabhAva eSha mUrkhAnAm | yataH\,
shataM dadyAnna vivadediti vij~nasya sa.nmatam |
vinA hetumapi dvandvametanmUrkhasya lakShaNam || 33||
rAjAha alamanenAtItopAlambhanena | prastutamanusandhIyatAm |
chakravAko brUte deva \! vijane bravImi | yataH\,
varNAkArapratidhvAnairnetravaktravikArataH |
apyUhanti mano dhIrAstasmAdrahasi mantrayet|| 34||
tato rAjA mantrI cha tatra sthitau anye
nyatra gatAH | chakravAko brUte deva \! ahamevaM jAnAM
kasyApyasmanniyoginaH preraNayA bakenedamanuShThitam | yataH\,
vedyAnAmAturaH shreyAnvyasanI yo niyoginAm |
viduShAM jIvanaM mUrkhaH sadvarNo jIvanaM satAm || 35||
rAjAbravItbhavatu\, kAraNamatra
pashchAnnirUpaNIyam | samprati yatkartavyaM tannirUpyatAm |
chakravAko brUte deva \! praNidhistAvattatra
prahIyatAm | tatastadanuShThAnaM balAbalaM cha jAnImaH | tathA hi
bhavetsvapararAShTrANAM kAryAkAryAvalokane |
chArashchakShurmahIbharturyasya nAstyandha eva saH || 36||
sa cha dvitIyaM vishvAsapAtraM gR^ihItvA yAtu |
tenAsau svayaM tatrAvasthAya\, dvitIyaM tatratyamantrakAryaM
sunibhR^itaM nishchitya nigadya prasthApayati | tathA choktaM
tIrthAshramasurasthAne shAstaravij~nAnahetunA |
tapasvivya~njanopetaiH svacharaiH saha saMvaset|| 37||
gUDhachArashcha yo jale sthale
cha charati | tato.asAveva bako niyujyatAm | etAdR^isha eva kashchid
bako dvitIyatvena prayAtu | tadgR^ihalokAshcha rAjadvAre
tiShThantu | kintu etadapi suguptamanuShThAtavyam | yataH
ShaTkarNo bhidyate mantrastathA prAptashcha vArtayA |
ityAtmanA dvitIyena mantraH kAryo mahIbhR^itA || 38||
pashya
mantrabhede hi ye doShA bhavanti pR^ithivIpateH |
na shakyAste samAdhAtumiti nItividAM matam || 39||
rAjA vimR^ishyovAcha prAptastAvanmayottamaH pratinidhiH |
mantrI brUte deva \! sa~NgrAme vijayo.api prAptaH |
atrAntare pratIhAraH pravishya
praNamyovAcha deva \! jambUdvIpAdAgato dvAri shukastiShThati |
rAjA chakravAkamAlokate | chakravAkenoktaM
kR^itAvAse tAvadgatvA tiShThatu\, pashchAdAnIya draShTavyaH |
yathAj~nApayati devaH ityabhidhAya pratIhAraH shukaM gR^ihItvA
tamAvAsasthAnaM gataH | rAjAha vigrahastAvatsamupasthitaH |
chakravAko
brUte deva \! tathApi prAgeva vigraho na vidhiH | yataH
sa kiM bhR^ityaH sa kiM mantrI ya AdAveva bhUpatim |
yuddhodyogaM svabhUtyAgaM nirdishatyavichAritam || 40||
aparaM cha
vijetuM prayatetArInna yuddhena kadAchana |
anityo vijayo yasmAddR^ishyate yudhyamAnayoH || 41|
anyachcha
sAmnA dAnena bhedena samastairathavA pR^ithak |
sAdhituM prayatetArInna yuddhena kadAchana || 42||
aparaM cha
sarva eva janaH shUro hyanAsAditavigrahaH |
adR^iShTaparasAmarthyaH sadarpaH ko bhavenna hi || 43||
kiM cha
na tathotthApyate grAvA prANibhirdAruNA yathA |
alpopAyAnmahAsiddhiretanmantraphalaM mahat|| 44||
kintu vigrahamupasthitaM vilokya vyavahriyatAm\, yataH
yathA kAlakR^itodyogAtkR^iShiH phalavatI bhavet|
tadvannItiriyaM deva chirAtphalati na kShaNAt|| 45||
aparaM cha
dUre bhIrutvamAsanne shUratA mahato guNaH |
vipattau hi mahAnloke dhIratvamadhigachChati || 46||
anyachcha
pratyUhaH sarvasiddhInAmuttApaH prathamaH kila |
atishItalamapyambhaH kiM bhinatti na bhUbhR^itaH || 47||
balinA saha yoddhavyamiti nAsti nidarshanam |
tadyuddhaM hastinA sArdhaM narANAM mR^ityumAvahet|| 48||
anyachcha
sa mUrkhaH kAlamaprApya yo.apakartari vartate |
kalirbalavatA sArdhaM kITapakShodgamo yathA || 49||
kiM cha
kaurmaM sa~NkochamAsthAya prahAramapi marShayet|
prAptakAle tu nItij~na uttiShThetkrUrasarpavat|| 50||
mahatyalpe pyupAyaj~naH samameva bhavetkShamaH |
samunmUlayituM vR^ikShAMstR^iNAnIva nadIrayaH || 51||
ato dUto.ayaM
shuko.atrAshvAsya tAvaddhriyatAM yAvaddurgaM sajjIkriyate\, yataH
ekaH shataM yodhayati prAkArastho dhanurdharaH |
shataM shatasahasrANi tasmAddurgaM vishiShyate || 52||
kiM cha
adurgaviShayaH kasya nAreH paribhavAspadam |
adurgo.anAshrayo rAjA potachyutamanuShyavat|| 53||
durgaM kuryAnmahAkhAtamuchchaprAkArasaMyutam |
sayantraM sajalaM shailasarinmaruvanAshrayam || 54||
vistIrNatAtivaiShamyaM rasadhAnyedhmasa~NgrahaH |
praveshashchApasArashcha saptaitA durgasampadaH || 55||
rAjAha durgAnusandhAne ko niyujyatAm?
chakravAko brUte
yo yatra kushalaH kArye taM tatra viniyojayet|
karmasvadR^iShTakarmA yaH shAstraj~no.api vimuhyati || 56||
tadAhUyatAM sArasaH | tathAnuShThite sati samAgataM sArasamavalokya
rAjovAcha bhoH sArasa \! tvaM satvaraM durgamanusandhehi |
sArasaH praNamyovAcha deva \! durgaM tAvadidameva chirAt
sunirUpitamAste mahatsaraH |
kintvetanmadhyadvIpe dravyasa~NgrahaH kriyatAm | yataH
dhAnyAnAM sa~Ngraho rAjannuttamaH sarvasa~NgrahAt|
nikShiptaM hi mukhe ratnaM na kuryAtprANadhAraNam || 57||
kiM cha
khyAtaH sarvarasAnAM hi lavaNo rasa uttamaH |
gR^ihNIyAttaM vinA tena vya~njanaM gomayAyate || 58||
rAjAha satvaraM gatvA sarvamanuShThIyatAm |
punaH pravishya
pratIhAro brUte deva \! siMhaladvIpAdAgato meghavarNo nAma vAyasaH
saparivAro dvAri vartate | sa cha devapAdAndraShTumichChati |
rAjAha
kAkaH prAj~no bahudR^ishvA cha tadbhavati sa sa~NgrAhyaH |
chakravAko brUte deva \! astyevaM | kintu asmadvipakShaH kAkaH
sthalacharaH | tenAsmadvipakShapakShe niyuktaH kathaM sa~NgR^ihyate?
tathA choktam
AtmapakShaM parityajya parapakSheShu yo rataH |
sa parairhanyate mUDho nIlavarNashR^igAlavat|| 59||
rAjovAchakathametat\?
mantrI kathayati
kathA 7
astyaraNye kashchichChR^igAlaH svechChayA nagaropAnte bhrAmyannIlIbhANDe
nipatitaH | pashchAttata utthAtumasamarthaH\, prAtarAtmAnaM mR^itavat
sandarshya sthitaH | atha nIlIbhANDasvAminA mR^iti iti j~nAtvA\,
tasmAtsamutthApya\, dUre nItvAsau parityaktaH | tasmAtpalAyitaH |
tato.asau vane gatvA AtmAnaM nIlapvarNamavalokyAchintayat
ahamidAnImuttamavarNaH | tadahaM svakIyotkarShaM kiM na sAdhayAmi
ityAlochya
shR^igAlAnAhUya\, tenoktaM ahaM bhagavatyA vanadevatayA
svahastenAraNyarAjye sarvauShadhirasenAbhiShiktaH | pashyantu mama
varNam | tadadyArabhyAsmadAj~nayAsminnaraNye vyavahAraH kAryaH |
shR^igAlAshcha taM vishiShTavarNamavalokya\, sAShTA~NgapAtaM
praNamyochuH yathAj~nApayati devaH iti | anenaiva krameNa
sarveShvaraNyavAsiShvAdhipatyaM tasya babhUva | tatastena
svaj~nAtibhirAvR^itenAdhikyaM sAdhitam | tatastena vyAghrasiMhAdIn
uttamaparijanAnprApya\, sadasi shR^igAlAnavalokya lajjamAnenAvaj~nayA
svaj~nAtayaH sarve dUrIkR^itAH | tato viShaNNAnshR^igAlAnavalokya
kenachidvR^iddhashR^igAlenaitatpratij~nAtaM mA viShIdata\,
yadanenAnItij~nena
vayaM marmaj~nAH | svasamIpAtparibhUtAstadyathAyaM nashyati
tathA vidheyam | yato.amI vyAghrAdayo varNamAtravipralabdhAH
shR^igAlamaj~nAtvA rAjAnamimaM manyante | tadyathAyaM parichIyate
tathA kuruta | tatra chaivamanuShTheyam\, yathA vadAmi sarve
sandhyAsamaye tatsannidhAne mahArAvamekadaiva kariShyatha | tatastaM
shabdamAkarNya jAtisvabhAvAttenApi shabdaH kartavyaH | yataH
yaH svabhAvo hi yasyAsti sa nityaM duratikramaH |
shvA yadi kriyate rAjA tatkiM nAshnAtyupAnaham || 60||
tataH shabdAdabhij~nAya sa vyAghreNa
hantavyaH | tatastathAnuShThite sati tadvR^ittam | tathA choktam
ChidraM marma cha vIryaM cha sarvaM vetti nijo ripuH |
dahatyantargatashchaiva shuShkaM vR^ikShamivAnalaH || 61||
ato.ahaM bravImi AtmapakShaM parityajyetyAdi |
rAjAha yadyevaM tathApi
dR^ishyatAM tAvadayaM dUrAdAgataH | tatsa~Ngrahe vichAraH kAryaH |
chakro brUte deva \! praNidhistAvat
prahito\, durgaM cha sajjIkR^itam | ataH shuko.apyAnIya prasthApyatAm |
kintu yodhabalasamanvito bhUtvA\, dUrAdeva tamavalokaya | yataH
nandaM jaghAna chANakyastIkShNadUtaprayogataH |
taddUrAntaritaM dUtaM pashyedvIrasamanvitaH || 62||
tataH sabhAM kR^itvAhUtaH shukaH kAkashcha | shukaH ki~nchidunnatashirA
dattAsane upavishya brUte bho hiraNyagarbha \! tvAM mahArAjAdhirAjaH
shrImachchitravarNaH samAj~nApayati yadi jIvitena shriyA vA
prayojanamasti\, tadA satvaramAgatyAsmachcharaNau praNama | no ched
avasthAtuM sthAnAntaraM parichintaya |
rAjA sakopamAha AH\,
sabhAyAmasmAkaM na ko.api vidyate ya enaM galahastayati? tata utthAya
meghavarNo brUte deva \! Aj~nApaya\, hami chainaM duShTashukam |
sarvaj~no rAjAnaM
kAkaM cha sAntvayanbrUte bhadra \! mA maivam | shR^iNu tAvat
na sA sabhA yatra na santi vR^iddhA
vR^iddhA na te ye na vadanti dharmam |
dharmaH sa no yatra na satyamasti
satyaM na tadyachChalamabhyupaiti || 63||
yato rAjadharmashchaiShaH
dUto mlechCho.apyavadhyaH syAdrAjA dUtamukho yataH |
udyateShvapi shastreShu dUto vadati nAnyathA || 64||
anyachcha
svApakarShaM parotkarShaM dUtoktairmanyate tu kaH |
sadaivAvadhyabhAvena dUtaH sarvaM hi jalpati || 65||
tato rAjA kAkashcha svAM
prakR^itimApannau | shuko.apyutthAya chalitaH | pashchAchchakravAkeNAnIya
prabodhya kanakAla~NkArAdikaM datvA sampreShitaH svadeshaM yayau |
shuko.api vindhyAchalaM gatvA\, svasya rAjAnaM chitravarNaM praNatavAn|
taM vilokya rAjovAcha shuka \! kA vArtA? kIdR^isho.asau deshaH?
shuko brUte deva \! sa.nkShepAdiyaM vArtA | samprati yuddhodyogaH
kriyatAm | deshashchAsau karpUradvIpaH svargaikadesho\, rAjA
cha dvitIyaH svargapatiH kathaM varNayituM shakyate | tataH sarvAn
shiShTAnAhUya rAjA mantrayitumupaviShTaH | Aha cha tAnsamprati
kartavye vigrahe yathAkartavyamupadeshaM brUta | vigrahaH punaravashyaM
kartavyaH | tathA choktam
asantuShTA dvijA naShTAH santuShTAshcha mahIbhR^itaH |
salajjA gaNikA naShTA nirlajjAshcha kulA~NganA || 66||
dUradarshI nAma gR^idhro
mantrI brUte deva \! vyasanitayA vigraho na vidhiH | yataH
mitrAmAtyasuhR^idvargA yadA syurdR^iDhabhaktayaH |
shatrUNAM viparItAshcha kartavyo vigrahastadA || 67||
anyachcha
bhUmirmitraM hiraNyaM cha vigrahasya phalaM trayam |
yadaitannishchitaM bhAvi kartavyo vigrahastadA || 68||
rAjAha
madbalaM tAvadavalokayatu mantrI | tadaiteShAmupayogo j~nAyatAm |
evamAhUyatAM mauhUrtikaH | sa yAtrArthaM shubhalagnaM nirNIya dadAtu |
mantrI brUte
deva \! tathApi sahasA yAtrAkaraNamanuchitam | yataH
vishanti sahasA mUDhA ye vichArya dviShadbalam |
khaDgadhArApariShva~NgaM labhante te sunishchitam || 69||
rAjAha mantrin\! mamotsAhabha~NgaM sarvathA
mA kR^ithAH | vijigIShuryathA parabhUmimAkramati tathA kathaya |
gR^idhro brUte deva \! tatkathayAmi |
kintu tadanuShThitameva phalapradam | tathA choktam
kiM mantreNAnanuShThAne shAstravitpR^ithivIpateH |
na hyauShadhaparij~nAnAdvyAdheH shAntiH kvachidbhavet|| 70||
rAjAdeshashchAnatikramaNIya iti yathAshrutaM nivedayAmi shR^iNu deva \!
nadyadrivanadurgeShu yatra yatra bhayaM nR^ipa |
tatra tatra cha senAnIryAyAdvyUhIkR^itairbalaiH || 71||
balAdhyakShaH puro yAyAtpravIrapuruShAnvitaH |
madhye kalatraM svAmI cha koshaH phalgu cha yadbalam || 72||
pArshvayorubhayorashvA ashvAnAM pArshvato rathAH |
rathAnAM pArshvato nAgA nAgAnAM cha padAtayaH || 73||
pashchAtsenApatiryAyAtkhinnAnAshvAsayanChanaiH |
mantribhiH subhaTairyuktaH pratigR^ihya balaM nR^ipaH || 74||
sameyAdviShamaM nAgairjalADhyaM samahIdharam |
samamashvairjalaM nImiH sarvatraiva padAtibhiH || 75||
hastinAM gamanaM proktaM prashastaM jaladAgame |
tadanyatra tura~NgANAM pattInAM sarvadaiva hi || 76||
shaileShu durgamArgeShu vidheyaM nR^iparakShaNam |
svayodhai rakShitasyApi shayanaM yoganidrayA || 77||
nAshayetkarShayechChatrUndurgakaNTakamardanaiH |
paradeshapraveshe cha kuryAdATavikAnpuraH || 78||
yatra rAjA tatra kosho vinA koshaM na rAjatA |
subhaTebhyastato dadyAtko hi dAturna yudhyate || 79||
yataH
na narasya naro dAso dAsastvarthasya bhUpate |
gauravaM lAghavaM vApi dhanAdhananibandhanam || 80||
abhedena cha yudhyeta rakShechchaiva parasparam |
phalgu sainyaM cha yatki.nchinmadhye vyUhasya kArayet|| 81||
padAtIMshcha mahIpAlaH puro.anIkasya yojayet|
uparudhyArimAsIta rAShTraM chAsyopapIDayet|| 82||
syandanAshvaiH same yudhyedanUpe naudvipaistathA |
vR^ikShagulmAvR^ite chApairasicharmAyudhaiH sthale || 83||
dUShayechchAsya satataM yavasAnnodakendhanam |
bhindyAchchaiva taDAgAni prakArArAnparikhAstathA || 84||
baleShu pramukho hastI na tathAnyo mahIpateH |
nijairavayavaireva mAta~Ngo.aShTAyudhaH smR^itaH || 85||
balamashvashcha sainyAnAM prAkAro ja~Ngamo yataH |
tasmAdashvAdhiko rAjA vijayI sthalavigrahe || 86||
tathA choktam
yudhyamAnA hayArUDhA devAnAmapi durjayAH |
api dUrasthitAsteShAM vairiNo hastavattinaH || 87||
prathamaM yuddhakAritvaM samastabalapAlanam |
di~NmArgANAM vishodhitvaM pattikarma prachakShate || 88||
svabhAvashUramastraj~namaviraktaM jitashramam |
prasiddhakShatriyaprAyaM balaM shreShThatamaM viduH || 89||
yathA prabhukR^itAnmAnAdyudhyante bhuvi mAnavAH |
na tathA bahubhirdattairdraviNairapi bhUpate || 90||
varamalpabalaM sAraM na kuryAnmuNDamaNDalIm |
kuryAdasArabha~Ngo hi sArabha~Ngamapi sphuTam || 91||
aprasAdo.anadhiShThAnaM deyAMshaharaNaM cha yat|
kAlayApo.apratIkArastadvairAgyasya kAraNam || 92||
apIDayanbalaM shatrU~njigIShurabhiSheNayet|
sukhasAdhyaM dviShAM sainyaM dIrghaprayANapIDitam || 93||
dAyAdAdaparo yasmAnnAsti bhedakaro dviShAm |
tasmAdutthApayedyatnAddAyAdaM tasya vidviShaH || 94||
sandhAya yuvarAjena yadi vA mukhyamantriNA |
antaHprakopaNaM kuryAdabhiyoktA sthirAtmanaH || 95||
krUrAmitraM raNe chApi bha~NgaM dattvA vighAtayet|
athavA gograhAkR^iShTyA tanmukhyAshritabandhanAt|| 96||
svarAjyaM vAsayedrAjA paradeshApaharaNAt|
athavA dAnamAnAbhyAM vAsitaM dhanadaM hi tat|| 97||
athavA bahunoditena
AtmodayaH paraglAnirdvayaM nItiritIyatI |
tadUrIkR^itya kR^itibhirvAchaspatyaM pratIyate || 98||
rAj~nA vihasyoktaM sarvametadvisheShatashchochyate | kintu\,
anyaduchChR^i~NkhalaM sattvamanyachChAstraniyantritam |
sAmAnAdhikaraNyaM hi tejastimirayoH kutaH || 99||
tata utthAya rAjA mauhUrtikAveditalagne prasthitaH | atha
prahitapraNidhishcharo hiraNyagarbhamAgatya praNamyovAcha deva \!
samAgataprAyo rAjA chitravarNaH | samprati malayaparvatAdhityakAyAM
samAvAsitakaTako vartate | durgashodhanaM pratikShaNamanusandhAtavyam |
yato.asau gR^idhro mahAmantrI | kiM cha kenachitsaha tasya
vishvAsakathAprasa~Ngenetadi~NgitamavagataM mayA | yatanena
ko.apyasmaddurge prAgeva niyuktaH |
chakravAko brUte deva \! kAka evAsau sambhavati |
rAjAha na kadAchidetat|
yadyevaM tadA kathaM tena shukasyAbhibhavodyogaH kR^itaH? aparaM
cha\, shukasyAgamanAttasya vigrahotsAhaH | sa cha chirAdatrAste |
mantrI brUte tathApyAgantukaH sha~NkanIyaH |
rAjAha
AgantukA api kadAchidupakArakA dR^ishyante | shR^iNu
paro.api hitavAnbandhurbandhurapyahitaH paraH |
ahito dehajo vyAdhirhitamAraNyamauShadham || 100||
aparaM cha
AsIdvIravaro nAma shUdrakasya mahIbhR^itaH |
sevakaH svalpakAlena sa dadau sutamAtmanaH || 101||
chakravAkaH pR^ichChatikathametat\?
rAjA kathayati
kathA 8
ahaM purA shUdrakasya rAj~naH krIDAsarasi karpUrakelinAmno
rAjahaMsasya putryA karpUrama~njaryA sahAnurAgavAnabhavam | vIravaro nAma
rAjaputraH kutashchiddeshAdAgatya rAjadvAramupagamya pratIhAramuvAcha
ahaM tAvadvartanArthI rAjaputraH | mAM rajadarshanaM kAraya |
tatastenAsau rAjadarshanaM kArito brUte deva \!
yadi mayA sevakena prayojanamasti\, tadAsmadvartanaM kriyatAm |
shUdraka uvAcha kiM te vartanam?
vIravaro brUte pratyahaM suvarNapa~nchashatAni dehi |
rAjAha kA te sAmagrI?
vIravaro brUte dvau bAhU | tR^itIyashcha khaDgaH |
rAjAha naitachChakyam |
tachChrutvA vIravaraH praNamya chalitaH | atha mantribhiruktaM
deva \! dinachatuShTayasya vartanaM dattvA j~nAyatAmasya
svarUpam | kimupayukto.ayametAvadvartanaM gR^ihNAti anupayukto veti |
tato mantrivachanAdAhuhUya vIravarAya tAmbUlaM dattvA pa~nchashatAni
suvarNAni dattAni | vartanaviniyogashcha rAj~nA sunibhR^itaM nirUpitaH |
tadardhaM vIravareNa devebhyo brAhmaNebhyo dattam | sthitasyArdhaM
duHkhitebhyaH | tadavashiShTaM bhojyavilAsavyayena | etatsarvaM
nityakR^ityaM kR^itvA\, rAjadvAramaharnishaM khaDgapANiH sevate |
yadA cha rAjA svayaM samAdishati tadA svagR^ihamapi yAti | athaikadA
kR^iShNachaturdashyAM rAtrau sa rAjA sakaruNakrandanadhvaniM
shushrAva | tatshrutvA rAjA brUte kaH ko.atra dvAri tiShThati?
tadA tenoktaM deva \! ahaM vIravaraH |
rAjovAcha krandanAnusaraNaM kriyatAm |
vIravaro.api yathAj~nApayati devaH\, ityuktvA chalitaH |
rAj~nA cha chintitamayamekAkI rAjaputro mayA sUchIbhedye tamasi
prahitaH | naitaduchitam | tadahamapi gatvA kimetaditi nirUpayAmi |
tato rAjApi
khaDgamAdAya tadanusaraNakrameNa nagarAdbahirnirjagAma | gatvA cha
vIravareNa rudatI rupayauvanasampannA sarvAla~NkArabhUShitA kAchit
strI dR^iShTA\, pR^iShTA cha kA tvam? kimarthaM rodiShi? iti |
striyoktamahametasya shUdrakasya rAjalakShmIH | chirAdetasya
bhujachChAyAyAM mahatA sukhena vishrAntA | idAnImanyatra gamiShyAmi |
vIravaro brUte yatApAyaH sambhavati\, tatropAyo.apyasti |
tatkathaM syAtpunarihAvAso bhavatyAH?
lakShmIruvAcha yadi tvamAtmanaH putraM shaktidharaM
dvAtriMshallakShaNopetaM bhagavatyAH sarvama~NgalAyA upahArIkaroShi\,
tadAhaM punaratra suchiraM nivasAmi | ityuktvAdR^ishyAbhavat|
tato vIravareNa svagR^ihaM
gatvA nidrAyamANA svavadhUH prabodhitA putrashcha | tau nidrAM
parityajyotthAyopaviShTau | vIravarastatsarvaM lakShmIvachanamuktavAn|
tachChrutvA sAnandaH shaktidharo brUte dhanyo.ahamevambhUtaH |
svAmirAjyarakShArthaM yasyopayogaH | tAta \! tatko.adhunA vilambasya
hetuH? evaMvidhe karmaNi dehasya viniyogaH shlAghyaH | yataH
dhanAni jIvitaM chaiva parArthe prAj~na utsR^ijet|
tannimitto varaM tyAgo vinAshe niyate sati || 102||
shaktidharamAtovAcha yadyetanna kartavyaM tatkenAnyena
karmaNA gR^ihItasya mahAvartanasya niShkrayo bhaviShyati | ityAlochya
sarve sarvama~NgalAyAH sthAnaM gatAH | tatra sarvama~NgalAM sampUjya
vIravaro brUte devi \! prasIda | vijayatAM shUdrako mahArAjaH |
gR^ihyatAmayamupahAraH | ityuktvA putrasya shirashchichCheda | tato
vIravarashchintayAmAsa gR^ihItarAjavartanasya nistAraH kR^itaH |
adhunA niShputrasya me jIvanenAlam | ityAlochyAtmanaH shirashchichCheda |
tataH striyApi svAmiputrashokArtayA
tadanuShThitam | tatsarvaM dR^iShTvA rAjA sAshcharyaM chintayAmAsa
jAyante cha mriyante cha madvidhAH kShudrajantavaH |
anena sadR^isho loke na bhUto na bhaviShyati || 103||
tadetatparityaktena mama rAjyenApi kiM prayojanam | tataH
shUdrakeNApi svashirashChettuM khaDgaH samutthApitaH | atha bhagavatyA
sarvama~NgalayA pratyakShabhUtayA rAjA haste dhR^itaH | uktaM cha
putra \! prasanno.asmi te\,
etAvatA sAhasenAlam | jIvanAnte pi tava rAjabha~Ngo nAsti |
rAjA cha sAShTA~NgapAtaM praNamyovAcha devi \! kiM me rAjyena?
jIvitena vA mama kiM prayojanam?
yadyahamanukampanIyastadA mamAyuHsheSheNApyayaM sadAraputro
vIravaro jIvatu | anyathAhaM yathAprAptAM gatiM gachChAmi |
bhagavatyuvAcha putra \! anena te sattvotkarSheNa
bhR^ityavAtsalyena cha sarvathA santuShTAsmi | gachCha vijayI bhava |
ayamapi saparivAro rAjaputro jIvatu | ityuktvA devyadR^ishyAbhavat|
tato vIravaraH saputradAraH prAptajIvanaH svagR^ihaM
gataH | rAjApi tairalakShitaH satvaramantaHpuraM praviShTaH |
atha prabhAte
vIravaro dvArasthaH punarbhUpAlena pR^iShTaH sannAha deva \!
sA rudatI mAmavalokyAdR^ishyAbhavat| na kApyanyA vArtA vidyate |
tadvachanamAkarNya santuShTo rAjA sAshcharyaM
chintayAmAsa kathamayaM shlAghyo mahAsattvaH? yataH
priyaM brUyAdakR^ipaNaH shUraH syAdavikatthanaH |
dAtA nApAtravarShI cha pragalbhaH syAdaniShThuraH || 104||
etanmahApuruShalakShaNametasmin
sarvamasti | tataH sa rAjA prAtaH shiShTasabhAM kR^itvA\, sarvaM
vR^ittAntaM prastutya prasAdAttasmai karNATakarAjyaM dadau | tat
kimAgantuko jAtimAtrAdduShTaH? tatrApyuttamAdhamamadhyamAH santi |
chakravAko brUte
yo.akAryaM kAryavachChAsti sa kiM mantrI nR^ipechChayA |
varaM svAmimanoduHkhaM tannAsho na tvakAryataH || 105||
vaidyo gurushcha mantrI cha yasya rAj~naH priyaMvadAH |
sharIradharmakoshebhyaH kShipraM sa parihIyate || 106||
shR^iNu deva \!
puNyAllabdhaM yadekena tanmamApi bhaviShyati |
hatvA bhikShuM yato mohAnnidhyarthI nApito hataH || 107||
rAjA pR^ichChatikathametat\?
mantrI kathayati
kathA 9
astyayodhyAyAM puri chUDAmaNirnAma kShatriyaH | tena dhanArthinA
mahatA kleshena bhagavAMshchandrArdhachUDAmaNishchiramArAdhitaH |
tataH kShINapApo.asau svapne darshanaM dattvA\,
bhagavadAdeshAdyakSheshvareNAdiShTo yattvamadya prAtaH kShauraM
kArayitvA\, laguDahastaH sansvagR^ihadvAri nibhR^itaM sthAsyasi\,
tato yamevAgataM bhikShukaM prA~NgaNe
pashyasi taM nirdakShaM laguDaprahAreNa haniShyasi | tato.asau
bhikShukastatkShaNAtsuvarNakalaso bhaviShyati | tena tvayA
yAvajjIvaM sukhinA bhavitavyam | tatastathAnuShThite tadvR^ittam |
tatra kShaurakaraNAyAnItena nApitena tatsarvamAlokya chintitaM
aye nidhiprApterayamupAyaH | tadahamapyevaM kiM na karomi? tataH
prabhR^iti sa nApitaH pratyahaM tathAvidho laguDahastaH sunibhR^itaM
bhikShorAgamanaM pratIkShate | ekadA tena prApto bhikShurlaguDena
vyApAditaH | tasmAdaparAdhAtso.api nApito rAjapuruShairvyApAditaH |
ato.ahaM bravImi puNyAllabdhaM yadekena ityAdi |
rAjAha
purAvR^ittakathodgAraiH kathaM nirNIyate paraH |
syAnniShkAraNabandhurvA kiM vA vishvAsaghAtakaH || 108||
yAtu\, prastutamanusandhIyatAm | malayAdhityakAyAM chechchitravarNastad
adhunA kiM vidheyam? mantrI vadati deva \! AgatapraNidhimukhAn
mayA shrutaM\, yatmahAmantriNo gR^idhrasyopadeshe chitravarNenAnAdaraH
kR^itaH tato.asau mUDho jetuM shakyaH | tathA choktam
lubdhaH krUro.alaso.asatyaH pramAdI bhIrurasthiraH |
mUDho yodhAvamantA cha sukhachChedyo ripuH smR^itaH || 109||
tato.asau yAvadasmaddurgadvArarodhaM na karoti\,
tAvannadyadrivanavartmasu tadbalAni
hantuM sArasAdayaH senApatayo niyujyantAm | tathA choktam
dIrghavartmaparishrAntaM nadyadrivanasa~Nkulam |
ghorAgnibhayasantrastaM kShutpipAsArditaM tathA || 110||
pramattaM bhojanavyagraM vyAdhidurbhikShapIDitam |
asaMsthitamabhUyiShThaM vR^iShTivAtasamAkulam || 111||
pa~NkapAMshujalAchChannaM suvyastaM dasyuvidrutam |
evambhUtaM mahIpAlaH parasainyaM vighAtayet|| 112||
anyachcha
avaskandabhayAdrAjA prajAgarakR^itashramam |
divAsuptaM sadA hanyAnnidrAvyAkulasainikam || 113||
atastasya pramAdito balaM gatvA yathAvakAshaM divAnishaM
ghnantvasmatsenApatayaH | tathAnuShThite chitravarNasya sainikAH
senApatayashcha bahavo nihatAH | tatashchitravarNo viShaNNaH
svamantriNaM dUradarshinamAha tAta \! kimityasmadupekShA
kriyate? kiM kvApyavinayo mamAsti? tathA choktam
na rAjyaM prAptamityeva vartitavyamasAmpratam |
shriyaM hyavinayo hanti jarA rUpamivottamam || 114||
api cha
dakShaH shriyamadhigachChati pathyAshI kalyatAM sukhamarogI |
udyukto viyAntaM dharmArthayashAMsi cha vinItaH || 115||
gR^idhro.avadatdeva \! shR^iNu
avidvAnapi bhUpAlo vidyAvR^iddhopasevayA |
parAM shriyamavApnoti jalAsannataruryathA || 116||
anyachcha
pApaM strI mR^igayA dyUtamarthadUShaNameva cha |
vAgdaNDayoshcha pAruShyaM vyasanAni mahIbhujAm || 117||
kiM cha
na sAhasaikAntarasAnuvartinA
na chApyupAyopahatAntarAtmanA |
vibhUtayaH shakyamavAptumUrjitA
naye cha shaurye cha vasanti sampadaH || 118||
tvayA svabalotsAhamavalokya\, sAhasaikarasikena mayopanthasteShvapi
mantreShvanavadhAnaM\, vAkpAruShyaM cha kR^itam | ato durnIteH
phalamidamanubhUyate | tathA choktam
durmantriNaM kamupayAnti na nItidoShAH?
santApayanti kamapathyabhujaM na rogAH?
kaM shrIrna darpayati kaM na nihanti mR^ityuH
kaM strIkR^itA na viShayAH paritApayanti || 119||
aparaM cha
mudaM viShAdaH sharadaM himAgamas
tamo vivasvAnsukR^itaM kR^itaghnatA |
priyopapattiH shuchamApadaM nayaH
shriyaH samR^iddhA api hanti durnayaH || 120||
tato mayApyAlochitaM praj~nAhIno.ayaM rAjA | na chetkathaM
nItishAstrakathAkaumudIM vAgulkAbhistimirayati | yataH
yasya nAsti svayaM praj~nA shAstraM tasya karoti kim?
lochanAbhyAM vihInasya darpaNaH kiM kariShyati || 121||
ityAlochyAhamapi tUShNIM sthitaH | atha rAjA baddhA~njalirAha tAta \!
astyayaM mamAparAdhaH\, idAnIM yathAhamavashiShTabalasahitaH
pratyAvR^ittya vindhyAchalaM gachChAmi\, tathopadisha |
gR^idhraH svagataM chintayati kriyatAmatra pratIkAraH | yataH\,
devatAsu gurau goShu rAjasu brAhmaNeShu cha |
niyantavyaH sadA kopo bAlavR^iddhAtureShu cha || 122||
mantrI prahasya brUte deva mA bhaiShIH | samAshvasihi | shR^iNu deva
mantriNAM bhinnasandhAne bhiShajAM sA.nnipAtike |
karmaNi vyajyate praj~nA susthe ko vA na paNDitaH || 123||
aparaM cha
Arambhante lpamevAj~nAH kAmaM vyagrA bhavanti cha |
mahArambhAH kR^itadhiyastiShThanti cha nirAkulAH || 124||
tadatra bhavatpratApAdeva durgaM bha~NktvA\,
kIrtipratApasahitaM tvAmachireNa kAlena vindhyAchalaM neShyAmi |
rAjAha kathamadhunA svalpabalena tatsampadyate?
gR^idhro vadati deva \! sarvaM bhaviShyati | yato
vijigIShoradIrghasUtratA vijayasiddheravashyambhAvi lakShaNam |
tatsahasaiva durgadvArAvarodhaH kriyatAm |
atha prahitapraNidhinA bakenAgatya hiraNyagarbhasya kathitaM deva \!
svalpabala evAyaM rAjA chitravarNo
gR^idhrasya vachanopaShTambhAdAgatya durgadvArAvarodhaM kariShyati |
rAjahaMso brUte svabale sArAsAravichAraH kriyatAm | tajj~nAtvA
suvarNavastrAdikaM yathArhaM prasAdapradAnaM cha kriyatAm | yataH
yaH kAkiNImapyapathaprapannAM
samuddharenniShkasahasratulyAm |
kAleShu koTiShvapi muktahastas
taM rAjasiMhaM na jahAti lakShmIH || 125||
anyachcha
kratau vivAhe vyasane ripukShaye
yashaskare karmaNi mitrasa~Ngrahe |
priyAsu nArIShvadhaneShu bAndhaveShv
ativyayo nAsti narAdhipAShTasu || 126||
yataH
mUrkhaH svalpavyayatrAsAtsarvanAshaM karoti hi |
kaH sudhIH santyajedbhANDaM shuklasyaivAtisAdhvasAt|| 127||
rAjAha kathamiha samaye
tivyayo yujyate? uktaM cha Apadarthe dhanaM rakShediti |
mantrI brUte shrImatAM kathamApadaH?
rAjAha kadAchichchalitA lakShmIH |
mantrI brUte sa~nchitApi vinashyati | taddeva \! kArpaNyaM
vimuchya svabhaTA dAnamAnAbhyAM puraskriyantAm | tathA choktam
parasparaj~nAH saMhR^iShTAstyaktuM prANAnsunishchitAH |
kulInAH pUjitAH samyag vijayante dviShadbalam || 128||
aparaM cha
subhaTAH shIlasampannAH saMhatAH kR^itanishchayAH |
api pa~nchashataM shUrA nighnanti ripuvAhinIm || 129||
kiM cha
shiShTairapyavasheShaj~na ugrashcha kR^itanAshakaH |
tyajyate kiM punarnAnyairyashchApyAtmambharirnaraH || 130||
yataH
satyaM shauryaM dayA tyAgo nR^ipasyaite mahAguNAH |
etaistyakto mahIpAlaH prApnoti khalu vAchyatAm || 131||
IdR^ishi prastAve
mAtyAstAvadavashyameva puraskartavyAH | tathA choktam
yo yena pratibaddhaH syAtsaha tenodayI vyayI |
sa vishvasto niyoktavyaH prANeShu cha dhaneShu cha || 132||
yataH
dhUrtaH strI vA shishuryasya mantriNaH syurmahIpateH |
anItipavanakShipto.akAryAbdhau sa nimajjati || 133||
shR^iNu deva\!
harShakrodhau yatau yasya shAstrArthe pratyayastathA |
nityaM bhR^ityAnupekShA cha tasya syAddhanadA dharA || 134||
yeShAM rAj~nA saha syAtAmuchchayApachayau dhruvam |
amAtyA iti tAnrAjA nAvamanyetkadAchana || 135||
mahIbhujo madAndhasya sa~NkIrNasyeva dantinaH |
skhalato hi karAlambaH sushiShTaireva kIyate || 136||
athAgatya praNamya meghavarNo brUte deva \!
dR^iShTiprasAdaM kuru | idAnIM
vipakSho durgadvAri vartate | taddevapAdAdeshAdbahirniHsR^itya
svavikramaM darshayAmi | tena devapAdAnAmAnR^iNyamupagachChAmi |
chakravAko brUte maivam | yadi bahirniHsR^itya
yoddhavyam | tadA durgAshrayaNameva niShprayojanam | aparaM cha
viShamo.api yathA nakraH salilAnnisR^ito vashaH |
vanAdvinirgataH shUraH siMho.api syAchChagAlavat|| 137||
atha te sarve durgadvAraM gatvA mahAhavaM kR^itavantaH |
aparedyushchitravarNo rAjA gR^idhramuvAcha tAta \
! svapratij~nAtamadhunA nirvAhaya | vAyaso
brUte deva \! svayaM gatvA dR^ishyatAM yuddham | yataH
puraskR^itya balaM rAjA yodhayedavalokayan|
svAminAdhiShThitaH shvApi kiM na siMhAyate dhruvam || 138||
gR^idhro brUte deva \! shR^iNu tAvat
akAlasahamatyalpaM mUrkhavyasaninAyakam |
aguptaM bhIruyodhaM cha durgavyasanamuchyate || 139||
tattAvadatra nAsti
upajApashchirArodho.avaskandastIvrapauruSham |
durgasya la~NghanopAyAshchatvAraH kathitA ime || 140||
atra yathAshakti kriyate yatnaH | karNe kathayati evamevam |
tato.anudita eva bhAskare chaturShvapi durgadvAreShu pravR^itte yuddhe\,
durgAbhyantaragR^iheShvekadA kAkairagninikShiptaH | tataH gR^ihItaM
gR^ihItaM durgamiti
kolAhalaM shrutvA sarvataH pradIptAgnimavalokya rAjahaMsasainikA
bahavo durgavAsinashcha satvaraM hradaM praviShTAH\, yataH
sumantritaM suvikrAntaM suyuddhaM supalAyitam |
kAryakAle yathAshakti kuryAnna tu vichArayet|| 141||
rAjA haMsashcha svabhAvAnmandagatiH | sArasadvitIyashchitravarNasya
senApatinA kukkuTenAgatya veShTitaH | hiraNyagarbhaH sArasamAha
senApate \! sArasa \! mamAnurodhAdAtmAnaM kathaM vyApAdayasi |
adhunAhaM gantumasamarthaH | tvaM gantumadhunApi samarthaH | tadgatvA
jalaM pravishyAtmAnaM parirakSha | asmatputraM chUDAmaNinAmAnaM
sarvaj~nasya sa.nmatyA rAjAnaM kariShyasi |
sAraso brUte deva \! na vaktavyamevaM
duHsahaM vachaH\, yAvachchandrArkau divi tiShThatastAvadvijayatAM
devaH | ahaM deva durgAdhikArI | tanmama mAMsAsR^ig viliptena
dvAravartmanA tAvatpravishatu shatruH | aparaM cha\, deva
dAtA kShamI guNagrAhI svAmI duHkhena labhyate |
rAjAha satyamevaitat| kintu
shuchirdakSho.anuraktashcha jAne bhR^ityo.api durlabhaH || 142||
sAraso brUte shR^iNu deva\!
yadi samaramapAsya nAsti mR^ityo\-
rbhayamiti yuktamito.anyataH prayAtum |
atha maraNamavashyameva jantoH
kimiti mudhA malinaM yashaH kriyate? || 143||
anyachcha
bhave sminpavanodbhrAntavIchivibhramabha~Ngure |
jAyate puNayyogena parArthe jIvitavyayaH || 144||
svAmyamAtyashcha rAShTraM cha durgaM kosho balaM suhR^it|
rAjyA~NgAni prakR^itayaH paurANAM shreNayo.api cha || 145||
deva \! tvaM cha svAmI sarvathA rakShaNIyaH | yataH
prakR^itiH svAminaM tyaktvA samR^iddhApi na jIvati |
api dhanvantarirvaidyaH kiM karoti gatAyuShi || 146||
aparaM cha
nareshe jIvaloko.ayaM nimIlati nimIlati |
udetyudIyamAne cha ravAviva saroruham || 147||
atrApi pradhAnA~NgaM rAjA |
atha kukkuTenAgatya rAjahaMsasya sharIre kharataranakhAghAtaH kR^itaH |
tadA satvaramupasR^itya sArasena svadehAntarito rAjA jale kShiptaH |
atha kukkuTanakhaprahArajarjarIkR^itenApi sArasena
kukkuTasenA bahusho hatA | pashchAtsAraso.api bahubhiH
pakShibhiH sametya cha~nchuprahAreNa vibhidya vyApAditaH | atha
chitravarNo durgaM pravishya\, durgAvasthitaM dravyaM grAhayitvA
vandibhirjayashabdairAnanditaH svaskandhAvAraM jagAma | atha
rAjaputrairuktaM tasminrAjahaMsapakShe puNyavAnsa sArasa eva\,
yena svadehatyAgena svAmI rakShitaH | yataH
janayanti sutAngAvaH sarvA eva gavAkR^itIn|
viShANollikhitaskandhaM kAchideva gavAM patim || 148||
viShNusharmovAcha sa tAvatsattvakrItAnakShayalokAn
vidyAdharIparivR^itto.anubhavatu mahAsattvaH | tathA choktam
AhaveShu cha ye shUrAH svAmyarthe tyaktajIvitAH |
bhartR^ibhaktAH kR^itaj~nAshcha te narAH svargagAminaH || 149||
yatra tatra hataH shUraH shatrubhiH pariveShTitaH |
akShayAnlabhate lokAnyadi klaibyaM na gachChati || 150||
atha viShNusharmA prAha vigrahaH shruto bhavadbhiH |
rAjaputrairuktaM shrutvA sukhino bhUtA vayam |
viShNusharmAbravItaparamapyevamastu
vigrahaH karitura~Ngapattibhi\-
rno kadApi bhavatAnmahIbhujAm |
nItimantrapavanaiH samAhatAH
saMshrayantu girigahvaraM dviShaH || 151||
iti shrInArAyaNapaNDitakR^ite hitopadeshe nItishAstre
vigraho nAma tR^itIyaH kathAsa~NgrahaH |
4 sandhiH punaH kathArambhakAle rAjaputrairuktam
Arya \! vigrahaH shruto.asmAbhiH | sandhiradhunAbhidhIyatAm |
viShNusharmeNoktam\-
shrUyatAm | sandhimapi kathayAmi | yasyAyamAdyaH shlokaH
vR^itte mahati sa~NgrAme rAj~nornihatasenayoH |
stheyAbhyAM gR^idhrachakrAbhyAM vAchA sandhiH kR^itaM kShaNat|| 1||
rAjaputrA UchuH kathametat\?
viShNusharmA kathayati\-
tatastena rAjahaMsena uktaM kenAsmaddurge nikShipto.agniH?
kiM pArakyeNa? kiM vAsmaddurgavAsinA kenApi vipakShaprayuktena?
chakravAko brUte deva \! bhavato niShkAraNabandhurasau meghavarNaH
saparivAro na dR^ishyate | tanmanye tasyaiva vicheShTitamidam |
rAjA kShaNaM
vichintyAha asti tAvadevam | mama durdaivametat| tathA choktam
aparAdhaH sa daivasya na punarmantriNAmayam |
kAryaM sucharitaM kvApi daivayogAdvinashyati || 2||
viShamAM hi dashAM prApya daivaM garhayate naraH |
AtmanaH karmadoShAMshcha naiva jAnAtyapaNDitaH || 3||
aparaM cha
suhR^idAM hitakAmAnAM yo vAkyaM nAbhinandati |
sa kUrma iva durbuddhiH kAShThAdbhraShTo vinashyati || 4||
anyachcha
rakShitavyaM sadA vAkyaM vAkyAdbhavati nAshanam |
haMsAbhyAM nIyamAnasya kUrmasya patanaM yathA || 5||
rAhAha kathametat\?
mantrI kathayati
kathA 1
asti magadhadeshe phullotpalAbhidhAnaM saraH | tatra chiraM
sa~NkaTavikaTanAmAnau haMsau nivasataH | tayormitraM kambugrIvanAmA
kUrmashcha prativasati | athaikadA dhIvarairAgatya tathoktaM
yatatrAsmAbhiradyoShitvA prAtarmatsyakUrmAdayo vyApAdayitavyAH |
tadAkarNya kUrmo haMsAvAha
suhR^idau \! shruto.ayaM dhIvarAlApaH | adhunA kiM mayA kartavyam\?
haMsAvAhatuH
j~nAyatAM tAvat| punastAvatprAtaryaduchitaM tatkartavyam |
kUrmo brUte
maivam | yato dR^iShTavyatikaro.ahamatra | yathA choktam
anAgatavidhAtA cha pratyutpannamatistathA |
dvAveva sukhamedhete yadbhaviShyo vinashyati || 6||
tAvUchatuH kathametat\?
kUrmaH kathayati
kathA 2
purAsminneva sarasyevaMvidheShveva
dhIvareShUpasthiteShu matsyatrayeNAlochitam | tatrAnAgatavidhAtA
nAmaiko matsyaH | tenoktaM ahaM tAvajjalAshayAntaraM gachChAmi |
ityuktvA sa hradAntaraM gataH | apareNa pratyutpannamatinAmnA
mastyenAbhihitaM bhaviShyadarthe pramANAbhAvAtkutra mayA gantavyam?
tadutpanne yathAkAryaM tadanuShTheyam | tathA choktam
utpannAmApadaM yastu samAdhatte sa buddhimAn|
vaNijo bhAryayA jAraH pratyakShe nihnuto yathA || 7||
yadbhaviShyaH pR^ichChati kathametat\?
pratyutpannamatiH kathayati
kathA 3
purA vikramapure samudradatto nAma vaNigasti | tasya
ratnaprabhA nAma gR^ihiNI svasevakena saha sadA ramate | yataH
na strINAmapriyaH kashchitpriyo vApi na vidyate |
gAvastR^iNamivAraNye prArthayante navaM navam || 8||
athaikadA sA
ratnaprabhA tasya sevakasya mukhe chumbanaM dadatI samudradattenAvalokitA |
tataH sA bandhakI satvaraM bhartuH samIpaM matvAha nAtha \!
etasya sevakasya mahatI nikR^itiH | yato.ayaM chaurikAM kR^itvA
karpUraM khAdatIti | mayAsya mukhamAghrAya j~nAtam | tathA choktam
AhAro dviguNaH strINAM buddhistAsAM chaturguNA |
ShaDguNo vyavasAyashcha kAmAshchAShTaguNaH smR^itaH || 9||
tachChrutvA sevakenApi
prakupyoktaM nAtha \! yasya svAmino gR^ihe etAdR^ishI bhAryA
tatra sevakena kathaM sthAtavyam? yatra cha pratikShaNaM gR^ihiNI
sevakasya mukhaM jighrati | tato.asAvutthAya chalitaH | sAdhunA cha
yatnAtprabodhya dhR^itaH | ato.ahaM bravImi utpannAmApadamityAdi |
tato yadbhaviShyeNoktam
yadabhAvi na tadbhAvi bhAvi chenna tadanyathA |
iti chintAviShaghno.ayamagadaH kiM na pIyate || 10||
tataH prAtarjAlena baddhaH pratyutpannamatirmR^itavadAtmAnaM sandarshya
sthitaH | tato jAlAdapasArito yathAshaktyutplutya gabhIraM nIraM
praviShTaH | yadbhaviShyashcha dhIvaraiH prApto vyApAditaH | ato.ahaM
bravImi anAgatavidhAtA cha ityAdi | tadyathAhamanyaM hradaM
prApnomi tathA kriyatAm | haMsAvAhatuH jalAshayAntare prApte tava
kushalam | sthale gachChataste ko vidhiH? kUrma Aha
yathAhaM bhavadbhyAM sahAkAshavartmanA yAmi\, tathA vidhIyatAm |
haMsAvbrUtaH kathamupAyaH sambhavati?
kachChapo vadati yuvAbhyAM cha~nchudhR^itaM kAShThakhaNDamekaM
mayA mukhenAvalambitavyam | tatashcha yuvayoH pakShabalena mayApi
sukhena gantavyam |
haMsau brUtaH sambhavatyeSha upAyaH | kintu
upAyaM chintayetprAj~no hyapAyamapi chintayet|
pashyato bakamUrkhasya nakulairbhakShitAH sutAH || 11||
kUrmaH pR^ichChatikathametat\?
tau kathayataH
kathA 4
astyuttarApathe gR^idhrakUTanAmni parvate mahAnpippalavR^ikShaH |
tatrAneke bakA nivasanti | tasya vR^ikShasyAdhastAdvivare sarpastiShThati |
sa cha bakAnAM bAlApatyAni khAdati | atha shokArtAnAM vilApaM shrutvA
kenachidvR^iddhabakenAbhihitaM bho evaM kuruta\, yUyaM matsyAn
upAdAya nakulavivarAdArabhya sarpavivaraM yAvatpa~NktikrameNa
ekaikasho vikirata | tatastadAhAralubdhairnakulairAgatya sarpo
draShTavyaH | svabhAvadveShAdvyApadayitavyashcha | tathAnuShThite
sati tadvR^ittam |
atha nakulairvR^ikShopari
bakashAvakAnAM rAvaH shrutaH | pashchAttadvR^ikShamAruhya
bakashAvakAH khAditAH | ata AvAM brUvaH upAyaM chintayanityAdi |
AvAbhyAM nIyamAnaM tvAmavalokya lokaiH ki.nchidvaktavyameva | yadi
tvamuttaraM dAsyasi\, tadA tvanmaraNam | tatsarvathaiva sthIyatAm |
kUrmo vadati kimahamaprAj~naH?
nAhamuttaraM dAsyAmi | na kimapi mayA vaktavyam | tathAnuShThite
tathAvidhaM kUrmamAlokya sarve gorakShakAH pashchAddhAvanti\,
vadanti cha aho \! mahadAshcharyaM \! pakShibhyAM kUrmo nIyate |
kashchidvadati yadyayaM kUrmaH patati\, tadAtraiva paktvA khAditavyaH |
kashchidvadati sarasastIre dagdhvA khAditavyo.ayam |
kashchidvadati gR^ihaM nItvA bhakShaNIyaH | iti |
tadvachanaM shrutvA sa kUrmaH kopAviShTo vismR^itapUrvasaMskAraH
prAha yuShmAbhirbhasma bhakShitavyamiti vadanneva
patitastairvyApAditashcha | ato.ahaM bravImi suhR^idAM
hitakAmAnAmityAdi |
atha praNidhirbakastatrAgatyovAcha deva \! prAgeva mayA nigaditaM
durgashodha hi pratikShaNaM kartavyamiti | tachcha yuShmAbhirna
kR^itaM\, tadanavadhAnasya phalamidamanubhUtam | durgadAho meghavarNena
vAyasena gR^idhrapratyuktena kR^itaH | rAjA niHshvasyAha
praNayAdupakArAdvA yo vishvasiti shatruShu |
sa supta iva vR^ikShAgrAtpatitaH pratibudhyate || 12||
atha praNidhiruvAcha ito durgadAhaM vidhAya\, yadA yato
meghavarNastadA chitravarNena prasAditenoktamayaM meghavarNo.atra
karpUradvIparAjye bhiShichyatAm | tathA choktam
kR^itakR^ityasya bhR^ityasya kR^itaM naiva praNAshayet|
phalena manasA vAchA dR^iShTyA chainaM praharShayet|| 13||
chakravAko brUte deva \! shrutaM yatpraNidhiH kathayati?
rAjA prAhatatastataH?
praNidhiruvAcha tataH pradhAnamantriNA gR^idhreNAbhihitaM
deva \! nedamuchitam | prasAdAntaraM kimapi kriyatAm | yataH
avichArayato yuktikathanaM tuShakhaNDanam |
nIcheShUpakR^itaM rAjanbAlukAsviva mUtritam || 14||
mahatAmAspade nIchaH kadApi na kartavyaH | tathA choktam
nIchaH shlAghyapadaM prApya svAminaM hantumichChati |
mUShiko vyAghratAM prApya muniM hantuM gato yathA || 15||
chitravarNaH pR^ichChatikathametat\?
mantrI kathayati
kathA 5
asti gautamasya maharShestapovane mahAtapA nAma muniH |
tatra tena Ashramasa.nnidhAne mUShikashAvakaH kAkamukhAd
bhraShTo dR^iShTaH | tato dayAyuktena tena muniA nIvArakaNaiH
saMvardhitaH | tato biDAlastaM mUShikaM khAditumupadhAvati | tamavalokya
mUShikastasya muneH kroDe pravivesha | tato muninoktaM mUShika \!
tvaM mArjAro bhava | tataH sa biDAlaH kukkuraM dR^iShTvA palAyate |
tato muninoktaM kukkurAdbibheShi\, tvameva kukkuro bhava | sa
cha kukkuro vyAghrAdbibheti tatastena muninA kukkuro vyAghraH kR^itaH |
atha taM vyAghraM munirmUShiko.ayamiti pashyati | atha taM muniM vyAghraM
cha dR^iShTvA sarve vadanti anena muninA mUShiko vyAghratAM nItaH |
etachChrutvA savyatho vyAghro.achintayatyAvadanena muninA
sthIyate\, tAvadidaM me svarUpAkhyAnamakIrtikaraM na palAyiShyate
ityAlochya mUShikastaM muniM hantuM gataH |
tato muninA tajj~nAtvA.apunarmUShiko bhava ityuktvA mUShika
eva kR^itaH | ato.ahaM bravImi nIchaH shlAghyapadaM prApyetyAdi ||
aparaM cha\, deva \! sukaramidamiti na mantavyam | shR^iNu
bhakShayitvA bahUnmatsyAnuttamAdhamamadhyamAn|
atilobhAdbakaH pashchAnmR^itaH karkaTakagrahAt|| 16||
chitravarNaH pR^ichChatikathametat\?
mantrI kathayati
kathA 6
asti mAlavaviShaye padmagarbhAbhidhAnaM
saraH | tatraiko vR^iddho bakaH sAmarthyahIna udvignamivAtmAnaM
darshayitvA sthitaH | sa cha kenachitkulIraNe dUrAdeva dR^iShTaH |
pR^iShTashcha kimiti bhavAnatrAhAratyAgena tiShThati?
bakenoktaM matsyA mama jIvanahetavaH | te kaivartairAgatya
vyApAdayitavyA iti vArtA nagaropAnte mayA shrutA | ato vartanAbhAvAd
evAsmanmaraNamupasthitamiti j~nAtvAhAre pyanAdaraH kR^itaH | tato
matsyairAlochitamiha samaye tAvadupakAraka evAyaM lakShyate |
tadayameva yathAkartavyaM pR^ichChyatAm | tathA choktam
upakartrAriNA sandhirna mitreNApakAriNA |
upakArApakAro hi lakShyaM lakShaNametayoH || 17||
matsyA UchuH bho baka \! ko.atra asmAkaM rakShanopAyaH?
bako brUte asti
rakShaNopAyo jalAshayAntarAshrayaNam | tatrAhamekaikasho yuShmAnnayAmi |
matsyA AhuH evamastu | tato.asau duShTabakastAnmatsyAnekaikasho
nItvA khAdati | anantaraM kulIrastamuvAcha bho baka \! mAmapi tatra
naya | tato bako.apyapUrvakulIramAMsArthI sAdaraM taM nItvA sthale
dhR^itavAn| kulIro.api
mastyakaNTakAkIrNaM taM sthalamAlokyAchintayathA hato.asmi
mandabhAgyaH | bhavatu idAnIM samayochitaM vyavahariShyAmi | yataH
tAvadbhayena bhetavyaM yAvadbhayamanAgatam |
AgataM tu bhayaM dR^iShTvA praharatvayamabhItivat|| 18||
kiM cha
abhiyukto yadA pashyenna ki~nchidgatimAtmanaH |
yudhyamAnastadA prAj~no mriyate ripuNA saha || 19||
ityAlochya
sa kulIrakastasya bakasya grIvAM chichCheda | atha sa bakaH pa~nchatvaM
gataH | ato.ahaM bravImi bhakShayitvA bahUnmatsyAnityAdi |
tatashchitravarNo.avadatshR^iNu tAvanmantrin\! mayaitad
Alochitam | asti yadatrAvasthitenAnena meghavarNena rAj~nA yAvanti
vastUni karpUradvIpasyottamAni tAvantyasmAkamupanetavyAni |
tenAsmAbhirmahAsukhena vindhyAchale sthAtavyam | dUradarshI vihasyAha
deva \!
anAgatavatIM chintAM kR^itvA yastu prahR^iShyati |
sa tiraskAramApnoti bhagnabhANDo dvijo yathA || 20||
rAjAhakathametat\?
mantrI kathayati
kathA 7
asti devIkoTanAmni nagare devasharmA nAma brAhmaNaH | tena
mahAviShuvatsa~NkrAntyAM saktupUrNasharAva ekaH prAptaH |
tatastamAdAyAsau kumbhakArasya bhANDapUrNamaNDapaikadeshe
raudreNAkulitaH suptaH | tataH sakturakShArthaM haste
daNDamekamAdAyAchintayatadyAhaM saktusharAvaM
vikrIya dasha kapardakAnprApsyAmi\, tadAtraiva taiH
kapardakairghaTasharAvAdikamupakrIyAnekadhA vR^iddhaistaddhanaiH
punaH punaH pUrgavastrAdimupakrIya\, vikrIya lakShasa~NkhyAni
dhanAni kR^itvA\, vivAhachatuShTayaM kariShyAmi | anantaraM tAsu
svapatnIShu yA rUpayauvanavatI tasyAmadhikAnurAgaM kariShyAmi |
sapatnyo yadA dvandvaM kariShyAmi\, tadA kopAkulo.ahaM tAH sarvA
laguDena tADayiShyAmItyabhidhAya tena laguDaH prakShiptaH | tena
saktusharAvashchUrNito
bhANDAni cha bahUni bhagnAni | tatastena shabdenAgatena kumbhakAreNa
tathAvidhAni bhANDAnyavalokya\, brAhmaNastiraskR^ito maNDapAd
bahiShkR^itashcha | ato.ahaM bravImi anAgatavatIM chintAmityAdi |
tato rAjA rahasi gR^idhramuvAcha tAta \! yathA kartavyaM tathopadisha |
gR^idhro brUte
madoddhatasya nR^ipateH prakIrNasyeva dantinaH |
gachChantyunmArgayAtasya netAraH khalu vAchyatAm || 21||
shR^iNu deva \! kimasmAbhirbaladarpAddurgaM bhagnam?
uta tava pratApAdhiShThitenopAyena?
rAjAha bhavatAmupAyena |
gR^idhro brUte yadyasmadvachanaM kriyate\, tadA
svadeshe gamyatAm | anyathA varShAkAle prApte punastulyabalena
vigrahe satyasmAkaM parabhUmiShThAnAM svadeshagamanamapi durlabhaM
bhaviShyati | tatsukhashobhArthaM sandhAya gamyatAm | durgaM
bhagnaM\, kIrtishcha labdheva | mama sa.nmataM tAvadetat| yataH
yo hi dharmaM puraskR^itya hitvA bhartuH priyApriye |
apriyANyAha pathyAni tena rAjA sahAyavAn|| 22||
anyachcha
suhR^idbalaM tathA rAjyamAtmAnaM kIrtimeva cha |
yudhi sandehadolAsthaM ko hi kuryAdabAlishaH || 23||
aparaM cha
sandhimichChetsamenApi sandigdho vijayo yudhi |
nahi saMshayitaM kuryAdityuvAcha bR^ihaspatiH || 24||
api cha
yuddhe vinAsho bhavati kadAchidubhayorapi |
sundopasundAvanyonyaM naShTau tulyabalau na kim || 25||
rAjovAchakathametat\?
mantrI kathayati
kathA 8
purA daityau sahodarau sundopasundanAmAnau mahatA kAyakleshena
trailokyarAjyakAmanayA chirAchchandrashekharamArAdhitavantau |
tatastayorbhagavAnparituShTaH sanvaraM varayatamityuvAcha |
anantaraM tayoH kaNThAdhiShThitAyAH sarasvatyAH prabhAvAttAvanyad
vaktukAmAvanyadabhihitavantau yadyAvayorbhavAnparituShTastadA
svapriyAM pArvatIM parameshvaro dadAtu |
atha bhagavatA kruddhena varadAnasyAvashyakatayA\, vichAramUDhayoH
pArvatI pradattA | tatastasyA rUpalAvaNyalubdhAbhyAM\,
jagadghAtibhyAM masasotsukAbhyAM\, pApatimirAbhyAm\, mametyanyonyaM
kalahAyamAnAbhyAM\, pramANapuruShaH kashchitpR^ichChyatAmiti matau
kR^itAyAM\, sa eva bhaTTArako vR^iddhadvijarUpaH samAgatya
tatropasthitaH | anantaraM AvAbhyAmiyaM svabalalabdhA\,
kasyeyamAvayorbhavati iti brAhmaNamapR^ichChatAm | brAhmaNo brUte
j~nAnashreShTho dvijaH pUjyaH kShatriyo balavAnapi |
dhanadhAnyAdhiko vaishyaH shUdrastu dvijasevayA || 26||
tadyuvAM kShAtradharmAnugau | yudda eva yuvayorniyama
ityabhihite sati sAdhUktamaneneti kR^itvAnyonyatulyavIryau\,
samakAlamanyonyaghAtena
vinAshamupAgatau | ato.ahaM bravImi sandhimichChetsamenApi ityAdi |
rAjAha tatprAgeva kiM nedamupadiShTaM bhavadbhiH?
mantrI brUte tadA madvachanaM kimavasAnaparyantaM shrutaM
bhavadbhiH? tadApi mama sa.nmatyA nAyaM vigrahArambhaH | yataH
sAdhuguNayukto.ayaM hiraNyagarbho na vigrAhyaH | tathA choktaM
satyArthau dhArmiko.anAryo bhrAtR^isa~NhAtavAnbalI |
anekayuddhavijayI sandheyAH sapta kIrtitAH || 27||
satyo.anupAlayansatyaM sandhito naiti vikriyAm |
prANabAdhe pi suvyaktamAryo nAyAtyanArthatAm || 28||
dhArmikasyAbhiyuktasya sarva eva hi yudhyate |
prajAnurAgAddharmAchcha duHkhochChedyo hi dhArmikaH || 29||
sandhiH kAryo.apyanAryeNa vinAshe samupasthite |
vinA tasyAshrayeNAryo na kuryAtkAlayApanam || 30||
saMhatatvAdyathA veNurniviDaiH kaNTakairvR^itaH |
na shakyate samuchChettuM bhrAtR^isa~NghAtavAMstathA || 31||
balinA saha yoddhavyamiti nAsti nidarshanam |
prativAtaM na hi ghanaH kadAchidupasarpati || 32||
jamadagneH sutasyeva sarvaH sarvatra sarvadA |
anekayuddhajayinaH pratApAdeva bhajyate || 33||
anekayuddhavijayI sandhAnaM yasya gachChati |
tatpratApena tasyAshu vashamAyAnti shatravaH || 34||
tatra tAvadbahubhirguNairupetaH sandheyo.ayaM rAjA | chakravAko.avadat
praNidhe \! sarvamavagatam | vraja | punarAgamiShyasi |
atha rAjA hiraNyagarbhashchakravAkaM pR^iShThavAnmantrin\!
asandheyAH kati?
tAnshrotumichChAmi | mantrI brUte deva \! kathayAmi | shR^iNu
bAlo vR^iddho dIrgharogI tathAj~nAtibahiShkR^itaH |
bhIruko bhIrukajano lubdho lubdhajanastathA || 35||
viraktaprakR^itishchaiva viShayeShvatisaktimAn|
anekachittamantrastu devabrAhmaNanindakaH || 36||
daivopahatakashchaiva tathA daivaparAyaNaH |
durbhikShavyasanopeto balavyasanasa~NkulaH || 37||
adeshastho bahuripuryuktaH kAlena yashcha na |
satyadharmavyapetashcha viMshatiH puruShA amI || 38||
etaiH sandhiM na kurvIta vigR^ihNIyAttu kevalam |
ete vigR^ihyamANA hi kShipraM yAnti riporvasham || 39||
bAlasyAlpaprabhAvatvAnna loko yoddhumichChati |
yuddhAyuddhaphalaM yasmAjj~nAtuM shakto na bAlishaH || 40||
utsAhashaktihInatvAdvR^iddho dIrghAmayastathA |
svaireva paribhUyete dvAvapyetAvasaMshayam || 41||
sukhachChedyo hi bhavati sarvaj~nAtibahiShkR^itaH |
ta evainaM vinighnanti j~nAtayastvAtmasAtkR^itAH || 42||
bhIruryuddhaparityAgAtsvayameva praNashyati |
tathaiva bhIrupuruShaH sa~NgrAme tairvimuchyate || 43||
lubdhasyAsaMvibhAgitvAnna yudhyante nujIvinaH |
lubdhAnujIvI taireva dAnabhinnairnihanyate || 44||
santyajyate prakR^itibhirviraktaprakR^itiryudhi |
sukhAbhiyojyo bhavati viShayevatisaktimAn|| 45||
anekachittamantrastu dveShyo bhavati mantriNAm |
anavasthitachittatvAtkaryataH sa upekShyate || 46||
sadAdharmabalIyastvAddeva brAhmaNanindakaH |
vishIryate svayaM hyeSha daivopahatakastathA || 47||
sampatteshcha vipatteshcha daivameva hi kAraNam |
iti daivaparo dhyAyannAtmanA na vicheShTate || 48||
durbhikShavyasanI chaiva svayameva viShIdati |
balavyasanasaktasya yoddhuM shaktirna jAyate || 49||
adeshastho hi ripuNA svalpakenApi hanyate |
grAho.alpIyAnapi jale jalendramapi karShati || 50||
bahushatrustu santrastaH shyenamadhye kapotavat|
yenaiva gachChati pathA tenaivAshu vipadyate || 51||
akAlayuktasainyastu hanyate kAlayodhinA |
kaushikena hatajyotirnishItha iva vAyasaH || 52||
satyadharmavyapetena sandadhyAnna kadAchana |
sa sandhito.apyasAdhutvAdachirAdyAti vikriyAm || 53||
aparamapi kathayAmi
sandhivigrahayAnAsanasaMshrayadvaidhIbhAvAH ShADguNyam |
karmaNAmArambhopAyaH | puruShadravyasampat|
deshakALavibhAgaH | vinipAtapratIkAraH | kAryasiddhishcheti
pa~nchA~Ngo mantraH | sAmadAnabhedadaNDAshchatvAra upAyAH |
utsAhashaktiH\, mantrashaktiH\, prabhu shaktishcheti shaktitrayam |
etatsarvamAlochya nityaM vijigIShavo bhavanti mahAntaH | yataH
yA hi prANaparityAgamUlyenApi na labhyate |
sA shrIrnItividaM pashya cha~nchalApi pradhAvati || 54||
yathA choktaM
vittaM sadA yasya samaM vibhaktaM
gUDhashcharaH sa.nnibhR^itashcha mantraH |
nachApriyaM prANiShu yo bravIti
sa sAgarAntAM pR^ithivIM prashAsti || 55||
kintu deva yadyapi mahAmantriNA gR^idhreNa
sandhAnamupanyastaM\, tathApi tena rAj~nA samprati bhUtajayadarpAnna
mantavyam | deva \! tadevaM kriyatAM | siMhaladvIpasya mahAbalo
nAma sAraso rAjAsmanmitraM jambudvIpe kopaM janayatu | yataH
suguptimAdhAya susaMhatena
balena vIro vicharannarAtim |
santApayedyena samaM sutaptas
taptena sandhAnamupaiti taptaH || 56||
rAj~nA evamastviti nigadya
vichitranAmA bakaH suguptalekhaM dattvA siMhaladvIpaM prahitaH |
atha praNidhiH
punarAgatyovAcha deva \! shrUyatAM tAvattatratyaprastAvaH |
evaM tatra gR^idhreNoktaM deva \! meghavarNastatra chiramuShitaH |
sa vetti kiM sandheyaguNayukto hiraNyagarbho rAjA\, na vA? iti |
tato.asau meghavarNashchitravarNena rAj~nA samAhUya pR^iShTaH vAyasa \!
kIdR^isho hiraNyagarbho rAjA? chakravAko mantrI vA kIdR^ishaH?
vAyasa uvAcha deva \! sa hiraNyagarbho rAjA yudhiShThirasamo
mahAshayaH satyavAk | chakravAkasamo mantrI na kvApyavalokyate |
rAjAha yadyevaM tadA kathamasau tvayA va~nchitaH?
vihasya meghavarNaH prAha deva \!
vishvAsapratipannAnAM va~nchane kA vidagdhatA |
a~NkamAruhya suptaM hi hatvA kiM nAma pauruSham || 57||
shR^iNu deva \! tena mantriNAhaM prathamadarshane evaM vij~nAtaH\,
kintu mahAshayo.asau rAjA\, tena mayA vipralabdhaH | tathA choktam
Atmaupamyena yo vetti durjanaM satyavAdinam |
sa tathA va~nchyate dhUrtairbrAhmaNAshChAgato yathA || 58||
rAjovAcha kathametat\?
meghavarNaH kathayati
kathA 9
asti gautamasyAraNye prastutayaj~naH kashchidbrAhmaNaH | sa cha
yaj~nArthaM grAmAntarAchChAgamupakrIya\, skandhe nItvA\, gachCha
dhUrtatrayeNAvalokitaH |
tataste dhUrtAH yadyeSha ChAgaH kenApyupAyena labhyate\,
tadA matiprakarSho bhavatIti samAlochya\, vR^ikShatrayatale
kroshAntareNa tasya brAhmaNasyAgamanaM pratIkShya pathi sthitAH |
tatraikena dhUrtena gachChansa brAhmaNo.abhihitaH bho brAhmaNa \!
kimiti tvayA kukkuraH skandhenohyate |
vipreNoktaM nAyaM shvA\, kintu yaj~nachChAgaH |
athAntarasthitenAnyena dhUrtena tathaivoktam | tadAkarNya
brAhmaNashChAgaM bhUmau nidhAya muhurnirIkShya\, punaH skandhe kR^itvA
dolAyamAnamatishchalitaH | yataH
matirdolAyate satyaM satAmapi khaloktibhiH |
tAbhirvishvAsitashchAsau mriyate chitrakarNavat|| 59||
rAjAhakathametat\?
sa kathayati
kathA 10
asti kasmiMshchid
vanoddeshe madotkaTo nAma siMhaH | tasya sevakAstrayaH kAko vyAghro
jambukashcha | atha tairbhramadbhiH sArthabhraShTaH kashchiduShTro
dR^iShTaH | pR^iShTashcha kuto bhavAnAgataH sArthAdbhraShTaH?
sa chAtmavR^ittAntamakathayat| tatastairnItvA siMhAyAsau
samarpitaH | tena chAbhayavAchaM dattvA\, chitrakarNa iti nAma
kR^itvA sthApitaH | atha kadAchitsiMhasya sharIravaikalyAd
bhUrivR^iShTikAraNAchchAhAramalabhamAnAste vyagrA babhUvuH |
tatastairAlochitam | chitrakarNameva yathA svAmI vyApAdayati
tathAnuShThIyatAm | kimanena kaNTakabhujAsmAkam? vyAghra uvAcha
svAminAbhayavAchaM dattvAnugR^ihIto.ayaM\, tatkathamevaM
sambhavati? kAko brUte iha samaye parikShINaH svAmI pApamapi
kariShyati | yataH
tyajetkShudhArtA mahilA svaputraM
khAdetkShudhArtA bhujagI svamaNDam |
bubhukShitaH kiM na karoti pApaM
kShINA narA niShkaruNA bhavanti || 60||
anyachcha
mattaH pramattashchonmattaH shrAntaH kruddho bubhukShitaH |
lubdho bhIrustvarAyuktaH kAmukashcha na dharmavit|| 61||
iti sa~nchintya
sarve siMhAntikaM jagmuH | siMhenoktamAhArArthaM ki~nchitprAptam?
tairuktaM deva \! yatnAdapi prAptaM ki~nchit\?
siMhenoktaM ko.adhunA jIvanopAyaH?
kAko vadati
deva \! svAdhInAhAraparityAgAtsarvanAsho.ayamupasthitaH?
siMhenoktamatrAhAraH kaH svAdhInaH?
kAkaH karNe kathayati chitrakarNa iti | siMho
bhUmiM spR^iShTvA karNau spR^ishati | abravIchcha abhayavAchaM
dattvA dhR^ito.ayamasmAbhiH | tatkathamevaM sambhavati? tathA hi
na bhUtadAnaM na suvarNadAnaM
na gopradAnaM na tathAnnadAnam |
yathA vadantIha mahApradAnaM
sarveShu dAneShvabhayapradAnam || 62||
anyachcha
sarvakAmasamR^iddhasya ashvamedhasya yatphalam |
tatphalaM labhate samyag rakShite sharaNAgate || 63||
kAko brUte nAsau svAminA vyApAdayitavyaH |
kintvasmAbhireva tathA kartavyaM\, yathAsau svadehadAnama~NgIkaroti |
siMhastachChrutvA tUShNIM sthitaH | tato.asau labdhAvakAshaH kUTaM
kR^itvA sarvAnAdAya siMhAntikaM gataH | atha kAkenoktaM deva \!
yatnAdapyAhAro na prAptaH | anekopavAsakliShTashcha svAmI | tad
idAnIM madIyamAMsamupabhujyatAm | yataH
svAmimUlA bhavantyeva sarvAH prakR^itayaH khalu |
samUleShvapi vR^ikSheShu prayatnaH saphalo nR^iNAm || 64||
siMhenoktaM bhadra \!
varaM prANaparityAgo\, na punarIdR^ishe karmaNi pravR^ittiH |
jambukenApi tathoktam | tataH siMhenoktaM maivam |
atha vyAghreNoktaM maddehena jIvatu svAmI |
siMhenoktaM na kadAchidevamuchitam |
atha chitrakarNo.api jAtavishvAsastathaivAtmadehadAnamAha
tatastadvachanAttena vyAghreNAsau kukShiM vidArya vyApAditaH |
sarvairbhakShitashcha | ato.ahaM bravImi matirdolAyate satyamityAdi |
tatastR^itIyadhUrtavachanaM shrutvA\, svamatibhramaM nishchitya
ChAgaM tyaktvA\, brAhmaNaH snAtvA gR^ihaM yayau | ChAgashcha
tairdhUrtairnItvA bhakShitaH | ato.ahaM bravImi Atmaupamyena yo
vettItyAdi | rAjAha meghavarNa \! kathaM shatrumadhye tvayA
suchiramuShitam? kathaM vA teShAmanunayaH kR^itaH?
meghavarNa uvAcha deva \! svAmikAryArthitayA svaprayojanavashAd
vA kiM kiM na kriyate? pashya
loko vahati kiM rAjanna mUrdhnA dagdhumindhanam |
kShAlayantyapi vR^ikShA~NghriM nadIvelA nikR^intati || 65||
tathA choktam
skandhenApi vahechChatrUnkAryamAsAdya buddhimAn|
yathA vR^iddhena sarpeNa maNDUkA vinipAtitAH || 66||
rAjAha kathametat\?
meghavarNaH kathayati
kathA 11
asti jIrNodyAne mandaviSho nAma sarpaH | so.atijIrNatayA
svAhAramapyanveShTumakShamaH sarastIre patitvA sthitaH | tato dUrAd
eva kenachinmaNDUkena
dR^iShTaH\, pR^iShTashcha kimiti tvAmAhAraM nAnviShyati?
sarpo.avadatgachCha bhadra \! kiM te mama mandabhAgyasya
vR^ittAntaprashnena? tataH sa~njAtakautukaH sa cha bhekaH sarvathA
kathyatAmityAha | sarpo.apyAha bhadra \! puravAsinaH shrotriyasya
kauNDinyasya putro viMshativarShadeshIyaH sarvaguNasampanno
durdaivAnmayA nR^ishaMsena daShTaH | tatastaM sushIlanAmAnaM putraM
mR^itamavalokya\, shokena mUrchChitaH kauNDinyaH pR^ithivyAM luloTha |
anantaraM brahmapuravAsinaH sarve bAndhavAstatrAgatyopaviShTAH |
tathA choktam
utsave vyasane yuddhe durbhikShe rAShTraviplave |
rAjadvAre shmashAne cha yastiShThati sa bAndhavaH || 67||
tatra kapilo nAma snAtako.avadat
are kauNDinya \! mUDho.asi yenaivaM vilapasi | shR^iNu
kroDIkaroti prathamaM yadA jAtamanityatA |
dhAtrIva jananI pashchAttadA shokasya kaH kramaH || 68||
tathA cha
kva gatAH pR^ithivIpAlAH sasainyabalavAhanAH |
viyogasAkShiNI yeShAM bhUmiradyApi tiShThati || 69||
tathA cha
jAtasya hi dhruvo mR^ityurdhruvaM janma mR^itasya cha |
adya vAbdashatAnte vA mR^ityurvai prANinAM dhruvaH || 70||
aparaM cha
kAyaH sa.nnihitApAyaH sampadaH padamApadAm |
samAgamAH sApagamAH sarvamutpAdi bha~Nguram || 71||
pratikShaNamayaM kAyaH kShIyamANo na lakShyate |
Amakumbha ivAmbhaHstho vishIrNaH sanvibhAShyate || 72||
AsannataratAmeti mR^ityurjantordine dine |
AghAtaM nIyamAnasya vadhyasyeva pade pade || 73||
yataH
anityaM yauvanaM rUpaM jIvitaM dravyasa~nchayaH |
aishvaryaM priyasaMvAso muhyettatra na paNDitaH || 74||
yathA kAShThaM cha kAShThaM cha sameyAtAM mahodadhau |
sametya cha vyapeyAtAM tadvadbhUtasamAgamaH || 75||
yathA hi pathikaH kashchichChAyAmAshritya tiShThati |
vishramya cha punargachChedtadvadbhUtasamAgamaH || 76||
anyachcha
pa~nchabhirnirmite dehe pa~nchatvaM cha punargate |
svAM svAM yonimanuprApte tatra kA paridevanA || 77||
yAvataH kurute jantuH sambandhAnmanasaH priyAn|
tAvanto.asya nikhanyante hR^idaye shokasha~NkavaH || 78||
nAyamatyantasaMvAso labhyate yena kenachit|
api svena sharIreNa kimutAnyena kenachit|| 79||
api cha
saMyogo hi viyogasya saMsUchayati sambhavam |
anatikramaNIyasya janma mR^ityorivAgamam || 80||
ApAtaramaNIyAnAM saMyogAnAM priyaiH saha |
apathyAnAmivAnnAnAM pariNAmo hi dAruNaH || 81||
aparaM cha
vrajanti na nivartante srotAMsi saritAM yathA |
AyurAdAya martyAnAM tathA rAtryahanI sadA || 82||
sukhAsvAdaparo yastu saMsAre satsamAgamaH |
sa viyogAvasAnatvAdduHkhAnAM dhuri yujyate || 83||
ata eva hi nechChanti sAdhavaH satsamAgamam |
yadviyogAsilUnasya manaso nAsti bheShajam || 84||
sukR^itAnyapi karmANi rAjabhiH sagarAdibhiH |
atha tAnyeva karmANi te chApi pralayaM gatAH || 85||
sa.nchintya sa.nchintya tamugradaNDaM
mR^ityuM manuShyasya vichakShaNasya |
varShAmbusiktA iva charmabandhAH
sarve prayatnAH shithilIbhavanti || 86||
yAmeva rAtriM prathamAmupaiti
garbhe nivAsaM naravIra lokaH |
tataH prabhR^ityaskhalitaprayANaH
sa pratyahaM mR^ityusamIpameti || 87||
aj~nAnaM kAraNaM na syAdviyogo yadi kAraNam |
shoko dineShu gachChatsu vardhatAmapayAti kim || 88||
tadbhadra \!
tadAtmAnamanusandhehi | shokacharchAM cha parihara\, yataH
akANDapAtajAtAnAmastrANAM marmabhedinAm |
gADhashokaprahArANAmachintaiva mahauShadham || 89||
tatastadvachanaM
nishamya\, prabuddha iva kauNDinya utthAyAbravIt| tadalamidAnIM
gR^ihanarakavAsena vanameva gachChAmi | kapilaH punarAha
vane pi doShAH prabhavanti rAgiNAM
gR^ihe pi pa~nchendriyanigrahastapaH |
akutsite karmaNi yaH pravartate
trivR^ittarAgasya gR^ihaM tapovanam || 90||
yataH
duHkhito.api chareddharmaM yatra kutrAshrame rataH |
samaH sarveShu bhUteShu na li~NgaM dharmakAraNam || 91||
uktaM cha
vR^ittyarthaM bhojanaM yeShAM santAnArthaM cha maithunam |
vAk satyavachanArthAya durgANyapi taranti te || 92||
tathA hi
AtmA nadI saMyamapuNyatIrthA
satyodakA shIlataTA dayormiH |
tatrAbhiShekaM kuru pANDuputra \!
na vAriNA shuShyati chAntarAtmA || 93||
visheShatashcha
janmamR^ityujarAvyAdhivedanAbhirupadrutam |
saMsAramimamutpannamasAraM tyajataH sukham || 94||
yataH
duHkhamevAsti na sukhaM yasmAttadupalakShyate |
duHkhArtasya pratIkAre sukhasa.nj~nA vidhIyate || 95||
kauNDinyo brUte evameva | tato.ahaM tena shokAkulena
brAhmaNena shapto\, yadadyArabhya maNDUkAnAM vAhanaM bhaviShyatIti |
kapilo brUte sampratyupadeshAsahiShNurbhavAn| shokAviShTaM te
hR^idayam | tathApi kAryaM shR^iNu
sa~NgaH sarvAtmanA tyAjyaH sa chettyaktuM na shakyate |
sa sadbhiH saha kartavyaH satAM sa~Ngo hi bheShajam || 96||
anyachcha
kAmaH sarvAtmanA heyaH sa cheddhAtuM na shakyate |
svabhAryAM prati kartavyaH saiva tasya hi bheShajam || 97||
etachChrutvA sa kauNDinyaH kapilopadeshAmR^itaprashAntashokAnalo
yathAvidhi daNDagrahaNaM kR^itavAn| ato brAhmaNashApAnmaNDUkAn
voDhumatra tiShThAmi | anantaraM tena maNDUkena gatvA maNDUkanAthasya
jAlapAdanAmno.agre tatkathitam |
tato.asAvAgatya maNDUkanAthastasya sarpasya pR^iShThamArUDhavAn|
sa cha sarpastaM pR^iShThe kR^itvA chitrapadakramaM babhrAma |
paredyushchalitumasamarthaM taM maNDUkanAthamavadatkimadya bhavAn
mandagatiH?
sarpo brUte deva \! AhAravirahAdasamartho.asmi |
maNDUkanAtho.avadat
asmAdAj~nayA maNDUkAnbhakShaya | tataH gR^ihIto.ayaM mahAprasAda
ityuktvA kramasho maNDUkAnkhAditavAn| atha nirmaNDUkaM saro vilokya
maNDUkanAtho.api tena khAditaH | ato.ahaM bravImi skandhenApi
vahechChatrUnityAdi | deva \! yAtvidAnIM purAvR^ittAkhyAnakathanaM
sarvathA sandheyo.ayaM hiraNyagarbharAjA sandhIyatAmiti me matiH |
rAjovAcha ko.ayaM bhavato vichAraH? yato jitastAvadayamasmAbhiH |
tato yadyasmatsevayA vasati\, tadAstAm | no chedvigR^ihyatAm |
atrAntare jambUdvIpAdAgatya shukenoktaM deva \!
siMhaladvIpasya sAraso rAjA samprati jambUdvIpamAkramyAvatiShThate |
rAjA sasambhramaM brUte kiM kim?
shukaH pUrvoktaM kathayati |
gR^idhraH svagatamuvAcha sAdhu re chakravAka mantrin\! sAdhu \!
rAjA sakopamAha AstAM tAvadayaM gatvA tameva samUlamunmUlayAmi |
dUradarshI vihasyAha
na sharanmeghavatkAryaM vR^ithaiva ghanagarjitam |
parasyArthamanarthaM vA prakAshayati no mahAn|| 98||
aparaM cha
ekadA na vigR^ihNIyAdbahUnrAjAbhighAtinaH |
sadarpo.apyuragaH kITairbahubhirnAshyate dhruvam || 99||
deva \! kimito vinA sandhAnaM gamanamasti?
yatastadAsmAkaM pashchAtprakopo.anena kartavyaH | aparaM cha
yo.arthatattvamavij~nAya krodhasyaiva vashaM gataH |
sa tathA tapyate mUDho brAhmaNo nakulAdyathA || 100||
rAjAhakathametat\?
dUradarshI kathayati
kathA 11
astyujjayinyAM mAdhavo nAma vipraH | tasya brAhmaNI prasUtA\,
bAlApatyasya rakShArthaM brAhmaNamavasthApya sthAtuM gatA | atha
brAhmaNAya rAj~naH pArvaNashrAddhaM dAtumAhvAnamAgatam | tachChrutvA
brAhmaNo.api sahajadAridryAdachintayatyadi satvaraM na
gachChAmi\, tadAnyA kashchichChrutvA shrAddhaM grahIShyati | yataH
Adeyasya pradeyasya kartavyasya cha karmaNaH |
kShipramakriyamANasya kAlaH pibati tadrasam || 101||
kintu bAlAkasyAtra rakShako nAsti | tatkiM karomi? yAtu\,
chirakAlapAlitamimaM nakulaM putranirvisheShaM bAlakarakShAyAM
vyavasthApya gachChAmi | tathA kR^itvA gataH |
tatastena nakulena bAlakasamIpamAgachChankR^iShNasarpo
dR^iShTo vyApAdya kopAtkhaNDaM khaNDaM kR^itvA bhakShitashcha |
tato.asau nakulo brAhmaNamAyAntamavalokya raktaviliptamukhapadaH
satvaramupagamya tachcharaNayorluloTha | tataH sa viprastathAvidhaM
dR^iShTvA mama bAlako.anena khAdita ityavadhArya nakulaH vyApAditavAn|
anantaraM yAvadupasR^ityApatyaM pashyati brAhmaNastAvadbAlakaH
susthaH svapiti sarpashcha vyApAditastiShThati | tatastamupakArakaM
nakulaM nirIkShya\, bhAvitachetAH sa brAhmaNaH paraM viShAdamagamat|
ato.ahaM bravImi yo.arthatattvamavij~nAya ityAdi | aparaM cha
kAmaH krodhastathA lobho harSho mAno madastathA |
ShaDvargamutsR^ijedenaM tasmiMstyakte sukhI nR^ipaH || 102||
rAjAha mantrin\! eSha te nishchayaH?
mantrI brUte evameva | yataH
smR^itistatparatArtheShu vitarko j~nAnanishchayaH |
dR^iDhatA mantraguptishcha mantriNaH paramo guNaH || 103||
tathA cha
sahasA vidadhIta na kriyAM
avivekaH paramApadAM padam |
vR^iNute hi vimR^ishya kAriNaM
guNalubdhAH svayameva sampadaH || 104||
taddeva \!
yadIdAnImasmadvachanaM kriyate\, tadA sandhAya gamyatAm | yataH
yadyapyupAyAshchatvAro nirdiShTAH sadhyasAdhane |
sa~NkhyAmAtraM phalaM teShAM siddhiH sAmni vyavasthitA || 105||
rAjAha kathamevaM satvaraM sambhAvyate?
mantrI brUte deva \! satvaraM bhaviShyati | yataH
mR^idghaTavatsukhabhedyo
duHsandhAnashcha durjano bhavati |
sujanastu kanakaghaTavad
durbhedyashchAshu sandheyaH || 106||
aj~naH sukhamArAdhyaH sukhataramArAdhyate visheShaj~naH |
j~nAnalavadurvidagdhaM brahmApi naraM na ra~njayati || 107||
karmAnumeyAH sarvatra parokShaguNavR^ittayaH |
tasmAtparokShavR^ittInAM phalaiH karma vibhAvayet|| 108||
rAjAha alamuttarottareNa\,
yathAbhipretamanuShThIyatAm | etanmantrayitvA gR^idhro mahAmantrI
tatra yathArhaM kartavyamityuktvA durgAbhyantaraM chalitaH | tataH
praNidhibakenAgatya rAj~nI hiraNyagarbhasya niveditaM deva \!
sandhikartuM mahAmantrI gR^idhro.asmatsamIpamAgachChati |
rAjahaMso brUte mantrin\! punarabhisandhinA kenachidatrAgamanam |
sarvaj~no vihasyAha deva \! na sha~NkAspadametat| yato.asau mahAshayo
dUradarshI | athavA sthitiriyaM mandamatInAM\, kadAchichCha~Nkaiva
na kriyate\, kadAchitsarvatra sha~NkA | tathA hi
sarasi bahushastArAchChAyekShaNAtpariva~nchitaH
kumudaviTapAnveShI haMso nishAsvavichakShaNaH |
na dashati punastArAsha~NkI divApi sitotpalaM
kuhukachakito lokaH satye pyapAyamapekShate || 109||
durjanadUShitamanasaH sujaneShvapi nAsti vishvAsaH |
bAlaH pAyasadagdho dadhyapi phUtkR^itya bhakShayati || 110||
taddeva \! yathAshakti tatpUjArthaM ratnopahArAdisAmagrI
susajjIkriyatAm | tathAnuShThite sati sa gR^idhro
durgadvArAchchakravAkeNopagamya\, satkR^ityAnIya rAjadarshanaM kArito
dattAsane chopaviShTaH | chakravAka uvAcha mantrin\!
yuShmadAyattaM sarvaM svechChayopabhujyatAmidaM rAjyam
rAjahaMso brUte evameva |
dUradarshI kathayati evamevaitat|
kintvidAnIM bahuprapa~nchavachanaM niShparyojanam | yataH
lubdhamarthena gR^ihNIyAtstabdhama~njalikarmaNA |
mUrkhaM ChandAnurodhena yAthAtathyena paNDitam || 111||
anyachcha
sadbhAvena harenmitraM sambhrameNa tu bAndhavAn|
strIbhR^ityau dAnamAnAbhyAM dAkShiNyenetarAnjanAn|| 112||
tadidAnIM sandhAtuM gamyatAm | mahApratApashchitravarNo rAjA |
chakravAko brUte yathA sandhAnaM kAryam | tadapyuchyatAm |
rAjahaMso brUte kati prakArAH sandhInAM sambhavanti?
gR^idhro brUte kathayAmi shrUyatAm
balIyasAbhiyuktastu nR^ipo nAnyapratikriyaH |
ApannaH sandhimanvichChetkurvANaH kAlayApanam || 113||
kapAla upahArashcha santAnaH sa~NgatastathA |
upanyAsaH pratIkAraH saMyogaH puruShAntaraH || 114||
adR^iShTanara AdiShTa AtmAmiSha upagrahaH |
parikrayastathochChinnastathA cha paradUShaNaH || 115||
skandhopaneyaH sandhishcha ShoDashaH parakIrtitaH |
iti ShoDashakaM prAhuH sandhiM sandhivichakShaNAH || 116||
kapAlasandhirvij~neyaH kevalaM samasandhikaH |
sampradAnAdbhavati ya upahAraH sa uchyate || 117||
santAnasandhirvij~neyo dArikAdAnapUrvakaH |
sadbhistu sa~NgataH sandhirmaitrIpUrva udAhR^itaH || 118||
yAvadAyuHpramANastu samAnArthaprayojanaH |
sampattau vA vipattau vA kAraNairyo na bhidyate || 119||
sa~NgataH sandhirevAyaM prakR^iShTatvAtsuvarNavat|
tathAnyaiH sandhikushalaiH kA~nchanaH samudAhR^itaH || 120||
AtmakAryasya siddhiM tu samuddishya kriyeta yaH |
sa upanyAsakushalairupanyAsa udAhR^itaH || 121||
mayAsyopakR^itaM pUrvaM mamApyeSha kariShyati |
iti yaH kriyate sandhiH pratIkAraH sa uchyate || 122||
upakAraM karomyasya mamApyeSha kariShyati |
ayaM chApi pratIkAro rAmasugR^iIvayoriva || 123||
ekArthAM samyaguddishya yAtrAM yatra hi gachChataH |
susaMhitaprayANastu sandhiH saMyoga uchyate || 124||
AvayoryodhamukhyAbhyAM madarthaH sAdhyatAmiti |
yasminpaNaH prakriyate sa sandhiH puruShAntaraH || 125||
tvayaikena madIyo.arthaH samprasAdhyastvasAviti |
yatra shatruH paNaM kuryAtso.adR^iShTapuruShaH smR^itaH || 126||
yatra bhUmyekadeshena paNena ripurUrjitaH |
sandhIyate sandhividbhiH sa chAdiShTa udAhR^itaH || 127||
svasainyena tu sandhAnamAtmAdiShTa udAhR^itaH |
kriyate prANarakShArthaM sarvadAnAdupagrahaH || 128||
koshAMshenArdhakoshena sarvakoshena vA punaH |
shiShTasya pratirakShArthaM parikraya udAhR^itaH || 129||
bhuvAM sAravatInAM tu dAnAduchChinna uchyate |
bhUmyutthaphaladAnena sarveNa parabhUShaNaH || 130||
parichChinnaM phalaM yatra pratiskandhena dIyate |
skandhopaneyaM taM prAhuH sandhiM sandhivichakShaNAH || 131||
parasparopakArastu maitrI sambandhakastathA |
upahArashcha vij~neyAshchatvArashchaiva sandhayaH || 132||
eka evopahArastu sandhiretanmataM hi naH |
upahArasya bhedAstu sarve nye maitravarjitAH || 133||
abhiyoktA balI yasmAdalabdhvA na nivartate |
upahArAdR^ite tasmAtsandhiranyo na vidyate || 134||
rAjAha bhavanto
mahAntaH paNDitAshcha | tadatrAsmAkaM yathAkAryamupadishyatAm |
dUradarshI brUte AH kimevamuchyate?
AdhivyAdhiparItApAdadya shvo vA vinAshine |
ko hi nAma sharIrAya dharmApetaM samAcharet|| 135||
jalAntashchandrachapalaM jIvitaM khalu dehinAm |
tathAvidhamiti j~nAtvA shashvatkalyANamAcharet|| 136||
vAtAbhravibhramamidaM vasudhAdhipatyaM
ApAtamAtramadhuro viShayopabhogaH |
prANAstR^iNAgrajalabindusamAnalolA
dharmaH sakhA paramaho paralokayAne || 137||
mR^igatR^iShNAsamaM vIkShya saMsAraM kShaNabha~Nguram |
sajjanaiH sa~NgataM kuryAddharmAya cha sukhAya cha || 138||
tanmama sa.nmatena tadeva kriyatAm | yataH
ashvamedhasahasraM cha satyaM cha tulayA dhR^itam |
ashvamedhasahasrAddhi satyameva vishiShyate || 139||
ataH satyAbhidhAnadivyapuraHsaramanayorbhUpAlayoH kA~nchanAbhidhAnaH
sandhirvidhIyatAm | sarvaj~no brUte evamastu | tato rAjahaMsena
rAj~nA vastrAla~NkAropahAraiH sa mantrI dUradarshI pUjitaH |
prahR^iShTamanAshchakravAkaM gR^ihItvA\, rAj~no mayUrasya sa.nnidhAnaM
gataH | tatra chitravarNena rAj~nA sarvaj~no gR^idhravachanAd
bahumAnadAnapuraHsaraM sambhAShitastathAvidhaM sandhiM
svIkR^itya rAjahaMsasamIpaM prasthApitaH |
dUradarshI brUte deva \! siddhaM naH samIhitam |
idAnIM svasthAnameva vindhyAchalaM vyAvR^itya pratigamyatAm |
atha sarve svasthAnaM prApya\, manAbhilaShitaM phalaM prApnuvanniti |
viShNusharmenoktaM aparaM kiM kathayAmi\, taduchyatAm |
rAjaputrA UchuH Arya \! tava prasAdAt
sakalarAjyavyavahArA~NgaM jAtam | tataH sukhino bhUtA vayam |
viShNusharmovAcha yadyapyevaM tathApyaparamapIdamastu |
sandhiH sarvamahIbhujAM vijayinAmastu pramodaH sadA
santaH santu nirApadaH sukR^itinAM kIrtishchiraM vardhatAm |
nItivAravilAsinIva satataM vakShaHsthale saMsthitA
vaktraM chumbatu mantriNAmaharaharbhUyAnmahAnutsavaH || 140||
anyachchAstu
prAleyAdreH sutAyAH praNayanivasatishchandramauliH sa yAvad
yAvallakShmIrmurArerjalada iva taDinmAnase visphurantI |
yAvatsvarNAchalo.ayaM davadahanasamo yasya sUryaH sphuli~Ngas
tAvannArAyaNena pracharatu rachitaH sa~Ngraho.ayaM kathAnAm || 141||
kiM cha
urvImuddAmasasyAM janayatu visR^ijanvAsavo vR^iShTimiShTAM
iShTaistraiviShTapAnAM vidadhatu vidhivatprINanaM vipramukhyAH |
AkalpAntaM cha bhUyAtsthirasamupachitA sa~NgatiH sajjanAnAM
niHsheShaM
yAntu shAntiM pishunajanagiro duHsahA vajralepAH || 142||
aparaM cha
shrImAndhavalachandro.asau jIyAnmANDaliko ripUn|
yenAyaM sa~Ngraho yatnAllekhayitvA prachAritaH || 143||
iti hitopadeshe sandhirnAma chaturthaH kathAsa~NgrahaH
|| samAptashchAyaM hitopadeshaH ||
##
\medskip\hrule\obeylines
\medskip
{\rm Please send corrections to sanskrit at cheerful dot c om}
{\rm Last updated \today}
{\rm https://sanskritdocuments.org}
\end{document}