\engtitle{.. hitopadeshaH ..}## \itxtitle{.. hitopadeshaH ..}##\endtitles ## ma~NgalAcharaNam\- siddhiH sAdhye satAmastu prasAdAttasya dhUrjaTeH | jAhnavIphenalekheva yanmUrdhni shashinaH kalA || 1|| shruto hitopadesho.ayaM pATavaM saMskR^itoktiShu | vAchAM sarvatra vaichitryaM nItividyAM dadAti cha || 2|| vidyAprashaMsA\- ajarAmaravatprAj~no vidyAmarthaM cha chintayet| gR^ihIta iva kesheShu mR^ityunA dharmamAcharet|| 3|| sarvadravyeShu vidyaiva dravyamAhuranuttamam | ahAryatvAdanarghatvAdakShayatvAchcha sarvadA || 4|| saMyojayati vidyaiva nIchagApi naraM sarit| samudramiva durgharShaM nR^ipaM bhAgyamataH param || 5|| vidyA dadAti vinayaM vinayAdyAti pAtratAm | pAtratvAtdhanamApnoti dhanAddharmaM tataH sukham || 6|| vidyA shastraM cha shAstraM cha dve vidye pratipattaye | AdyA hAsyAya vR^iddhatve dvitIyAdriyate sadA || 7|| yannave bhAjane lagnaH saMskAro nAnyathA bhavet| kathAchChalena bAlAnAM nItistadiha kathyate || 8|| mitralAbhaH suhR^idbhedo vigrahaH sandhireva cha | pa~nchatantrAttathAnyasmAd.hgranthAdAkR^iShya likhyate || 9|| \section{atha kathAmukham} asti bhAgIrathItIre pATaliputranAmadheyaM nagaram | tatra sarvasvAmiguNopetaH sudarshano nAma narapatirAsIt| sa bhUpatirekadA kenApi pAThyamAnaM shlokadvayaM shushrAva anekasaMshayochChedi parokShArthasya darshakam | sarvasya lochanaM shAstraM yasya nAstyandha eva saH || 10|| yauvanaM dhanasampattiH prabhutvamavivekitA | ekaikamapyanarthAya kimu yatra chatuShTayam || 11|| ityAkarNyAtmanaH putrANAmanadhigatashAstrANAM nityamunmArgagAminAM shAstrAnanuShThAnenodvignamanAH sa rAjA chintayAmAsa | ko.arthaH putreNa jAtena yo na vidvAnna dhArmikaH | kANena chakShuShA kiM vA chakShuH pIDaiva kevalam || 12|| ajAtamR^itamUrkhANAM varamAdyau na chAntimaH | sakR^idduHkhakarAvAdyAvantimastu pade pade || 13|| kiM cha varaM garbhasrAvo varamapi cha naivAbhigamanaM varaM jAtaH preto varamapi cha kanyAvajanitA | varaM vandhyA bhAryA varamapi cha garbheShu vasati\- rna vAvidvAnrUpadraviNaguNayukto.api tanayaH || 14|| sa jAto yena jAtena yAti vaMshaH samunnatim | parivartini saMsAre mR^itaH ko vA na jAyate || 15|| anyachcha guNigaNagaNanA.arambhe na patati kaThinI sasambhramAdyasya | tenAmbA yadi sutinI vada bandhyA kIdR^ishI bhavati\? || 16|| api cha dAne tapasi shaurye cha yasya na prathitaM manaH | vidyAyAmarthalAbhe cha mAturuchchAra eva saH || 17|| aparaM cha varameko guNI putro na cha mUrkhashatairapi | ekashchandrastamo hanti na cha tArAgaNairapi || 18|| puNyatIrthe kR^itaM yena tapaH kvApyatiduShkaram | tasya putro bhavedvashyaH samR^iddho dhArmikaH sudhIH || 19|| tathA choktaM arthAgamo nityamarogitA cha priyA cha bhAryA priyavAdinI cha | vashyashcha putro.arthakarI cha vidyA ShaD jIvalokasya sukhAni rAjan|| 20|| ko dhanyo bahubhiH putraiH kushUlApUraNADhakaiH | varamekaH kulAlambI yatra vishrUyate pitA || 21|| R^iNakartA pitA shatrurmAtA cha vyabhichAriNI | bhAryA rUpavatI shatruH putraH shatrurapaNDitaH || 22|| yasya kasya prasUto.api guNavAnpUjyate naraH | dhanurvaMshavishuddho.api nirguNaH kiM kariShyati || 23|| hA hA putraka nAdhItaM gatAsvetAsu rAtriShu | tena tvaM viduShAM madhye pa~Nke gauriva sIdasi || 24|| tatkathamidAnImete mama putrA guNavantaH kriyantAM\? yataH AhAranidrAbhayamaithunAni sAmAnyametatpashubhirnarANAm | j~nAnaM narANAmadhiko visheSho ## var ## dharmo hi teShAmadhiko j~nAnena hInAH pashubhiH samAnAH || 25|| ## var ## dharmeNa hInAH yataH dharmArthakAmamokShANAM yasyaiko.api na vidyate | ajAgalastanasyeva tasya janma nirarthakam || 26|| yachchochyate AyuH karma cha vittaM cha vidyA nidhanameva cha | pa~nchaitAni hi sR^ijyante garbhasthasyaiva dehinaH || 27|| kiM cha avashyaM bhAvino bhAvA bhavanti mahatAmapi | nagnatvaM nIlakaNThasya mahAhishayanaM hareH || 28|| anyachcha yadabhAvi na tadbhAvi bhAvi chenna tadanyathA | iti chintAviShaghno.ayamagadaH kiM na pIyate || 29|| etatkAryAkShamANAM keShA~nchidAlasyavachanam | puruShakArautkarShyamAha yathA hyekena chakreNa na rathasya gatirbhavet| tathA puruShakAreNa vinA daivaM na siddhyati || 30|| tathA cha pUrvajanmakR^itaM karma taddaivamiti kathyate | tasmAtpuruShakAreNa yatnaM kuryAdatandritaH || 31|| na daivamapi sa.nchintya tyajedudyogamAtmanaH | anudyogena tailAni tilebhyo nAptumarhati || 32|| anyachcha udyoginaM puruShasiMhamupaiti lakShmI\- rdaivena deyamiti kApuruShA vadanti | daivaM nihatya kuru pauruShamAtmashaktyA yatne kR^ite yadi na sidhyati ko.atra doShaH || 33|| yathA mR^itpiNDataH kartA kurute yadyadichChati | evamAtmakR^itaM karma mAnavaH pratipadyate || 34|| kAkatAlIyavatprAptaM dR^iShTvApi nidhimagrataH | na svayaM daivamAdatte puruShArthamapekShate || udyamena hi sidhyanti kAryANi na manorathaiH | nahi suptasya siMhasya pravishanti mukhe mR^igAH || 36|| tathA choktaM mAtA shatruH pitA vairI yena bAlo na pAThitaH | na shobhate sabhAmadhye haMsamadhye bako yathA || 37|| rUpayauvanasampannA vishAlakulasambhavAH | vidyAhInA na shobhante nirgandhA iva kiMshukAH || 38|| apara~ncha pustakeShu cha nAdhItaM nAdhItaM gurusannidhau | na shobhate sabhAmadhye jAragarbha iva striyAH || 39|| etachchintayitvA rAjA paNDitasabhAM kAritavAn| rAjovAcha bho bhoH paNDitAH \! shrUyatAM mama vachanam | asti kashchidevambhUto vidvAnyo mama putrANAM nityamunmArgagAminAmanadhigatashAstrANAmidAnIM nItishAstropadeshena punarjanma kArayituM samarthaH\? yataH kAchaH kA~nchanasaMsargAddhatte mArakatIrdyutIH | tathA satsannidhAnena mUrkho yAti pravINatAm || 40|| uktaM cha hIyate hi matistAta hInaiH saha samAgamAt| samaishcha samatAmeti vishiShTaishcha vishiShTatAm || 41|| atrAntare viShNusharmanAmA mahApaNDitaH sakalanItishAstratattvaj~no bR^ihaspatirivAbravItdeva mahAkulasambhUtA ete rAjaputrAH | tatmayA nItiM grAhayituM shakyante | yataH nAdravye nihitA kAchitkriyA phalavatI bhavet| na vyApArashatenApi shukavatpAThyate bakaH || 42|| anyachcha asmiMstu nirguNaM gotre nApatyamupajAyate | Akare padyarAgAnAM janma kAchamaNeH kutaH || 43|| ato.ahaM ShaNmAsAbhyantare bhavatputrAn nItishAstrAbhij~nAnkariShyAmi | rAjA savinayaM punaruvAcha | kITo.api sumanaHsa~NgAdArohati satAM shiraH | ashmApi yAti devatvaM mahadbhiH supratiShThitaH || 44|| anyachcha yathodayagirerdravyaM sannikarSheNa dIpyate | tathA satsannidhAnena hInavarNo.api dIpyate || 45|| guNA guNaj~neShu guNA bhavanti te nirguNaM prApya bhavanti doShAH | AsvAdyatoyAH pravahanti nadyaH samudramAsAdya bhavantyupeyAH || 46|| tadeteShAmasmatputrANAM nItishAstropadeshAya bhavantaH pramANamityuktvA tasya viShNusharmaNo kare bahumAnapuraHsaraM putrAn samarpitavAn || \chapter{1 mitralAbhaH} atha prAsAdapR^iShThe sukhopaviShTAnAM rAjaputrANAM purastAt prastAvakrameNa paNDito.abravItbho rAjaputrAH shR^iNuta kAvyashAstravinodena kAlo gachChati dhImatAm | vyasanena tu mUrkhANAM nidrayA kalahena vA || 1|| tadbhavatAM vinodAya kAkakUrmAdInAM vichitrAM kathAM kathayiShyAmi | rAjaputrairuktamArya \! kathyatAM | viShNusharmovAcha shR^iNuta yUyam | samprati mitralAbhaH prastUyate | yasyAyamAdyaH shlokaH asAdhanA vittahInA buddhimantaH suhR^inmatAH | sAdhayantyAshu kAryANi kAkakUrmamR^igAkhuvat|| 2|| rAjaputrA UchuH kathametat\? so.abravItasti godAvarItIre vishAlaH shAlmalItaruH | tatra nAnAdigdeshAdAgatya rAtrau pakShiNo nivasanti | atha kadAchid avasannAyAM rAtrau astAchalachUDAvalambini bhagavati kumudinInAyake chandramasi | laghupatananAmA vAyasaH prabuddhaH kR^itAntamiva dvitIyamaTantaM pAshahastaM vyAghamapashyat| tamAlokyAchintayat adya prAtarevAniShTadarshanaM jAtam | na jAne kimanabhimataM darshayiShyati | ityuktvA tadanusaraNakrameNa vyAkulashchalati | yataH shokasthAnasahasrANi bhayasthAnashatAni cha | divase divase mUDhamAvishanti na paNDitam || 3|| anyachcha viShayiNAmidamavashyaM kartavyam | utthAyotthAya boddhavyaM kimadya sukR^itaM kR^itam | AyuShaH khaNDamAdAya ravirastaM gamiShyati || 4|| atha tena vyAdhena taNDulakaNAnvikIrya jAlaM vistIrNam | sa cha tatra prachChanno bhUtvA sthitaH | asminneva kAle chitragrIvanAmA kapotarAjaH saparivAro viyati visarpaMstaNDulakaNAnavalokayAmAsa | tataH kapotarAjastaNDulakaNalubdhAnkapotAnprAha kuto.atra nirjane vane taNDulakaNAnAM sambhavaH | tannirUpyatAM tAvat| bhadramidaM na pashyAmi prAyeNAnena taNDulakaNalobhenAsmAbhirapi tathA bhavitavyam | ka~NkaNasya tu lobhena magnaH pa~Nke sudustare | vR^iddhavyAghreNa samprAptaH pathikaH sammR^itaH || 5|| kapotA UchuH kathametat\? \section{kathA 1 so.abravItahamekadA dakShiNAraNye charann apashyameko vR^iddho vyAghraH snAtaH kushahastaH sarastIre brUte bho bho panthAH \! idaM suvarNaka~NkaNaM gR^ihyatAm | tato lobhAkR^iShTena kenachitpAnthena AlochitaM bhAgyena etat sambhavati | kintu asminAtmasandehe pravR^ittirna vidheyA | yataH aniShTAdiShTalAbhe pi na gatirjAyate shubhA | yatrAste viShasaMsargo.amR^itaM tadapi mR^ityave || 6|| kintu sarvatrArthArjanapravR^ittau sandeha eva | tathA choktam na saMshayamanAruhya naro bhadrANi pashyati | saMshayaM punarAruhya yadi jIvati pashyati || 7|| tannirUpayAmi tAvat| prakAshaM brUte | kutra tava ka~NkaNam? vyAghro hastaM prasArya darshayati | pAntho.avadatkathaM mArAtmake tvayi vishvAsaH? vyAghra uvAcha shR^iNu re pAntha \! prAgeva yauvanadashAyAmahamatIva durvR^itta Asam | anekagomAnuShANAM vadhAd me putrA mR^itA dArAshcha | vaMshahInashchAham | tataH kenachiddhArmikeNAhamupadiShTaH | dAnadharmAdikaM charatu bhavAniti | tadupadeshAdidAnImahaM snAnashIlo dAtA vR^iddho galitanakhadantaH na kathaM vishvAsabhUmiH? uktaM cha ijyA.adhyayanadAnAni tapaH satyaM dhR^itiH kShamA | alobha iti mArgo.ayaM dharmasyAShTavidhaH smR^itaH || 8|| tatra pUrvashchaturvargo dambhArthamapi sevyate | uttarastu chaturvargo mahAtmanyeva tiShThati || 9|| mama chaitAvAnlobhavirahaH | yena svahastasthamapi suvarNaka~NkaNaM yasmai kasmaichiddAtumichChAmi tathApi vyAghro mAnuShaM khAdatIti lokApavAdo durnivAraH | yataH gatAnugatiko lokaH kuTTanImupadeshinIm | pramANayati no dharme yathA goghnamapi dvijam || 10|| mayA cha dharmashAstrANi adhItAni | shR^iNu marusthalyAM yathA vR^iShTiH kShudhArte bhojanaM tathA | daridre dIyate dAnaM saphalaM pANDunandana || 11|| prANA yathAtmano.abhIShTA bhUtAnAmapi te tathA | Atmaupamyena bhUtAnAM dayAM kurvanti sAdhavaH || 12|| aparaM cha pratyAkhyAne cha dAne cha sukhaduHkhe priyApriye | Atmaupamyena puruShaH pramANamadhigachChati || 13|| anyachcha mAtR^ivatparadAreShu paradravyeShu loShTravat| AtmavatsarvabhUteShu yaH pashyati sa paNDitaH || 14|| tvaM cha atIvadurgataH | tena tattubhyaM dAtuM sayatno.aham | tathA choktam daridrAnbhara kaunteya mA prayachCheshvare dhanam | vyAdhitasyauShadhaM pathyaM nIrujasya kimauShadhaiH || 15|| anyachcha dAtavyamiti yaddAnaM dIyate nupakAriNi | deshe kAle cha pAtre cha taddAnaM sAttvikaM viduH || 16|| tadatra sarasi snAtvA suvarNaka~NkaNamidaM gR^ihANa | tato yAvadasau tadvachaHpratIto lobhAtsaraH snAtuM praviShTaH\, tAvanmahApa~Nke nimagnaH palAyitumakShamaH | taM pa~Nke patitaM dR^iShTvA vyAghro.avadat ahaha mahApa~Nke patito.asi | atastvAmahamutthApayAmi | ityuktvA shanaiH shanairupagamya tena vyAghreNa dhR^itaH sa pAntho.achintayat na dharmashAstraM paThatIti kAraNaM na chApi vedAdhyayanaM durAtmanaH | svabhAva evAtra tathAtirichyate yathA prakR^ityA madhuraM gavAM payaH || 17|| kiM cha avashendriyachittAnAM hastisnAnamiva kriyA | durbhagAbharaNaprAyo j~nAnaM bhAraH kriyAM vinA || 18|| tanmayA bhadraM na kR^itam | yadatra mArAtmake vishvAsaH kR^itaH | tathA choktam nadInAM shastrapANInAM nakhinAM shR^i~NgiNAM tathA | vishvAso naiva kartavyaH strIShu rAjakuleShu cha || 19|| aparaM cha sarvasya hi parIkShyante svabhAvA netare guNAH | atItya hi guNAnsarvAnsvabhAvo mUrdhni vartate || 20|| anyachcha sa hi gaganavihArI kalmaShadhvaMsakArI dashashatakaradhArI jyotiShAM madhyachArI | vidhurapi vidhiyogAd.hgrasyate rAhuNAsau likhitamapi lalATe projjhitaM kaH samarthaH || 21|| iti chintayannevAsau vyAghreNa dhR^itvA vyApAditaH khAditashcha | ato.ahaM bravImi ka~NkaNasya tu lobhenetyAdi | ata eva sarvathAvichAritaM karma na kartavyamiti | yataH sujIrNamannaM suvichakShaNaH sutaH sushAsitA strI nR^ipatiH susevitaH | suchintya choktaM suvichArya yatkR^itaM sudIrghakAle pi na yAti vikriyAm || 22|| etadvachanaM shrutvA kashchitkapotaH sadarpamAha AH \! kimevamuchyate? vR^iddhasya vachanaM grAhyamApatkAle hyupasthite | sarvatraivaM vichAre cha bhojane pi pravartatAm || 23|| yataH sha~NkAbhiH sarvamAkrAntamannaM pAnaM cha bhUtale | pravR^ittiH kutra kartavyA jIvitavyaM kathaM na vA? || 24|| yathA choktam IrShyI ghR^iNI tvasantuShTaH krodhano nityasha~NkitaH | parabhAgyopajIvI cha ShaDete nityaduHkhitAH || 25|| etachChrutvA taNDulkaNalobhena nabhomaNDalAdavatIryasarve kapotAstatropaviShTAH | yataH sumahAntyapi shAstrANi dhArayanto bahushrutAH | ChettAH saMayAnAM cha klishyante lobhamohitAH || 26|| anyachcha lobhAtkrodhaH prabhavati lobhAtkAmaH prajAyate | lobhAnmohashcha nAshashcha lobhaH pApasya kAraNam || 27|| anyachcha asambhavaM hemamR^igasya janma tathApi rAmo lulubhe mR^igAya | prAyaH samApannavipattikAle dhiyo.api puMsAM malinA bhavanti || 28|| anantaraM te sarve jAlanibaddhA babhUvuH\, tato yasya vachanAttatrAvalambitAstaM sarve tiraskurvanti sma | yataH\, na gaNasyAgrato gachChetsiddhe kArye samaM phalam | yadi kAryavipattiH syAnmukharastatra hanyate || 29|| tasya tiraskAraM shrutvA chitragrIva uvAcha nAyamasya doShaH\, yataH ApadAmApatantInAM hito.apyAyAti hetutAm | mAtR^ija~NghA hi vatsasya stambhIbhavati bandhane || 30|| anyachcha sa bandhuryo vipannAnAmApaduddharaNakShamaH | na tu bhItaparitrANavastUpAlambhapaNDitaH || 31|| vipatkAle vismaya eva kApuruShalakShaNam | tadatra dhairyamavalambya pratIkArashchintyatAm\, yataH vipadi dhairyamathAbhyudaye kShamA sadasi vAkyapaTutA yudhi vikramaH | yashasi chAbhiruchirvyasanaM shrutau prakR^itisiddhamidaM hi mahAtmanAm || 32|| sampadi yasya na harSho vipadi viShAdo raNe cha bhIrutvam | taM bhuvanatrayatilakaM janayati jananI sutaM viralam || 33|| anyachcha ShaDdoShAH puruSheNeha hAtavyA bhUtimichChatA | nidrA tandrA bhayaM krodha AlasyaM dIrghasUtratA || 34|| idAnImapi evaM kriyatAM sarvairekachittIbhUya jAlamAdAya uDDIyatAm | yataH alpAnAmapi vastUnAM saMhatiH kAryasAdhikA | tR^iNairguNatvamApannairbadhyante mattadantinaH || 35|| saMhatiH shreyasI puMsAM svakulairalpakairapi | tuSheNApi parityaktA na prarohanti taNDulAH || 36|| iti vichitya pakShiNaH sarve jAlamAdAya utpatitAH | anantaraM cha vyAdhaH sudUrAjjAlApahArakAMstAnavalokya pashchAddhAvito.achintayat saMhatAstu harantyete mama jAlaM viha~NgamAH | yadA tu nipatiShyanti vashameShyanti me tadA || 37|| tatasteShu chakShurviShayamatikrAnteShu pakShiShu sa vyAdho nivR^ittaH | atha lubdhakaM nivR^ittaM dR^iShTvA kapotA UchuH svAmin\! kimidAnIM kartumuchitam? chitragrIva uvAcha mAtA mitraM pitA cheti svabhAvAttritayaM hitam | kAryakAraNatashchAnye bhavanti hitabuddhayaH || 38|| tanme mitraM hiraNyako nAma mUShikarAjo gaNDakItIre chitravane nivasati | so.asmAkaM pAshAMshChetsyati ityAlochya sarve hiraNyakavivarasamIpaM gatAH | hiraNyakashcha sarvadA apAyasha~NkayA shatadvAraM vivaraM kR^itvA nivasati | tato hiraNyakaH kapotAvapAtabhayAchchakitaH tUShNIM sthitaH | chitragrIva uvAcha sakhe hiraNyaka \! kathamasmAnna sambhAShase? tato hiraNyakastadvachanaM pratyabhij~nAya sasambhramaM bahirniHsR^itya abravIt AH \! puNyavAnasmi priyasuhR^inme chitragrIvaH samAyAtaH | yasya mitreNa sambhASho yasya mitreNa saMsthitiH | yasya mitreNa saMlApastato nAstIha puNyavAn|| 39|| atha pAshabaddhAMshchaitAn dR^iShTvA savismayaH kShaNaM sthitvA uvAcha sakhe \! kimetat\? chitragrIva uvAcha sakhe \! asmAkaM prAktanajanmakarmaNaH phalametat| yasmAchcha yena cha yathA cha yadA cha yachcha yAvachcha yatra cha shubhAshubhamAtmakarma | tasmAchcha tena cha tathA cha tadA cha tachcha tAvachcha tatra cha vidhAtR^ivashAdupaiti || 40|| rAgashokaparItApabandhanavyasanAni cha | AtmAparAdhavR^ikShANAM phalAnyetAni dehinAm || 41|| etachChrutvA hiraNyakashchitragrIvasya bandhanaM ChettuM satvaramupasarpati | tatra chitragrIva uvAcha mitra \! mA maivaM kuru | prathamamasmadAshritAnAmeteShAM tAvatpAshAMshChindhi | mama pAshaM pashchAchChetsyasi | hiraNyako.apyAha ahamalpashaktiH | dantAshcha me komalAH | tad eteShAM pAshAMshChettuM kathaM samartho bhavAmi? tatyAvanme dantA na truTyanti\, tAvattava pAshaM Chinadmi | tadanantaramapyeteShAM bandhanaM yAvatshakyaM ChetsyAmi | chitragrIva uvAcha astvevam | tathApi yathAshakti bandhanameteShAM khaNDaya | hiraNyakenoktamAtmaparityAgena yadAshritAnAM parirakShaNaM tanna nItivedinAM sammatam | yataH Apadarthe dhanaM rakSheddArAnrakSheddhanairapi | AtmAnaM satataM rakSheddArairapi dhanairapi || 42|| anyachcha dharmArthakAmamokShANAM prANAH saMsthitahetavaH | tAnnighnatA kiM na hataM rakShatA kiM na rakShitam || 43|| chitragrIva uvAcha sakhe \! nItistAvadIdR^ishyeva\, kintvahamasmadAshritAnAM duHkhaM soDhuM sarvathAsamarthastenedaM bravImi | yataH dhanAni jIvitaM chaiva parArthe prAj~na utsR^ijet| sannimitte varaM tyAgo vinAshe niyate sati || 44|| ayamaparashchAsAdhAraNo hetuH | jAtidravyabalAnAM cha sAmyameShAM mayA saha | matprabhutvaphalaM brUhi kadA kiM tadbhaviShyati || 45|| anyachcha vinA vartanamevaite na tyajanti mamAntikam | tanme prANavyayenApi jIvayaitAnmamAshritAn|| 46|| kiM cha mAMsamUtrapurIShAsthipUrite tra kalevare | vinashvare vihAyAsthAM yashaH pAlaya mitra me || 47|| aparaM cha pashya yadi nityamanityena nirmalaM malavAhinA | yashaH kAyena labhyeta tanna labdhaM bhavennu kim || 48|| yataH sharIrasya guNAnAM cha dUramatyantamantaram | sharIraM kShaNavidhvaMsi kalpAntasthAyino guNAH || 49|| ityAkarNya hiraNyakaH prahR^iShTamanAH pulakitaH sanabravItsAdhu mitra \! sAdhu | anenAshritavAtsalyena trailokyasyApi prabhutvaM tvayi yujyate | evamuktvA tena sarveShAM kapotAnAM bandhanAni ChinnAni | tato hiraNyakaH sarvAnsAdaraM sampUjya Aha sakhe chitragrIva \! sarvathAtra jAlabandhanavidhau sati doShamAsha~Nkya Atmani avaj~nA na kartavyA | yataH yo.adhikAdyojanashatAnpashyatIhAmiShaM khagaH | sa eva prAptakAlastu pAshabandhaM na pashyati || 50|| aparaM cha shashidivAkarayorgrahapIDanaM gajabhuja~Ngamayorapi bandhanam | matimatAM cha vilokya daridratAM vidhiraho balavAniti me matiH || 51|| anyachcha vyomaikAntavihAriNo.api vihagAH samprApnuvantyApadaM badhyante nipuNairagAdhasalilAnmatsyAH samudrAdapi | durnItaM kimihAsti kiM sucharitaM kaH sthAnalAbhe guNaH kAlo hi vyasanaprasAritakaro gR^ihNAti dUrAdapi || 52|| iti prabodhya AtithyaM kR^itvA Ali~Ngya cha tena sampreShitashchitragrIvo.api saparivAro yatheShTadeshAnyayau\, hiraNyako.api svavivaraM praviShTaH | yAni kAni cha mitrANi kartavyAni shatAni cha | pashya mUShikamitreNa kapotA muktabandhanAH || 53|| atha laghupatanakanAmA kAkaH sarvavR^ittAntadarshI sAshcharyamidamAha aho hiraNyaka \! shlAghyo.asi\, ato.ahamapi tvayA saha maitrIM kartumichChAmi | atastvaM mAM maitryeNAnugrahItumarhasi | etachChrutvA hiraNyako.api vivarAbhyantarAdAha kastvam? sa brUte laghupatanakanAmA vAyaso.aham | hiraNyako vihasyAha kA tvayA saha maitrI? yataH yadyena yujyate loke budhastattena yojayet| ahamannaM bhavAnbhoktA kathaM prItirbhaviShyati || 54|| aparaM cha bhakShyabhakShayoH prItirvipatteH kAraNaM matam | shR^igAlAtpAshabaddho.asau mR^igaH kAkena rakShitaH || 55|| vAyaso.abravItkathametat\? hiraNyakaH kathayati \section{kathA 2 asti magadhadeshe champakavatI nAma araNyAnI | tasyAM chirAtmahatA snehena mR^igakAkau nivasataH | sa cha mR^igaH svechChayA bhrAmyan hR^iShTapuShTA~NgaH kenachitshR^igAlenAvalokitaH | taM dR^iShTvA shR^igAlo.achintayatAH \! kathametanmAMsaM sulalitaM bhakShayAmi? bhavatu\, vishvAsaM tAvad utpAdayAmi ityAlochya upasR^ityAbravItmitra \! kushalaM te? mR^igeNoktaM kastvam? sa brUte kShudrabuddhinAmA jambuko.aham | atrAraNye bandhuhIno mR^itavatekAkI nivasAmi | idAnIM tvAM mitramAsAdya punaH sabandhurjIvalokaM praviShTo.asmi | adhunA tavAnuchareNa mayA sarvathA bhavitavyamiti | mR^igeNoktamevamastu | tataH pashchAdastaM gate savitari bhagavati marIchimAlini tau mR^igasya vAsabhUmiM gatau | tatra champakavR^ikShashAkhAyAM subuddhinAmA kAko mR^igasya chiramitraM nivasati | tau dR^iShTvA kAko.avadatsakhe chitrA~Nga \! ko.ayaM dvitIyaH? mR^igo brUte mitra \! akasmAdAgantunA saha maitrI na yuktA | tanna bhadramAcharitam | tathA choktam aj~nAtakulashIlasya vAso deyo na kasyachit| mArjArasya hi doSheNa hato gR^idhro jaradgavaH || 56|| tau AhatuHkathametat\? kAkaH kathayati \section{kathA 3 asti bhAgIrathItIre gR^idhrakUTanAmni parvate mahAnparkaTIvR^ikShaH tasya koTare daivadurvipAkAtgalitanakhanayano jaradgavanAmA gR^idhraH prativasati | atha kR^ipayA tajjIvanAya tadvR^ikShavAsinaH pakShiNaH svAhArAtki~nchitki~nchiduddhR^itya tasmai dadati\, tenAsau jIvati\, teShAM shAvakarakShAM cha karoti | atha kadAchit dIrghakarNanAmA mArjAraH pakShishAvakAnbhakShayituM tatrAgataH | tatastamAyAntaM dR^iShTvA pakShishAvakairbhayArtaiH kolAhalaH kR^itaH | tachChrutvA jaradgavena uktaM ko.ayamAyAti? dIrghakarNo gR^idhramavalokya sabhayamAha hA hato.asmi yato.ayaM mAM vyApAdayiShyati | athavA.a tAvadbhayasya bhetavyaM yAvadbhayamanAgatam | AgataM tu bhayaM vIkShya naraH kuryAdyathochitam || 57|| adhunAtisannidhAne palAyitumakShamaH | tadyathA bhavitavyaM tathA bhavatu\, tAvatvishvAsamutpAdyAsya samIpamupagachChAmItyAlochya tamupasR^ityAbravItArya \! tvAmabhivande | gR^idhro.avadatkastvam? so.avadatmArjAro.aham | gR^idhro brUte dUramapasara no chethantavyo.asi mayA | mArjAro.avadatshrUyatAM tAvatmadvachanam | tato yadyahaM vadhyastadA hantavyaH | yataH jAtimAtreNa kiM kashchidvadhyate pUjyate kvachit| vyavahAraM parij~nAya vadhyaH pUjyo.athavA bhavet|| 58|| gR^idhro brUte brUhi kimarthamAgato.asi? so.avadatahamatra ga~NgAtIre nityasnAyI nirAmiShAshI brahmachArI chAndrAyaNavratamAcharaMstiShThAmi | yuShmAn dharmaj~nAnaratAH premavishvAsabhUmayaH iti pakShiNaH sarve sarvadA mamAgre prastuvanti\, ato bhavadbhyo vidyAvayovR^iddhebhyo dharmaM shrotumihAgataH | bhavantashchaitAdR^ishA dharmaj~nAH\, yanmAmatithiM hantumudyatAH? gR^ihasthadharmashcha eShaH arAvapyuchitaM kAryamAtithyaM gR^ihamAgate | ChettumapyAgate ChAyAM nopasaMharate drumaH || 59|| kiM cha yadi annaM nAsti\, tadA suprItenApi vachasA tAvadatithiH pUjya eva | tR^iNAni bhUmirudakaM vAk chaturthI cha sUnR^itA | etAnyapi satAM gehe nochChidyante kadAchana || 60|| anyachcha bAlo vA yadi vA vR^iddho yuvA vA gR^ihamAgataH | tasya pUjA vidhAtavyA sarvasyAbhyAgato guruH || 61|| aparaM cha nirguNeShvapi sattveShu dayAM kurvanti sAdhavaH | na hi saMharate jyotsnAM chandrashchANDAlaveshmanaH || 62|| anyachcha atithiryasya bhagnAsho gR^ihAtpratinivartate | sa dattvA duShkR^itaM tasmai puNyamAdAya gachChati || 63|| anyachcha uttamasyApi varNasya nIcho.api gR^ihamAgataH | pUjanIyo yathAyogyaM sarvadevamayo.atithiH || 64|| gR^idhro.avadatmArjAro hi mAMsaruchiH | pakShishAvakAshchAtra nivasanti | tenAhameva bravImi | tachChrutvA mArjAro bhUmiM spR^iShTvA karNau spR^ishati\, brUte cha mayA dharmashAstraM shrutvA vItarAgenedaM duShkaraM vrataM chAndrAyaNamadhyavasitam | yataH parasparaM vivadamAnAnAmapi dharmashAstrANAmahiMsA paramo dharmaH ityatraikamatyam | yataH sarvahiMsAnivR^ittA ye narAH sarvasahAshcha ye | sarvasyAshrayabhUtAshcha te narAH svargagAminaH || 65|| anyachcha eka eva suhR^iddharmo nidhane pyanuyAti yaH | sharIreNa samaM nAshaM sarvamanyadhi gachChati || 66|| kiM cha yo.atti yasya yadA mAMsamubhayoH pashyatAntaram | ekasya kShaNikA prItiranyaH prANairvimuchyate || 67|| api cha martavyamiti yadduHkhaM puruShasyopajAyate | shakyastenAnumAnena paro.api parirakShitum || 68|| shR^iNu punaH svachChandavanajAtena shAkenApi prapUryate | asya dagdhodarasyArthe kaH kuryAtpAtakaM mahat|| 69|| evaM vishvAsya sa mArjArastarukoTare sthitaH | tato dineShu gachChatsu asau pakShishAvakAnAkramya svakoTaramAnIya pratyahaM khAdati | atha yeShAmapatyAni khAditAni | taiH shokArtairvilapadbhiritastato jij~nAsA samArabdhA | tatparij~nAya mArjAraH koTarAnniHsR^itya bahiH palAyitaH | pashchAtpakShibhiritastato nirUpayadbhistatra tarukoTare shAvakAH khAditA iti sarvaiH pakShibhirnishchitya cha gR^idhro vyApAditaH | ato.ahaM bravImi aj~nAtakulashIlasya ityAdi | ityAkarNya sa jambukaH sakopamAha mR^igasya prathamadarshanadine bhavAnapi aj~nAtakulashIla eva AsIt| tatkathaM bhavatA saha etasya snehAnuvR^ittiruttarottaraM vardhate? athavA.a yatra vidvajjano nAsti shlAghyastatrAlpadhIrapi | nirastapAdape deshe eraNDo.api drumAyate || 70|| anyachcha ayaM nijaH paro veti gaNanA laghuchetasAm | udAracharitAnAM tu vasudhaiva kuTumbakam || 71|| yathA chAyaM mR^igo mama bandhustathA bhavAnapi | mR^igo.abravItkamanena uttarottareNa? sarvairekatra vishrambhAlApaiH sukhamanubhavadbhiH sthIyatAm | yataH na kashchitkasyachinmitraM na kashchitkasyachidripuH | vyavahAreNa mitrANi jAyante ripavastathA || 72|| kAkena uktamevamastu | atha prAtaH sarve yathAbhimatadeshaM gatAH | ekadA nibhR^itaM shR^igAlo brUte sakhe mR^iga \! etasminneva vanaikadeshe sasyapUrNaM kShetramasti | tadahaM tvAM tatra nItvA darshayAmi | tathA kR^ite sati mR^igaH pratyahaM tatra gatvA sasyaM khAdati | tato dinakatipayena kShetrapatinA taddR^iShTvA pAshAstatra yojitAH | anantaraM punarAgato mR^igaH tatra charanpAshairbaddho.achintayatko mAmitaH kAlapAshAdiva vyAdhapAshAttrAtuM mitrAdanyaH samarthaH? atrAntare jambukastatrAgatya upasthito.achintayatphalitastAvad asmAkaM kapaTaprabandhaH | manorathasiddhirapi bAhulyAn me bhaviShyati | yataH etasya uktR^ityamAnasya mAMsAsR^igliptAni asthIni mayA avashyaM prAptavyAni | tAni cha bAhulyena mama bhojanAni bhaviShyanti | sa cha mR^igastaM dR^iShTvA ullAsito brUte sakhe \! Chindhi tAvanmama bandhanam | satvaraM trAyasva mAm | yataH Apatsu mitraM jAnIyAdraNe shUraM R^iNe shuchim | bhAryAM kShINeShu vitteShu vyasaneShu cha bAndhavAn|| 73|| aparaM cha utsave vyasane prApte durbhikShe shatrusa~NkaTe | rAjadvAre shmashAne cha yastiShThati sa bAndhavaH || 74|| jambukaH pAshaM muhurmuhurvilokyAchintayatdR^iDhastAvadayaM bandhaH | brUte cha sakhe \! snAyunirmitAH pAshAH\, tadadya bhaTTArakavAre kathametAndantaiH spR^ishAmi? mitra \! yadi chitte na anyathA manyase\, tadA prabhAte yattvayA vaktavyaM tatkartavyamiti | anantaraM sa kAkaH pradoShakA mR^igamanAgatamavalokya itastato.anviShyan tathAvidhaM taM dR^iShTvA uvAcha sakhe \! kimetat\? mR^igeNoktaM avadhIritasuhR^idvAkyasya phalametattathA choktam suhR^idAM hitakAmAnAM yaH shR^iNoti na bhAShitam | vipatsannihitA tasya sa naraH shatrunandanaH || 75|| kAko brUte sa va~nchakaH kvAste? mR^igeNoktaM manmAMsArthI tiShThatyatraiva | kAko brUte mitra \! uktameva mayA pUrvam | aparAdho na me stIti naitadvishvAsakAraNam | vidyate hi nR^ishaMsebhyo bhayaM guNavatAmapi || 76|| dIpanirvANagandhaM cha suhR^idvAkyamarundhatIm | na jighranti na shR^iNvanti na pshyanti gatAyuShaH || 77|| parokShe kAryahantAraM pratyakShe priyavAdinam | varjayettAdR^ishaM mitraM viShakumbhaM payomukham || 78|| tataH kAko dIrghaM niHshvasya uvAcha are va~nchaka \! kiM tvayA pApakarmaNA kR^itam | yataH saMlApitAnAM madhurairvachobhi\- rmithyopachAraishcha vashIkR^itAnAm | AshAvatAM shraddadhatAM cha loke kimarthinAM va~nchayitavyamasti || 79|| anyachcha upakAriNi vishrabdhe shuddhamatau yaH samAcharati pApam | taM janamasatyasandhaM bhagavati vasudhe kathaM vahasi || 80|| durjanena samaM sakhyaM vairaM chApi na kArayet| uShNo dahati chA~NgAraH shItaH kR^iShNAyate karam || 81|| athavA sthitiriyaM durjanAnAm prAk pAdayoH patati khAdati pR^iShThamAMsaM karNe phalaM kimapi rauti shanairvichitram | ChidraM nirUpya sahasA pravishatyasha~NkaH sarvaM khalasya charitaM mashakaH karoti || 82|| tathA cha durjanaH priyavAdI cha naitadvishvAsakAraNam | madhu tiShThati jihvAgre hR^idi hAlAhalaM viSham || 83|| atha prabhAte sa kShetrapatirlaguDahastastaM pradeshamAgachChan kAkenAvalokitaH | tamavalokya kAkenoktaM sakhe mR^iga \! tvamAtmAnaM mR^itavatsandarshya vAtenodaraM pUrayitvA pAdAnstabdhIkR^itya tiShTha | ahaM tava chakShuShI cha~nchvA kimapi vilikhAmi\, yadAhaM shabdaM karomi\, tadA tvamutthAya satvaraM palAyiShyase | mR^igastathaiva kAkavachanena sthitaH | tataH kShetrapatinA harShotphullalochanena tathAvidho mR^iga AlokitaH | athAsau AH \! svayaM mR^ito.asi? ityuktvA mR^igaM bandhanAtmochayitvA pAshAnsaMvarItuM satvaro babhUva | tataH kiyaddUre antarite kShetrapatau sa mR^igaH kAkasya shabdaM shrutvA satvaramutthAya palAyitaH | tamuddishya tena kShetrapatinA prakopAtkShiptena laguDena shR^igAlo vyApAditaH | tathA choktam tribhirvarShaistribhirmAsaistribhiH pakShaistribhirdinaiH | atyutkaTaiH pApapuNyairihaiva phalamashnute || 84|| ato.ahaM bravImi bhakShyabhakShyakayoH prItirityAdi | iti mR^igavAyasashR^igAlakathA kAkaH punarAha bhakShitenApi bhavatA nAhAro mama puShkalaH | tvayi jIvati jIvAmi chitragrIva ivAnagha || 85|| anyachcha tirashchAmapi vishvAso dR^iShTaH puNyaikakarmaNAm | satAM hi sAdhushIlatvAtsvabhAvo na nivartate || 86|| kiM cha sAdhoH prakopitasyApi mano nAyAti vikriyAm | na hi tApayituM shakyaM sAgarAmbhastR^iNolkayA || 87|| hiraNyako brUte chapalastvam | chapalena saha snehaH sarvathA na kartavyaH | tathA choktam mArjAro mahiSho meShaH kAkaH kApuruShastathA | vishvAsAtprabhavantyete vishvAsastatra no hitaH || 88|| kiM chAnyatshatrupakSho bhavAnasmAkam | shatruNA sandhirna vidheyam | uktaM chaitat shatruNA na hi sandadhyAtsaMshliShTenApi sandhinA | sutaptamapi pAnIyaM shamayatyeva pAvakam || 89|| durjanaH parihartavyo vidyayAla~NkR^ito.api san| maNinA bhUShitaH sarpaH kimasau na bhaya~NkaraH || 90|| yadashakyaM na tachChaktyaM yachChaktyaM shakyameva tat| nodake shakaTaM yAti na cha naurgachChati sthale || 91|| aparaM cha mahatApyarthasAreNa yo vishvasiti shatruShu | bhAryAsu cha viraktAsu tadantaM tasya jIvanam || 92|| laghupatanako brUte shrutaM mayA sarvaM\, tathApi mamaitAvan eva sa~NkalpaH | yattvayA saha sauhR^idyamavashyaM karaNIyamiti | anyathA anAhAreNAtmAnaM tava dvAri vyApAdayiShyAmIti | tathA hi mR^idghaTavatsukhabhedyo duHsandhAnashcha durjano bhavati | sujanastu kanakaghaTavaddurbhedyashchAshu sandheyaH || 93|| kiM cha dravatvAtsarvalohAnAM nimittAdmR^igapakShiNAm | bhayAllobhAchcha mUrkhANAM sa~NgataH darshanAtsatAm || 94|| kiM cha nArikelasamAkArA dR^ishyante hi suhR^ijjanAH | anye badarikAkArA bahireva manoharAH || 95|| anyachcha snehachChede pi sAdhUnAM guNA nAyAnti vikriyAm | bha~Nge pi hi mR^iNAlAnAmanubadhnanti tantavaH || 96|| anyachcha shuchitvaM tyAgitA shauryaM sAmAnyaM sukhaduHkhayoH | dAkShiNyaM chAnuraktishcha satyatA cha suhR^idguNAH || 97|| etairguNairupeto bhavadanyo mayA kaH suhR^it prAptavyaH? ityAdi tadvachanamAkarNya hiraNyako bahiH niHsR^ityAha ApyAyito.ahaM bhavatAmetena vachanAmR^itena | tathA choktam gharmArtaM na tathA sushItalajalaiH snAnaM na muktAvalI na shrIkhaNDavilepanaM sukhayati pratya~Ngamapyarpitam | prItyai sajjanabhAShitaM prabhavati prAyo yathA chetasaH sadyuktyA cha pariShkR^itaM sukR^itinAmAkR^iShTimantropamam || 98|| anyachcha rahasyabhedo yAch~nA cha naiShThuryaM chalachittayA | krodho niHsatyatA dyUtametanmitrasya dUShaNam || 99|| anena vachanakrameNa tatekamapi dUShaNaM tvayi na lakShyate | yataH paTutvaM satyavAditvaM kathAyogena buddhyate | astabdhatvamachApalyaM pratyakShenAvagamyate || 100|| aparaM cha anyathaiva hi sauhArdaM bhavetsvachChAntarAtmanaH | pravartate nyathA vANI shAThyopahatachetasaH || 101|| manasyanyadvachasyanyatkarmaNyanyaddurAtmanAm | manasyekaM vachasyekaM karmaNyekaM mahAtmanAm || 102|| tadbhavatu bhavataH abhimatameva ityuktvA hiraNyako maitryaM vidhAya bhojanavisheShairvAyasaM santoShya vivaraM praviShTaH | vAyaso.api svasthAnaM gataH tataHprabhR^iti tayoH anyo.anyAhArapradAnena kushalaprashnaiH vishrambhAlApaishcha kiyatkAlo.ativartane | ekadA laghupatanako hiraNyakamAha sakhe \! vAyasasya kaShTataralabhyAhAramidaM sthAnam | tadetatparityajya sthAnAntaraM gantumichChAmi | hiraNyako brUte sthAnabhraShTA na shobhante dantAH keshA nakhA narAH | iti vij~nAya matimAnsvasthAnaM na parityajet|| 103|| kAko brUte mitra \! kApuruShasya vachanametat| yataH sthAnamutsR^ijya gachChanti siMhAH satpuruShA gajAH | tatraiva nidhanaM yAnti kAkAH kApuruShA mR^igAH || 104|| anyachcha ko vIrasya manasvinaH svaviShayaH ko vA videshaH smR^itaH yaM deshaM shrayate tameva kurute bAhupratApArjitam | yaddaMShTrAnakhalA~NgulapraharaNaH siMho vanaM gAhate tasminneva hatadvipendrarudhiraistR^iShNAM ChinnattyAtmanaH || 105|| hiraNyako brUte mitra kva gantavyam? tathA choktam chalatyekena pAdena tiShThatyekena buddhimAn| nAsamIkShya paraM sthAnaM pUrvamAyatanaM tyajet|| 106|| vAyaso brUte mitra \! asti sunirUpitaM sthAnam | hiraNyako.avadatkiM tat\? vAyasaH kathayati asti daNDakAraNye karpUragaurAbhidhAnaM saraH | tatra chirakAlopArjitaH priyasuhR^inme mantharAbhidhAnaH kUrmaH sahajadhArmikaH prativasati | pashya mitra \! paropadeshe pANDityaM sarveShAM sukaraM nR^iNAm | dharme svIyamanuShThAnaM kasyachittu mahAtmanaH || 107|| sa cha bhojanavisheShairmAM saMvardhayiShyati | hiraNyako.apyAha tatkimatrAvasthAya mayA kartavyam? yataH yasmindeshe na sammAno na vR^ittirna cha bAndhavaH | na cha vidyAgamaH kashchittaM deshaM parivarjayet|| 108|| aparaM cha dhanikaH shrotriyo rAjA nadI vaidyastu pa~nchamaH | pa~ncha yatra na vidyante tatra vAsaM na kArayet|| 109|| aparaM cha lokayAtrA bhayaM lajjA dAkShiNyaM tyAgashIlatA | pa~ncha yatra na vidyante na kuryAttatra saMsthitim || 110|| anyachcha tatra mitra \! na vastavyaM yatra nAsti chatuShTayam | R^iNadAtA cha vaidyashcha shrotriyaH sajalA nadI || 111|| ato mAmapi tatra naya | vAyaso.avadatevamastu | atha vAyasastena mitreNa saha vichitrAlApasukhena tasya sarasaH samIpaM yayau | tato mantharo dUrAdeva laghupatanakamavalokya utthAya yathochitamAtithyaM vidhAya mUShikasyApyatithisatkAraM chakAra | yataH bAlo vA yadi vA vR^iddho yuvA vA gR^ihamAgataH | tasya pUjA vidhAtavyA sarvatrAbhyAgato guruH || 112|| tathA.a gururagnirdvijAtInAM varNAnAM brAhmaNo guruH | patireko guruH strINAM sarvatrAbhyAgato guruH || 113|| aparaM cha uttamasyApi varNasya nIcho.api gR^ihamAgataH | pUjanIyo yathAyogyaM sarvadevamayo.atithiH || 114|| vAyaso.avadatsakhe \! manthara \! savisheShapUjAmasami vidhehi\, yato.ayaM puNyakarmaNAM dhurINaH kAruNyaratnAkaro hiraNyakanAmA mUShikarAjaH | etasya guNastutiM jihvAsahasradvayenApi yadi sarparAjaH kadAchitkartuM samarthaH syAtityuktvA chitragrIvopAkhyAnaM varNitavAn| tato mantharaH sAdaraM hiraNyakaM sampUjyAha bhadra \! Atmano nirjanavanAgamanakAraNamAkhyAtumarhasi? hiraNyako.avadatkathayAmi\, shrUyatAm | \section{kathA 4 asti champakAbhidhAnAyAM nagaryAM parivrAjakAvasathaH | tatra chUDAkarNo nAma parivrAjakaH prativasati | sa cha bhojanAvashiShTabhikShAnnasahitaM bhikShApAtraM nAgadantake vasthApya svapiti | ahaM cha tadannamutplutya utplutya pratyahaM bhakShayAmi | anantaraM tasya priyasuhR^idvINAkarNo nAma parivrAjakaH samAyAtaH\, tena saha nAnAkathAprasa~NgAvasthito mama trAsArthaM jarjaravaMshakhaNDena chUDAkarNo bhUmimatADayat| taM tathAvidhaM dR^iShTvA vINAkarNa uvAcha sakhe \! kimiti mama kathAvirakto.anyAsakto bhavAn\? yataH mukhaM prasannaM vimalA cha dR^iShTiH kathAnurAgo madhurA cha vANI | sneho.adhikaH sambhramadarshanaM cha sadAnuraktasya janasya lakShma || 115|| adR^iShTidAnaM kR^itapUrvanAshanaM AnanaM dushcharitAnukIrtanam | kathAprasa~Ngena cha nAmavismR^iti\- rviraktabhAvasya janasya lakShaNam || 116|| chUDAkarNenoktaM bhadra \! nAhaM viraktaH\, kintu pashya ayaM mUShiko mamApakArI sadA pAtrasthaM bhikShAnnamutplutya bhakShayati | vINAkarNo nAgadantamavalokyAha kathamayaM mUShikaH svalpabalo.apyetAvad dUramutpatati? tadatra kenApi kAraNena bhavitavyam | kShaNaM vichintya parivrAjakenoktaM kAraNaM chAtra dhanabAhulyameva pratibhAti | yataH dhanavAnbalavAnloke sarvaH sarvatra sarvadA | prabhutvaM dhanamUlaM hi rAj~nAmapyupajAyate || 117|| tataH khanitramAdAya tena parivrAjakena vivaraM khanitvA chirasa~nchitaM mama dhanaM gR^ihItam | tataH prabhR^iti pratyahaM nijashaktihInaH sattvotsAharahitaH svAhAramapyutpAdayitumakShamaH sannAsaM mandaM mandamupasarpanchUDAkarNenAvalokitaH | tatastenoktam dhanena balavAnloko dhanAdbhavati paNDitaH | pashyainaM mUShikaM pApaM svajAtisamatAM gatam || 118|| kiM cha arthena tu vihInasya puruShasyAlpamedhasaH | kriyA sarvA vinashyanti grIShme kusarito yathA || 119|| aparaM cha yasyArthAstasya mitrANi yasyArthAstasya bAndhavAH | yasyArthAH sa pumAnloke yasyArthAH sa hi paNDitaH || 120|| aparaM cha aputrasya gR^ihaM shUnyaM sanmitrarahitasya cha | mUrkhasya cha dishaH shUnyAH sarvashUnyA daridratA || 121|| aparaM cha dAridryAnmaraNAdvApi dAridryamavaraM smR^itam | alpakleshena maraNaM dAridryamatiduHsaham || 122|| anyachcha tAnIndriyANyavikalAni tadeva nAma sA buddhirapratihatA vachanaM tadeva | arthoShmaNA virahitaH puruShaH sa eva anyaH kShaNena bhavatIti vichitrametat|| 123|| etatsarvamAkarNya mayAlochitaM mamAnnAvasthAnamayuktamidAnIm | tathA choktam atyantavimukhe daive vyarthe yatne cha pauruShe | manasvino daridrasya vanAdanyatkutaH sukham || 124|| anyachcha manasvI miryate kAmaM kArpaNyaM na tu gachChati | api nirvANamAyAti nAnalo yAti shItatAm || 125|| kiM cha kusumastavakasyeva dve vR^ittI tu manasvinaH | sarveShAM mUrdhni vA tiShThedvishIryeta vane thavA || 126|| yachchAnyasmai etadvR^ittAntakathanaM tadapyanuchitam | yataH arthanAshaM manastApaM gR^ihe dushcharitAni cha | va~nchanaM chApamAnaM cha matimAnna prakAshayet|| 127|| yachchAtraiva yAch~nayA jIvanaM tadapyatIvagarhitam | yataH varaM vibhavahInena prANaiH santarpito.analaH | nopachAraparibhraShTaH kR^ipaNaH prArthyate janaH || 128|| anyachcha dAridryAddhriyameti hrIparigataH sattvAtparibhrashyate niHsattvaM paribhUyate paribhavAnnirvedamApadyate | nirviNNaH shuchameti shokaphihito buddhyA parityajyate nirbuddhiH kShayametyaho nidhanatA sarvApadAmAspadam || 129|| kiM cha varaM maunaM kAryaM na cha vachanamuktaM yadanR^itaM varaM klaibyaM puMsAM na cha parakalatrAbhigamanam | varaM prANatyAgo na cha pishunavAkyeShvabhiruchi\- rvaraM bhikShAshitvaM na cha paradhanAsvAdanasukham || 130|| varaM shUnyA shAlA na cha khalu varo duShTavR^iShabho varaM veshyA patnI na punaravinItA kulavadhUH | varaM vAso.araNye na punaravivekAdhipapure varaM prANatyAgo na punaradhamAnAmupagamaH || 131|| api cha seveva mAnamakhilaM jyotsneva tamo jareva lAvaNyam | hariharakatheva duritaM guNashatamapyarthitA harati || 132|| tatkimahaM parapiNDena AtmAnaM poShayAmi? kaShTaM bhoH \! tadapi dvitIyaM mR^ityudvAram | anyachcha rogI chirapravAsI parAnnabhojI parAvasathashAyI | yajjIvati tanmaraNaM yanmaraNaM so.asya vishrAmaH || 133|| ityAlochyApi lobhAt punarapi tadIyamannaM grahItuM grahamakaravam | tathA choktam lobhena buddhishchalati lobho janayate tR^iShAm | tR^iShArto duHkhamApnoti paratreha cha mAnavaH || 134|| tato.ahaM mandaM mandamupasarpaMstena vINAkarNena jarjaravaMshakhaNDena tADitashchAchintayaM lubdho hyasantuShTo niyatamAtmadrohI bhavati | tathA cha dhanalubdho hyasantuShTo.aniyatAtmAjitendriyaH | sarvA evApadastasya yasya tuShTaM na mAnasam || 135|| sarvAH sampattasyastasya santuShTaM yasya mAnasam | upAnadgUDhapAdasya nanu charmAvR^iteva bhUH || 136|| aparaM cha santoShAmR^itatR^iptAnAM yatsukhaM shAntachetasAm | kutastaddhanalubdhAnAmitashchetashcha dhAvatAm || 137|| kiM cha tenAdhItaM shrutaM tena tena sarvamanuShThitam | yenAshAH pR^iShThataH kR^itvA nairAshyamavalambitam || 138|| api cha aseviteshvaradvAramadR^iShTavirahavyatham | anuktaklIbavachanaM dhanyaM kasyApi jIvanam || 139|| na yojanashataM dUraM vAhyamAnasya tR^iShNayA | santuShTasya karaprApte pyarthe bhavati nAdaraH || 140|| tadatra avasthochitakAryaparichChedaH shreyAn| ko dharmo bhUtadayA kiM saukhyaM nityamaroginA jagati | kaH snehaH sadbhAvaH kiM pANDityaM parichChedaH || 141|| tathA cha parichChedo hi pANDityaM yadApannA vipattayaH | aparichChedakartR^iNAM vipadaH syuH pade pade || 142|| tathA hi tyajedekaM kulasyArthe grAmasyArthe kulaM tyajet| grAmaM janapadasyArthe AtmArthe pR^ithivIM tyajet|| 143|| aparaM cha pAnIyaM vA nirAyAsaM svAdvannaM vA bhayottaram | vichAryaM khalu pashyAmi tatsukhaM yatra nirvR^itiH || 144|| ityAlochyAhaM nirjanavanamAgataH | yataH varaM vanaM vyAghragajendrasevitaM drumAlayaH patraphalAmbubhakShitam | tR^iNAni shayyA vasanaM cha valkalaM na bandhumadhye dhanahInajIvanam || 145|| ataH saMsAraviShayavR^ikShasya dve eva rasavatphale | kAvyAmR^itarasAsvAdaH sa~NgamaH sajjanaiH saha || 146|| aparaM cha satsa~NgaH keshave bhaktirga~NgAmbhasi nimajjanam | asAre khalu saMsAre trINi sArANi bhAvayet|| 147|| manthara uvAcha arthAH pAdarajopamA girinadIvegopamaM yauvanaM AyuShyaM jalabindulolachapalaM phenopamaM jIvanam | dharmaM yo na karoti nishchalamatiH svargArgalodghATanaM pashchAttApahato jarApariNataH shokAgninA dahyate || 148|| yuShmAbhiratisa~nchayaH kR^itaH | tasyAyaM doShaH | shR^iNu upArjitAnAM vittAnAM tyAga eva hi rakShaNam | taDAgodarasaMsthAnAM parIvAhaivAmbhasAm || 149|| anyachcha yadadho.adhaH kShitau vittaM nichakhAna mitampachaH | tadadho nilayaM gantuM chakre panthAnamagrataH || 150|| yataH nijasaukhyaM nirundhAno yo dhanArjanamichChati | parArthabhAravAhIva sa kleshasyaiva bhAjanam || 151|| tathA choktaM dAnopabhogahInena dhanena dhanino yadi | bhavAmaH kiM na tenaiva dhanena dhanino vayam || 152|| yataH dhanena kiM yo na dadAti nAshnute balena kiM yashcha ripUnna yAdhatte | shrutena kiM yo na cha dharmamAcharet kimAtmanA yo na jitendriyo bhavet|| 153|| anyachcha asambhogena sAmAnyaM kR^ipaNasya dhanaM paraiH | asyedamiti sambandho hAnau duHkhena gamyate || 154|| api cha na devAya na viprAya na bandhubhyo na chAtmane | kR^ipaNasya dhanaM yAti vahnitaskarapArthivaiH || 155|| tathA choktam dAnaM priyavAksahitaM j~nAnamagarvaM kShamAnvitaM sauryam | tyAgaM sahitaM cha vittaM durlabhametachchaturbhadram || 156|| uktaM cha kartavyaH sa~nchayo nityaM na tu kAryo.atisa~nchayaH | atisa~nchayashIlo.ayaM dhanuShA jambuko hataH || 157|| tAvAhatuH kathametat\? mantharaH kathayati \section{kathA 5 AsItkalyANakaTakavAstavyo bhairavo nAma vyAdhaH | sa chaikadA mAMsalubdho dhanurAdAya mR^igamanviShyanvindhyATavImadhyaM gataH | tatra tena mR^iga eko vyApAditaH | tato mR^igamAdAya gachChatA tena ghorAkR^itiH shUkaro dR^iShTaH | tatastena mR^igaM bhUmau nidhAya shUkaraH shareNa hataH | shUkareNApyAgatya pralayaghanaghoragarjanaM kurvANena sa vyAdho muShkadeshe hataH Chinnadruma iva papAta | tathA choktam jalamagnirviShaM shastaM kShudvyAdhiH patanaM gireH | nimittaM ki~nchidAsAdya dehI prANairvimuchyate || 158|| atha tayoH pAdAsphAlanena ekaH sarpo.api mR^itaH | atrAntare dIrgharAvo nAma jambukaH paribhramanAhArArthA tAnmR^itAn mR^igavyAdhasarpashUkarAnapashyat| AlokyAchintayachcha aho bhAgyaM \! adya mahadbhojyaM me samupasthitam | athavA achintitAni duHkhAni yathaivAyAnti dehinAm | sukhAnyapi tathA manye daivamatrAtirichyate || 159|| mAsamekaM naro yAti dvau mAsau mR^igashUkarau | ahirekaM dinaM yAti adya bhakShyo dhanurguNaH || 160|| tataH prathamabubhukShAyAmidaM niHsvAdu kodaNDalagnaM snAyubandhanaM khAdAmi\, ityuktvA tathAkarot| tatashChinne snAyubandhane drutamutpatitena dhanuShA hR^idi nirbhinnaH sa dIrgharAvaH pa~nchatvaM gataH | ato.ahaM bravImi kartavyaH sa~nchayo nityamityAdi | tathA cha yaddadAti yadashnAti tadeva dhanino dhanam | anye mR^itasya krIDanti dArairapi dhanairapi || 161|| kiM cha yaddadAsi vishiShTebhyo yachchAshnAsi dine dine | tatte vittamahaM manye sheShaM kasyApi rakShasi || 162|| yAtu\, kimidAnImatikrAntopavarNanena | yataH nAprAyamabhivA~nChanti naShTaM nechChanti shochitum | Apatsvapi na muhyanti narAH paNDitabuddhayaH || 163|| tatsakhe \! sarvadA tvayA sotsAhena bhavitavyam\, yataH shAstrANyadhItyApi bhavanti mUrkhA yastu kriyAvAnpuruShaH sa vidvAn| suchintitaM chauShadhamAturANAM na nAmamAtreNa karotyarogam || 164|| anyachcha na svalpamapyadhyavasAyabhIroH karoti vij~nAnavidhirguNaM hi | andhasya kiM hastatalasthito.api prakAshayatyarthamiha pradIpaH || 165|| tadatra sakhe dashAtisheSheNa shAntiH karaNIyA | etadapyatikaShTaM tvayA na mantavyam | sukhamApatitaM sevyaM duHkhamApatitaM tathA | chakravatparivartante duHkhAni cha sukhAni cha || 166|| aparaM cha nipAnamiva maNDUkAH saraH pUrNamivANDajAH | sodyogaM naramAyAnti vivashAH sarvasampadaH || 167|| api cha utsAhasampannamadIrghasUtraM kriyAvidhij~naM vyasaneShvasaktam | shUraM kR^itaj~naM dR^iDhasauhR^idaM cha lakShmIH svayaM vA~nChati vAsahetoH || 168|| visheShatashcha vinApyarthairdhIraH spR^ishati bahumAnonnatipadaM samAyukto.apyarthaiH paribhavapadaM yAti kR^ipaNaH | svabhAvAdudbhUtAM guNasamudayAvAptiviShayAM dyutiM saiMhIM shvA kiM dhR^itakanakamAlo.api labhate || 169|| kiM cha dhanavAniti hi madaste kiM gatavibhavo viShAdamupayAsi | karanihatakandukasamAH pAtotpAtA manuShyANAm || 170|| anyachcha vR^ittyarthaM nAticheShTate sA hi dhAtraiva nirmitA | garbhAdutpatite jantau mAtuH prasravataH stanau || 171|| api cha sakhe shR^iNu yena shuklIkR^itA haMsAH shukAshcha haritIkR^itAH | mayUrAshchitritA yena sa te vR^ittiM vidhAsyati || 172|| aparaM cha satAM rahasyaM shR^iNu\, mitra \! janayantyarjane duHkhaM tApayanti vipattiShu | mohayanti cha sampattau kathamarthAH sukhAvahAH || 173|| aparaM cha dharmArdhaM yasya vittehA varaM tasya nirIhatA | prakShAlanAddhi pa~Nkasya dUrAdasparshanaM varam || 174|| yataH yathAAmiShamAkAshe pakShibhiH shvApadairbhuvi | bhakShyate salile matsyaistathA sarvatra vittavAn|| 175|| anyachcha rAjataH salilAdagneshchorataH svajanAdapi | bhayamarthavatAM nityaM mR^ityoH prANabhR^itAmiva || 176|| tathA hi janmani kleshabahule kiM nu duHkhamataH param | ichChAsampadyato nAsti yachchechChA na nivartate || 177|| anyachcha bhrAtaH shR^iNu dhanaM tAvadasulabhaM labdhaM kR^ichChreNa pAlyate | labdhanAsho yathA mR^ityustasmAdetanna chintayet|| 178|| sA tR^iShNA chetparityaktA ko daridraH ka IshvaraH | tasyAshchetprasaro datto dAsyaM cha shirasi sthitam || 179|| aparaM cha yadyadeva hi vA~nCheta tato vA~nChA pravartate | prApta evArthataH so.artho yato vA~nChA nivartate || 180|| kiM bahunA\, vishrambhAlApairmayaiva sahAtra kAlo nIyatAm | yataH AmraNAntAH praNayAH kopAshcha kShaNabha~NgurAH | parityAgAshcha niHsa~NgA na bhavanti mahAtmanAm || 181|| iti shrutvA laghupatanako brUte dhanyo.asi manthara \! sarvathA AshrayaNIyo.asi | yataH santa eva satAM nityamApaduddharaNakShamAH | gajAnAM pa~NkamagnAnAM gajA eva dhurandharAH || 182|| aparaM cha shlAghyaH sa eko bhuvi mAnavAnAM sa uttamaH satpuruShaH sa dhanyaH | yasyArthino vA sharaNAgatA vA nAshAvibha~NgA vimukhAH prayAnti || 183|| tadevaM te svechChAhAravihAraM kurvANAH santuShTAH sukhaM nivasanti sma | atha kadAchitchitrA~NganAmA mR^igaH kenApi trAsitastatrAgatya militaH | tatpashchAdAyAntaM bhayahetuM sambhAvya mantharo jalaM praviShTaH | mUShikashcha vivaraM gataH\, kAko.api uDDIya vR^ikShAgramArUDhaH | tato laghupatanakena sudUraM nirUpya bhayaheturna ko.apyavalambitaH | pashchAttadvachanAdAgatya punaH sarve militvA tatraivopaviShTAH | manthareNoktaM bhadra mR^iga \! kushalaM te? svechChayA udakAdyAhAro.anubhUyatAm | atrAvasthAnena vanamidaM sanAthIkriyatAm | chitrA~Ngo brUte lubdhakatrAsito.ahaM bhavatAM sharaNamAgataH | tatashcha\, bhavadbhiH saha mitratvamichChAmi | bhavantashcha anukampayantu maitryeNa | yataH lobhAdvAtha bhayAdvApi yastyajechCharaNAgatam | brahmahatyAsamaM tasya pApamAhurmanIShiNaH || 184|| hiraNyako.apyavadatmitratvaM tAvadasmAbhiH saha\, ayatnena niShpannaM bhavataH | yataH aurasaM kR^itasambandhaM tathA vaMshakramAgatam | rakShakaM vyasanebhyashcha mitraM j~neyaM chaturvidham || 185|| tadatra bhavatA svagR^ihanirvisheSheNa sthIyatAm | tachChrutvA mR^igaH sAnando bhUtvA kR^itasvechChAhAraH pAnIyaM pItvA jalAsannavaTataruchChAyAyAmupaviShTaH | atha mantharo brUte sakhe mR^iga \! kena trAsito.asi? asminnirjane vane kadAchitkiM vyAdhAH sa~ncharanti? mR^igeNoktamasti kali~NgaviShaye rukmA~Ngado nAma nR^ipatiH | sa cha digvijayavyApArakrameNa Agatya chandrabhAgAnadItIre samAveshitakaTako vartate\, prAtashcha tenAtrAgatya karpUrasaraH samIpe bhavitavyamiti vyAdhAnAM mukhAtkiMvadantI shrUyate | tad atrApi prAtaravasthAnaM bhayahetukamityAlochya yathA kAryaM tathA ArabhyatAm | tachChrutvA kUrmaH sabhayamAha mitra \! jalAshayAntaraM gachChAmi | kAkamR^igAvapi uktavantau mitra \! evamastu \! hiraNyako vimR^ishyAbravItpunarjalAshaye prApte mantharasya kushalam | sthale gachChato.asya kA vidhA? ambhAMsi jalajantUnAM durgaM durganivAsinAm | svabhUmiH shvApadAdInAM rAj~nAM sainyaM paraM balam || 186|| upAyena hi yachChakyaM na tachChakyaM parAkramaiH | kAkI kanakasUtreNa kR^iShNasarpamaghAtayat|| 187|| tadyathA.a \section{kathA 6 asti brahmAraNye karpUratilako nAma hastI | tamavalokya sarve shR^igAlAshchintayanti sma | yadyayaM kenApyupAyena miryate\, tadAsmAkametena dehena mAsachatuShTayasya svechChAbhojanaM bhavet| tatastanmadhyAdekena vR^iddhashR^igAlena pratij~nA kR^itA | mayA buddhiprabhAvAdasya maraNaM sAdhayitavyam | anantaraM sa va~nchakaH karpUratilakasamIpaM gatvA sAShTA~NgapAtaM praNamyovAcha deva \! dR^iShTiprasAdaM kuru | hastI brUte kastvam? kutaH samAyAtaH? so.avadat jambuko.ahaM sarvairvanavAsibhiH pashubhirmilitvA bhavatsakAshaM prasthApitaH | yadvinA rAj~nA sthAtuM na yuktam | tadatrATavIrAjye bhiShektuM bhavAnsarvasvAmiguNopeto nirUpitaH | yataH kulAchArajanAchArairatishuddhaH pratApavAn| dhArmiko nItikushalaH sa svAmI yujyate bhuvi || 188|| aparaM cha pashya rAjAnaM prathamaM vindettato bhAryAM tato dhanam | rAjanyasati loke sminkuto bhAryA kuto dhanam || 189|| anyachcha parjanya iva bhUtAnAmAdhAraH pR^ithivIpatiH | vikale pi hi parjanye jIvyate na tu bhUpatau || 190|| kiM cha niyataviShayavartI prAyasho daNDayogAj jagati paravashe smindurlabhaH sAdhuvR^itteH | kR^ishamapi vikalaM vA vyAdhitaM vAdhanaM vA patimapi kulanArI daNDabhItyAbhyupaiti || 191|| tadyathA lagnavelA na chalati tathA kR^itvA satvaramAgamyatAM devena | ityuktvA utthAya chalitaH | tato.asau rAjyalAbhAkR^iShTaH karpUratilakaH shR^igAladarshitavartmanA dhAvan mahApa~Nke nimagnaH | hastinoktaM sakhe shR^igAla \! kimadhunA vidheyam? mahApa~Nke patito.ahaM mriye | parAvR^itya pashya \! shR^igAlena vihasyoktaM deva \! mama puchChAgre hastaM dattvA uttiShTha | yasmAtmadvidhasya vachasi tvayA vishvAsaH kR^itaH\, tasya phalametat| tadanubhUyatAmasharaNaM duHkham | tathA choktam yadAsatsa~Ngarahito bhaviShyasi bhaviShyasi | yadAsajjanagoShThIShu patiShyasi patiShyasi || 192|| tato mahApa~Nke nimagno hastI shR^igAlairbhakShitaH | ato.ahaM bravImi upAyena hi yachChakyamityAdi | tatastaddhitavachanamavadhIrya mahatA bhayena vimugdha iva mantharasstajjalAshayamutsR^ijya prachalitaH | te pi hiraNyakAdayaH snehAdaniShTaM sha~NkamAnAstamanujagmuH | tataH sthale gachChankenApi vyAdhena vane paryaTatA sa mantharaH prAptaH | sa cha taM gR^ihItvA utthAya dhanuShi baddhvA dhanyo.asmItyabhidhAya bhramaNakleshAtkShutpipAsAkulaH svagR^ihAbhimukhaM prayAtaH | atha te mR^igavAyasamUShikAH paraM viShAdamupagatAH tamanugachChanti sma | tato hiraNyako vilapati ekasya duHkhasya na yAvadantaM gachChAmyahaM pAramivArNavasya | tAvaddvitIyaM samupasthitaM me ChidreShvanarthA bahulIbhavanti || 193|| svabhAvajaM tu yanmitraM bhAgyenaivAbhijAyate | tadakR^itrimasauhArdamApatsvapi na mu~nchati || 194|| api cha na mAtari na dAreShu na sodarye na chAtmaje | vishvAsastAdR^ishaH puMsAM yAdR^i~N mitre svabhAvaje || 195|| iti muhuH vichintya prAha aho me durdaivam | yataH svakarmasantAnavicheShTitAni kAlAntarAvartishubhAshubhAni | ihaiva dR^iShTAni mayaiva tAni janmAntarANIva dashAntarANi || 196|| athavA itthamevaitat| kAyaH sa.nnihitApAyaH sampadaH padamApadAm | samAgamAH sApagamAH sarvamutpAdi bha~Nguram || 197|| punarvimR^ishyAha shokArAtibhayatrANaM prItivishrambhabhAjanam | kena ratnamidaM sR^iShTaM mitramityakSharadvayam || 198|| kiM cha mitraM prItirasAyanaM nayanayorAnandanaM chetasaH pAtraM yatsukhaduHkhayoH samamidaM puNyAtmanA labhyate | ye chAnye suhR^idaH samR^iddhisamaye dravyAbhilAShAkulAs te sarvatra milanti tattvanikaShagrAvA tu teShAM vipat|| 199|| iti bahu vilapya hiraNyakashchitrA~NgalaghupatanakAvAha yAvadayaM vyAdho vanAnna niHsarati\, tAvanmantharaM mochayituM yatnaH kriyatAm | tAvUchatuH satvaraM yathAkAryamupadisha | hiraNyako brUte chitrA~Ngo jalasamIpaM gatvA mR^itamivAtmAnaM nishcheShTaM darshayatu | kAkashcha tasyopari sthitvA cha~nchvA kimapi vilikhatu | nUnamanena lubdhakena mR^igamAMsArthinA tatra kachChapaM parityajya sarvaraM gantavyam | tato.ahaM mantharasya bandhanaM ChetsyAmi | sannihite lubdhake bhavadbhyAM palAyitavyam | tatashchitrA~NgalaghupatanakAbhyAM shIghraM gatvA tathAnuShThite sati sa vyAdhaH parishrAntaH pAnIyaM pItvA taroradhastAdupaviShTaH san tathAvidhaM mR^igamapashyat| tataH kachChapaM jalasamIpe nidhAya kartarikAmAdAya prahR^iShTamanA mR^igAntikaM chalitaH | atrAntare hiraNyakena Agatya mantharasya bandhanaM Chinnam | ChinnabandhanaH kUrmaH satvaraM jalAshayaM praviShTaH | sa cha mR^iga AsannaM taM vyAdhaM vilokyotthAya drutaM palAyitaH | pratyAvR^ittya lubdhako yAvattarutalamAyAti tAvatkUrmamapashyann achintayatuchitamevaitatmamAsamIkShyakAriNaH | yataH yo dhruvANi parityajya adhruvANi niShevate | dhruvANi tasya nashyanti adhruvaM naShTameva hi || 200|| tato.asau svakarmavashAnnirAshaH kaTakaM praviShTaH | mantharAdayashcha sarve muktApadaH svasthAnaM gatvA yathAsukhamAsthitAH | atha rAjaputraiH sAnandamuktaM sarve shrutavantaH sukhino vayam | siddhaM naH samIhitam | viShNusharmovAcha etadbhavatAmabhilaShitamapi sampannam | aparamapIdamastu mitraM yAntu cha sajjanA janapadairlakShmIH samAlabhyatAM bhUpAlAH paripAlayantu vasudhAM shashvatsvadharme sthitAH | AstAM mAnasatuShTaye sukR^itinAM nItirnavoDheva vaH kalyANaM kurutAM janasya bhagavAMshchandrArdhachUDAmaNiH || 201|| \chapter{2 suhR^idbhedaH} atha rAjaputrA UchuH Arya \! mitralAbhaH shrutastAvadasmAbhiH | idAnIM suhR^idbhedaM shrotumichChAmaH | viShNusharmovAcha\- suhR^idbhedaM tAvachChR^iNuta\, yasyAyamAdyaH shlokaH vardhamAno mahAnsneho mR^igendravR^iShayorvane | pishunenAtilubdhena jambukena vinAshitaH || 1|| rAjaputrairuktaM kathametat\? viShNusharmA kathayati asti dakShiNApathe suvarNavatI nAma nagarI | tatra vardhamAno nAma vaNig nivasati | tasya prachure pi vitte parAnbandhUnatisamR^iddhAn samIkShya punararthavR^iddhiH karaNIyeti matirbabhUva | yataH\, adho.adhaH pashyataH kasya mahimA nopachIyate | uparyupari pashyantaH sarva eva daridrati || 2|| aparaM cha\- brahmahApi naraH pUjyo yasyAsti vipulaM dhanam | shashinastulyavaMsho.api nirdhanaH paribhUyate || 3|| anyachcha avyavasAyinamalasaM daivaparaM sahasAchcha parihINam | pramadeva hi vR^iddhapatiM nechChatyavagUhituM lakShmIH || 4|| kiM cha AlasyaM strIsevA sarogatA janmabhUmivAtsalyam | santoSho bhIrutvaM ShaD vyAghAtA mahattvasya || 5|| yataH sampadA susthira.nmanyo bhavati svalpayApi yaH | kR^itakR^ityo vidhirmanye na vardhayati tasya tAm || 6|| aparaM cha nirutsAhaM nirAnandaM nirvIryamarinandanam | mA sma sImantinI kAchijjanayetputramIdR^isham || 7|| tathA choktam alabdhaM chaiva lipseta labdhaM rakShetprayatnataH | rakShitaM vardhayechchaiva vR^iddhaM pAtreShu nikShipet|| 8|| yato.alabdhamichChato.arthayogAdarthasya prAptireva | labdhasyApyarakShitasya nidherapi svayaM vinAshaH | api cha\, avardhamAnashchArthaH kAle svalpavyayo.apya~njanavatkShayameti | naupabhujyamAnashcha niShprayojana eva saH | tathA choktam dhanena kiM yo na dadAti nAshnute balena kiM yashcha ripUnna bAdhate | shrutena kiM yo na cha dharmamAcharet kimAtmanA yo na jitendriyo bhavet|| 9|| yataH\, jalabindunipAtena kramashaH pUryate ghaTaH | sa hetuH sarvavidyAnAM dharmasya cha dhanasya cha || 10|| dAnopabhogarahitA divasA yasya yAnti vai | sa karmakArabhastreva shvasannapi na jIvati || 11|| iti sa.nchintya nandakasajIvakanAmAnau vR^iShabhau dhuri niyojya shakaTaM nAnAvidhadravyapUrNaM kR^itvA vANijyena gataH kashmIraM prati | anyachcha a~njanasya kShayaM dR^iShTvA valmIkasya cha sa~nchayam | avandhyaM divasaM kuryAddAnAdhyayanakarmabhiH || 12|| yataH ko.atibhAraH samarthAnAM kiM dUraM vyavasAyinAm | ko videshaH savidyAnAM kaH paraH priyavAdinAm || 13|| atha gachChatastasya sudurganAmni mahAraNye sa~njIvako bhagnajAnurnipatitaH | tamAlokya vardhamAno.achintayat karotu nAma nItij~no vyavasAyamitastataH | phalaM punastadeva syAdyadvidhermanasi sthitam || 14|| kintu vismayaH sarvathA heyaH pratyUhaH sarvakarmaNAm | tasmAdvismayamutsR^ijya sAdhye siddhirvidhIyatAm || 15|| iti sa.nchintya sa~njIvakaM tatra parityajya vardhamAnaH punaH svayaM dharmapuraM nAma nagaraM gatvA mahAkAyamanyaM vR^iShabhamekaM samAnIya dhuri niyojya chalitaH | tataH sa~njIvako.api kathaM kathamapi khuratraye bharaM kR^itvotthitaH | yataH nimagnasya payorAshau parvatAtpatitasya cha | takShakeNApi daShTasya AyurmarmANi rakShati || 16|| nAkAle miryate janturviddhaH sharashatairapi | kushAgreNaiva saMspR^iShTaH prAptakAlo na jIvati || 17|| arakShitaM tiShThati daivarakShitaM surakShitaM daivahataM vinashyati | jIvatyanAtho.api vane visarjitaH kR^itaprayatno.api gR^ihe na jIvati || 18|| tato dineShu gachChatsu sa~njIvakaH svechChAhAravihAraM kR^itvAraNyaM bhrAmyan hR^iShTapuShTA~Ngo balavannanAda | tasminvane pi~NgalakanAmA siMhaH svabhujopArjitarAjyasukhamanubhavannivasati | tathA choktam nAbhiSheko na saMskAraH siMhasya kriyate mR^igaiH | vikramArjitarAjyasya svayameva mR^igendratA || 19|| sa chaikadA pipAsAkulitaH pAnIyaM pAtuM yamunAkachChamagachChat| tena cha tatra siMhenAnanubhUtapUrvakamakAlaghanagarjitamiva sa~njIvakanarditamashrAvi | tachChrutvA pAnIyamapItvA sachakitaH parivR^itya svasthAnamAgatya kimidamityAlochayaMstUShNIM sthitaH | sa cha tathAvidhaH karaTakadamanakAbhyAmasya mantriputrAbhyAM dR^iShTaH | taM tathAvidhaM dR^iShTvA damanakaH karaTakamAha sakhe karaTaka \! kimityayamudakArthI svAmI pAnIyamapItvA sachakito mandaM mandamavatiShThate | karaTako brUte mitra damanaka \! asmanmatenAsya sevaiva na kriyate | yadi tathA bhavati tarhi kimanena svAmicheShTAnirUpeNAsmAkam | yato.anena rAj~nA vinAparAdhena chiramavadhIritAbhyAmAvAbhyAM mahadduHkhamanubhUtam | sevayA dhanamichChadbhiH sevakaiH pashya yatkR^itam | svAtantryaM yachCharIrasya mUDhaistadapi hAritam || 20|| aparaM cha shItavAtAtapakleshAnsahante yAnparAshritAH | tadaMshenApi medhAvI tapastaptvA mukhI bhavet|| 21|| anyachcha etAvajjanmasAphalyaM dehinAmiha dehiShu | prANairarthairdhiyA vAchA shreya evAcharetsadA || 22|| aparaM cha ehi gachCha patottiShTha vada maunaM samAchara | iti vitrastasAra~NganetrayA ko na va~nchitaH || 23|| kiM cha abudhairarthalAbhAya paNyastrIbhiriva svayam | AtmA saMskR^itya saMskR^itya paropakaraNIkR^itaH || 24|| kiM cha yA prakR^ityaiva chapalA nipatatyashuchAvapi | svAmino bahu manyante dR^iShTiM tAmapi sevakAH || 25|| aparaM cha maunAnmUrkhaH pravachanapaTurbAtulo jalpako vA kShAntyA bhIruryadi na sahate prAyasho nAbhijAtaH | dhR^iShTaH pArshve vasati niyataM dUratashchApragalbhaH sevAdharmaH paramagahano yoginAmapyagamyaH || 26|| visheShatashcha praNamatyunnatihetorjIvitahetorvimu~nchati prANAn| duHkhIyati sukhahetoH ko mUDhaH sevakAdanyaH || 27|| damanako brUte mitra sarvathA manasApi naitatkartavyam\, yataH kathaM nAma na sevyante yatnataH parameshvarAH | achireNaiva ye tuShTAH pUrayanti manorathAn|| 28|| anyachcha kutaH sevAvihInAnAM chAmaroddhUtasampadaH | uddaNDadhavalachChatraM vAjivAraNavAhinI || 29|| karaTako brUte tathApi kimanenAsmAkaM vyApAreNa | yato.avyApAreShu vyApAraH sarvathA pariharaNIyaH | pashya avyApareShu vyApAraM yo naraH kartumichChati | sa eva nidhanaM yAti kIlotpaTIva vAnaraH || 30|| damanakaH pR^ichChatikathametat\? karakaTaH kathayati \section{kathA 1 asti magadhadeshe dharmAraNyasa.nnihitavasudhAyAM shubhadattanAmnA kAyasthena vihAraH kartumArabdhaH | tatra karapatradAryamANaikastambhasya kiyaddUrasphATitasya kAShThakhaNDadvayamadhye kIlakaH sUtradhAreNa nihitaH | tatra balavAnvAnarayUthaH krIDannAgataH | eko vAnaraH kAlaprerita iva taM kIlakaM hastAbhyAM dhR^itvopaviShTam | anantaraM sa cha sahajachapalatayA mahatA prayatnena taM kIlakamAkR^iShTavAn| AkR^iShTe cha kIlake chUrNitANDadvayaH pa~nchatvaM gataH | ato.ahaM bravImi avyApareShu vyApAramityAdi | damanako brUte tathApi svAmicheShTAnirUpaNaM sevakenAvashyaM karaNIyam | karaTako brUte sarvasminnadhikAre ya eva niyuktaH pradhAnamantrI sa karotu | yato.anujIvinA parAdhikAracharchA sarvathA na kartavyA | pashya parAdhikAracharchA yaH kuryAtsvAmihitechChayA | sa viShIdati chItkArAdgardabhastADito yathA || 31|| damanakaH pR^ichChatikathametat\? karaTako brUte \section{kathA 2 asti vArANasyAM karpUrapaTako nAma rajakaH | sa rAtrau gADhanidrAyAM prasuptaH | tadanantaraM tadgR^ihadravyANi hartuM chauraH praviShTaH | tasya prA~NgaNe gardabho baddhastiShThati | kukkurashchopaviShTo.asti | atha gardabhaH shvAnamAha sakhe \! bhavatastAvadayaM vyApAraH | tatkimiti tvamuchchaiH shabdaM kR^itvA svAminaM na jAgarayasi | kukkuro brUte bhadra \! mama niyogasya charchA tvayA na kartavyA | tvameva kiM na jAnAsi yathA tasyAharnishaM gR^iharakShAM karomi | yato.ayaM chirAn nirvR^ito mamopayogaM na jAnAti | tenAdhunApi mamAhAradAne mandAdaraH | yato vinA vidhuradarshanaM svAmina upajIviShu mandAdarA bhavanti | gardabho brUte shR^iNu re barbara \! yAchate kAryakAle yaH sa ki.nbhR^ityaH sa kiMsuhR^it| kukkuro brUte bhR^ityAnsambhAShayedyastu kAryakAle sa ki.nprabhuH || 32|| yataH AshritAnAM bhR^itau svAmisevAyAM dharmasevane | putrasyotpAdane chaiva na santi pratihastakAH || 33|| tato gardabhaH sakopamAha are duShTamate \! pApIyAMstvaM yadvipattau svAmikArye upekShAM karoShi | bhavatu tAvat| yathA svAmI jAgariShyati\, tanmayA kartavyam | yataH pR^iShThataH sevayedarkaM jaThareNa hutAshanam | svAminaM sarvabhAvena paralokamamAyayA || 34|| ityuktvAtIva chItkArashabdaM kR^itavAn| tataH sa rajakastena chItkAreNa prabuddho nidrAbha~NgakopAdutthAya gardabhaM laguDena tAdayAmAsa | tenAsau pa~nchatvamagamat| ato.ahaM bravImi parAdhikAracharchAmityAdi | pashya\, pashUnAmanveShaNamevAsmanniyogaH | svaniyogacharchA kriyatAm | kintvadya tayA charchayA na prayojanam | yata AvayorbhakShitasheShAhAraH prachuro.asti | damanakaH saroShamAha kathamAhArArthI bhavAnkevalaM rAjAnaM sevate? etadayuktamuktaM tvayA | yataH suhR^idAmupakArakAraNAd dviShatAmapyapakArakAraNAt| nR^ipasaMshraya iShyate budhai\- rjaTharaM ko na bibharti kevalam || 35|| jIvite yasya jIvanti viprA mitrANi bAndhavAH | saphalaM jIvitaM tasya AtmArthe ko na jIvati || 36|| api cha yasminjIvati jIvanti bahavaH sa tu jIvatu | kAko.api kiM na kurute cha~nchvA svodarapUraNam || 37|| pashya pa~nchabhiryAti dAsatvaM purANaiH ko.api mAnavaH | ko.api lakShaiH kR^itI ko.api lakShairapi na labhyate || 38|| anyachcha manuShyajAtau tulyAyAM bhR^ityatvamatigarhitam | prathamo yo na tannApi sa kiM jIvatsu gaNyate || 39|| tathA choktaM vAjivAraNalohAnAM kAShThapAShANavAsasAm | nArIpuruShatoyAnAmantaraM hadahantaram || 40|| tathA hi svalpamapyatirichyate svalpasnAyuvasAvasheShamalinaM nirmAMsamapyasthikaM shvA labdhvA paritoShameti na bhavettasya kShudhaH shAntaye | siMho jambukama~NkamAgatamapi tyaktvA nihanti dvipaM sarvaH kR^ichChragato.api vA~nChati janaH sattvAnurUpaM phalam || 41|| aparaM cha\, sevyasevakayorantaraM pashya lA~NgUlachAlanamadhashcharaNAvapAtaM bhUmau nipatya vadanodaradarshanaM cha | shvA piNDadasya kurute gajapu~Ngavastu dhIraM vilokayati chATushataishcha bhu~Nkte || 42|| kiM cha yajjIvyate kShaNamapi prathitaM manuShyai\- rvij~nAnavikramayashobhirabhajyamAnam | tannAma jIvitamiha pravadanti tajj~nAH kAko.api jIvati chirAya baliM cha bhu~Nkte || 43|| aparaM cha yo nAtmaje na cha gurau na cha bhR^ityavarge dIne dayAM na kurute na cha bandhuvarge | kiM tasya jIvitaphalena manuShyaloke kAko.api jIvati chirAya baliM cha bhu~Nkte || 44|| aparamapi ahitahitavichArashUnyabuddheH shrutisamayairbahubhirbahiShkR^itasya | udarabharaNamAtrakevalechChoH puruShapashoshcha pashoshcha ko visheShaH || 45|| karaTako brUte AvAM tAvadapradhAnau | tadApyAvayoH kimanayA vichAraNayA | damanako brUte kiyatA kAlenAmAtyAH pradhAnatAmapradhAnatAM vA labhante\, yataH na kasyachitkashchidiha svabhAvAd bhavatyudAro.abhimataH khalo vA | loke gurutvaM viparItatAM vA svacheShTitAnyeva naraM nayanti || 46|| kiM cha Aropyate shilA shaile yatnena mahatA yathA | nipAtyate kShaNenAdhastathAtmA guNadoShayoH || 47|| yAtyadho.adhaH vrajatyuchchairnaraH svaireva karmabhiH | kUpasya khanitA yadvatprAkArasyeva kArakaH || 48|| tadbhadram | svayatnAyatto hyAtmA sarvasya | karaTako brUte atha bhavAnkiM bravIti? sa Aha ayaM tAvatsvAmI pi~NgalakaH kuto.api kAraNAtsachakitaH parivR^ityopaviShTaH | karaTako brUte udIrito.arthaH pashunApi gR^ihyate hayAshcha nAgAshcha vahanti choditAH | anuktamapyUhati paNDito janaH pare~Ngitaj~nAnaphalA hi buddhayaH || 49|| AkArari~NgatairgatyA cheShTayA bhAShaNena cha | netravaktravikAreNa lakShyate ntargataM manaH || 50|| atra bhayaprastAve praj~nAbalenAhamenaM svAminamAtmIyaM kariShyAmi | yataH prastAvasadR^ishaM vAkyaM sadbhAvasadR^ishaM priyam | AtmashaktisamaM kopaM yo jAnAti sa paNDitaH || 51|| karaTako brUte sakhe tvaM sevAnabhij~naH | pashya anAhUto vishedyastu apR^iShTo bahu bhAShate | AtmAnaM manyate prItaM bhUpAlasya sa durmatiH || 52|| damanako brUte bhadra \! kathamahaM sevAnabhij~naH? pashya kimapyasti svabhAvena sundaraM vApyasundaram | yadeva rochate yasmai bhavettattasya sundaram || 53|| yataH yasya yasya hi yo bhAvastena tena hi taM naram | anupravishya medhAvI kShipramAtmavashaM nayet|| 54|| anyachcha ko.atretyahamiti brUyAtsamyagAdeshayeti cha | Aj~nAmavitathAM kuryAdyathAshakti mahIpateH || 55|| aparaM cha alpechChurdhR^itimAnprAj~nashChAyevAnugataH sadA | AdiShTo na vikalpeta sa rAjavasatiM vaset|| 56|| karaTako brUte kadAchittvAmanavasarapraveshAdavagamyate svAmI | sa chAha astvevam | tathApyanujIvinA svAmisA.nnidhyamavashyaM karaNIyam | yataH doShabhIteranArambhastatkApuruShalakShaNam | kairajIrNabhayAdbhrAtarbhojanaM parihIyate || 57|| pashya Asannameva nR^ipatirbhajate manuShyaM vidyAvihInamakulInamasaMstutaM vA | prAyeNa bhUmipatayaH pramadAlatAshcha yaH pArshvato vasati taM pariveShTayanti || 58|| karaTako brUte atha tatra gatvA kiM vakShyati bhavAn| sa Aha shR^iNu \! kimanurakto virakto vA mayi svAmIti j~nAsyAmi | karaTako brUte kiM tajj~nAnalakShaNam | damanako brUte shR^iNu dUrAdavekShaNaM hAsaH samprashneShvAdaro bhR^isham | parokShe pi guNashlAghA smaraNaM priyavastuShu || 59|| asevake chAnuraktirdAnaM sapriyabhAShaNam | anuraktasya chihnAni doShe pi guNasa~NgrahaH || 60|| anyachcha kAlayApanamAshAnAM vardhanaM phalakhaNDanam | virakteshvarachihnAni jAnIyAnmatimAnnaraH || 61|| etajj~nAtvA yathA chAyaM mamAyatto bhaviShyati | tathA vadiShyAmi | apAyasaM darshanajAM vipattiM upAyasandarshanajAM cha siddhim | medhAvino nItividhiprayuktAM puraH sphurantImiva darshayanti || 62|| karaTako brUte tathApyaprApte prastAve na vaktumarhasi\, yataH aprAptakAlaM vachanaM bR^ihaspatirapi bruvan| labhate buddhyavaj~nAnamavamAnaM cha bhArata || 63|| damanako brUte mitra \! mA bhaiShIH \! nAhamaprAptAvasaraM vachanaM vadiShyAmi | yataH ApadyunmArgagamane kAryakAlAtyayeShu cha | apR^iShTo.api hitAnveShI brUyAtkalyANabhAShitam || 64|| yadi cha prAptAvasareNApi mayA mantro na vaktavyastadA mantritvameva mamAnupapannam | yataH kalpayati yena vR^ittiM yena cha loke prashasyate | sa guNastena guNinA rakShyaH saMvardhanIyashcha || 65|| tadbhadra \! anujAnIhi mAm | gachChAmi | karaTako brUte shubhamastu | shivAste panthAnaH | yathAbhilaShitamanuShThIyatAmiti | tato damanako vismita iva pi~NgalakasamIpaM gataH | atha dUrAdeva sAdaraM rAj~nA praveshitaH sAShTA~NgapraNipAtaM praNipatyopaviShTaH | rAjAha chirAddR^iShTo.asi | damanako brUte yadyapi mayA sevakena shrImaddevapAdAnAM na ki~nchit prayojanamasti\, tathApi prAptakAlamanujIvinA sA.nnidhyamavashyaM kartavyamityAgato.asmi | kiM cha dantasya nirgharShaNakena rAjan karNasya kaNDUyanakena vApi | tR^iNena kAryaM bhavatIshvarANAM kima~NgavAkpANimatA nareNa || 66|| yadyapi chireNAvadhIritasya devapAdairme buddhinAshaH shakyate\, tadapi na sha~NkanIyam | yataH kadarthitasyApi cha dhairyavR^itte\- rbuddhervinAsho nahi sha~NkanIyaH | adhaHkR^itasyApi tanUnapAto nAdhaH shikhA yAti kadAchideva || 67|| deva \! tatsarvathA visheShaj~nena svAminA bhavitavyam | yataH maNirluThati pAdeShu kAchaH shirasi dhAryate | yathaivAste tathaivAstAM kAchaH kAcho maNirmaNiH || 68|| anyachcha nirvisheSho yadA rAjA samaM sarveShu vartate | tadodyamasamarthAnAmutsAhaH parihIyate || 69|| kiM cha trividhAH puruShA rAjannuttamAdhamamadhyamAH | niyojayettathaivaitAMstrividheShveva karmasu || 70|| yataH sthAna eva nijyojyante bhR^ityAshchAbharaNAni cha | nahi chUDAmaNiH pAde nUpuraM shirasA kR^itam || 71|| api cha kanakabhUShaNasa~NgrahaNochito yadi maNistrapuNi praNidhIyate | na sa virauti na chApi na shobhate bhavati yojayiturvachanIyatA || 72|| anyachcha mukuTe ropitA kAchashcharaNAbharaNe maNiH | nahi doSho maNerasti kintu sAdhoravij~natA || 73|| pashya buddhimAnanurakto.ayamayaM shUra ito bhayam | iti bhR^ityavichAraj~no bhR^ityairApUryate nR^ipaH || 74|| tathA hi ashvaH shastraM shAstraM vINA vANI narashcha nArI cha | puruShavisheShaM prAptA bhavantyayogyAshcha yogyAshcha || 75|| anyachcha kiM bhaktenAsamarthena kiM shaktenApakAriNA | bhaktaM shaktaM cha mAM rAjannAvaj~nAtuM tvamarhasi || 76|| yataH avaj~nAnAdrAj~no bhavati matihInaH parijanas tatastatprAmANyAdbhavati na samIpe budhajanaH | budhaistyakte rAjye na hi bhavati nItirguNavatI vipannAyAM nItau sakalamavashaM sIdati jagat|| 77|| aparaM cha janaM janapadA nityamarchayanti nR^ipArchitam | nR^ipeNAvamato yastu sa sarvairavamanyate || 78|| kiM cha bAlAdapi gR^ihItavyaM yuktamuktaM manIShibhiH | raveraviShaye kiM na pradIpasya prakAshanam || 79|| pi~Ngalako.avadatbhadra damanaka \! kimetat\? tvamasmadIyapradhAnAmAtyaputra iyantaM kAlaM yAvatkuto.api khalavAkyAnnAgato.asi | idAnIM yathAbhimataM brUhi | damanako brUte deva \! pR^ichChAmi ki~nchit| uchyatAm | udakArthI svAmI pAnIyamapItvA kimiti vismita iva tiShThati | pi~Ngalako.avadatbhadramuktaM tvayA | kintvetadrahasyaM vaktuM kAchidvishvAsabhUmirnAsti | tathApi nibhR^itaM kR^itvA kathayAmi | shR^iNu\, samprati vanamidamapUrvasattvAdhiShThitamato.asmAkaM tyAjyam | anena hetunA vismito.asmi | tathA cha shruto mayApi mahAn apUrvashabdaH | shabdAnurUpeNAsya prANino mahatA balena bhavitavyam | damanako brUte deva \! asti tAvadayaM mahAnbhayahetuH | sa shabdo.asyAbhirapyAkarNitaH | kintu sa kiM mantrI yaH prathamaM bhUmityAgaM pashchAdyuddhaM chopavishati asminkAryasandehe bhR^ityAnAmupayoga eva j~nAtavyaH | yataH bandhustrIbhR^ityavargasya buddheH sattvasya chAtmanaH | ApannikaShapAShANe naro jAnAti sAratAm || 80|| siMho brUte bhadra \! mahatI sha~NkA mAM bAdhate | damanakaH punarAha svagatamanyathA rAjyasukhaM parityajya sthAnAntaraM gantuM kathaM mAM sambhAShase? prakAshaM brUte deva \! yAvadahaM jIvAmi tAvadbhayaM na kartavyam | kintu karaTakAdayo.apyAshvAsyantAM yasmAdApatpratIkArakAle durlabhah puruShasamavAyaH | tatastau damanakakaraTakau rAj~nA sarvasvenApi pUjitau bhayapratIkAraM pratij~nAya chalitau | karaTako gachChandamanakamAha sakhe \! kiM shaktyapratIkAro bhayaheturashakyapratIkAro veti na j~nAtvA bhayopashamaM pratij~nAya kathamayaM mahAprasAdo gR^ihItaH? yato.anupakurvANo na kasyApyupAyanaM gR^ihNIyAdvisheShato rAj~naH | pashya yasya prasAde padmAste vijayashcha parAkrame | mR^ityushcha vasati krodhe sarvatejomayo hi saH || 81|| tathA hi bAlo.api nAvamantavyo manuShya iti bhUmipaH | mahatI devatA hyeShA nararUpeNa tiShThati || 82|| damanako vihasyAha mitra \! tUShNImAsyatAm | j~nAtaM mayA bhayakAraNam | balIvardanarditaM tat| vR^iShabhAshchAsmAkamapi bhakShyAH | kiM punaH siMhasya | karaTako brUte yadyevaM tadA kiM punaH svAmitrAsastatraiva kimiti nApanItaH | damanako brUte yadi svAmitrAsastatraiva muchyate tadA kathamayaM mahAprasAdalAbhaH syAt| aparaM cha nirapekSho na kartavyo bhR^ityai svAmI kadAchana | nirapekShaM prabhuM kR^itvA bhR^ityaH syAddadhikarNavat|| 83|| karaTakaH pR^ichChatikathametat\? damanakaH kathayati \section{kathA 3 astyuttarapathe rbudashikharanAmni parvate durdAnto nAma mahAvikramaH siMhaH | tasya parvatakandaramadhishayAnasya kesarAgraM kashchinmUShikaH pratyahaM Chinatti | tataH kesarAgraM lUnaM dR^iShTvA kupito vivarAntargataM mUShikamalabhamAno.achintayat kShudrashatrurbhavedyastu vikramAnnaiva labhyate | tamAhantuM puraskAryaH sadR^ishastasya sainikaH || 84|| ityAlochya tena grAmaM gatvA vishvAsaM kR^itvA dadhikarNanAmA biDAlo yatnevAnIya mAMsAhAraM dattvA svakandare sthApitaH | anantaraM tadbhayAnmUShiko.api vilAnna niHsarati | tenAsau siMho.akShatakesharaH sukhaM svapiti | mUShikashabdaM yadA yadA shR^iNoti\, tadA tadA mAMsAhAradAnena taM biDAlaM saMvardhayati | Aj~nAbha~Ngo narendrANAM brAhmaNAnAmanAdaraH | pR^ithak shayyA cha nArINAmashastravihito vadhaH || 85|| tato deshavyavahArAnabhij~naH sa~njIvakaH sabhayamupasR^itya sAShTA~NgapAtaM karaTakaM praNatavAn| tathA choktam matireva balAdgarIyasI yadabhAve kariNAmiyaM dashA | iti ghoShayatIva DiNDimaH kariNo hastipakAhataH kvaNan|| 86|| atha sa~njIvakaH sAsha~NkamAha senApate \! kiM mayA kartavyam | tadabhidhIyatAm | karaTako brUte vR^iShabha \! atra kAnane tiShThasi | asmaddevapAdAravindaM praNaya | sa~njIvako brUte tadabhayavAchaM me yachCha | gachChAmi | karaTako brUte shR^iNu re balIvarda \! alamanayA sha~NkayA | yataH prativAchamadatta keshavaH shapamAnAya na chedibhUbhuje | anuhu~Nkurute ghanadhvaniM na hi gomAyurutAni kesarI || 87|| anyachcha tR^iNAni nonmUlayati prabha~njano mR^idUni nIchaiH praNalAni sarvataH | samuchChritAneva tarUnprabAdhate mahAnmahatyeva karoti vikramam || 88|| tatastau sa~njIvakaM kiyaddUre saMsthApya pi~NgalakasamIpaM gatau | tato rAjA sAdaramavalokitau praNamyopaviShTau | rAjAha tvayA sa dR^iShTaH? damanako brUte deva \! dR^iShTaH | kintu yaddevena j~nAtaM tattathA | mahAnevAsau devaM draShTumichChati | kintu mahAbalo.asau tataH sajjIbhUyopavishya dR^ishyatAm | shabdamAtrAdeva na bhetavyam | tathA choktam shabdamAtrAnna bhetavyamaj~nAtvA shabdakAraNam | shabdahetuM parij~nAya kuTTanI gauravaM gatA || 89|| rAjAha kathametat\? damanakaH kathayati \section{kathA 4 asti shrIparvatamadhye brahmapurAkhyaM nagaram | tachChikharapradeshe ghaNTAkarNo nAma rAkShasaH prativasatIti janapravAdaH shrUyate | ekadA ghaNTAmAdAya palAyamAnaH kashchichchauro vyAghreNa vyApAditaH | tatpANipatitA ghaNTA vAnaraiH prAptA | vAnarAstAM ghaNTAmanukShaNaM vAdayanti | tato nagarajanaiH sa manuShyaH khAdito dR^iShTaH pratikShaNaM ghaNTAravashcha shrUyate | anantaraM ghaNTAkarNaH kupito manuShyAnkhAdati ghaNTAM cha vAdayatItyuktvA sarve janA nagarAtpalAyitAH | tataH karAlayA nAma kuTTanyA vimR^ishyAnavaro.ayaM ghaNTAnAdaH | tatkiM markaTA ghaNTAM vAdayantIti svayaM vij~nAya rAjA vij~nApitaH deva \! yadi kiyaddhanopakShayaH kriyate\, tadAhamenaM ghaNTAkarNaM sAdhayAmi | tato rAjA tasyai dhanaM dattam | kuTTanyA maNDalaM kR^itvA tatra gaNeshAdipUjAgauravaM darshayitvA svayaM vAnarapriyaphalAnyAdAya vanaM pravishya phalAnyAkIrNAni | tato ghaNTAM parityajya vAnarAH phalAsaktA babhUvuH | kuTTanI cha ghaNTAM gR^ihItvA nagaramAgatA sarvajanapUjyAbhavat| ato.ahaM bravImi shabdamAtrAnna bhetavyamityAdi | tataH sa~njIvakamAnIya darshanaM kAritavantau | pashchAttatraiva paramaprItyA nivasati | atha kadAchittasya siMhasya bhrAtA stabdhakarNanAmA siMhaH samAgataH | tasyAtithyaM kR^itvA siMhamupaveshya pi~NgalakastadAhArAya pashuM hantuM chalitaH | atrAntare sa~njIvako vadati deva \! adya hatamR^igANAM mAMsAni kva? rAjAha damanakakaraTakau jAnItaH | sa~njIvako brUte j~nAyatAM kimasti nAsti vA? siMho vimR^ishyAha nAstyeva tat| sa~njIvako brUte kathametAvanmAMsaM tAbhyAM khAditam? rAjAha khAditaM vyayitamavadhIritaM cha | pratyahameSha kramaH | sa~njIvako brUte kathaM shrImaddevapAdAnAM agochareNaiva kriyate? rAjAha madIyAgochareNaiva kriyate | atha sa~njIvako brUte naitaduchitam | tathA choktam nAnivedya prakurvIta bhartuH ki~nchidapi svayam | kAryamApatpratIkArAdanyatra jagatIpate || 90|| anyachcha kamaNDalUpamo.amAtyastanutyAgI bahugrahaH | nR^ipate ki~NkShaNo mUrkho daridraH kiMvarATakaH || 91|| sa hyamAtyaH sadA shreyAnkAkinIM yaH pravardhayet| koShaH koShavataH prANAH prANAH prANA na bhUpateH || 92|| kiM chArthairna kulAchAraiH sevatAmeti pUruShaH | dhanahInaH svapatnyApi tyajyate kiM punaH paraiH || 93|| etachcha rAj~naH pradhAnaM dUShaNam ativyayo.anapekShA cha tathArjanamadharmataH | moShaNaM dUrasaMsthAnAM koShavyasanamuchyate || 94|| yataH kShipramAyatamanAlochya vyayamAnaH svavA~nChayA | parikShIyata evAsau dhanI vaishravaNopamaH || 95|| stabdhakarNo brUte shR^iNu bhrAtaH chirAshritAdetau damanakakaraTakau sandhivigrahakAryAdhikAriNau cha kadAchid arthAdhikAre na niyoktavyau | aparaM cha niyogaprastAve yanmayA shrutaM tatkathyate | brAhmaNaH kShatriyo bandhurnAdhikAre prashasyate | brAhmaNaH siddhamapyarthaM kR^ichChreNApi na yachChati || 96|| niyuktaH kShatriyo dravye khaDgaM darshayate dhruvam | sarvasvaM grasate bandhurAkramya j~nAtibhAvataH || 97|| aparAdhe pi niHsha~Nko niyogI chirasevakaH | sa svAminamavaj~nAya charechcha niravagrahaH || 98|| upakartAdhikArasthaH svAparAdhaM na manyate | upakAraM dhvajIkR^itya sarvameva vilumpati || 99|| upaMshukrIDito.amAtyaH svayaM rAjAyate yataH | avaj~nA kriyate tena sadA parichayAddhruvam || 100|| antarduShTaH kShamAyuktaH sarvAnarthakaraH kila | shakuniH shakaTArashcha dR^iShTAntAvatra bhUpate || 101|| sadAmatyo na sAdhyaH syAtsamR^iddhaH sarva eva hi | siddhAnAmayamAdeshaH R^iddhishchittavikAriNI || 102|| prAptArthagrahaNaM dravyaparIvarto.anurodhanam | upekShA buddhihInatvaM bhogo.amAtyasya dUShaNam || 103|| niyogyarthagrahopAyo rAj~nA nityaparIkShaNam | pratipattipradAnaM cha tathA karmaviparyayaH || 104|| nipIDitA vamantyuchchairantaHsAraM mahIpateH | duShTavraNA iva prAyo bhavanti hi niyoginaH || 105|| muhurniyoginI bAdhyA vasudhArA mahIpate | sakR^itkiM pIDitaM snAnavastraM mu~ncheddhR^itaM payaH || 106|| etatsarvaM yathAvasaraM j~nAtvA vyavahartavyam | siMho brUte asti tAvadevam | kintvetau sarvathA na mama vachanakAriNau | stabdhakarNo brUte etatsarvamanuchitaM sarvathA | yataH Aj~nAbha~NgakarAnrAjA na kShameta sutAnapi | visheShaH ko nu rAj~nashcha rAj~nashchitragatasya cha || 107|| stabdhasya nashyati yasho viShamasya maitrI naShTendriyasya kulamarthaparasya dharmaH | vidyAphalaM vyasaninaH kR^ipaNasya saukhyaM rAjyaM pramattasachivasya narAdhipasya || 108|| aparaM cha taskarebhyo niyuktebhyaH shatrubhyo nR^ipavallabhAt| nR^ipatirnijalobhAchcha prajA rakShetpiteva hi || 109|| bhrAtaH \! sarvathAsmadvachanaM kriyatAm | vyavahAro.apyasmAbhiH kR^ita eva | ayaM sa~njIvakaH sasyabhakShako.arthAdhikAre niyujyatAm | etadvachanAttathAnuShThite sati tadArabhya pi~Ngalakasa~njIvakayoH sarvabandhuparityAgena mahatA snehena kAlo.ativartate | tato.anujIvinAmapyAhAradAne shaithilyadarshanAd damanakakaraTakAvanyonyaM chintayataH | tadAha damanakaH karaTakaM mitra \! kiM kartavyam? AtmakR^ito.ayaM doShaH | svayaM kR^ite pi doShe paridevanamapyanuchitam | tathA choktam svarNarekhAmahaM spR^iShTvA baddhvAtmAnaM cha dUtikA | Aditsushcha maNiM sAdhuH svadoShAdduHkhitA ime || 110|| karaTako brUtekathametat\? damanakaH kathayati \section{kathA 5 asti kA~nchanapuranAmni nagare vIravikramo rAjA | tasya dharmAdhikAriNA kashchinnApito vadhyabhUmiM nIyamAnaH kandarpaketunAmnA parivrAjakena sAdhudvitIyakena nAyaM hantavyaH ityuktvA vastrA~nchalena dhR^itaH | rAjapuruShA UchuH kimiti nAyaM vadhyaH | sa Aha shrUyatAm | svarNarekhAmahaM spR^iShTvA ityAdi paThati | ta AhuHkathametat\? parivrAjakaH kathayati ahaM siMhaladvIpasya bhUpaterjImUtaketaH putraH dandarpaketurnAma | madhye chaturdashyAmAvirbhUtakalpatarutale ratnAvalIkiraNakabUtaraparya~NkasthitA sarvAla~NkArabhUShitA lakShmIriva vInAM vAdayantI kanyA kAchiddR^ishyate iti | tato.ahaM potavNijamAdAya potamAruhya tatra gataH | anantaraM tatra gatvA parya~Nke dhamagrA tathaiva sAvalokitA | tatastallAvaNyaguNAkR^iShTena mayApi tatpashchAjjhampo dattaH | tadanantaraM kanakapattanaM prApya suvarNaprAsAde tathaiva parya~Nke sthitA vidyAdharIbhirupAsyamAnA mayAlokitA | tathApyahaM dUrAdeva dR^iShTvA sakhIM prasthApya sAdaraM sambhAShitaH | tatsakhyA cha mayA pR^iShTayA samAkhyAtameShA kandarpakelinAmno vidyAdharachakravartinaH putrI ratnama~njarI nAma pratij~nApitA vidyate | yaH kanakavartanaM svachakShuShAgatya pashyati\, sa eva pituragocharo.api mAM pariNeShyatIti manasaH sa~NkalpaH | tadenAM gAndharvavivAhena pariNayatu bhavAn| atha tatra vR^itte gandharvavivAhe tathA saha ramamANastatrAhaM tiShThAmi | tata ekadA rahasi tayoktaM svAmin\! svechChayA sarvamidamupabhoktavyam | eShA chitragatA svarNarekhA nAma vidyAdharI na kadAchitspraShTavyA | pashchAd upajAtakautukena mayA svarNarekhA svahastena spR^iShTA | tathA chitratayApyahaM charaNapadmena tADita Agatya svarAShTre patitaH | atha duHkhito.ahaM parivrajitaH pR^ithivIM paribhrAmyann imAM ngarImanuprAptaH | atra chAtikAnte divase gopagR^ihe suptaH sannapashyam | pradoShasamaye pashUnAM pAlanaM kR^itvA svagehamAgato gopaH svavadhUM dUtyA saha kimapi mantrayantImapashyat| tatastAM gopIM tADayitvA stambhe baddhvA suptaH | tato.ardharAtre etasya nApitasya vadhUrdUtI punastAM gopImupetyAvadattava virahAnaladagdho.asau smarasharajarjarito mumUrShuriva vartate | tathA choktam rajanIcharanAthena khaNDite timire nishi | yUnAM manAMsi vivyAdha dR^iShTvA dR^iShTvA manobhavaH || 111|| tasya tAdR^ishImavasthAmavalokya parikliShTamanAstvAmanuvartitumAgatA | tadahamatrAtmAnaM baddhvA tiShThAmi | tvaM tatra gatvA taM santoShya satvaramAgamiShyasi | tathAnuShThite sati sa gopaH prabuddho.avadatidAnIM tvAM pApiShThAM jArAntikaM nayAmi | tato yadAsau na ki~nchidapi brUte tadA kruddho gopaH darpAnmama vachasi pratyuttaramapi na dadAsi ityuktvA kopena tena kartarikAmAdAyAsyA nAsikA ChinnA | tathA kR^itvA punaH supto gopo nidrAmupagataH | athAgatya gopI dUtImapR^ichChatkA vArtA? dUtyoktaM pashya mAm | mukhameva vArtAM kathayati | anantaraM sA gopI tathA kR^itvAtmAnaM baddhvA sthitA | iyaM cha dUtI tAM ChinnanAsikAM gR^ihItvA svagR^ihaM pravishya sthitA | tataH prAtarevAnena nApitena svavadhUH kShurabhANDaM yAchitA satI kShuramekaM prAdAt| tato.asamagrabhANDe prApte samupajAtakopo.ayaM nApitastaM kShuraM dUrAdeva gR^ihe kShiptavAn| atha kR^itArtarAyeyaM me nAsikAnena ChinnetyuktvA dharmAdhikArisamIpametamAnItavatI | sA cha gopI tena gopena punaH pR^iShTovAcha are pApa \! ko mAM mahAsatI virUpayituM samarthaH | mama vyavahAramakalmaShamaShTau lokapAlA eva jAnanti\, yataH AdityachandrAvanilAnalashcha dyaurbhUmirApo hR^idayaM yamashcha | ahashcha rAtrishcha ubhe cha sandhye dharmashcha jAnAti narasya vR^ittam || 112|| atathyAnyapi tathyAni darshayanti hi peshalAH | same nimnonnatAnIva chitrakarmavido janAH || 113|| utpanneShu cha kAryeShu matiryasya na hIyate | sa nistarati durgANi gopI jAradvayaM yathA || 114|| karaTakaH pR^ichChati kathametat\? \section{kathA 6 damanakaH kathayati asti dvAravatyAM puryAM kasyachidgopasya vadhUrbandhakI | sA grAmasya daNDanAyakena tatputreNa cha samaM ramate | tathA choktam nAgnistR^ipyati kAShThAnAM nApagAnAM mahodadhiH | nAntakaH sarvabhUtAnAM na puMsAM vAmalochanA || 115|| na dAnena na mAnena nArjavena na sevayA | na shastreNa na shAstreNa sarvathA viShamAH striyaH || 116|| yataH guNAshrayaM kIrtiyutaM cha kAntaM patiM ratij~naM sadhanaM yuvAnam | vihAya shIghraM vanitA vrajanti narAntaraM shIlaguNAdihInam || 117|| aparaM cha na tAdR^ishIM prItimupaiti nArI vichitrashayyA shayitApi kAmam | yathA hi dUrvAdivikIrNabhUmau prayAti saukhyaM parakAntisa~NgAt|| 118|| atha kadAchitsA daNDanAyakaputreNa saha ramamANA tiShThati | atha daNDanAyako.api rantuM tatrAgataH | tamAyAntaM dR^iShTvA tatputraM kusUle nikShipya daNDanAyakena saha tathaiva krIDati | anantaraM tasya bhartA gopo goShThAtsamAgataH | tamavalokya gopyoktaM daNDanAyaka \! tvaM laguDaM gR^ihItvA kopaM darshayansatvaraM gachCha | tathA tenAnuShThite gopena gR^ihamAgatya pR^iShThA.akena kAryeNa daNDanAyakaH samAgatyAtra sthitaH? sA brUte anyaM kenApi kAryeNa putrasyopari kruddhaH | sa cha mAryamANo.apyatrAgatya praviShTo mayA kusUle nikShipya rakShitaH | tatpitrA chAnviShyAtra na dR^iShTaH | ata evAyaM daNDanAyakaH kruddha eva gachChati | tataH sA tatputraM kuShulAdbahiShkR^itya darshitavatI | tathA choktam AhAro dviguNaH strINAM buddhistAsAM chaturguNA | ShaDguNo vyavasAyashcha kAmAshchAShTaguNaH smR^itaH || 119|| ato.ahaM bravImi utapanneShvapi kAryeShu ityAdi | karaTako brUte astvevam | kintvanayormahAnanyognyanisargopajAtasneha kathaM bhedayituM shakyaH? damanako brUte upAyaH kriyatAm | tathA choktam upAyena jayo yAdR^ig ripostAdR^i~N na hetibhiH | upAyaj~no.alpakAyo.api na shUraiH paribhUyate || 120|| karaTakaH pR^ichChati kathametat\? damanakaH kathayati \section{kathA 7 kasmiMshchittarau vAyasadampatI nivasataH | tayoshchApR^ityAni tatkoTarAvasthitena kR^iShNasarpeNa khAditAni | tataH punargarbhavatI vAyasI vAyasmAha nAtha \! tyajyatAmayaM vR^ikShaH | atrAvasthitakR^iShNasarpeNAvayoH santatiH satataM bhakShyate | yataH duShTA bhAryA shaThaM mitraM bhR^ityashchottaradAyakaH | sasarpe cha gR^ihe vAso mR^ityureva na saMshayaH || 121|| vAyaso brUte priye \! na bhetavyam | vAraM vAraM mavaitasya soDhaH | idAnIM punarna kShantavyaH | vAyasyAha kathametena balavatA sArdhe bhavAnvigrahItuM samarthaH | vAyaso brUte alamanayA sha~NkayA | yataH buddhiryasya balaM tasya nirbuddhestu kuto balam | pashya siMho madonmattaH shashakena nipAtitaH || 122|| vAyasI vihasyAhakathametat\? vAyasaH kathayati \section{kathA 8 asti mandaranAmni parvate durdAnto nAma siMhaH | sa cha sarvadA pashUnAM vadhaM kurvannAste | tataH sarvaiH pashubhirmilitvA sa siMho vij~naptaH mR^igendra \! kimarthamekadA bahupashughAtaH kriyate | yadi prasAdo bhavati tadA vayameva bhavadAhArAya pratyahamekaikaM pashumupaDhaukayAmaH | tataH siMhenoktaM yadyetadabhimataM bhavatAM tarhi bhavatu tat| tataHprabhR^ityekaikaM pashumupakalpitaM bhakShayannAste | atha kadAchidvR^iddhashashakasya vAraH samAyAtaH | so.achintayat trAsahetorvinItistu kriyate jIvitAshayA | pa~nchatvaM chedgamiShyAmi kiM siMhAnunayena me || 123|| tanmandaM mandaM gachChAmi | tataH siMho.api kShudhApIDitaH kopAttamuvAcha kutastvaM vilambya samAgato.asi | shashako.abravItdeva \! nAhamaparAdhI | AgachChanpathi siMhAntareNa balAddhR^itaH | tasyAgre punarAgamanAya shapathaM kR^itvA svAminaM nivedayitumatrAgato.asim | siMhaH sakopamAha satvaraM gatvA durAtmAnaM darshaya | kva sa durAtmA tiShThati | tataH shashakastaM gR^ihItvA gabhIrakUpaM darshayituM gataH | tatrAgatya svayameva pashyatu svAmItyuktvA tasminkUpajale tasya siMhasyaiva pratibimbaM darshitavAn| tato.asau krodhAdhmAto darpAttasyoparyAtmAnaM nikShipya pa~nchatvaM gataH | ato.ahaM bravImi buddhiryasya ityAdi | vAyasyAha shrutaM mayA sarvam | samprati yathA kartavyaM brUhi | vAyaso.avadatatrAsanne sarasi rAjaputraH pratyahamAgatya snAti | snAnasamaye mada~NgAdavatAritaM tIrthashilAnihitaM kanakasUtraM cha~nchvA vidhR^ityAnIyAsminkoTare dhArayiShyasi | atha kadAchitsnAtuM jalaM praviShTe rAjaputre vAyasyA tadanuShThitam | atha kanakasUtrAnusaraNapravR^ittai rAjapuruShaistatra tarukoTare kR^iShNasarpo dR^iShTo vyApAditashcha | ato.ahaM bravImi upAyena hi yachChakyamitena hi yachChakyamityAdi | karaTako brUte yadyevaM tarhi gachCha | shivAste santu panthAnaH | tato damanakaH pi~NgalakasamIpaM gatvA praNamyovAcha deva \! AtyantikaM kimapi mahAbhayakAri kAryaM manyamAnaH samAgato.asmi | yataH ApadyunmArgagamane kAryakAlAtyayeShu cha | kalyANavachanaM brUyAd apR^iShTo.api hito naraH || 124|| anyachcha bhogasya bhAjanaM rAjA na rAjA kAryabhAjanam | rAjakAryaparidhvaMsI mantrI doSheNa lipyate || 125|| tathA hi pashya | amAtyAnAmeSha kramaH | varaM prANaparityAgaH shirasA vApi kartanam | na tu svAmipadAvAptipAtakechChorupekShaNam || 126|| pi~NgalakaH sAdaramAha atha bhavAnkiM vaktumichChati | damanako brUte deva \! sa~njIvakastavopayasadR^ishavyavahArIva lakShyate | tathA chAsmatsannidhAne shrImaddevapAdAnAM shaktitrayanindAM kR^itvA rAjyamevAbhilaShati | etachChrutvA\, pi~NgalakaH sabhayaM sAshcharyaM matvA tUShNIM sthitaH | damanakaH punarAha deva \! sarvAmAtyaparityAgaM kR^itvaika evAyaM yattvAM sarvAdhikArI kR^itaH | sa eva doShaH | yataH atyuchChrite mantriNi pArthive cha viShTabhya pAdAvupatiShThate shrIH | sA strIsvabhAvAdasahA bharasya tayordvayorekataraM jahAti || 127|| aparaM cha ekaM bhUmipatiH karoti sachivaM rAjye pramANaM yadA taM mohAtshrayate madaH sa cha madAlasyena nirvidyate | nirviNNasya padaM karoti hR^idaye tasya svatantraspR^ihA svAtantryaspR^ihayA tataH sa nR^ipateH prANAnabhidruhyati || 128|| anyachcha viShadagdhasya bhaktasya dantasya chalitasya cha | amAtyasya cha duShTasya mUlAduddharaNaM sukham || 129|| kiM cha yaH kuryAtsachivAyattAM shriyaM tadvyasane sati | so.andhavajjagatIpAlaH sIdetsa~nchArakairvinA || 130|| sarvakAryeShu svechChAtaH pravartate | tadatra pramANaM svAmI | etaM cha jAnAti | na so.asti puruSho loke yo na kAmayate shriyam | parasya yuvatiM ramyAM sAdaraM nekShate tra kaH || 131|| siMho vimR^ishyAha bhadra \! yadyapyevaM tathApi sa~njIvakena saha mama mahAnsnehaH | pashya kurvannapi vyalIkAni yaH priyaH priya eva saH | asheShadoShaduShTo.api kAyaH kasya na vallabhaH || 132|| anyachcha apriyANyapi kurvANo yaH priyaH priya eva saH | dagdhamandirasAre pi kasya vahnAvanAdaraH || 133|| damanakaH punare evAha deva \! sa evAtidoShaH\, yataH yasminnevAdhikaM chakShurArohayati pArthivaH | sute mAtye pyudAsIne sa lakShmyAshrIyate janaH || 134|| shR^iNu deva \! apriyasyApi pathyasya pariNAmaH sukhAvahaH | vaktA shrotA cha yatrAsti ramante tatra sampadaH || 135|| tvayA cha mUlabhR^ityAnapAsyAyamAgantukaH puraskR^itaH | etachchAnuchitaM kR^itam | yataH mUlabhR^ityAnparityajya nAgantUnpratimAnayet| nAtaH parataro doSho rAjyabhedakaro yataH || 136|| siMho brUte kimAshcharyam | mayA yad abhayavAchaM dattvAnItaH saMvardhitashcha tatkathaM mahyaM druhyati | damanako brUte deva \! durjano nArjavaM yAti sevyamAno.api nityashaH | svedanAbhya~njanopAyaiH shvapuchChamiva nAmitam || 137|| aparaM cha svedito marditashchaiva ra~njubhiH pariveShTitaH | mukto dvAdashabhirvarShaiH shvapuchChaH prakR^itiM gataH || 138|| anyachcha vardhanaM vA sammAnaM khalAnAM prItaye kutaH | phalantyamR^itaseke pi na pathyAni viShadrumAH || 139|| ato.ahaM bravImi apR^iShTastasya na brUyAdyashcha nechChetparAbhavam | eSha eva satAM dharmo viparIto.asatAM mataH || 140|| tathA choktam snigdho.akushalAnnivArayati yastatkarma yannirmalaM sA strI yAtuvidhAyinI sa matimAnyaH sadbhirabhyarchyate | sA shrIryA na madaM karoti sa sukhI yastR^iShNayA muchyate tanmitraM yatkR^itrimaM sa puruSho yaH khidyate nendriyaiH || 141|| yadi sa~njIvakavyasanAdito.avij~nApito.api svAmI na nivartate\, tadIdR^ishe bhR^itye na doShaH | tathA cha nR^ipaH kAmAsakto gaNayati na kArye na cha hitaM yatheShTaM svachChandaH pravicharati matto gaja iva | tato mAnadhmAtaH sa patati yadA shokagahane tadA bhR^itye doShAnkShipati na nijaM vettyavinayam || 142|| pi~NgalakaH svagatam na parasyAparAdhena pareShAM daNDamAcharet| AtmanAvagataM kR^itvA badhnIyAtpUjayechcha vA || 143|| tathA choktam guNadoShAvanishchitya vidhinaM grahanigrahe | svanAshAya yathA nyasto darpAtsarpamukhe karaH || 144|| prakAshaM brUte tadA sa~njIvakaH kiM pratyAdishyatAm | damanakaH sasambhramamAha deva \! mA maivam | etAvatA mantrabhedo jAyate | tathA hyuktam mantrabIjamidaM guptaM rakShaNIyaM yathA tathA | manAgapi na bhidyeta tadbhinnaM na prarohati || 145|| kiM cha Adeyasya pradeyasya kartavyasya cha karmaNaH | kShipramakriyamANasya kAlaH pibati tadrasam || 146|| tadavashyaM samArabdhaM mahatA prayatnena sampAdanIyam | kiM cha mantro yodhaH ivAdhIraH sarvA~NgaiH saMvR^itairapi | chiraM na sahate sthAtuM parebhyo bhedasha~NkayA || 147|| yadyasau dR^iShTadoSho.api doShAnnivatyaM sandhAtavyastadatIvAnuchitam | yataH sakR^idduShTaM tu yo mitraM punaH sandhAtumichChati | sa mR^ityureva gR^ihNAti garbhamashvatarI yathA || 148|| a~NgA~NgibhAvamaj~nAtvA kathaM sAmarthyanirNayaH | pashya TiTTibhamAtreNa samudro vyAkulIkR^itaH || 149|| siMhaH pR^ichChatikathametat\? damanakaH kathayati \section{kathA 9 dakShiNasamudratIre TiTTibhadampatI nivasataH | tatra chAsannaprasadA TiTTibhI bhartAramAha nAtha \! prasavayogyasthAnaM nibhR^itamanusandhIyatAm | TiTTibho.avadatbhArye\, nanvidameva sthAnaM prasUtiyogyam | sA brUte samudravelayA vyApyate sthAnametam | TiTTibho.avadatkimahaM tvayA nirbalaH samudreNa nigrahItavyaH | TiTTibhI vihasyAha svAmin\! tvayA samudreNa cha mahadantaram | athavA.a parAbhavaM parichChettuM yogyAyogyaM cha vetti yaH | astIha yasya vij~nAnaM kR^ichChreNApi na sIdati || 150|| api cha anuchitakAryArambhaH svajanavirodho balIyasA spardhA | pramadAjanavishvAso mR^ityordvArANi chatvAri || 151|| tataH kR^ichChreNa svAmivachanAtmA tatraiva prasUtA | etatsarvaM shrutvA samudreNApi yachChaktij~nAnArthaM tadaNDAnyavahR^itAni | tataSh TiTTibhI shokArtA bhartAramAha nAtha \! kaShTamApatitam | tAnyaNDAni me naShTAni | TiTTibho.avadatpriye \! mA bhaiShIH ityuktvA pakShiNAM melakaM kR^itvA pakShisvAmino garuDasya samIpaM gataH | tatra gatvA sakalavR^ittAntaM TiTTibhena bhagavato garuDasya purato niveditaM deva\, samudreNAhaM svagR^ihAvasthito vinAparAdhanenaiva nigR^ihItaH | tatastadvachanamAkarNya garutmanA prabhurbhagavAn nArAyaNaH sR^iShTisthitipralayaheturvij~naptaH | sa samudramaNDadAnAyAdidesha | tato bhagavadAj~nAM maulau nidhAya samudreNa tAnyaNDAni TiTTibhAya samarpitAni | ato.ahaM bravImi a~NgA~NgibhAvamaj~nAtvA ityAdi | rAjAha kathamasau j~nAtavyo drohabuddhiriti | damanako brUte yadAsau sadarpaH shR^i~NgAgrapraharaNAbhimukhashchakitamivAgachChati tadA j~nAsyati svAmI | evamuktvA sa~njIvakasamIpaM gataH | tatra gatashcha mandaM mandamupasarpanvismitamivAtmAnamadarshayat| sa~njIvakena sAdaramuktaM bhadra \! kushalaM te | damanako brUte anujIvinAM kutaH kushalam | yataH sampattayaH parAdhInAH sadA chittamanirvR^ittam | svajIivite pyavishvAsasteShAM ye rAjasevakAH || 152|| anyachcha ko.arthAnprApya na garvito viShayiNaH kasyApado.astaM gatAH strIbhiH kasya na khaNDitaM bhuvi manaH ko vAsti rAj~nAM priyA | kaH kAlasya bhujAntaraM na cha gataH ko.arthI gato gauravaM ko vA durjanavAgurAsu patitaH kShemeNa yAtaH pumAn|| 153|| sa~njIvakenoktaM sakhe \! brUhi kimetat\? damanaka Aha kiM bravImi mandabhAgyaH | pashya majjannapi payorAshau labdhvA sarpAvalambanam | na mu~nchati na chAdatte tathA mugdho.asmi samprati || 154|| yataH ekatra rAjavishvAso nashyatyanyatra bAndhavaH | kiM karomi kva gachChAmi patito duHkhasAgare || 155|| ityuktvA dIrghaH niHshvasyopaviShTaH | sa~njIvako brUte mitra \! tathApi savistaraM manogatamuchyatAm | damanakaH sunibhR^itamAha yadyapi rAjavishvAso na kathanIyastathApi bhavAnasmadIyapratyayAdAgataH | mayA paralokArthinAvashyaM tava hitamAkhyeyam | shR^iNu\, ayaM svAmI tavopari vikR^itabuddhI rahasyuktavAn sa~njIvakameva hatvA svaparivAraM tarpayAmi | etachChrutvA sa~njIvakaH paraM viShAdamagamat| damanakaH punarAha alaM viShAdena | prAptakAlakAyamanuShThIyatAm | sa~njIvakaH kShaNaM vimR^ishyAha svagataM suShThu khalvidamuchyate | kiM vA durjanacheShTitaM na vetyetadvyavahArAnnirNetuM na shakyate | yataH durjanagamyA nAryaH prAyeNApAtrabhR^idbhavati rAjA | kR^ipaNAnusAri cha dhanaM devo girijaladhivarShI cha || 156|| kashchidAshrayasaundaryAddhatte shobhAmasajjanaH | pramadAlochananyastaM malImasamivA~njanam || 157|| ArAdhyamAno nR^ipatiH prayatnAn na toShamAyAti kimatra chitram | ayaM tvapUrvapratimAvisheSho yaH sevyamAno riputAmupaiti || 158|| tadayamashakyarthaH prameyaH\, yataH nimittamuddishya hi yaH prakupyati dhruvaM sa tasyApagame prasIdati | akAraNadveShi manastu yasya vai kathaM janastaM paritoShayiShyati || 159|| kiM mayApakR^itaM rAj~naH | athavA nirnimittApakAriNashcha bhavanti rAjAnaH | damanako brUte evametat| shR^iNu vij~naiH snigdhairupakR^itamapi dveShyatAmeti kaishchit sAkShAdanyairapakR^itamapi prItimevopayAti | chitraM chitraM kimatha charitaM naikabhAvAshrayANAM sevAdharmaH paramagahano yoginAmapyagamyaH || 160|| anyachcha kR^itashatamasatsu naShTaM subhAShitashataM cha naShTamabudheShu | vachanashatamavachanakare buddhishatamachetane naShTam || 161|| kiM cha chandanataruShu bhuja~NgA jaleShu kamalAni tatra cha grAhAH | guNaghAtinashcha bhoge khalA na cha sukhAnyavighnAni || 162|| mUlaM bhuja~NgaiH kusumAni bhR^i~NgaiH shAkhAH plava~NgaiH shikharANi bhallaiH | nAstyeva tachchandanapAdapasya yannAshritaM duShTataraishcha hiMsraiH || 163|| ayaM tAvatsvAmI vAchi madhuro viShahR^idayo j~nAtaH | yataH dUrAduchChritapANirAdranayanaH protsAritArdhAsano gADhAli~NganatatparaH priyakathAprashneShu dattAdaraH | antarbhUtaviSho bahirmadhumayashchAtIva mAyApaTuH ko nAmAyamapUrvanATakavidhiryaH shikShito durjanaiH || 164|| tathA hi poto dustaravArirAshitaraNe dIpo.andhakArAgame nirvAte vyajanaM madAndhakariNAM darpopashAntyai sR^iNiH | itthaM tadbhuvi nAsti yasya vidhinA nopAyachintA kR^itA manye durjanachittavR^ittiharaNe dhAtApi bhagnodyamaH || 165|| sa~njIvakaH punarniHshvasya kaShTaM bhoH \! kathamahaM sasyabhakShakaH siMhena nipAtayitavyaH? yataH yayoreva samaM vittaM yayoreva samaM balam | tayorvivAdo mantavyo nottamAdhamayoH kvachit|| 166|| ayuddhe hi yadA pashyenna kA~nchidhitamAtmanaH | yudhyamAnastadA prAj~no mriyate ripuNA saha || 170|| aparaM cha bhUmyekadeshasya guNAnvitasya bhR^ityasya vA buddhimataH praNAshaH | bhR^ityapraNAsho maraNaM nR^ipANAM naShTApi bhUmiH sulabhA na bhR^ityAH || 177|| damanako brUte svAmin\! ko.ayaM nUtano nyAyo yadarAtiM hatvA santApaH kriyate? tathA choktam pitA vA yadi vA bhrAtA putrI vA yadi vA suhR^it| prANachChedakarA rAj~nA hantavyA bhUtimichChatA || 178|| api cha dharmArthakAmatattvaj~no naikAntakaruNo bhavet| nahi hastasthamapyannaM kShamAvAnbhakShituM kShamaH || 179|| kiM cha kShamA shatrau cha mitre cha yatInAmeva bhUShaNam | aparAdhiShu sattveShu nR^ipANAM saiva dUShaNam || 180|| aparaM cha rAjyalobhAdaha~NkArAdichChataH svAminaH padam | prAyashchittaM tu tasyaikaM jIvotsargo na chAparam || 181|| anyachcha rAjA ghR^iNI brAhmaNaH sarvabhakShI strI chAvaj~nA duShprakR^itiH sahAyaH | preShyaH pratIpo.adhikR^itaH pramAdI tyAjyA ime yashcha kR^itaM na vetti || 182|| visheShatashcha satyAnR^itA cha paruShA priyavAdinI cha hiMsrA dayAlurapi chArthaparA vadAnyA | nityavyayA prachuraratnadhanAgamA cha vArA~Nganeva nR^ipanItiranekarUpA || 183|| iti damanakena santoShitaH pi~NgalakaH svAM prakR^itimApannaH siMhAsane samupaviShTaH | damanakaH prahR^iShTamanAH vijayatAM mahArAjaH shubhamastu sarvajagatAmityuktvA yathAsukhamavasthitaH | viShNusharmovAcha suhR^idbhedaH shrutastAvadbhavadbhiH | rAjaputrA UchuH bhavatprasAdAchChrutaH | sukhino bhUtA vayam | viShNusharmAbravItaparamapIdamastu suhR^idbhedastAvadbhavatu bhavatAM shatrunilaye khalaH kAlAkR^iShTaH pralayamupasarpatvaharahaH | jano nityaM bhUyAtsakalasukhasampattivasatiH kathArambhe rambhye satatamiha bAlo.api ramatAm || 184|| iti hitopadeshe suhR^idbhedo nAma dvitIyaH kathAsa~NgrahaH samAptaH || \chapter{3 vigrahaH} atha punaH kathArambhakAle rAjaputrA UchuH Arya \! rAjaputrA vayam | tadvigrahaM shrotuM naH kutUhalamasti | viShNusharmaNoktaM yadevaM bhavadbhyo rochate tatkathayAmi | vigrahaH shrUyatAM\, yasyAyamAdyaH shlokaH haMsaiH saha mayUrANAM vigrahe tulyavikrame | vishvAsya va~nchitA haMsAH kAkaiH sthitvArimandire || 1|| rAjaputrA UchuH kathametat\? viShNusharmA kathayati asti karpUradvIpe padmakelinAmadheyaM saraH | tatra hiraNyagarbho nAma rAjahaMsaH prativasati | sa cha sarvairjalacharaiH pakShibhirmilitvA pakShirAjye bhiShiktaH | yataH yadi na syAnnarapatiH samya~NnetA tataH prajA | akarNadhArA jaladhau viplaveteha nauriva || 2|| aparaM cha prajAM saMrakShati nR^ipaH sA vardhayati pArthivam | vardhanAdrakShaNaM shreyastadabhAve sadapyasat|| 3|| ekadAsau rAjahaMsaiH suvistIrNakamalaparya~Nke sukhAsInaH parivAraparivR^itastiShThati | tataH kutashchiddeshAdAgatya dIrghamukho nAma bakaH praNamyopaviShTaH | rAjovAcha dIrghamukha \! dashAntarAdAgato.asi | vArtAM kathaya | sa brUte deva \! asti mahatI vArtA | tAmAkhyAtukAma eva satvaramAgato.aham | shrUyatAm asti jambUdvIpe vindhyo nAma giriH | tatra chitravarNo nAma mayUraH pakShirAjo nivasati | tasyAnucharaishcharadbhiH pakShibhirahaM dagdhArachyamadhye charannavalokitaH | pR^iShTashcha kastvam? kutaH samAgato.asi? tadA mayoktaM karpUradvIpasya rAjachakravartino hiraNyagarbhasya rjahaMsasyAnucharo.ahaM\, kautukAddeshAntaraM draShTumAgato.asmi | etachChrutvA pakShibhiruktamanayordeshayoH ko desho bhadrataro rAjA cha? tato mayoktamAH kimevamuchyate mahadantaram | yataH karpUradvIpaH svarga eva | rAjahaMsashcha dvitIyaH svargapatiH kathaM varNayituM shakyate | atra marusthale patitA yUyaM kiM kurutha | asmaddeshe gamyatAm | tato.asmadvachanamAkarNya sarvapakShiNaH sakopA babhUvuH | tathA choktam payaHpAnaM bhuja~NgAnAM kevalaM viShavardhanam | upadesho hi mUrkhANAM prakopAya na shAntaye || 4|| anyachcha vidvAnevopadeShTavyo nAvidvAMstu kadAchana | vAnarAnupadishyAtha sthAnabhraShTA yayuH khagAH || 5|| rAjovAcha kathametat\? dIrghamukhaH kathayati \section{kathA 1 asti narmadAtIre parvatopatyakAyAM vishAlaH shAlmalItaruH | tatra nirmitanIDakoDe pakShiNaH sukhena nivasanti | athaikadA varShAsu nIlapaTairiva jaladharapaTalairAvR^ite nabhastale | dhArAsArairmahatI vR^iShTirbabhUva | tato vAnarAMshcha tarutale vasthitAnshItAkulAnkampamAnAn avalokya\, kR^ipayA pakShibhiruktaM bho bho vAnarAH \! shR^iNuta asmAbhirnirmitA nIDAshcha~nchumAtrAhR^itaistR^iNaiH | hastapAdAdisaMyuktA yUyaM kimavasIdatha || 6|| tachChrutvA vAnarairjAtAmarShairAlochitamaho \! nirvAtanIDagarbhAvasthitAH sukhinaH pakShiNo.asmAnnindanti | tadbhavatu tAvadvR^iShTerupashamaH | anantaraM shAnte pAnIyavarShe tairvAnarairvR^ikShamAruhya\, sarve nIDA bhagnAH\, teShAmaNDAni chAdhaH pAtitAni | ato.ahaM bravImi vidvAnevopadeShTavyaH ityAdi | rAjovAcha tatastaiH pakShibhiH kiM kR^itam? bakaH kathayati tatastaiH pakShibhiH kopAduktaM kenAsau rAjahaMso rAjA kR^itaH? tato mayopajAtakopenoktaM ayaM yuShmadIyo mayUraH kena rAjA kR^itaH? etachChrutvA te pakShiNo mAM hantumudyatAH | tato mayApi svavikramo darshitaH | yataH anyadA bhUShaNaM puMsaH kShamA lajjeva yoShitaH | parAkramaH paribhave vaiyAtyaM surateShviva || 7|| rAjA vihasyAha Atmanashcha pareShAM cha yaH samIkShya balAbalam | antaraM naiva jAnAti sa tiraskriyate ribhiH || 8|| suchiraM hi charannityaM kShetre satyamabuddhimAn| dvIpicharmaparichChanno vAgdoShAdgardabho hataH || 9|| bakaH pR^ichChati kathametat\? rAjA kathayati \section{kathA 2 asti hastinApure vilAso nAma rajakaH | tasya gardabho.atibhAravahanAd durbalo mumUrShurivAbhavat| tatastena rajakenAsau vyAghracharmaNA prachChAdyAraNyakasamIpe sasyakShetre vimuktaH | tato dUrAt tamavalokya vyAghrabuddhyA kShetrapatayaH satvaraM palAyante | athaikadA kenApi sasyarakShakeNa dhUsarakambalakR^itatanutrANena dhanuShkANDaM sajjIkR^ityAnatakAyenaikAnte sthitam | taM cha dUrAd dR^iShTvA gardabhaH puShTA~Ngo yetheShTasasyabhakShaNajAtabalo gardabho.ayamiti matvochchaiH shabdaM kurvANastadabhimukhaM dhAvitaH | tatastena sasyarakShakeNa chItkArashabdAdgardabho.ayamiti nishchitya\, lIlayaiva vyApAditaH | ato.ahaM bravImi suchiraM hi charannityamityAdi | dIrghamukho brUte tataH pashchAttaiH pakShibhiruktamare pApA duShTabaka \! asmAkaM bhUmau charannasmAkaM svAminamadhikShipasi | tan na kShantavyamidAnIm | ityuktvA sarve mAM cha~nchubhirhatvA\, sakopA UchuH pashya re mUrkha \! sa haMsastava rAjA sarvathA mR^iduH | tasya rAjyAdhikAro nAsti | yata ekAntamR^iduH karatalasthamapyarthaM rakShitumakShamaH | sa kathaM pR^ithivIM shAsti? rAjyaM vA tasya kim? tvaM cha kUpamaNDUkaH | tena tadAshrayamupadishasi | shR^iNu sevitavyo mahAvR^ikShaH phalachChAyAsamanvitaH | yadi daivAtphalaM nAsti chChAyA kena nivAryate || 10|| anyachcha hInasevA na kartavyA kartavyo mahadAshrayaH | payo.api shauNDikIhaste vAruNItyabhidhIyate || 11|| anyachcha mahAnapyalpatAM yAti nirguNe guNavistaraH | AdhArAdheyabhAvena gajendra iva darpaNe || 12|| kintu ajA siMhaprasAdena vane charati nirbhayam | rAmamAsAdya la~NkAyAM lebhe rAjyaM vibhIShaNaH || 13|| visheShatashcha vyapadeshe pi siddhiH syAdatishakte narAdhipe | shashino vyapadeshena shashakAH sukhamAsate || 14|| mayoktaM kathametat\? pakShiNaH kathayanti \section{kathA 3 kadAchidvarShAsvapi vR^iShTerabhAvAt tR^iShArto gajayUtho yUthapatimAha nAtha \! ko.abhyupAyo.asmAkaM jIvanAya? nAsti kShudrajantUnAM api nimajjanasthAnam | vayaM cha nimajjanasthAnAbhAvAnmR^itAH | andhA iva kiM kurmaH? kva yAmaH? tato hastirAjo nAtidUraM gatvA nirmalaM hradaM darshitavAn| tato dineShu gachChatsu tattIrAvasthitAH kShudrashashakA gajapAdAhatibhishchUrNitAH | anantaraM shilImukho nAma shashakashchintayAmAsa anena gajayUthena pipAsAkulitena pratyahamatrAgantavyam | tato vinaShTamasmatkulam | tato vijayo nAma vR^iddhashashako.avadatmA viShIdata | mayAtra pratIkAraH kartavyaH | tato.asau pratij~nAya chalitaH | gachChatA cha tenAlochitaM kathaM mayA gajayUthanAthasamIpe sthitvA vaktavyam | yataH spR^ishannapi gajo hanti jighrannapi bhuja~NgamaH | pAlayannapi bhUpAlaH prahasannapi durjanaH || 15|| ato.ahaM parvatashikharamAruhya yUthanAthaM saMvAdayAmi | tathAnuShThite sati yUthanAtha uvAcha kastvam? kutaH samAyAtaH? sa brUte shashako.aham | bhagavatA chandreNa bhavadantikaM preShitaH | yUthapatirAha kAryamuchyatAm | vijayo brUte udyateShvapi shastreShu dUto vadati nAnyathA | sadaivAvadhyabhAvena yathArthasya hi vAchakaH || 16|| tadahaM tadAj~nayA bravImi\, shR^iNu | yadete chandrasarorakShakAH shashakAstvayA niHsAritAstadanuchitaM kR^itam | te shashakAshchiramasmAkaM rakShitAH | ata eva me shashA~Nka iti prasiddhiH | evamuktavati dUte yUthapatirbhayAdidamAha praNidhe \! idamaj~nAnataH kR^itam | punarna tatra gamiShyAmi | dUta uvAcha yadyevaM tad atra sarasi kopAtkampamAnaM bhagavantaM shashA~NkaM praNamya\, prasAdya cha gachCha | tatastena rAtrau yUthapatiM nItvA\, tatra jale cha~nchalaM chandrabimbaM darshayitvA sa yUthaptiH praNAmaM kAritaH | uktaM cha tena deva \! aj~nAnAdanenAparAdhaH kR^itaH | tataH kShamyatAm | naivaM vArAntaraM vidhAsyate | ityuktvA prasthApitaH | ato vayaM brUmaH vyapadeshe pi siddhiH syAtiti | tato mayoktaM sa evAsmatprabhU rAjahaMso mahApratApo.atismarthaH | trailokyasyApi prabhutvaM tatra yujyate\, kiM punA rAjyamiti | tadAhaM taiH pakShibhiH duShTa \! kathamasmadbhUmau charasi ityabhidhAya rAj~nashchitravarNasya samIpaM nItaH | tato rAj~naH puro mAM pradarshya taiH praNamyoktaM deva \! avadhIyatAm | eSha duShTo.asmaddeshe charannapi devapAdAnadhikShipati | rAjAha ko.ayam? kutaH samAyAtaH? te UchuH hiraNyagarbhanAmno rAjahaMsasyAnucharaH karpUradvIpAdAgataH | athAhaM gR^idhreNa mantriNA pR^iShTaH kastatra mukhyo mantrI? iti | mayoktaM sarvashAstrArthapAragaH sharvaj~no nAma chakravAkaH | gR^idhro brUte yujyate | svadeshajo.asau | yataH svadeshajaM kulAchAravishuddhamupadhAshuchim | mantraj~namavasaninaM vyabhichAravivarjitam || 17|| adhItavyavahArArthaM maulaM khyAtaM vipashchitam | arthasyotpAdakaM chaiva vidadhyAnmantriNaM nR^ipaH || 18|| atrAntare shukenoktaM deva \! karpUradvIpAdayo laghudvIpA jambUdvIpAntargatA eva | tatrApi devapAdAnAmevAdhipatyam | tato rAj~nApyuktamevameva | yataH rAjA mattaH shishushchaiva pramadA dhanagarvitaH | aprApyamapi vA~nChanti kiM punarlabhyate pi yat|| 19|| tato mayoktaM yadi vachanammAtreNaivAdhipatyaM siddhyati | tadA jambUdvIpe pyasmatprabhorhiraNyagarbhasya svAmyamasti | shuko brUte kathamatra nirNayaH? mayoktaM sa~NgrAma eva | rAj~nA vihasyoktaM svasvAminaM gatvA sajjIkuru | tadA mayoktaM svadUto.api prasthApyatAm | rAjovAcha kaH prayAsyati dautyena? yata evambhUto dUtaH kAryaH bhakto guNI shuchirdakShaH pragalbho.avyasanI kShamI | brAhmaNaH paramarmaj~no dUtaH syAtpratibhAnavAn|| 20|| gR^idhro vadati santyeva dUtA bahavaH\, kintu brAhmaNa eva kartavyaH | yataH\, prasAdaM kurute patyuH sampattiM nAbhivA~nChati | kAlimA kAlakUTasya nApaitIshvarasa~NgamAt|| 21|| rAjAha tataH shuka eva vrajatu | shuka \! tvamevAnena saha tatra gatvAsmadabhilaShitaM brUhi | shuko brUte yathAj~nApayati devaH | kintvayaM durjano bakaH | tadanena saha na gachChAmi | tathA choktam khalaH karoti durvR^ittaM nUnaM phalati sAdhuShu | dashAnano.aharatsItAM bandhanaM syAnmahodadheH || 22|| aparaM cha na sthAtavyaM na gantavyaM durjanena samaM kvachit| kAkasa~NgAddhato haMsastiShThangaChaMshcha vartakaH || 23|| rAjovAcha kathametat\? shukaH kathayati \section{kathA 4 astyujjayinIvartmaprAntare plakShataruH | tatra haMsakAkau nivasataH | kadAchitgrIShmasamaye parishrAntaH kashchitpathikastatra tarutale dhanuShkANDaM sa.nnidhAya suptaH | tatra kShaNAntare tanmukhAdvR^ikShachChAyApagatA | tataH sUryatejasA tanmukhaM vyAptamavalokya\, tadvR^ikShasthitena puNyashIlena shuchinA rAjahaMsena kR^ipayA pakShau prasArya punastanmukhe ChAyA kR^itA | tato nirbharanidrAshukhinA pathibhramaNaparishrAntena pAnthena mukhavyAdAnaM kR^itam | atha parasukhamasahiShNuH svabhAvadaurjanyena sa kAkastasya mukhe purIShotsargaM kR^itvA palAyitaH | tato yAvadasau pAntha utthAyordhvaM nirIkShate\, tAvattenAvalokito haMsaH kANDena hato vyApAditaH | ato.ahaM bravImi na sthAtavyamiti | deva \! vartakakathAmapi kathayAmi | shrUyatAm \section{kathA 5 ekatra vR^ikShe kAkavartukau sukhaM nivasataH | ekadA bhagavato garuDasya yAtrAprasa~Ngena sarve pakShiNaH samudratIraM gatAH | tataH kAkena saha vartakashchalitaH | atha gachChato gopAlasya mastakAvasthitadadhibhANDAdvAraM vAraM tena kAkena dadhi khAdyate | tato yAvadasau dadhibhANDaM bhUmau nidhAyordhvamavalokate\, tAvat tena kAkavartakau dR^iShTau | tatastena dR^iShTaH kAkaH palAyitaH | vartakaH svabhAvaniraparAdho mandagatistena prApto vyApAditaH | ato.ahaM bravImi na gantavyamityAdi | tato mayoktaM bhrAtaH shuka \! kimevaM bravIShi? mAM prati yathA shrImaddevapAdAstathA bhavAn api | shukenoktamastvevam | kintu\, durjanairuchyamAnAni sa.nmatAni priyANyapi | akAlakusumAnIva bhayaM sa~njanayanti hi || 24|| durjanatvaM cha bhavato vAkyAdeva j~nAtam | yadanayorbhUpAlayorvigrahe bhavadvachanameva nidAnam | pashya pratyakShe pi kR^ite doShe mUrkhaH sAntvena tuShyati | rathakAro nijAM bhAryAM sajArAM shirasAkarot|| 25|| rAj~noktamkathametat\? shukaH kathayati \section{kathA 6 asti yauvanashrInagare mandamatirnAma rathakAraH | sa cha svabhAryAM bandhakIM jAnAti | kintu jAreNa samaM svachakShuShA naikasthAne pashyati | tato.asau rathakAraH ahamanyaM grAmaM gachChAmItyuktvA chalitaH | sa kiyad dUraM gatvA punarAgatya parya~Nkatale svagR^ihe nibhR^itaM sthitaH | atha rathakAro grAmAntaraM gata ityupajAtavishvAsaH sa jAraH sandhyAkAla evAgataH | paxchAttena jAreNa samaM tasminparya~Nke nirbharaM krIDantI\, parya~Nkatalasthitasya bhartuH ki~nchid a~NgasparshAtsvAminaM mAyAvinaM vij~nAya\, manasi sA viShaNNAbhavat| tato jAreNoktaM kimiti tvamadya mayA saha nirbharaM na ramase? vismiteva pratibhAsi me tvam | atha tayoktaM anabhij~no.asi | yo.asau mama prANeshvaro\, yena mamAkaumAraM sakhyaM so.adya grAmAntaraM gataH | tena vinA sakalajanapUrNo.api grAmo mAM pratyaraNyavatpratibhAti | kiM bhAvi? tatra parasthAne kiM khAditavAn\? kathaM vA prasuptaH? ityasmaddhR^idayaM vidIryate | jAro brUte tava kimevaMvidhA snehabhUmI rathakAraH? bandhakyavadatre barbara \! kiM vadasi? shR^iNu paruShANyapi yA proktA dR^iShTA yA krodhachakShuShA | suprasannamukhI bhartuH sA nArI dharmabhAjanam || 26|| aparaM cha nagarastho vanastho vA pApo vA yadi vA shuchiH | yAsAM strINAM priyo bhartA tAsAM lokA mahodayAH || 27|| anyachcha bhartA hi paramaM nAryA bhUShaNaM bhUShaNairvinA | eShA virahitA tena shobhanApi na shobhate || 28|| tvaM cha jAraH pApamatiH\, manolaulyAtpuShpatAmbUlasadR^ishaH kadAchitsevyase\, kadAchinna sevyase cha | sa cha punarme svAmI \, mAM vikretuM\, devebhyo\, brAhmaNebhyo vA dAtumIshvaraH | kiM bahunA? tasminjIvati jIvAmi | tanmaraNe chAnumaraNaM kariShyAmIti pratij~nA vartate | yataH tisraH koTyo.ardhakoTI cha yAni lomAni mAnave | tAvatkAlaM vasetsvarge bhartAraM yo.anugachChati || 29|| anyachcha vyAlagrAhI yathA vyAlaM balAduddharate bilAt| tadvadbhartAramAdAya svargaloke mahIyate || 30|| aparaM cha chitau pariShvajya vichetanaM patiM priyA hi yA mu~nchati dehamAtmanaH | kR^itvApi pApaM shatalakShamapyasau patiM gR^ihItvA suralokamApnuyAt|| 31|| yataH yasmai dadyAtpitA tvenAM bhrAtA vAnumate pituH | taM shushrUSheta jIvantaM saMsthitaM cha na la~Nghayet|| 32|| etatsarvaM shrutvA mandamatiH sa rathakAraH dhanyo.ahaM yasyedR^ishI priyavAdinI\, svAmivatsalA cha bhAryA iti manasi nidhAya\, tAM khaTvAM strIpuruShasahitAM mUrdhni kR^itvA sAnandaM nanarta | ato.ahaM bravImi prayakShe pi kR^ite doShe ityAdi | ato.ahaM tena rAj~nA yathAvyavahAraM sampUjya prasthApitaH | shuko.api mama pashchAdAgachChannAste | etatsarvaM parij~nAya yathAkartavyamanusandhIyatAm | chakravAko vihasyAha deva \! bakena tAvaddeshAntaramapi gatvA yathAshakti rAjakAryamanuShThitam | kintu deva svabhAva eSha mUrkhAnAm | yataH\, shataM dadyAnna vivadediti vij~nasya sa.nmatam | vinA hetumapi dvandvametanmUrkhasya lakShaNam || 33|| rAjAha alamanenAtItopAlambhanena | prastutamanusandhIyatAm | chakravAko brUte deva \! vijane bravImi | yataH\, varNAkArapratidhvAnairnetravaktravikArataH | apyUhanti mano dhIrAstasmAdrahasi mantrayet|| 34|| tato rAjA mantrI cha tatra sthitau anye nyatra gatAH | chakravAko brUte deva \! ahamevaM jAnAM kasyApyasmanniyoginaH preraNayA bakenedamanuShThitam | yataH\, vedyAnAmAturaH shreyAnvyasanI yo niyoginAm | viduShAM jIvanaM mUrkhaH sadvarNo jIvanaM satAm || 35|| rAjAbravItbhavatu\, kAraNamatra pashchAnnirUpaNIyam | samprati yatkartavyaM tannirUpyatAm | chakravAko brUte deva \! praNidhistAvattatra prahIyatAm | tatastadanuShThAnaM balAbalaM cha jAnImaH | tathA hi bhavetsvapararAShTrANAM kAryAkAryAvalokane | chArashchakShurmahIbharturyasya nAstyandha eva saH || 36|| sa cha dvitIyaM vishvAsapAtraM gR^ihItvA yAtu | tenAsau svayaM tatrAvasthAya\, dvitIyaM tatratyamantrakAryaM sunibhR^itaM nishchitya nigadya prasthApayati | tathA choktaM tIrthAshramasurasthAne shAstaravij~nAnahetunA | tapasvivya~njanopetaiH svacharaiH saha saMvaset|| 37|| gUDhachArashcha yo jale sthale cha charati | tato.asAveva bako niyujyatAm | etAdR^isha eva kashchid bako dvitIyatvena prayAtu | tadgR^ihalokAshcha rAjadvAre tiShThantu | kintu etadapi suguptamanuShThAtavyam | yataH ShaTkarNo bhidyate mantrastathA prAptashcha vArtayA | ityAtmanA dvitIyena mantraH kAryo mahIbhR^itA || 38|| pashya mantrabhede hi ye doShA bhavanti pR^ithivIpateH | na shakyAste samAdhAtumiti nItividAM matam || 39|| rAjA vimR^ishyovAcha prAptastAvanmayottamaH pratinidhiH | mantrI brUte deva \! sa~NgrAme vijayo.api prAptaH | atrAntare pratIhAraH pravishya praNamyovAcha deva \! jambUdvIpAdAgato dvAri shukastiShThati | rAjA chakravAkamAlokate | chakravAkenoktaM kR^itAvAse tAvadgatvA tiShThatu\, pashchAdAnIya draShTavyaH | yathAj~nApayati devaH ityabhidhAya pratIhAraH shukaM gR^ihItvA tamAvAsasthAnaM gataH | rAjAha vigrahastAvatsamupasthitaH | chakravAko brUte deva \! tathApi prAgeva vigraho na vidhiH | yataH sa kiM bhR^ityaH sa kiM mantrI ya AdAveva bhUpatim | yuddhodyogaM svabhUtyAgaM nirdishatyavichAritam || 40|| aparaM cha vijetuM prayatetArInna yuddhena kadAchana | anityo vijayo yasmAddR^ishyate yudhyamAnayoH || 41| anyachcha sAmnA dAnena bhedena samastairathavA pR^ithak | sAdhituM prayatetArInna yuddhena kadAchana || 42|| aparaM cha sarva eva janaH shUro hyanAsAditavigrahaH | adR^iShTaparasAmarthyaH sadarpaH ko bhavenna hi || 43|| kiM cha na tathotthApyate grAvA prANibhirdAruNA yathA | alpopAyAnmahAsiddhiretanmantraphalaM mahat|| 44|| kintu vigrahamupasthitaM vilokya vyavahriyatAm\, yataH yathA kAlakR^itodyogAtkR^iShiH phalavatI bhavet| tadvannItiriyaM deva chirAtphalati na kShaNAt|| 45|| aparaM cha dUre bhIrutvamAsanne shUratA mahato guNaH | vipattau hi mahAnloke dhIratvamadhigachChati || 46|| anyachcha pratyUhaH sarvasiddhInAmuttApaH prathamaH kila | atishItalamapyambhaH kiM bhinatti na bhUbhR^itaH || 47|| balinA saha yoddhavyamiti nAsti nidarshanam | tadyuddhaM hastinA sArdhaM narANAM mR^ityumAvahet|| 48|| anyachcha sa mUrkhaH kAlamaprApya yo.apakartari vartate | kalirbalavatA sArdhaM kITapakShodgamo yathA || 49|| kiM cha kaurmaM sa~NkochamAsthAya prahAramapi marShayet| prAptakAle tu nItij~na uttiShThetkrUrasarpavat|| 50|| mahatyalpe pyupAyaj~naH samameva bhavetkShamaH | samunmUlayituM vR^ikShAMstR^iNAnIva nadIrayaH || 51|| ato dUto.ayaM shuko.atrAshvAsya tAvaddhriyatAM yAvaddurgaM sajjIkriyate\, yataH ekaH shataM yodhayati prAkArastho dhanurdharaH | shataM shatasahasrANi tasmAddurgaM vishiShyate || 52|| kiM cha adurgaviShayaH kasya nAreH paribhavAspadam | adurgo.anAshrayo rAjA potachyutamanuShyavat|| 53|| durgaM kuryAnmahAkhAtamuchchaprAkArasaMyutam | sayantraM sajalaM shailasarinmaruvanAshrayam || 54|| vistIrNatAtivaiShamyaM rasadhAnyedhmasa~NgrahaH | praveshashchApasArashcha saptaitA durgasampadaH || 55|| rAjAha durgAnusandhAne ko niyujyatAm? chakravAko brUte yo yatra kushalaH kArye taM tatra viniyojayet| karmasvadR^iShTakarmA yaH shAstraj~no.api vimuhyati || 56|| tadAhUyatAM sArasaH | tathAnuShThite sati samAgataM sArasamavalokya rAjovAcha bhoH sArasa \! tvaM satvaraM durgamanusandhehi | sArasaH praNamyovAcha deva \! durgaM tAvadidameva chirAt sunirUpitamAste mahatsaraH | kintvetanmadhyadvIpe dravyasa~NgrahaH kriyatAm | yataH dhAnyAnAM sa~Ngraho rAjannuttamaH sarvasa~NgrahAt| nikShiptaM hi mukhe ratnaM na kuryAtprANadhAraNam || 57|| kiM cha khyAtaH sarvarasAnAM hi lavaNo rasa uttamaH | gR^ihNIyAttaM vinA tena vya~njanaM gomayAyate || 58|| rAjAha satvaraM gatvA sarvamanuShThIyatAm | punaH pravishya pratIhAro brUte deva \! siMhaladvIpAdAgato meghavarNo nAma vAyasaH saparivAro dvAri vartate | sa cha devapAdAndraShTumichChati | rAjAha kAkaH prAj~no bahudR^ishvA cha tadbhavati sa sa~NgrAhyaH | chakravAko brUte deva \! astyevaM | kintu asmadvipakShaH kAkaH sthalacharaH | tenAsmadvipakShapakShe niyuktaH kathaM sa~NgR^ihyate? tathA choktam AtmapakShaM parityajya parapakSheShu yo rataH | sa parairhanyate mUDho nIlavarNashR^igAlavat|| 59|| rAjovAchakathametat\? mantrI kathayati \section{kathA 7 astyaraNye kashchichChR^igAlaH svechChayA nagaropAnte bhrAmyannIlIbhANDe nipatitaH | pashchAttata utthAtumasamarthaH\, prAtarAtmAnaM mR^itavat sandarshya sthitaH | atha nIlIbhANDasvAminA mR^iti iti j~nAtvA\, tasmAtsamutthApya\, dUre nItvAsau parityaktaH | tasmAtpalAyitaH | tato.asau vane gatvA AtmAnaM nIlapvarNamavalokyAchintayat ahamidAnImuttamavarNaH | tadahaM svakIyotkarShaM kiM na sAdhayAmi ityAlochya shR^igAlAnAhUya\, tenoktaM ahaM bhagavatyA vanadevatayA svahastenAraNyarAjye sarvauShadhirasenAbhiShiktaH | pashyantu mama varNam | tadadyArabhyAsmadAj~nayAsminnaraNye vyavahAraH kAryaH | shR^igAlAshcha taM vishiShTavarNamavalokya\, sAShTA~NgapAtaM praNamyochuH yathAj~nApayati devaH iti | anenaiva krameNa sarveShvaraNyavAsiShvAdhipatyaM tasya babhUva | tatastena svaj~nAtibhirAvR^itenAdhikyaM sAdhitam | tatastena vyAghrasiMhAdIn uttamaparijanAnprApya\, sadasi shR^igAlAnavalokya lajjamAnenAvaj~nayA svaj~nAtayaH sarve dUrIkR^itAH | tato viShaNNAnshR^igAlAnavalokya kenachidvR^iddhashR^igAlenaitatpratij~nAtaM mA viShIdata\, yadanenAnItij~nena vayaM marmaj~nAH | svasamIpAtparibhUtAstadyathAyaM nashyati tathA vidheyam | yato.amI vyAghrAdayo varNamAtravipralabdhAH shR^igAlamaj~nAtvA rAjAnamimaM manyante | tadyathAyaM parichIyate tathA kuruta | tatra chaivamanuShTheyam\, yathA vadAmi sarve sandhyAsamaye tatsannidhAne mahArAvamekadaiva kariShyatha | tatastaM shabdamAkarNya jAtisvabhAvAttenApi shabdaH kartavyaH | yataH yaH svabhAvo hi yasyAsti sa nityaM duratikramaH | shvA yadi kriyate rAjA tatkiM nAshnAtyupAnaham || 60|| tataH shabdAdabhij~nAya sa vyAghreNa hantavyaH | tatastathAnuShThite sati tadvR^ittam | tathA choktam ChidraM marma cha vIryaM cha sarvaM vetti nijo ripuH | dahatyantargatashchaiva shuShkaM vR^ikShamivAnalaH || 61|| ato.ahaM bravImi AtmapakShaM parityajyetyAdi | rAjAha yadyevaM tathApi dR^ishyatAM tAvadayaM dUrAdAgataH | tatsa~Ngrahe vichAraH kAryaH | chakro brUte deva \! praNidhistAvat prahito\, durgaM cha sajjIkR^itam | ataH shuko.apyAnIya prasthApyatAm | kintu yodhabalasamanvito bhUtvA\, dUrAdeva tamavalokaya | yataH nandaM jaghAna chANakyastIkShNadUtaprayogataH | taddUrAntaritaM dUtaM pashyedvIrasamanvitaH || 62|| tataH sabhAM kR^itvAhUtaH shukaH kAkashcha | shukaH ki~nchidunnatashirA dattAsane upavishya brUte bho hiraNyagarbha \! tvAM mahArAjAdhirAjaH shrImachchitravarNaH samAj~nApayati yadi jIvitena shriyA vA prayojanamasti\, tadA satvaramAgatyAsmachcharaNau praNama | no ched avasthAtuM sthAnAntaraM parichintaya | rAjA sakopamAha AH\, sabhAyAmasmAkaM na ko.api vidyate ya enaM galahastayati? tata utthAya meghavarNo brUte deva \! Aj~nApaya\, hami chainaM duShTashukam | sarvaj~no rAjAnaM kAkaM cha sAntvayanbrUte bhadra \! mA maivam | shR^iNu tAvat na sA sabhA yatra na santi vR^iddhA vR^iddhA na te ye na vadanti dharmam | dharmaH sa no yatra na satyamasti satyaM na tadyachChalamabhyupaiti || 63|| yato rAjadharmashchaiShaH dUto mlechCho.apyavadhyaH syAdrAjA dUtamukho yataH | udyateShvapi shastreShu dUto vadati nAnyathA || 64|| anyachcha svApakarShaM parotkarShaM dUtoktairmanyate tu kaH | sadaivAvadhyabhAvena dUtaH sarvaM hi jalpati || 65|| tato rAjA kAkashcha svAM prakR^itimApannau | shuko.apyutthAya chalitaH | pashchAchchakravAkeNAnIya prabodhya kanakAla~NkArAdikaM datvA sampreShitaH svadeshaM yayau | shuko.api vindhyAchalaM gatvA\, svasya rAjAnaM chitravarNaM praNatavAn| taM vilokya rAjovAcha shuka \! kA vArtA? kIdR^isho.asau deshaH? shuko brUte deva \! sa.nkShepAdiyaM vArtA | samprati yuddhodyogaH kriyatAm | deshashchAsau karpUradvIpaH svargaikadesho\, rAjA cha dvitIyaH svargapatiH kathaM varNayituM shakyate | tataH sarvAn shiShTAnAhUya rAjA mantrayitumupaviShTaH | Aha cha tAnsamprati kartavye vigrahe yathAkartavyamupadeshaM brUta | vigrahaH punaravashyaM kartavyaH | tathA choktam asantuShTA dvijA naShTAH santuShTAshcha mahIbhR^itaH | salajjA gaNikA naShTA nirlajjAshcha kulA~NganA || 66|| dUradarshI nAma gR^idhro mantrI brUte deva \! vyasanitayA vigraho na vidhiH | yataH mitrAmAtyasuhR^idvargA yadA syurdR^iDhabhaktayaH | shatrUNAM viparItAshcha kartavyo vigrahastadA || 67|| anyachcha bhUmirmitraM hiraNyaM cha vigrahasya phalaM trayam | yadaitannishchitaM bhAvi kartavyo vigrahastadA || 68|| rAjAha madbalaM tAvadavalokayatu mantrI | tadaiteShAmupayogo j~nAyatAm | evamAhUyatAM mauhUrtikaH | sa yAtrArthaM shubhalagnaM nirNIya dadAtu | mantrI brUte deva \! tathApi sahasA yAtrAkaraNamanuchitam | yataH vishanti sahasA mUDhA ye vichArya dviShadbalam | khaDgadhArApariShva~NgaM labhante te sunishchitam || 69|| rAjAha mantrin\! mamotsAhabha~NgaM sarvathA mA kR^ithAH | vijigIShuryathA parabhUmimAkramati tathA kathaya | gR^idhro brUte deva \! tatkathayAmi | kintu tadanuShThitameva phalapradam | tathA choktam kiM mantreNAnanuShThAne shAstravitpR^ithivIpateH | na hyauShadhaparij~nAnAdvyAdheH shAntiH kvachidbhavet|| 70|| rAjAdeshashchAnatikramaNIya iti yathAshrutaM nivedayAmi shR^iNu deva \! nadyadrivanadurgeShu yatra yatra bhayaM nR^ipa | tatra tatra cha senAnIryAyAdvyUhIkR^itairbalaiH || 71|| balAdhyakShaH puro yAyAtpravIrapuruShAnvitaH | madhye kalatraM svAmI cha koshaH phalgu cha yadbalam || 72|| pArshvayorubhayorashvA ashvAnAM pArshvato rathAH | rathAnAM pArshvato nAgA nAgAnAM cha padAtayaH || 73|| pashchAtsenApatiryAyAtkhinnAnAshvAsayanChanaiH | mantribhiH subhaTairyuktaH pratigR^ihya balaM nR^ipaH || 74|| sameyAdviShamaM nAgairjalADhyaM samahIdharam | samamashvairjalaM nImiH sarvatraiva padAtibhiH || 75|| hastinAM gamanaM proktaM prashastaM jaladAgame | tadanyatra tura~NgANAM pattInAM sarvadaiva hi || 76|| shaileShu durgamArgeShu vidheyaM nR^iparakShaNam | svayodhai rakShitasyApi shayanaM yoganidrayA || 77|| nAshayetkarShayechChatrUndurgakaNTakamardanaiH | paradeshapraveshe cha kuryAdATavikAnpuraH || 78|| yatra rAjA tatra kosho vinA koshaM na rAjatA | subhaTebhyastato dadyAtko hi dAturna yudhyate || 79|| yataH na narasya naro dAso dAsastvarthasya bhUpate | gauravaM lAghavaM vApi dhanAdhananibandhanam || 80|| abhedena cha yudhyeta rakShechchaiva parasparam | phalgu sainyaM cha yatki.nchinmadhye vyUhasya kArayet|| 81|| padAtIMshcha mahIpAlaH puro.anIkasya yojayet| uparudhyArimAsIta rAShTraM chAsyopapIDayet|| 82|| syandanAshvaiH same yudhyedanUpe naudvipaistathA | vR^ikShagulmAvR^ite chApairasicharmAyudhaiH sthale || 83|| dUShayechchAsya satataM yavasAnnodakendhanam | bhindyAchchaiva taDAgAni prakArArAnparikhAstathA || 84|| baleShu pramukho hastI na tathAnyo mahIpateH | nijairavayavaireva mAta~Ngo.aShTAyudhaH smR^itaH || 85|| balamashvashcha sainyAnAM prAkAro ja~Ngamo yataH | tasmAdashvAdhiko rAjA vijayI sthalavigrahe || 86|| tathA choktam yudhyamAnA hayArUDhA devAnAmapi durjayAH | api dUrasthitAsteShAM vairiNo hastavattinaH || 87|| prathamaM yuddhakAritvaM samastabalapAlanam | di~NmArgANAM vishodhitvaM pattikarma prachakShate || 88|| svabhAvashUramastraj~namaviraktaM jitashramam | prasiddhakShatriyaprAyaM balaM shreShThatamaM viduH || 89|| yathA prabhukR^itAnmAnAdyudhyante bhuvi mAnavAH | na tathA bahubhirdattairdraviNairapi bhUpate || 90|| varamalpabalaM sAraM na kuryAnmuNDamaNDalIm | kuryAdasArabha~Ngo hi sArabha~Ngamapi sphuTam || 91|| aprasAdo.anadhiShThAnaM deyAMshaharaNaM cha yat| kAlayApo.apratIkArastadvairAgyasya kAraNam || 92|| apIDayanbalaM shatrU~njigIShurabhiSheNayet| sukhasAdhyaM dviShAM sainyaM dIrghaprayANapIDitam || 93|| dAyAdAdaparo yasmAnnAsti bhedakaro dviShAm | tasmAdutthApayedyatnAddAyAdaM tasya vidviShaH || 94|| sandhAya yuvarAjena yadi vA mukhyamantriNA | antaHprakopaNaM kuryAdabhiyoktA sthirAtmanaH || 95|| krUrAmitraM raNe chApi bha~NgaM dattvA vighAtayet| athavA gograhAkR^iShTyA tanmukhyAshritabandhanAt|| 96|| svarAjyaM vAsayedrAjA paradeshApaharaNAt| athavA dAnamAnAbhyAM vAsitaM dhanadaM hi tat|| 97|| athavA bahunoditena AtmodayaH paraglAnirdvayaM nItiritIyatI | tadUrIkR^itya kR^itibhirvAchaspatyaM pratIyate || 98|| rAj~nA vihasyoktaM sarvametadvisheShatashchochyate | kintu\, anyaduchChR^i~NkhalaM sattvamanyachChAstraniyantritam | sAmAnAdhikaraNyaM hi tejastimirayoH kutaH || 99|| tata utthAya rAjA mauhUrtikAveditalagne prasthitaH | atha prahitapraNidhishcharo hiraNyagarbhamAgatya praNamyovAcha deva \! samAgataprAyo rAjA chitravarNaH | samprati malayaparvatAdhityakAyAM samAvAsitakaTako vartate | durgashodhanaM pratikShaNamanusandhAtavyam | yato.asau gR^idhro mahAmantrI | kiM cha kenachitsaha tasya vishvAsakathAprasa~Ngenetadi~NgitamavagataM mayA | yatanena ko.apyasmaddurge prAgeva niyuktaH | chakravAko brUte deva \! kAka evAsau sambhavati | rAjAha na kadAchidetat| yadyevaM tadA kathaM tena shukasyAbhibhavodyogaH kR^itaH? aparaM cha\, shukasyAgamanAttasya vigrahotsAhaH | sa cha chirAdatrAste | mantrI brUte tathApyAgantukaH sha~NkanIyaH | rAjAha AgantukA api kadAchidupakArakA dR^ishyante | shR^iNu paro.api hitavAnbandhurbandhurapyahitaH paraH | ahito dehajo vyAdhirhitamAraNyamauShadham || 100|| aparaM cha AsIdvIravaro nAma shUdrakasya mahIbhR^itaH | sevakaH svalpakAlena sa dadau sutamAtmanaH || 101|| chakravAkaH pR^ichChatikathametat\? rAjA kathayati \section{kathA 8 ahaM purA shUdrakasya rAj~naH krIDAsarasi karpUrakelinAmno rAjahaMsasya putryA karpUrama~njaryA sahAnurAgavAnabhavam | vIravaro nAma rAjaputraH kutashchiddeshAdAgatya rAjadvAramupagamya pratIhAramuvAcha ahaM tAvadvartanArthI rAjaputraH | mAM rajadarshanaM kAraya | tatastenAsau rAjadarshanaM kArito brUte deva \! yadi mayA sevakena prayojanamasti\, tadAsmadvartanaM kriyatAm | shUdraka uvAcha kiM te vartanam? vIravaro brUte pratyahaM suvarNapa~nchashatAni dehi | rAjAha kA te sAmagrI? vIravaro brUte dvau bAhU | tR^itIyashcha khaDgaH | rAjAha naitachChakyam | tachChrutvA vIravaraH praNamya chalitaH | atha mantribhiruktaM deva \! dinachatuShTayasya vartanaM dattvA j~nAyatAmasya svarUpam | kimupayukto.ayametAvadvartanaM gR^ihNAti anupayukto veti | tato mantrivachanAdAhuhUya vIravarAya tAmbUlaM dattvA pa~nchashatAni suvarNAni dattAni | vartanaviniyogashcha rAj~nA sunibhR^itaM nirUpitaH | tadardhaM vIravareNa devebhyo brAhmaNebhyo dattam | sthitasyArdhaM duHkhitebhyaH | tadavashiShTaM bhojyavilAsavyayena | etatsarvaM nityakR^ityaM kR^itvA\, rAjadvAramaharnishaM khaDgapANiH sevate | yadA cha rAjA svayaM samAdishati tadA svagR^ihamapi yAti | athaikadA kR^iShNachaturdashyAM rAtrau sa rAjA sakaruNakrandanadhvaniM shushrAva | tatshrutvA rAjA brUte kaH ko.atra dvAri tiShThati? tadA tenoktaM deva \! ahaM vIravaraH | rAjovAcha krandanAnusaraNaM kriyatAm | vIravaro.api yathAj~nApayati devaH\, ityuktvA chalitaH | rAj~nA cha chintitamayamekAkI rAjaputro mayA sUchIbhedye tamasi prahitaH | naitaduchitam | tadahamapi gatvA kimetaditi nirUpayAmi | tato rAjApi khaDgamAdAya tadanusaraNakrameNa nagarAdbahirnirjagAma | gatvA cha vIravareNa rudatI rupayauvanasampannA sarvAla~NkArabhUShitA kAchit strI dR^iShTA\, pR^iShTA cha kA tvam? kimarthaM rodiShi? iti | striyoktamahametasya shUdrakasya rAjalakShmIH | chirAdetasya bhujachChAyAyAM mahatA sukhena vishrAntA | idAnImanyatra gamiShyAmi | vIravaro brUte yatApAyaH sambhavati\, tatropAyo.apyasti | tatkathaM syAtpunarihAvAso bhavatyAH? lakShmIruvAcha yadi tvamAtmanaH putraM shaktidharaM dvAtriMshallakShaNopetaM bhagavatyAH sarvama~NgalAyA upahArIkaroShi\, tadAhaM punaratra suchiraM nivasAmi | ityuktvAdR^ishyAbhavat| tato vIravareNa svagR^ihaM gatvA nidrAyamANA svavadhUH prabodhitA putrashcha | tau nidrAM parityajyotthAyopaviShTau | vIravarastatsarvaM lakShmIvachanamuktavAn| tachChrutvA sAnandaH shaktidharo brUte dhanyo.ahamevambhUtaH | svAmirAjyarakShArthaM yasyopayogaH | tAta \! tatko.adhunA vilambasya hetuH? evaMvidhe karmaNi dehasya viniyogaH shlAghyaH | yataH dhanAni jIvitaM chaiva parArthe prAj~na utsR^ijet| tannimitto varaM tyAgo vinAshe niyate sati || 102|| shaktidharamAtovAcha yadyetanna kartavyaM tatkenAnyena karmaNA gR^ihItasya mahAvartanasya niShkrayo bhaviShyati | ityAlochya sarve sarvama~NgalAyAH sthAnaM gatAH | tatra sarvama~NgalAM sampUjya vIravaro brUte devi \! prasIda | vijayatAM shUdrako mahArAjaH | gR^ihyatAmayamupahAraH | ityuktvA putrasya shirashchichCheda | tato vIravarashchintayAmAsa gR^ihItarAjavartanasya nistAraH kR^itaH | adhunA niShputrasya me jIvanenAlam | ityAlochyAtmanaH shirashchichCheda | tataH striyApi svAmiputrashokArtayA tadanuShThitam | tatsarvaM dR^iShTvA rAjA sAshcharyaM chintayAmAsa jAyante cha mriyante cha madvidhAH kShudrajantavaH | anena sadR^isho loke na bhUto na bhaviShyati || 103|| tadetatparityaktena mama rAjyenApi kiM prayojanam | tataH shUdrakeNApi svashirashChettuM khaDgaH samutthApitaH | atha bhagavatyA sarvama~NgalayA pratyakShabhUtayA rAjA haste dhR^itaH | uktaM cha putra \! prasanno.asmi te\, etAvatA sAhasenAlam | jIvanAnte pi tava rAjabha~Ngo nAsti | rAjA cha sAShTA~NgapAtaM praNamyovAcha devi \! kiM me rAjyena? jIvitena vA mama kiM prayojanam? yadyahamanukampanIyastadA mamAyuHsheSheNApyayaM sadAraputro vIravaro jIvatu | anyathAhaM yathAprAptAM gatiM gachChAmi | bhagavatyuvAcha putra \! anena te sattvotkarSheNa bhR^ityavAtsalyena cha sarvathA santuShTAsmi | gachCha vijayI bhava | ayamapi saparivAro rAjaputro jIvatu | ityuktvA devyadR^ishyAbhavat| tato vIravaraH saputradAraH prAptajIvanaH svagR^ihaM gataH | rAjApi tairalakShitaH satvaramantaHpuraM praviShTaH | atha prabhAte vIravaro dvArasthaH punarbhUpAlena pR^iShTaH sannAha deva \! sA rudatI mAmavalokyAdR^ishyAbhavat| na kApyanyA vArtA vidyate | tadvachanamAkarNya santuShTo rAjA sAshcharyaM chintayAmAsa kathamayaM shlAghyo mahAsattvaH? yataH priyaM brUyAdakR^ipaNaH shUraH syAdavikatthanaH | dAtA nApAtravarShI cha pragalbhaH syAdaniShThuraH || 104|| etanmahApuruShalakShaNametasmin sarvamasti | tataH sa rAjA prAtaH shiShTasabhAM kR^itvA\, sarvaM vR^ittAntaM prastutya prasAdAttasmai karNATakarAjyaM dadau | tat kimAgantuko jAtimAtrAdduShTaH? tatrApyuttamAdhamamadhyamAH santi | chakravAko brUte yo.akAryaM kAryavachChAsti sa kiM mantrI nR^ipechChayA | varaM svAmimanoduHkhaM tannAsho na tvakAryataH || 105|| vaidyo gurushcha mantrI cha yasya rAj~naH priyaMvadAH | sharIradharmakoshebhyaH kShipraM sa parihIyate || 106|| shR^iNu deva \! puNyAllabdhaM yadekena tanmamApi bhaviShyati | hatvA bhikShuM yato mohAnnidhyarthI nApito hataH || 107|| rAjA pR^ichChatikathametat\? mantrI kathayati \section{kathA 9 astyayodhyAyAM puri chUDAmaNirnAma kShatriyaH | tena dhanArthinA mahatA kleshena bhagavAMshchandrArdhachUDAmaNishchiramArAdhitaH | tataH kShINapApo.asau svapne darshanaM dattvA\, bhagavadAdeshAdyakSheshvareNAdiShTo yattvamadya prAtaH kShauraM kArayitvA\, laguDahastaH sansvagR^ihadvAri nibhR^itaM sthAsyasi\, tato yamevAgataM bhikShukaM prA~NgaNe pashyasi taM nirdakShaM laguDaprahAreNa haniShyasi | tato.asau bhikShukastatkShaNAtsuvarNakalaso bhaviShyati | tena tvayA yAvajjIvaM sukhinA bhavitavyam | tatastathAnuShThite tadvR^ittam | tatra kShaurakaraNAyAnItena nApitena tatsarvamAlokya chintitaM aye nidhiprApterayamupAyaH | tadahamapyevaM kiM na karomi? tataH prabhR^iti sa nApitaH pratyahaM tathAvidho laguDahastaH sunibhR^itaM bhikShorAgamanaM pratIkShate | ekadA tena prApto bhikShurlaguDena vyApAditaH | tasmAdaparAdhAtso.api nApito rAjapuruShairvyApAditaH | ato.ahaM bravImi puNyAllabdhaM yadekena ityAdi | rAjAha purAvR^ittakathodgAraiH kathaM nirNIyate paraH | syAnniShkAraNabandhurvA kiM vA vishvAsaghAtakaH || 108|| yAtu\, prastutamanusandhIyatAm | malayAdhityakAyAM chechchitravarNastad adhunA kiM vidheyam? mantrI vadati deva \! AgatapraNidhimukhAn mayA shrutaM\, yatmahAmantriNo gR^idhrasyopadeshe chitravarNenAnAdaraH kR^itaH tato.asau mUDho jetuM shakyaH | tathA choktam lubdhaH krUro.alaso.asatyaH pramAdI bhIrurasthiraH | mUDho yodhAvamantA cha sukhachChedyo ripuH smR^itaH || 109|| tato.asau yAvadasmaddurgadvArarodhaM na karoti\, tAvannadyadrivanavartmasu tadbalAni hantuM sArasAdayaH senApatayo niyujyantAm | tathA choktam dIrghavartmaparishrAntaM nadyadrivanasa~Nkulam | ghorAgnibhayasantrastaM kShutpipAsArditaM tathA || 110|| pramattaM bhojanavyagraM vyAdhidurbhikShapIDitam | asaMsthitamabhUyiShThaM vR^iShTivAtasamAkulam || 111|| pa~NkapAMshujalAchChannaM suvyastaM dasyuvidrutam | evambhUtaM mahIpAlaH parasainyaM vighAtayet|| 112|| anyachcha avaskandabhayAdrAjA prajAgarakR^itashramam | divAsuptaM sadA hanyAnnidrAvyAkulasainikam || 113|| atastasya pramAdito balaM gatvA yathAvakAshaM divAnishaM ghnantvasmatsenApatayaH | tathAnuShThite chitravarNasya sainikAH senApatayashcha bahavo nihatAH | tatashchitravarNo viShaNNaH svamantriNaM dUradarshinamAha tAta \! kimityasmadupekShA kriyate? kiM kvApyavinayo mamAsti? tathA choktam na rAjyaM prAptamityeva vartitavyamasAmpratam | shriyaM hyavinayo hanti jarA rUpamivottamam || 114|| api cha dakShaH shriyamadhigachChati pathyAshI kalyatAM sukhamarogI | udyukto viyAntaM dharmArthayashAMsi cha vinItaH || 115|| gR^idhro.avadatdeva \! shR^iNu avidvAnapi bhUpAlo vidyAvR^iddhopasevayA | parAM shriyamavApnoti jalAsannataruryathA || 116|| anyachcha pApaM strI mR^igayA dyUtamarthadUShaNameva cha | vAgdaNDayoshcha pAruShyaM vyasanAni mahIbhujAm || 117|| kiM cha na sAhasaikAntarasAnuvartinA na chApyupAyopahatAntarAtmanA | vibhUtayaH shakyamavAptumUrjitA naye cha shaurye cha vasanti sampadaH || 118|| tvayA svabalotsAhamavalokya\, sAhasaikarasikena mayopanthasteShvapi mantreShvanavadhAnaM\, vAkpAruShyaM cha kR^itam | ato durnIteH phalamidamanubhUyate | tathA choktam durmantriNaM kamupayAnti na nItidoShAH? santApayanti kamapathyabhujaM na rogAH? kaM shrIrna darpayati kaM na nihanti mR^ityuH kaM strIkR^itA na viShayAH paritApayanti || 119|| aparaM cha mudaM viShAdaH sharadaM himAgamas tamo vivasvAnsukR^itaM kR^itaghnatA | priyopapattiH shuchamApadaM nayaH shriyaH samR^iddhA api hanti durnayaH || 120|| tato mayApyAlochitaM praj~nAhIno.ayaM rAjA | na chetkathaM nItishAstrakathAkaumudIM vAgulkAbhistimirayati | yataH yasya nAsti svayaM praj~nA shAstraM tasya karoti kim? lochanAbhyAM vihInasya darpaNaH kiM kariShyati || 121|| ityAlochyAhamapi tUShNIM sthitaH | atha rAjA baddhA~njalirAha tAta \! astyayaM mamAparAdhaH\, idAnIM yathAhamavashiShTabalasahitaH pratyAvR^ittya vindhyAchalaM gachChAmi\, tathopadisha | gR^idhraH svagataM chintayati kriyatAmatra pratIkAraH | yataH\, devatAsu gurau goShu rAjasu brAhmaNeShu cha | niyantavyaH sadA kopo bAlavR^iddhAtureShu cha || 122|| mantrI prahasya brUte deva mA bhaiShIH | samAshvasihi | shR^iNu deva mantriNAM bhinnasandhAne bhiShajAM sA.nnipAtike | karmaNi vyajyate praj~nA susthe ko vA na paNDitaH || 123|| aparaM cha Arambhante lpamevAj~nAH kAmaM vyagrA bhavanti cha | mahArambhAH kR^itadhiyastiShThanti cha nirAkulAH || 124|| tadatra bhavatpratApAdeva durgaM bha~NktvA\, kIrtipratApasahitaM tvAmachireNa kAlena vindhyAchalaM neShyAmi | rAjAha kathamadhunA svalpabalena tatsampadyate? gR^idhro vadati deva \! sarvaM bhaviShyati | yato vijigIShoradIrghasUtratA vijayasiddheravashyambhAvi lakShaNam | tatsahasaiva durgadvArAvarodhaH kriyatAm | atha prahitapraNidhinA bakenAgatya hiraNyagarbhasya kathitaM deva \! svalpabala evAyaM rAjA chitravarNo gR^idhrasya vachanopaShTambhAdAgatya durgadvArAvarodhaM kariShyati | rAjahaMso brUte svabale sArAsAravichAraH kriyatAm | tajj~nAtvA suvarNavastrAdikaM yathArhaM prasAdapradAnaM cha kriyatAm | yataH yaH kAkiNImapyapathaprapannAM samuddharenniShkasahasratulyAm | kAleShu koTiShvapi muktahastas taM rAjasiMhaM na jahAti lakShmIH || 125|| anyachcha kratau vivAhe vyasane ripukShaye yashaskare karmaNi mitrasa~Ngrahe | priyAsu nArIShvadhaneShu bAndhaveShv ativyayo nAsti narAdhipAShTasu || 126|| yataH mUrkhaH svalpavyayatrAsAtsarvanAshaM karoti hi | kaH sudhIH santyajedbhANDaM shuklasyaivAtisAdhvasAt|| 127|| rAjAha kathamiha samaye tivyayo yujyate? uktaM cha Apadarthe dhanaM rakShediti | mantrI brUte shrImatAM kathamApadaH? rAjAha kadAchichchalitA lakShmIH | mantrI brUte sa~nchitApi vinashyati | taddeva \! kArpaNyaM vimuchya svabhaTA dAnamAnAbhyAM puraskriyantAm | tathA choktam parasparaj~nAH saMhR^iShTAstyaktuM prANAnsunishchitAH | kulInAH pUjitAH samyag vijayante dviShadbalam || 128|| aparaM cha subhaTAH shIlasampannAH saMhatAH kR^itanishchayAH | api pa~nchashataM shUrA nighnanti ripuvAhinIm || 129|| kiM cha shiShTairapyavasheShaj~na ugrashcha kR^itanAshakaH | tyajyate kiM punarnAnyairyashchApyAtmambharirnaraH || 130|| yataH satyaM shauryaM dayA tyAgo nR^ipasyaite mahAguNAH | etaistyakto mahIpAlaH prApnoti khalu vAchyatAm || 131|| IdR^ishi prastAve mAtyAstAvadavashyameva puraskartavyAH | tathA choktam yo yena pratibaddhaH syAtsaha tenodayI vyayI | sa vishvasto niyoktavyaH prANeShu cha dhaneShu cha || 132|| yataH dhUrtaH strI vA shishuryasya mantriNaH syurmahIpateH | anItipavanakShipto.akAryAbdhau sa nimajjati || 133|| shR^iNu deva\! harShakrodhau yatau yasya shAstrArthe pratyayastathA | nityaM bhR^ityAnupekShA cha tasya syAddhanadA dharA || 134|| yeShAM rAj~nA saha syAtAmuchchayApachayau dhruvam | amAtyA iti tAnrAjA nAvamanyetkadAchana || 135|| mahIbhujo madAndhasya sa~NkIrNasyeva dantinaH | skhalato hi karAlambaH sushiShTaireva kIyate || 136|| athAgatya praNamya meghavarNo brUte deva \! dR^iShTiprasAdaM kuru | idAnIM vipakSho durgadvAri vartate | taddevapAdAdeshAdbahirniHsR^itya svavikramaM darshayAmi | tena devapAdAnAmAnR^iNyamupagachChAmi | chakravAko brUte maivam | yadi bahirniHsR^itya yoddhavyam | tadA durgAshrayaNameva niShprayojanam | aparaM cha viShamo.api yathA nakraH salilAnnisR^ito vashaH | vanAdvinirgataH shUraH siMho.api syAchChagAlavat|| 137|| atha te sarve durgadvAraM gatvA mahAhavaM kR^itavantaH | aparedyushchitravarNo rAjA gR^idhramuvAcha tAta \ ! svapratij~nAtamadhunA nirvAhaya | vAyaso brUte deva \! svayaM gatvA dR^ishyatAM yuddham | yataH puraskR^itya balaM rAjA yodhayedavalokayan| svAminAdhiShThitaH shvApi kiM na siMhAyate dhruvam || 138|| gR^idhro brUte deva \! shR^iNu tAvat akAlasahamatyalpaM mUrkhavyasaninAyakam | aguptaM bhIruyodhaM cha durgavyasanamuchyate || 139|| tattAvadatra nAsti upajApashchirArodho.avaskandastIvrapauruSham | durgasya la~NghanopAyAshchatvAraH kathitA ime || 140|| atra yathAshakti kriyate yatnaH | karNe kathayati evamevam | tato.anudita eva bhAskare chaturShvapi durgadvAreShu pravR^itte yuddhe\, durgAbhyantaragR^iheShvekadA kAkairagninikShiptaH | tataH gR^ihItaM gR^ihItaM durgamiti kolAhalaM shrutvA sarvataH pradIptAgnimavalokya rAjahaMsasainikA bahavo durgavAsinashcha satvaraM hradaM praviShTAH\, yataH sumantritaM suvikrAntaM suyuddhaM supalAyitam | kAryakAle yathAshakti kuryAnna tu vichArayet|| 141|| rAjA haMsashcha svabhAvAnmandagatiH | sArasadvitIyashchitravarNasya senApatinA kukkuTenAgatya veShTitaH | hiraNyagarbhaH sArasamAha senApate \! sArasa \! mamAnurodhAdAtmAnaM kathaM vyApAdayasi | adhunAhaM gantumasamarthaH | tvaM gantumadhunApi samarthaH | tadgatvA jalaM pravishyAtmAnaM parirakSha | asmatputraM chUDAmaNinAmAnaM sarvaj~nasya sa.nmatyA rAjAnaM kariShyasi | sAraso brUte deva \! na vaktavyamevaM duHsahaM vachaH\, yAvachchandrArkau divi tiShThatastAvadvijayatAM devaH | ahaM deva durgAdhikArI | tanmama mAMsAsR^ig viliptena dvAravartmanA tAvatpravishatu shatruH | aparaM cha\, deva dAtA kShamI guNagrAhI svAmI duHkhena labhyate | rAjAha satyamevaitat| kintu shuchirdakSho.anuraktashcha jAne bhR^ityo.api durlabhaH || 142|| sAraso brUte shR^iNu deva\! yadi samaramapAsya nAsti mR^ityo\- rbhayamiti yuktamito.anyataH prayAtum | atha maraNamavashyameva jantoH kimiti mudhA malinaM yashaH kriyate? || 143|| anyachcha bhave sminpavanodbhrAntavIchivibhramabha~Ngure | jAyate puNayyogena parArthe jIvitavyayaH || 144|| svAmyamAtyashcha rAShTraM cha durgaM kosho balaM suhR^it| rAjyA~NgAni prakR^itayaH paurANAM shreNayo.api cha || 145|| deva \! tvaM cha svAmI sarvathA rakShaNIyaH | yataH prakR^itiH svAminaM tyaktvA samR^iddhApi na jIvati | api dhanvantarirvaidyaH kiM karoti gatAyuShi || 146|| aparaM cha nareshe jIvaloko.ayaM nimIlati nimIlati | udetyudIyamAne cha ravAviva saroruham || 147|| atrApi pradhAnA~NgaM rAjA | atha kukkuTenAgatya rAjahaMsasya sharIre kharataranakhAghAtaH kR^itaH | tadA satvaramupasR^itya sArasena svadehAntarito rAjA jale kShiptaH | atha kukkuTanakhaprahArajarjarIkR^itenApi sArasena kukkuTasenA bahusho hatA | pashchAtsAraso.api bahubhiH pakShibhiH sametya cha~nchuprahAreNa vibhidya vyApAditaH | atha chitravarNo durgaM pravishya\, durgAvasthitaM dravyaM grAhayitvA vandibhirjayashabdairAnanditaH svaskandhAvAraM jagAma | atha rAjaputrairuktaM tasminrAjahaMsapakShe puNyavAnsa sArasa eva\, yena svadehatyAgena svAmI rakShitaH | yataH janayanti sutAngAvaH sarvA eva gavAkR^itIn| viShANollikhitaskandhaM kAchideva gavAM patim || 148|| viShNusharmovAcha sa tAvatsattvakrItAnakShayalokAn vidyAdharIparivR^itto.anubhavatu mahAsattvaH | tathA choktam AhaveShu cha ye shUrAH svAmyarthe tyaktajIvitAH | bhartR^ibhaktAH kR^itaj~nAshcha te narAH svargagAminaH || 149|| yatra tatra hataH shUraH shatrubhiH pariveShTitaH | akShayAnlabhate lokAnyadi klaibyaM na gachChati || 150|| atha viShNusharmA prAha vigrahaH shruto bhavadbhiH | rAjaputrairuktaM shrutvA sukhino bhUtA vayam | viShNusharmAbravItaparamapyevamastu vigrahaH karitura~Ngapattibhi\- rno kadApi bhavatAnmahIbhujAm | nItimantrapavanaiH samAhatAH saMshrayantu girigahvaraM dviShaH || 151|| iti shrInArAyaNapaNDitakR^ite hitopadeshe nItishAstre vigraho nAma tR^itIyaH kathAsa~NgrahaH | \chapter{4 sandhiH punaH kathArambhakAle rAjaputrairuktam} Arya \! vigrahaH shruto.asmAbhiH | sandhiradhunAbhidhIyatAm | viShNusharmeNoktam\- shrUyatAm | sandhimapi kathayAmi | yasyAyamAdyaH shlokaH vR^itte mahati sa~NgrAme rAj~nornihatasenayoH | stheyAbhyAM gR^idhrachakrAbhyAM vAchA sandhiH kR^itaM kShaNat|| 1|| rAjaputrA UchuH kathametat\? viShNusharmA kathayati\- tatastena rAjahaMsena uktaM kenAsmaddurge nikShipto.agniH? kiM pArakyeNa? kiM vAsmaddurgavAsinA kenApi vipakShaprayuktena? chakravAko brUte deva \! bhavato niShkAraNabandhurasau meghavarNaH saparivAro na dR^ishyate | tanmanye tasyaiva vicheShTitamidam | rAjA kShaNaM vichintyAha asti tAvadevam | mama durdaivametat| tathA choktam aparAdhaH sa daivasya na punarmantriNAmayam | kAryaM sucharitaM kvApi daivayogAdvinashyati || 2|| viShamAM hi dashAM prApya daivaM garhayate naraH | AtmanaH karmadoShAMshcha naiva jAnAtyapaNDitaH || 3|| aparaM cha suhR^idAM hitakAmAnAM yo vAkyaM nAbhinandati | sa kUrma iva durbuddhiH kAShThAdbhraShTo vinashyati || 4|| anyachcha rakShitavyaM sadA vAkyaM vAkyAdbhavati nAshanam | haMsAbhyAM nIyamAnasya kUrmasya patanaM yathA || 5|| rAhAha kathametat\? mantrI kathayati \section{kathA 1 asti magadhadeshe phullotpalAbhidhAnaM saraH | tatra chiraM sa~NkaTavikaTanAmAnau haMsau nivasataH | tayormitraM kambugrIvanAmA kUrmashcha prativasati | athaikadA dhIvarairAgatya tathoktaM yatatrAsmAbhiradyoShitvA prAtarmatsyakUrmAdayo vyApAdayitavyAH | tadAkarNya kUrmo haMsAvAha suhR^idau \! shruto.ayaM dhIvarAlApaH | adhunA kiM mayA kartavyam\? haMsAvAhatuH j~nAyatAM tAvat| punastAvatprAtaryaduchitaM tatkartavyam | kUrmo brUte maivam | yato dR^iShTavyatikaro.ahamatra | yathA choktam anAgatavidhAtA cha pratyutpannamatistathA | dvAveva sukhamedhete yadbhaviShyo vinashyati || 6|| tAvUchatuH kathametat\? kUrmaH kathayati \section{kathA 2 purAsminneva sarasyevaMvidheShveva dhIvareShUpasthiteShu matsyatrayeNAlochitam | tatrAnAgatavidhAtA nAmaiko matsyaH | tenoktaM ahaM tAvajjalAshayAntaraM gachChAmi | ityuktvA sa hradAntaraM gataH | apareNa pratyutpannamatinAmnA mastyenAbhihitaM bhaviShyadarthe pramANAbhAvAtkutra mayA gantavyam? tadutpanne yathAkAryaM tadanuShTheyam | tathA choktam utpannAmApadaM yastu samAdhatte sa buddhimAn| vaNijo bhAryayA jAraH pratyakShe nihnuto yathA || 7|| yadbhaviShyaH pR^ichChati kathametat\? pratyutpannamatiH kathayati \section{kathA 3 purA vikramapure samudradatto nAma vaNigasti | tasya ratnaprabhA nAma gR^ihiNI svasevakena saha sadA ramate | yataH na strINAmapriyaH kashchitpriyo vApi na vidyate | gAvastR^iNamivAraNye prArthayante navaM navam || 8|| athaikadA sA ratnaprabhA tasya sevakasya mukhe chumbanaM dadatI samudradattenAvalokitA | tataH sA bandhakI satvaraM bhartuH samIpaM matvAha nAtha \! etasya sevakasya mahatI nikR^itiH | yato.ayaM chaurikAM kR^itvA karpUraM khAdatIti | mayAsya mukhamAghrAya j~nAtam | tathA choktam AhAro dviguNaH strINAM buddhistAsAM chaturguNA | ShaDguNo vyavasAyashcha kAmAshchAShTaguNaH smR^itaH || 9|| tachChrutvA sevakenApi prakupyoktaM nAtha \! yasya svAmino gR^ihe etAdR^ishI bhAryA tatra sevakena kathaM sthAtavyam? yatra cha pratikShaNaM gR^ihiNI sevakasya mukhaM jighrati | tato.asAvutthAya chalitaH | sAdhunA cha yatnAtprabodhya dhR^itaH | ato.ahaM bravImi utpannAmApadamityAdi | tato yadbhaviShyeNoktam yadabhAvi na tadbhAvi bhAvi chenna tadanyathA | iti chintAviShaghno.ayamagadaH kiM na pIyate || 10|| tataH prAtarjAlena baddhaH pratyutpannamatirmR^itavadAtmAnaM sandarshya sthitaH | tato jAlAdapasArito yathAshaktyutplutya gabhIraM nIraM praviShTaH | yadbhaviShyashcha dhIvaraiH prApto vyApAditaH | ato.ahaM bravImi anAgatavidhAtA cha ityAdi | tadyathAhamanyaM hradaM prApnomi tathA kriyatAm | haMsAvAhatuH jalAshayAntare prApte tava kushalam | sthale gachChataste ko vidhiH? kUrma Aha yathAhaM bhavadbhyAM sahAkAshavartmanA yAmi\, tathA vidhIyatAm | haMsAvbrUtaH kathamupAyaH sambhavati? kachChapo vadati yuvAbhyAM cha~nchudhR^itaM kAShThakhaNDamekaM mayA mukhenAvalambitavyam | tatashcha yuvayoH pakShabalena mayApi sukhena gantavyam | haMsau brUtaH sambhavatyeSha upAyaH | kintu upAyaM chintayetprAj~no hyapAyamapi chintayet| pashyato bakamUrkhasya nakulairbhakShitAH sutAH || 11|| kUrmaH pR^ichChatikathametat\? tau kathayataH \section{kathA 4 astyuttarApathe gR^idhrakUTanAmni parvate mahAnpippalavR^ikShaH | tatrAneke bakA nivasanti | tasya vR^ikShasyAdhastAdvivare sarpastiShThati | sa cha bakAnAM bAlApatyAni khAdati | atha shokArtAnAM vilApaM shrutvA kenachidvR^iddhabakenAbhihitaM bho evaM kuruta\, yUyaM matsyAn upAdAya nakulavivarAdArabhya sarpavivaraM yAvatpa~NktikrameNa ekaikasho vikirata | tatastadAhAralubdhairnakulairAgatya sarpo draShTavyaH | svabhAvadveShAdvyApadayitavyashcha | tathAnuShThite sati tadvR^ittam | atha nakulairvR^ikShopari bakashAvakAnAM rAvaH shrutaH | pashchAttadvR^ikShamAruhya bakashAvakAH khAditAH | ata AvAM brUvaH upAyaM chintayanityAdi | AvAbhyAM nIyamAnaM tvAmavalokya lokaiH ki.nchidvaktavyameva | yadi tvamuttaraM dAsyasi\, tadA tvanmaraNam | tatsarvathaiva sthIyatAm | kUrmo vadati kimahamaprAj~naH? nAhamuttaraM dAsyAmi | na kimapi mayA vaktavyam | tathAnuShThite tathAvidhaM kUrmamAlokya sarve gorakShakAH pashchAddhAvanti\, vadanti cha aho \! mahadAshcharyaM \! pakShibhyAM kUrmo nIyate | kashchidvadati yadyayaM kUrmaH patati\, tadAtraiva paktvA khAditavyaH | kashchidvadati sarasastIre dagdhvA khAditavyo.ayam | kashchidvadati gR^ihaM nItvA bhakShaNIyaH | iti | tadvachanaM shrutvA sa kUrmaH kopAviShTo vismR^itapUrvasaMskAraH prAha yuShmAbhirbhasma bhakShitavyamiti vadanneva patitastairvyApAditashcha | ato.ahaM bravImi suhR^idAM hitakAmAnAmityAdi | atha praNidhirbakastatrAgatyovAcha deva \! prAgeva mayA nigaditaM durgashodha hi pratikShaNaM kartavyamiti | tachcha yuShmAbhirna kR^itaM\, tadanavadhAnasya phalamidamanubhUtam | durgadAho meghavarNena vAyasena gR^idhrapratyuktena kR^itaH | rAjA niHshvasyAha praNayAdupakArAdvA yo vishvasiti shatruShu | sa supta iva vR^ikShAgrAtpatitaH pratibudhyate || 12|| atha praNidhiruvAcha ito durgadAhaM vidhAya\, yadA yato meghavarNastadA chitravarNena prasAditenoktamayaM meghavarNo.atra karpUradvIparAjye bhiShichyatAm | tathA choktam kR^itakR^ityasya bhR^ityasya kR^itaM naiva praNAshayet| phalena manasA vAchA dR^iShTyA chainaM praharShayet|| 13|| chakravAko brUte deva \! shrutaM yatpraNidhiH kathayati? rAjA prAhatatastataH? praNidhiruvAcha tataH pradhAnamantriNA gR^idhreNAbhihitaM deva \! nedamuchitam | prasAdAntaraM kimapi kriyatAm | yataH avichArayato yuktikathanaM tuShakhaNDanam | nIcheShUpakR^itaM rAjanbAlukAsviva mUtritam || 14|| mahatAmAspade nIchaH kadApi na kartavyaH | tathA choktam nIchaH shlAghyapadaM prApya svAminaM hantumichChati | mUShiko vyAghratAM prApya muniM hantuM gato yathA || 15|| chitravarNaH pR^ichChatikathametat\? mantrI kathayati \section{kathA 5 asti gautamasya maharShestapovane mahAtapA nAma muniH | tatra tena Ashramasa.nnidhAne mUShikashAvakaH kAkamukhAd bhraShTo dR^iShTaH | tato dayAyuktena tena muniA nIvArakaNaiH saMvardhitaH | tato biDAlastaM mUShikaM khAditumupadhAvati | tamavalokya mUShikastasya muneH kroDe pravivesha | tato muninoktaM mUShika \! tvaM mArjAro bhava | tataH sa biDAlaH kukkuraM dR^iShTvA palAyate | tato muninoktaM kukkurAdbibheShi\, tvameva kukkuro bhava | sa cha kukkuro vyAghrAdbibheti tatastena muninA kukkuro vyAghraH kR^itaH | atha taM vyAghraM munirmUShiko.ayamiti pashyati | atha taM muniM vyAghraM cha dR^iShTvA sarve vadanti anena muninA mUShiko vyAghratAM nItaH | etachChrutvA savyatho vyAghro.achintayatyAvadanena muninA sthIyate\, tAvadidaM me svarUpAkhyAnamakIrtikaraM na palAyiShyate ityAlochya mUShikastaM muniM hantuM gataH | tato muninA tajj~nAtvA.apunarmUShiko bhava ityuktvA mUShika eva kR^itaH | ato.ahaM bravImi nIchaH shlAghyapadaM prApyetyAdi || aparaM cha\, deva \! sukaramidamiti na mantavyam | shR^iNu bhakShayitvA bahUnmatsyAnuttamAdhamamadhyamAn| atilobhAdbakaH pashchAnmR^itaH karkaTakagrahAt|| 16|| chitravarNaH pR^ichChatikathametat\? mantrI kathayati \section{kathA 6 asti mAlavaviShaye padmagarbhAbhidhAnaM saraH | tatraiko vR^iddho bakaH sAmarthyahIna udvignamivAtmAnaM darshayitvA sthitaH | sa cha kenachitkulIraNe dUrAdeva dR^iShTaH | pR^iShTashcha kimiti bhavAnatrAhAratyAgena tiShThati? bakenoktaM matsyA mama jIvanahetavaH | te kaivartairAgatya vyApAdayitavyA iti vArtA nagaropAnte mayA shrutA | ato vartanAbhAvAd evAsmanmaraNamupasthitamiti j~nAtvAhAre pyanAdaraH kR^itaH | tato matsyairAlochitamiha samaye tAvadupakAraka evAyaM lakShyate | tadayameva yathAkartavyaM pR^ichChyatAm | tathA choktam upakartrAriNA sandhirna mitreNApakAriNA | upakArApakAro hi lakShyaM lakShaNametayoH || 17|| matsyA UchuH bho baka \! ko.atra asmAkaM rakShanopAyaH? bako brUte asti rakShaNopAyo jalAshayAntarAshrayaNam | tatrAhamekaikasho yuShmAnnayAmi | matsyA AhuH evamastu | tato.asau duShTabakastAnmatsyAnekaikasho nItvA khAdati | anantaraM kulIrastamuvAcha bho baka \! mAmapi tatra naya | tato bako.apyapUrvakulIramAMsArthI sAdaraM taM nItvA sthale dhR^itavAn| kulIro.api mastyakaNTakAkIrNaM taM sthalamAlokyAchintayathA hato.asmi mandabhAgyaH | bhavatu idAnIM samayochitaM vyavahariShyAmi | yataH tAvadbhayena bhetavyaM yAvadbhayamanAgatam | AgataM tu bhayaM dR^iShTvA praharatvayamabhItivat|| 18|| kiM cha abhiyukto yadA pashyenna ki~nchidgatimAtmanaH | yudhyamAnastadA prAj~no mriyate ripuNA saha || 19|| ityAlochya sa kulIrakastasya bakasya grIvAM chichCheda | atha sa bakaH pa~nchatvaM gataH | ato.ahaM bravImi bhakShayitvA bahUnmatsyAnityAdi | tatashchitravarNo.avadatshR^iNu tAvanmantrin\! mayaitad Alochitam | asti yadatrAvasthitenAnena meghavarNena rAj~nA yAvanti vastUni karpUradvIpasyottamAni tAvantyasmAkamupanetavyAni | tenAsmAbhirmahAsukhena vindhyAchale sthAtavyam | dUradarshI vihasyAha deva \! anAgatavatIM chintAM kR^itvA yastu prahR^iShyati | sa tiraskAramApnoti bhagnabhANDo dvijo yathA || 20|| rAjAhakathametat\? mantrI kathayati \section{kathA 7 asti devIkoTanAmni nagare devasharmA nAma brAhmaNaH | tena mahAviShuvatsa~NkrAntyAM saktupUrNasharAva ekaH prAptaH | tatastamAdAyAsau kumbhakArasya bhANDapUrNamaNDapaikadeshe raudreNAkulitaH suptaH | tataH sakturakShArthaM haste daNDamekamAdAyAchintayatadyAhaM saktusharAvaM vikrIya dasha kapardakAnprApsyAmi\, tadAtraiva taiH kapardakairghaTasharAvAdikamupakrIyAnekadhA vR^iddhaistaddhanaiH punaH punaH pUrgavastrAdimupakrIya\, vikrIya lakShasa~NkhyAni dhanAni kR^itvA\, vivAhachatuShTayaM kariShyAmi | anantaraM tAsu svapatnIShu yA rUpayauvanavatI tasyAmadhikAnurAgaM kariShyAmi | sapatnyo yadA dvandvaM kariShyAmi\, tadA kopAkulo.ahaM tAH sarvA laguDena tADayiShyAmItyabhidhAya tena laguDaH prakShiptaH | tena saktusharAvashchUrNito bhANDAni cha bahUni bhagnAni | tatastena shabdenAgatena kumbhakAreNa tathAvidhAni bhANDAnyavalokya\, brAhmaNastiraskR^ito maNDapAd bahiShkR^itashcha | ato.ahaM bravImi anAgatavatIM chintAmityAdi | tato rAjA rahasi gR^idhramuvAcha tAta \! yathA kartavyaM tathopadisha | gR^idhro brUte madoddhatasya nR^ipateH prakIrNasyeva dantinaH | gachChantyunmArgayAtasya netAraH khalu vAchyatAm || 21|| shR^iNu deva \! kimasmAbhirbaladarpAddurgaM bhagnam? uta tava pratApAdhiShThitenopAyena? rAjAha bhavatAmupAyena | gR^idhro brUte yadyasmadvachanaM kriyate\, tadA svadeshe gamyatAm | anyathA varShAkAle prApte punastulyabalena vigrahe satyasmAkaM parabhUmiShThAnAM svadeshagamanamapi durlabhaM bhaviShyati | tatsukhashobhArthaM sandhAya gamyatAm | durgaM bhagnaM\, kIrtishcha labdheva | mama sa.nmataM tAvadetat| yataH yo hi dharmaM puraskR^itya hitvA bhartuH priyApriye | apriyANyAha pathyAni tena rAjA sahAyavAn|| 22|| anyachcha suhR^idbalaM tathA rAjyamAtmAnaM kIrtimeva cha | yudhi sandehadolAsthaM ko hi kuryAdabAlishaH || 23|| aparaM cha sandhimichChetsamenApi sandigdho vijayo yudhi | nahi saMshayitaM kuryAdityuvAcha bR^ihaspatiH || 24|| api cha yuddhe vinAsho bhavati kadAchidubhayorapi | sundopasundAvanyonyaM naShTau tulyabalau na kim || 25|| rAjovAchakathametat\? mantrI kathayati \section{kathA 8 purA daityau sahodarau sundopasundanAmAnau mahatA kAyakleshena trailokyarAjyakAmanayA chirAchchandrashekharamArAdhitavantau | tatastayorbhagavAnparituShTaH sanvaraM varayatamityuvAcha | anantaraM tayoH kaNThAdhiShThitAyAH sarasvatyAH prabhAvAttAvanyad vaktukAmAvanyadabhihitavantau yadyAvayorbhavAnparituShTastadA svapriyAM pArvatIM parameshvaro dadAtu | atha bhagavatA kruddhena varadAnasyAvashyakatayA\, vichAramUDhayoH pArvatI pradattA | tatastasyA rUpalAvaNyalubdhAbhyAM\, jagadghAtibhyAM masasotsukAbhyAM\, pApatimirAbhyAm\, mametyanyonyaM kalahAyamAnAbhyAM\, pramANapuruShaH kashchitpR^ichChyatAmiti matau kR^itAyAM\, sa eva bhaTTArako vR^iddhadvijarUpaH samAgatya tatropasthitaH | anantaraM AvAbhyAmiyaM svabalalabdhA\, kasyeyamAvayorbhavati iti brAhmaNamapR^ichChatAm | brAhmaNo brUte j~nAnashreShTho dvijaH pUjyaH kShatriyo balavAnapi | dhanadhAnyAdhiko vaishyaH shUdrastu dvijasevayA || 26|| tadyuvAM kShAtradharmAnugau | yudda eva yuvayorniyama ityabhihite sati sAdhUktamaneneti kR^itvAnyonyatulyavIryau\, samakAlamanyonyaghAtena vinAshamupAgatau | ato.ahaM bravImi sandhimichChetsamenApi ityAdi | rAjAha tatprAgeva kiM nedamupadiShTaM bhavadbhiH? mantrI brUte tadA madvachanaM kimavasAnaparyantaM shrutaM bhavadbhiH? tadApi mama sa.nmatyA nAyaM vigrahArambhaH | yataH sAdhuguNayukto.ayaM hiraNyagarbho na vigrAhyaH | tathA choktaM satyArthau dhArmiko.anAryo bhrAtR^isa~NhAtavAnbalI | anekayuddhavijayI sandheyAH sapta kIrtitAH || 27|| satyo.anupAlayansatyaM sandhito naiti vikriyAm | prANabAdhe pi suvyaktamAryo nAyAtyanArthatAm || 28|| dhArmikasyAbhiyuktasya sarva eva hi yudhyate | prajAnurAgAddharmAchcha duHkhochChedyo hi dhArmikaH || 29|| sandhiH kAryo.apyanAryeNa vinAshe samupasthite | vinA tasyAshrayeNAryo na kuryAtkAlayApanam || 30|| saMhatatvAdyathA veNurniviDaiH kaNTakairvR^itaH | na shakyate samuchChettuM bhrAtR^isa~NghAtavAMstathA || 31|| balinA saha yoddhavyamiti nAsti nidarshanam | prativAtaM na hi ghanaH kadAchidupasarpati || 32|| jamadagneH sutasyeva sarvaH sarvatra sarvadA | anekayuddhajayinaH pratApAdeva bhajyate || 33|| anekayuddhavijayI sandhAnaM yasya gachChati | tatpratApena tasyAshu vashamAyAnti shatravaH || 34|| tatra tAvadbahubhirguNairupetaH sandheyo.ayaM rAjA | chakravAko.avadat praNidhe \! sarvamavagatam | vraja | punarAgamiShyasi | atha rAjA hiraNyagarbhashchakravAkaM pR^iShThavAnmantrin\! asandheyAH kati? tAnshrotumichChAmi | mantrI brUte deva \! kathayAmi | shR^iNu bAlo vR^iddho dIrgharogI tathAj~nAtibahiShkR^itaH | bhIruko bhIrukajano lubdho lubdhajanastathA || 35|| viraktaprakR^itishchaiva viShayeShvatisaktimAn| anekachittamantrastu devabrAhmaNanindakaH || 36|| daivopahatakashchaiva tathA daivaparAyaNaH | durbhikShavyasanopeto balavyasanasa~NkulaH || 37|| adeshastho bahuripuryuktaH kAlena yashcha na | satyadharmavyapetashcha viMshatiH puruShA amI || 38|| etaiH sandhiM na kurvIta vigR^ihNIyAttu kevalam | ete vigR^ihyamANA hi kShipraM yAnti riporvasham || 39|| bAlasyAlpaprabhAvatvAnna loko yoddhumichChati | yuddhAyuddhaphalaM yasmAjj~nAtuM shakto na bAlishaH || 40|| utsAhashaktihInatvAdvR^iddho dIrghAmayastathA | svaireva paribhUyete dvAvapyetAvasaMshayam || 41|| sukhachChedyo hi bhavati sarvaj~nAtibahiShkR^itaH | ta evainaM vinighnanti j~nAtayastvAtmasAtkR^itAH || 42|| bhIruryuddhaparityAgAtsvayameva praNashyati | tathaiva bhIrupuruShaH sa~NgrAme tairvimuchyate || 43|| lubdhasyAsaMvibhAgitvAnna yudhyante nujIvinaH | lubdhAnujIvI taireva dAnabhinnairnihanyate || 44|| santyajyate prakR^itibhirviraktaprakR^itiryudhi | sukhAbhiyojyo bhavati viShayevatisaktimAn|| 45|| anekachittamantrastu dveShyo bhavati mantriNAm | anavasthitachittatvAtkaryataH sa upekShyate || 46|| sadAdharmabalIyastvAddeva brAhmaNanindakaH | vishIryate svayaM hyeSha daivopahatakastathA || 47|| sampatteshcha vipatteshcha daivameva hi kAraNam | iti daivaparo dhyAyannAtmanA na vicheShTate || 48|| durbhikShavyasanI chaiva svayameva viShIdati | balavyasanasaktasya yoddhuM shaktirna jAyate || 49|| adeshastho hi ripuNA svalpakenApi hanyate | grAho.alpIyAnapi jale jalendramapi karShati || 50|| bahushatrustu santrastaH shyenamadhye kapotavat| yenaiva gachChati pathA tenaivAshu vipadyate || 51|| akAlayuktasainyastu hanyate kAlayodhinA | kaushikena hatajyotirnishItha iva vAyasaH || 52|| satyadharmavyapetena sandadhyAnna kadAchana | sa sandhito.apyasAdhutvAdachirAdyAti vikriyAm || 53|| aparamapi kathayAmi sandhivigrahayAnAsanasaMshrayadvaidhIbhAvAH ShADguNyam | karmaNAmArambhopAyaH | puruShadravyasampat| deshakALavibhAgaH | vinipAtapratIkAraH | kAryasiddhishcheti pa~nchA~Ngo mantraH | sAmadAnabhedadaNDAshchatvAra upAyAH | utsAhashaktiH\, mantrashaktiH\, prabhu shaktishcheti shaktitrayam | etatsarvamAlochya nityaM vijigIShavo bhavanti mahAntaH | yataH yA hi prANaparityAgamUlyenApi na labhyate | sA shrIrnItividaM pashya cha~nchalApi pradhAvati || 54|| yathA choktaM vittaM sadA yasya samaM vibhaktaM gUDhashcharaH sa.nnibhR^itashcha mantraH | nachApriyaM prANiShu yo bravIti sa sAgarAntAM pR^ithivIM prashAsti || 55|| kintu deva yadyapi mahAmantriNA gR^idhreNa sandhAnamupanyastaM\, tathApi tena rAj~nA samprati bhUtajayadarpAnna mantavyam | deva \! tadevaM kriyatAM | siMhaladvIpasya mahAbalo nAma sAraso rAjAsmanmitraM jambudvIpe kopaM janayatu | yataH suguptimAdhAya susaMhatena balena vIro vicharannarAtim | santApayedyena samaM sutaptas taptena sandhAnamupaiti taptaH || 56|| rAj~nA evamastviti nigadya vichitranAmA bakaH suguptalekhaM dattvA siMhaladvIpaM prahitaH | atha praNidhiH punarAgatyovAcha deva \! shrUyatAM tAvattatratyaprastAvaH | evaM tatra gR^idhreNoktaM deva \! meghavarNastatra chiramuShitaH | sa vetti kiM sandheyaguNayukto hiraNyagarbho rAjA\, na vA? iti | tato.asau meghavarNashchitravarNena rAj~nA samAhUya pR^iShTaH vAyasa \! kIdR^isho hiraNyagarbho rAjA? chakravAko mantrI vA kIdR^ishaH? vAyasa uvAcha deva \! sa hiraNyagarbho rAjA yudhiShThirasamo mahAshayaH satyavAk | chakravAkasamo mantrI na kvApyavalokyate | rAjAha yadyevaM tadA kathamasau tvayA va~nchitaH? vihasya meghavarNaH prAha deva \! vishvAsapratipannAnAM va~nchane kA vidagdhatA | a~NkamAruhya suptaM hi hatvA kiM nAma pauruSham || 57|| shR^iNu deva \! tena mantriNAhaM prathamadarshane evaM vij~nAtaH\, kintu mahAshayo.asau rAjA\, tena mayA vipralabdhaH | tathA choktam Atmaupamyena yo vetti durjanaM satyavAdinam | sa tathA va~nchyate dhUrtairbrAhmaNAshChAgato yathA || 58|| rAjovAcha kathametat\? meghavarNaH kathayati \section{kathA 9 asti gautamasyAraNye prastutayaj~naH kashchidbrAhmaNaH | sa cha yaj~nArthaM grAmAntarAchChAgamupakrIya\, skandhe nItvA\, gachCha dhUrtatrayeNAvalokitaH | tataste dhUrtAH yadyeSha ChAgaH kenApyupAyena labhyate\, tadA matiprakarSho bhavatIti samAlochya\, vR^ikShatrayatale kroshAntareNa tasya brAhmaNasyAgamanaM pratIkShya pathi sthitAH | tatraikena dhUrtena gachChansa brAhmaNo.abhihitaH bho brAhmaNa \! kimiti tvayA kukkuraH skandhenohyate | vipreNoktaM nAyaM shvA\, kintu yaj~nachChAgaH | athAntarasthitenAnyena dhUrtena tathaivoktam | tadAkarNya brAhmaNashChAgaM bhUmau nidhAya muhurnirIkShya\, punaH skandhe kR^itvA dolAyamAnamatishchalitaH | yataH matirdolAyate satyaM satAmapi khaloktibhiH | tAbhirvishvAsitashchAsau mriyate chitrakarNavat|| 59|| rAjAhakathametat\? sa kathayati \section{kathA 10 asti kasmiMshchid vanoddeshe madotkaTo nAma siMhaH | tasya sevakAstrayaH kAko vyAghro jambukashcha | atha tairbhramadbhiH sArthabhraShTaH kashchiduShTro dR^iShTaH | pR^iShTashcha kuto bhavAnAgataH sArthAdbhraShTaH? sa chAtmavR^ittAntamakathayat| tatastairnItvA siMhAyAsau samarpitaH | tena chAbhayavAchaM dattvA\, chitrakarNa iti nAma kR^itvA sthApitaH | atha kadAchitsiMhasya sharIravaikalyAd bhUrivR^iShTikAraNAchchAhAramalabhamAnAste vyagrA babhUvuH | tatastairAlochitam | chitrakarNameva yathA svAmI vyApAdayati tathAnuShThIyatAm | kimanena kaNTakabhujAsmAkam? vyAghra uvAcha svAminAbhayavAchaM dattvAnugR^ihIto.ayaM\, tatkathamevaM sambhavati? kAko brUte iha samaye parikShINaH svAmI pApamapi kariShyati | yataH tyajetkShudhArtA mahilA svaputraM khAdetkShudhArtA bhujagI svamaNDam | bubhukShitaH kiM na karoti pApaM kShINA narA niShkaruNA bhavanti || 60|| anyachcha mattaH pramattashchonmattaH shrAntaH kruddho bubhukShitaH | lubdho bhIrustvarAyuktaH kAmukashcha na dharmavit|| 61|| iti sa~nchintya sarve siMhAntikaM jagmuH | siMhenoktamAhArArthaM ki~nchitprAptam? tairuktaM deva \! yatnAdapi prAptaM ki~nchit\? siMhenoktaM ko.adhunA jIvanopAyaH? kAko vadati deva \! svAdhInAhAraparityAgAtsarvanAsho.ayamupasthitaH? siMhenoktamatrAhAraH kaH svAdhInaH? kAkaH karNe kathayati chitrakarNa iti | siMho bhUmiM spR^iShTvA karNau spR^ishati | abravIchcha abhayavAchaM dattvA dhR^ito.ayamasmAbhiH | tatkathamevaM sambhavati? tathA hi na bhUtadAnaM na suvarNadAnaM na gopradAnaM na tathAnnadAnam | yathA vadantIha mahApradAnaM sarveShu dAneShvabhayapradAnam || 62|| anyachcha sarvakAmasamR^iddhasya ashvamedhasya yatphalam | tatphalaM labhate samyag rakShite sharaNAgate || 63|| kAko brUte nAsau svAminA vyApAdayitavyaH | kintvasmAbhireva tathA kartavyaM\, yathAsau svadehadAnama~NgIkaroti | siMhastachChrutvA tUShNIM sthitaH | tato.asau labdhAvakAshaH kUTaM kR^itvA sarvAnAdAya siMhAntikaM gataH | atha kAkenoktaM deva \! yatnAdapyAhAro na prAptaH | anekopavAsakliShTashcha svAmI | tad idAnIM madIyamAMsamupabhujyatAm | yataH svAmimUlA bhavantyeva sarvAH prakR^itayaH khalu | samUleShvapi vR^ikSheShu prayatnaH saphalo nR^iNAm || 64|| siMhenoktaM bhadra \! varaM prANaparityAgo\, na punarIdR^ishe karmaNi pravR^ittiH | jambukenApi tathoktam | tataH siMhenoktaM maivam | atha vyAghreNoktaM maddehena jIvatu svAmI | siMhenoktaM na kadAchidevamuchitam | atha chitrakarNo.api jAtavishvAsastathaivAtmadehadAnamAha tatastadvachanAttena vyAghreNAsau kukShiM vidArya vyApAditaH | sarvairbhakShitashcha | ato.ahaM bravImi matirdolAyate satyamityAdi | tatastR^itIyadhUrtavachanaM shrutvA\, svamatibhramaM nishchitya ChAgaM tyaktvA\, brAhmaNaH snAtvA gR^ihaM yayau | ChAgashcha tairdhUrtairnItvA bhakShitaH | ato.ahaM bravImi Atmaupamyena yo vettItyAdi | rAjAha meghavarNa \! kathaM shatrumadhye tvayA suchiramuShitam? kathaM vA teShAmanunayaH kR^itaH? meghavarNa uvAcha deva \! svAmikAryArthitayA svaprayojanavashAd vA kiM kiM na kriyate? pashya loko vahati kiM rAjanna mUrdhnA dagdhumindhanam | kShAlayantyapi vR^ikShA~NghriM nadIvelA nikR^intati || 65|| tathA choktam skandhenApi vahechChatrUnkAryamAsAdya buddhimAn| yathA vR^iddhena sarpeNa maNDUkA vinipAtitAH || 66|| rAjAha kathametat\? meghavarNaH kathayati \section{kathA 11 asti jIrNodyAne mandaviSho nAma sarpaH | so.atijIrNatayA svAhAramapyanveShTumakShamaH sarastIre patitvA sthitaH | tato dUrAd eva kenachinmaNDUkena dR^iShTaH\, pR^iShTashcha kimiti tvAmAhAraM nAnviShyati? sarpo.avadatgachCha bhadra \! kiM te mama mandabhAgyasya vR^ittAntaprashnena? tataH sa~njAtakautukaH sa cha bhekaH sarvathA kathyatAmityAha | sarpo.apyAha bhadra \! puravAsinaH shrotriyasya kauNDinyasya putro viMshativarShadeshIyaH sarvaguNasampanno durdaivAnmayA nR^ishaMsena daShTaH | tatastaM sushIlanAmAnaM putraM mR^itamavalokya\, shokena mUrchChitaH kauNDinyaH pR^ithivyAM luloTha | anantaraM brahmapuravAsinaH sarve bAndhavAstatrAgatyopaviShTAH | tathA choktam utsave vyasane yuddhe durbhikShe rAShTraviplave | rAjadvAre shmashAne cha yastiShThati sa bAndhavaH || 67|| tatra kapilo nAma snAtako.avadat are kauNDinya \! mUDho.asi yenaivaM vilapasi | shR^iNu kroDIkaroti prathamaM yadA jAtamanityatA | dhAtrIva jananI pashchAttadA shokasya kaH kramaH || 68|| tathA cha kva gatAH pR^ithivIpAlAH sasainyabalavAhanAH | viyogasAkShiNI yeShAM bhUmiradyApi tiShThati || 69|| tathA cha jAtasya hi dhruvo mR^ityurdhruvaM janma mR^itasya cha | adya vAbdashatAnte vA mR^ityurvai prANinAM dhruvaH || 70|| aparaM cha kAyaH sa.nnihitApAyaH sampadaH padamApadAm | samAgamAH sApagamAH sarvamutpAdi bha~Nguram || 71|| pratikShaNamayaM kAyaH kShIyamANo na lakShyate | Amakumbha ivAmbhaHstho vishIrNaH sanvibhAShyate || 72|| AsannataratAmeti mR^ityurjantordine dine | AghAtaM nIyamAnasya vadhyasyeva pade pade || 73|| yataH anityaM yauvanaM rUpaM jIvitaM dravyasa~nchayaH | aishvaryaM priyasaMvAso muhyettatra na paNDitaH || 74|| yathA kAShThaM cha kAShThaM cha sameyAtAM mahodadhau | sametya cha vyapeyAtAM tadvadbhUtasamAgamaH || 75|| yathA hi pathikaH kashchichChAyAmAshritya tiShThati | vishramya cha punargachChedtadvadbhUtasamAgamaH || 76|| anyachcha pa~nchabhirnirmite dehe pa~nchatvaM cha punargate | svAM svAM yonimanuprApte tatra kA paridevanA || 77|| yAvataH kurute jantuH sambandhAnmanasaH priyAn| tAvanto.asya nikhanyante hR^idaye shokasha~NkavaH || 78|| nAyamatyantasaMvAso labhyate yena kenachit| api svena sharIreNa kimutAnyena kenachit|| 79|| api cha saMyogo hi viyogasya saMsUchayati sambhavam | anatikramaNIyasya janma mR^ityorivAgamam || 80|| ApAtaramaNIyAnAM saMyogAnAM priyaiH saha | apathyAnAmivAnnAnAM pariNAmo hi dAruNaH || 81|| aparaM cha vrajanti na nivartante srotAMsi saritAM yathA | AyurAdAya martyAnAM tathA rAtryahanI sadA || 82|| sukhAsvAdaparo yastu saMsAre satsamAgamaH | sa viyogAvasAnatvAdduHkhAnAM dhuri yujyate || 83|| ata eva hi nechChanti sAdhavaH satsamAgamam | yadviyogAsilUnasya manaso nAsti bheShajam || 84|| sukR^itAnyapi karmANi rAjabhiH sagarAdibhiH | atha tAnyeva karmANi te chApi pralayaM gatAH || 85|| sa.nchintya sa.nchintya tamugradaNDaM mR^ityuM manuShyasya vichakShaNasya | varShAmbusiktA iva charmabandhAH sarve prayatnAH shithilIbhavanti || 86|| yAmeva rAtriM prathamAmupaiti garbhe nivAsaM naravIra lokaH | tataH prabhR^ityaskhalitaprayANaH sa pratyahaM mR^ityusamIpameti || 87|| aj~nAnaM kAraNaM na syAdviyogo yadi kAraNam | shoko dineShu gachChatsu vardhatAmapayAti kim || 88|| tadbhadra \! tadAtmAnamanusandhehi | shokacharchAM cha parihara\, yataH akANDapAtajAtAnAmastrANAM marmabhedinAm | gADhashokaprahArANAmachintaiva mahauShadham || 89|| tatastadvachanaM nishamya\, prabuddha iva kauNDinya utthAyAbravIt| tadalamidAnIM gR^ihanarakavAsena vanameva gachChAmi | kapilaH punarAha vane pi doShAH prabhavanti rAgiNAM gR^ihe pi pa~nchendriyanigrahastapaH | akutsite karmaNi yaH pravartate trivR^ittarAgasya gR^ihaM tapovanam || 90|| yataH duHkhito.api chareddharmaM yatra kutrAshrame rataH | samaH sarveShu bhUteShu na li~NgaM dharmakAraNam || 91|| uktaM cha vR^ittyarthaM bhojanaM yeShAM santAnArthaM cha maithunam | vAk satyavachanArthAya durgANyapi taranti te || 92|| tathA hi AtmA nadI saMyamapuNyatIrthA satyodakA shIlataTA dayormiH | tatrAbhiShekaM kuru pANDuputra \! na vAriNA shuShyati chAntarAtmA || 93|| visheShatashcha janmamR^ityujarAvyAdhivedanAbhirupadrutam | saMsAramimamutpannamasAraM tyajataH sukham || 94|| yataH duHkhamevAsti na sukhaM yasmAttadupalakShyate | duHkhArtasya pratIkAre sukhasa.nj~nA vidhIyate || 95|| kauNDinyo brUte evameva | tato.ahaM tena shokAkulena brAhmaNena shapto\, yadadyArabhya maNDUkAnAM vAhanaM bhaviShyatIti | kapilo brUte sampratyupadeshAsahiShNurbhavAn| shokAviShTaM te hR^idayam | tathApi kAryaM shR^iNu sa~NgaH sarvAtmanA tyAjyaH sa chettyaktuM na shakyate | sa sadbhiH saha kartavyaH satAM sa~Ngo hi bheShajam || 96|| anyachcha kAmaH sarvAtmanA heyaH sa cheddhAtuM na shakyate | svabhAryAM prati kartavyaH saiva tasya hi bheShajam || 97|| etachChrutvA sa kauNDinyaH kapilopadeshAmR^itaprashAntashokAnalo yathAvidhi daNDagrahaNaM kR^itavAn| ato brAhmaNashApAnmaNDUkAn voDhumatra tiShThAmi | anantaraM tena maNDUkena gatvA maNDUkanAthasya jAlapAdanAmno.agre tatkathitam | tato.asAvAgatya maNDUkanAthastasya sarpasya pR^iShThamArUDhavAn| sa cha sarpastaM pR^iShThe kR^itvA chitrapadakramaM babhrAma | paredyushchalitumasamarthaM taM maNDUkanAthamavadatkimadya bhavAn mandagatiH? sarpo brUte deva \! AhAravirahAdasamartho.asmi | maNDUkanAtho.avadat asmAdAj~nayA maNDUkAnbhakShaya | tataH gR^ihIto.ayaM mahAprasAda ityuktvA kramasho maNDUkAnkhAditavAn| atha nirmaNDUkaM saro vilokya maNDUkanAtho.api tena khAditaH | ato.ahaM bravImi skandhenApi vahechChatrUnityAdi | deva \! yAtvidAnIM purAvR^ittAkhyAnakathanaM sarvathA sandheyo.ayaM hiraNyagarbharAjA sandhIyatAmiti me matiH | rAjovAcha ko.ayaM bhavato vichAraH? yato jitastAvadayamasmAbhiH | tato yadyasmatsevayA vasati\, tadAstAm | no chedvigR^ihyatAm | atrAntare jambUdvIpAdAgatya shukenoktaM deva \! siMhaladvIpasya sAraso rAjA samprati jambUdvIpamAkramyAvatiShThate | rAjA sasambhramaM brUte kiM kim? shukaH pUrvoktaM kathayati | gR^idhraH svagatamuvAcha sAdhu re chakravAka mantrin\! sAdhu \! rAjA sakopamAha AstAM tAvadayaM gatvA tameva samUlamunmUlayAmi | dUradarshI vihasyAha na sharanmeghavatkAryaM vR^ithaiva ghanagarjitam | parasyArthamanarthaM vA prakAshayati no mahAn|| 98|| aparaM cha ekadA na vigR^ihNIyAdbahUnrAjAbhighAtinaH | sadarpo.apyuragaH kITairbahubhirnAshyate dhruvam || 99|| deva \! kimito vinA sandhAnaM gamanamasti? yatastadAsmAkaM pashchAtprakopo.anena kartavyaH | aparaM cha yo.arthatattvamavij~nAya krodhasyaiva vashaM gataH | sa tathA tapyate mUDho brAhmaNo nakulAdyathA || 100|| rAjAhakathametat\? dUradarshI kathayati \section{kathA 11 astyujjayinyAM mAdhavo nAma vipraH | tasya brAhmaNI prasUtA\, bAlApatyasya rakShArthaM brAhmaNamavasthApya sthAtuM gatA | atha brAhmaNAya rAj~naH pArvaNashrAddhaM dAtumAhvAnamAgatam | tachChrutvA brAhmaNo.api sahajadAridryAdachintayatyadi satvaraM na gachChAmi\, tadAnyA kashchichChrutvA shrAddhaM grahIShyati | yataH Adeyasya pradeyasya kartavyasya cha karmaNaH | kShipramakriyamANasya kAlaH pibati tadrasam || 101|| kintu bAlAkasyAtra rakShako nAsti | tatkiM karomi? yAtu\, chirakAlapAlitamimaM nakulaM putranirvisheShaM bAlakarakShAyAM vyavasthApya gachChAmi | tathA kR^itvA gataH | tatastena nakulena bAlakasamIpamAgachChankR^iShNasarpo dR^iShTo vyApAdya kopAtkhaNDaM khaNDaM kR^itvA bhakShitashcha | tato.asau nakulo brAhmaNamAyAntamavalokya raktaviliptamukhapadaH satvaramupagamya tachcharaNayorluloTha | tataH sa viprastathAvidhaM dR^iShTvA mama bAlako.anena khAdita ityavadhArya nakulaH vyApAditavAn| anantaraM yAvadupasR^ityApatyaM pashyati brAhmaNastAvadbAlakaH susthaH svapiti sarpashcha vyApAditastiShThati | tatastamupakArakaM nakulaM nirIkShya\, bhAvitachetAH sa brAhmaNaH paraM viShAdamagamat| ato.ahaM bravImi yo.arthatattvamavij~nAya ityAdi | aparaM cha kAmaH krodhastathA lobho harSho mAno madastathA | ShaDvargamutsR^ijedenaM tasmiMstyakte sukhI nR^ipaH || 102|| rAjAha mantrin\! eSha te nishchayaH? mantrI brUte evameva | yataH smR^itistatparatArtheShu vitarko j~nAnanishchayaH | dR^iDhatA mantraguptishcha mantriNaH paramo guNaH || 103|| tathA cha sahasA vidadhIta na kriyAM avivekaH paramApadAM padam | vR^iNute hi vimR^ishya kAriNaM guNalubdhAH svayameva sampadaH || 104|| taddeva \! yadIdAnImasmadvachanaM kriyate\, tadA sandhAya gamyatAm | yataH yadyapyupAyAshchatvAro nirdiShTAH sadhyasAdhane | sa~NkhyAmAtraM phalaM teShAM siddhiH sAmni vyavasthitA || 105|| rAjAha kathamevaM satvaraM sambhAvyate? mantrI brUte deva \! satvaraM bhaviShyati | yataH mR^idghaTavatsukhabhedyo duHsandhAnashcha durjano bhavati | sujanastu kanakaghaTavad durbhedyashchAshu sandheyaH || 106|| aj~naH sukhamArAdhyaH sukhataramArAdhyate visheShaj~naH | j~nAnalavadurvidagdhaM brahmApi naraM na ra~njayati || 107|| karmAnumeyAH sarvatra parokShaguNavR^ittayaH | tasmAtparokShavR^ittInAM phalaiH karma vibhAvayet|| 108|| rAjAha alamuttarottareNa\, yathAbhipretamanuShThIyatAm | etanmantrayitvA gR^idhro mahAmantrI tatra yathArhaM kartavyamityuktvA durgAbhyantaraM chalitaH | tataH praNidhibakenAgatya rAj~nI hiraNyagarbhasya niveditaM deva \! sandhikartuM mahAmantrI gR^idhro.asmatsamIpamAgachChati | rAjahaMso brUte mantrin\! punarabhisandhinA kenachidatrAgamanam | sarvaj~no vihasyAha deva \! na sha~NkAspadametat| yato.asau mahAshayo dUradarshI | athavA sthitiriyaM mandamatInAM\, kadAchichCha~Nkaiva na kriyate\, kadAchitsarvatra sha~NkA | tathA hi sarasi bahushastArAchChAyekShaNAtpariva~nchitaH kumudaviTapAnveShI haMso nishAsvavichakShaNaH | na dashati punastArAsha~NkI divApi sitotpalaM kuhukachakito lokaH satye pyapAyamapekShate || 109|| durjanadUShitamanasaH sujaneShvapi nAsti vishvAsaH | bAlaH pAyasadagdho dadhyapi phUtkR^itya bhakShayati || 110|| taddeva \! yathAshakti tatpUjArthaM ratnopahArAdisAmagrI susajjIkriyatAm | tathAnuShThite sati sa gR^idhro durgadvArAchchakravAkeNopagamya\, satkR^ityAnIya rAjadarshanaM kArito dattAsane chopaviShTaH | chakravAka uvAcha mantrin\! yuShmadAyattaM sarvaM svechChayopabhujyatAmidaM rAjyam rAjahaMso brUte evameva | dUradarshI kathayati evamevaitat| kintvidAnIM bahuprapa~nchavachanaM niShparyojanam | yataH lubdhamarthena gR^ihNIyAtstabdhama~njalikarmaNA | mUrkhaM ChandAnurodhena yAthAtathyena paNDitam || 111|| anyachcha sadbhAvena harenmitraM sambhrameNa tu bAndhavAn| strIbhR^ityau dAnamAnAbhyAM dAkShiNyenetarAnjanAn|| 112|| tadidAnIM sandhAtuM gamyatAm | mahApratApashchitravarNo rAjA | chakravAko brUte yathA sandhAnaM kAryam | tadapyuchyatAm | rAjahaMso brUte kati prakArAH sandhInAM sambhavanti? gR^idhro brUte kathayAmi shrUyatAm balIyasAbhiyuktastu nR^ipo nAnyapratikriyaH | ApannaH sandhimanvichChetkurvANaH kAlayApanam || 113|| kapAla upahArashcha santAnaH sa~NgatastathA | upanyAsaH pratIkAraH saMyogaH puruShAntaraH || 114|| adR^iShTanara AdiShTa AtmAmiSha upagrahaH | parikrayastathochChinnastathA cha paradUShaNaH || 115|| skandhopaneyaH sandhishcha ShoDashaH parakIrtitaH | iti ShoDashakaM prAhuH sandhiM sandhivichakShaNAH || 116|| kapAlasandhirvij~neyaH kevalaM samasandhikaH | sampradAnAdbhavati ya upahAraH sa uchyate || 117|| santAnasandhirvij~neyo dArikAdAnapUrvakaH | sadbhistu sa~NgataH sandhirmaitrIpUrva udAhR^itaH || 118|| yAvadAyuHpramANastu samAnArthaprayojanaH | sampattau vA vipattau vA kAraNairyo na bhidyate || 119|| sa~NgataH sandhirevAyaM prakR^iShTatvAtsuvarNavat| tathAnyaiH sandhikushalaiH kA~nchanaH samudAhR^itaH || 120|| AtmakAryasya siddhiM tu samuddishya kriyeta yaH | sa upanyAsakushalairupanyAsa udAhR^itaH || 121|| mayAsyopakR^itaM pUrvaM mamApyeSha kariShyati | iti yaH kriyate sandhiH pratIkAraH sa uchyate || 122|| upakAraM karomyasya mamApyeSha kariShyati | ayaM chApi pratIkAro rAmasugR^iIvayoriva || 123|| ekArthAM samyaguddishya yAtrAM yatra hi gachChataH | susaMhitaprayANastu sandhiH saMyoga uchyate || 124|| AvayoryodhamukhyAbhyAM madarthaH sAdhyatAmiti | yasminpaNaH prakriyate sa sandhiH puruShAntaraH || 125|| tvayaikena madIyo.arthaH samprasAdhyastvasAviti | yatra shatruH paNaM kuryAtso.adR^iShTapuruShaH smR^itaH || 126|| yatra bhUmyekadeshena paNena ripurUrjitaH | sandhIyate sandhividbhiH sa chAdiShTa udAhR^itaH || 127|| svasainyena tu sandhAnamAtmAdiShTa udAhR^itaH | kriyate prANarakShArthaM sarvadAnAdupagrahaH || 128|| koshAMshenArdhakoshena sarvakoshena vA punaH | shiShTasya pratirakShArthaM parikraya udAhR^itaH || 129|| bhuvAM sAravatInAM tu dAnAduchChinna uchyate | bhUmyutthaphaladAnena sarveNa parabhUShaNaH || 130|| parichChinnaM phalaM yatra pratiskandhena dIyate | skandhopaneyaM taM prAhuH sandhiM sandhivichakShaNAH || 131|| parasparopakArastu maitrI sambandhakastathA | upahArashcha vij~neyAshchatvArashchaiva sandhayaH || 132|| eka evopahArastu sandhiretanmataM hi naH | upahArasya bhedAstu sarve nye maitravarjitAH || 133|| abhiyoktA balI yasmAdalabdhvA na nivartate | upahArAdR^ite tasmAtsandhiranyo na vidyate || 134|| rAjAha bhavanto mahAntaH paNDitAshcha | tadatrAsmAkaM yathAkAryamupadishyatAm | dUradarshI brUte AH kimevamuchyate? AdhivyAdhiparItApAdadya shvo vA vinAshine | ko hi nAma sharIrAya dharmApetaM samAcharet|| 135|| jalAntashchandrachapalaM jIvitaM khalu dehinAm | tathAvidhamiti j~nAtvA shashvatkalyANamAcharet|| 136|| vAtAbhravibhramamidaM vasudhAdhipatyaM ApAtamAtramadhuro viShayopabhogaH | prANAstR^iNAgrajalabindusamAnalolA dharmaH sakhA paramaho paralokayAne || 137|| mR^igatR^iShNAsamaM vIkShya saMsAraM kShaNabha~Nguram | sajjanaiH sa~NgataM kuryAddharmAya cha sukhAya cha || 138|| tanmama sa.nmatena tadeva kriyatAm | yataH ashvamedhasahasraM cha satyaM cha tulayA dhR^itam | ashvamedhasahasrAddhi satyameva vishiShyate || 139|| ataH satyAbhidhAnadivyapuraHsaramanayorbhUpAlayoH kA~nchanAbhidhAnaH sandhirvidhIyatAm | sarvaj~no brUte evamastu | tato rAjahaMsena rAj~nA vastrAla~NkAropahAraiH sa mantrI dUradarshI pUjitaH | prahR^iShTamanAshchakravAkaM gR^ihItvA\, rAj~no mayUrasya sa.nnidhAnaM gataH | tatra chitravarNena rAj~nA sarvaj~no gR^idhravachanAd bahumAnadAnapuraHsaraM sambhAShitastathAvidhaM sandhiM svIkR^itya rAjahaMsasamIpaM prasthApitaH | dUradarshI brUte deva \! siddhaM naH samIhitam | idAnIM svasthAnameva vindhyAchalaM vyAvR^itya pratigamyatAm | atha sarve svasthAnaM prApya\, manAbhilaShitaM phalaM prApnuvanniti | viShNusharmenoktaM aparaM kiM kathayAmi\, taduchyatAm | rAjaputrA UchuH Arya \! tava prasAdAt sakalarAjyavyavahArA~NgaM jAtam | tataH sukhino bhUtA vayam | viShNusharmovAcha yadyapyevaM tathApyaparamapIdamastu | sandhiH sarvamahIbhujAM vijayinAmastu pramodaH sadA santaH santu nirApadaH sukR^itinAM kIrtishchiraM vardhatAm | nItivAravilAsinIva satataM vakShaHsthale saMsthitA vaktraM chumbatu mantriNAmaharaharbhUyAnmahAnutsavaH || 140|| anyachchAstu prAleyAdreH sutAyAH praNayanivasatishchandramauliH sa yAvad yAvallakShmIrmurArerjalada iva taDinmAnase visphurantI | yAvatsvarNAchalo.ayaM davadahanasamo yasya sUryaH sphuli~Ngas tAvannArAyaNena pracharatu rachitaH sa~Ngraho.ayaM kathAnAm || 141|| kiM cha urvImuddAmasasyAM janayatu visR^ijanvAsavo vR^iShTimiShTAM iShTaistraiviShTapAnAM vidadhatu vidhivatprINanaM vipramukhyAH | AkalpAntaM cha bhUyAtsthirasamupachitA sa~NgatiH sajjanAnAM niHsheShaM yAntu shAntiM pishunajanagiro duHsahA vajralepAH || 142|| aparaM cha shrImAndhavalachandro.asau jIyAnmANDaliko ripUn| yenAyaM sa~Ngraho yatnAllekhayitvA prachAritaH || 143|| iti hitopadeshe sandhirnAma chaturthaH kathAsa~NgrahaH || samAptashchAyaM hitopadeshaH || ##