% Text title : Kautiliya Arthashastram % File name : artha.itx % Category : samAjashAstra, sociology\_astrology % Location : doc\_z\_misc\_sociology\_astrology % Description-comments : Kangle edition % Latest update : March 30, 2026 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. KautiliyArthashastram ..}## \itxtitle{.. kauTilIyArthashAstram ..}##\endtitles ## \section{vinayAdhikArikam \- prathamamadhikaraNam} \section{1\. prakaraNAdhikaraNasamuddeshaH prathamo.adhAyaH} OM namaH shukrabR^ihaspatibhyAm | ## Added the header ## pR^ithivyA lAbhe pAlane cha yAvantyarthashAstrANi pUrvAchAryaiH prastAvitAni prAyashastAni sa.nhR^ityaikamidamarthashAstraM kR^itam ##01.1.01## tasyAyaM prakaraNAdhikaraNasamuddeshaH ##01.1.02## vidyAsamuddeshaH, vR^iddhasaMyogaH, indriyajayaH, amAtyotpattiH, mantripurohitotpattiH, upadhAbhiH shauchAshauchaj~nAnamamAtyAnAM, gUDhapuruShotpattiH, gUDhapuruShapraNidhiH, svaviShaye kR^ityAkR^ityapakSharakShaNaM, paraviShaye kR^ityAkR^ityapakShopagrahaH, mantrAdhikAraH, dUtapraNidhiH, rAjaputrarakShaNaM, avaruddhavR^ittaM, avaruddhe vR^ittiH, rAjapraNidhiH, nishAntapraNidhiH, AtmarakShitakaM, , iti vinayAdhikArikaM prathamamadhikaraNam ##01.1.03## janapadaniveshaH, bhUmichChidravidhAnaM, durgavidhAnaM, durganiveshaH, sannidhAtR^inichayakarma, samAhartR^isamudayaprasthApanaM, akShapaTale gANanikyAdhikAraH, samudayasya yuktApahR^itasya pratyAnayanaM, upayuktaparIkShA, shAsanAdhikAraH, koshapraveshyaratnaparIkShA, AkarakarmAntapravartanaM, akShashAlAyAM suvarNAdhyakShaH vishikhAyAM sauvarNikaprachAraH, koShThAgArAdhyakShaH, paNyAdhyakShaH, kupyAdhyakShaH, AyudhAgArAdhyakShaH, tulAmAnapautavaM, deshakAlamAnaM, shulkAdhyakShaH, sUtrAdhyakShaH, sItAdhyakShaH, surAdhyakShaH, sUnAdhyakShaH, gaNikAdhyakShaH, nAvadhyakShaH, go.adhyakShaH, ashvAdhyakShaH, hastyadhyakShaH, rathAdhyakShaH, pattyadhyakShaH, senApatiprachAraH, mudrAdhyakShaH, vivItAdhyakShaH, samAhartR^iprachAraH, gR^ihapatikavaidehakatApasavya~njanAH praNidhayaH, nAgarikapraNidhiH ityadhyakShaprachAro dvitIyamadhikaraNam ##01.1.04## vyavahArasthApanA, vivAdapadanibandhaH, vivAhasaMyuktaM, dAyavibhAgaH, vAstukaM, samayasyAnapAkarma, R^iNAdAnaM, aupanidhikaM, dAsakarmakarakalpaH, sambhUyasamutthAnaM, vikrItakrItAnushayaH, dattasyAnapAkarma, asvAmivikrayaH, svasvAmisambandhaH, sAhasaM, vAkpAruShyaM, daNDapAruShyaM, dyUtasamAhvayaM, prakIrNakAni \- iti, dharmasthIyaM tR^itIyamadhikaraNam ##01.1.05## kArukarakShaNaM, vaidehakarakShaNaM, upanipAtapratIkAraH, gUDhAjIvinAM rakShA, siddhavya~njanairmANavaprakAshanaM, sha~NkArUpakarmAbhigrahaH, AshumR^itakaparIkShA, vAkyakarmAnuyogaH, sarvAdhikaraNarakShaNamekA~NgavadhaniShkrayaH, shuddhashchitrashcha daNDakalpaH, kanyAprakarma, atichAradaNDaH \- iti kaNTakashodhanaM chaturthamadhikaraNam ##01.1.06## dANDakarmikaM, koshAbhisaMharaNaM, bhR^ityabharaNIyaM, anujIvivR^ittaM, samayAchArikaM, rAjyapratisandhAnaM, ekaishvaryaM \- iti yogavR^ittaM pa~nchamamadhikaraNam ##01.1.07## prakR^itisampadaH, shamavyAyAmikaM \- iti maNDalayoniH ShaShThamadhikaraNam ##01.1.08## ShADguNyasamuddeshaH, kShayasthAnavR^iddhinishchayaH, saMshrayavR^ittiH, samahInajyAyasAM guNAbhiniveshaH, hInasandhayaH, vigR^ihyAsanaM, sandhAyAsanaM, vigR^ihya yAnaM, sandhAya yAnaM, sambhUya prayANaM, yAtavyAmitrayorabhigrahachintA, kShayalobhavirAgahetavaH, prakR^itInAM, sAmavAyikaviparimarshaH, saMhita prayANikaM, paripaNitAparipaNitApasR^itAshcha sandhayaH, dvaidhIbhAvikAH sandhivikramAH, yAtavyavR^ittiH, anugrAhyamitravisheShAH, mitrahiraNyabhUmikarmasandhayaH, pArShNigrAhachintA, hInashaktipUraNaM, balavatA vigR^ihyoparodhahetavaH, daNDopanatavR^ittaM, daNDopanAyivR^ittaM, sandhikarma, sandhimokShaH, madhyamacharitaM, udAsInacharitaM, maNDalacharitaM \- iti ShADguNyaM saptamamadhikaraNam ##01.1.09## prakR^itivyasanavargaH, rAjarAjyayorvyasanachintA, puruShavyasanavargaH, pIDanavargaH, stambhavargaH, koshasa~NgavargaH, balavyasanavargaH, mitravyasanavargaH \- iti vyasanAdhikArikamaShTamamadhikaraNam ##01.1.10## shaktideshakAlabalAbalaj~nAnaM, yAtrAkAlAH, balopAdAnakAlAH, sannAhaguNAH, pratibalakarma, pashchAt kopachintA, bAhyAbhyantaraprakR^itikopapratIkArAH kShayavyayalAbhaviparimarshaH, bAhyAbhyantarAshchApadaH, duShyashatrusaMyuktAH, arthAnarthasaMshayayuktAH, tAsAmupAyavikalpajAH siddhayaH \- ityabhiyAsyat karma navamamadhikaraNam ##01.1.11## skandhAvAraniveshaH, skandhAvAraprayANaM, balavyasanAvaskandakAlarakShaNaM, kUTayuddhavikalpAH, svasainyotsAhanaM, svabalAnyabalavyAyogaH, yuddhabhUmayaH, pattyashvarathahastikarmANi, pakShakakShorasyAnAM balAgrato vyUhavibhAgaH, sAraphalgubalavibhAgaH, pattyashvarathahastiyuddhAni, daNDabhogamaNDalAsaMhatavyUhavyUhanaM, tasya prativyUhasthApanaM \- iti sA~NgrAmikaM dashamamadhikaraNam ##01.1.12## bhedopAdAnAni, upAMshudaNDAH \- iti sa~NghavR^ittamekAdashamadhikaraNam ##01.1.13## dUtakarma, mantrayuddhaM, senAmukhyavadhaH, maNDalaprotsAhanaM, shastrAgnirasapraNidhayaH, vIvadhAsAraprasAravadhaH, yogAtisandhAnaM, daNDAtisandhAnaM, ekavijayaH \- ityAbalIyasaM dvAdashamadhikaraNam ##01.1.14## upajApaH, yogavAmanaM, apasarpapraNidhiH, paryupAsanakarma, avamardaH, labdhaprashamanaM \- iti durgalambhopAyaH trayodashamadhikaraNam ##01.1.15## parabalaghAtaprayogaH, pralambhanaM, svabalopaghAtapratIkAraH \- ityaupaniShadikaM chaturdashamadhikaraNam ##01.1.16## tantrayuktayaH \- iti tantrayuktiH pa~nchadashamadhikaraNam ##01.1.17## shAstrasamuddeshaH pa~nchadashAdhikaraNAni sa\-ashItiprakaraNashataM sa\-pa~nchAshadadhyAyashataM ShaTshlokasahasrANi iti ##01.1.18## sukhagrahaNavij~neyaM tattvArthapadanishchitam | kauTilyena kR^itaM shAstraM vimuktagranthavistaram (iti) ##01.1.19## iti kauTilIye.arthashAstre vinayAdhikArike prathme.ashikaraNe prakaraNAdhikaraNasamuddeshaH prathamo.adhyAyaH | ## Added the colophone ## ## Chapt | Section.1: Enumeration of the sciences ## ## i) Establishing (the necessity of) philosophy ## AnvIkShikI trayI vArttA daNDanItishcha iti vidyAH ##01.2.01## trayI vArttA daNDa nItishcha iti mAnavAH ##01.2.02## trayI visheSho hyAnvIkShikI iti ##01.2.03## vArttA daNDanItishcha iti bArhaspatyAH ##01.2.04## saMvaraNamAtraM hi trayI lokayAtrAvida iti ##01.2.05## daNDanItirekA vidyA ityaushanasAH ##01.2.06## tasyAM hi sarvavidyA.a.arambhAH pratibaddhA iti ##01.2.07## chatasraiva vidyA iti kauTilyaH ##01.2.08## tAbhirdharmArthau yad vidyAt tad vidyAnAM vidyAtvam ##01.2.09## sA~NkhyaM yogo lokAyataM cha ityAnvIkShikI ##01.2.10## dharmAdharmau trayyAmarthAnarthau vArttAyAM nayAnayau daNDanItyAM balAbale chaitAsAM hetubhiranvIkShamANA lokasyopakaroti vyasane.abhyudaye cha buddhimavasthApayati praj~nAvAkyakriyAvaishAradyaM cha karoti ##01.2.11## pradIpaH sarvavidyAnAmupAyaH sarvakarmaNAm | AshrayaH sarvadharmANAM shashvad AnvIkShikI matA (iti) ##01.2.12## ## Chapt | Section.1, (I) Establishing (the necessity of) the Vedic Lore ## sAma.R^igyajurvedAH trayaH trayI ##01.3.01## atharvaveda itihAsavedau cha vedAH ##01.3.02## shikShA kalpo vyAkaraNaM niruktaM ChandovichitirjyotiShamiti chA~NgAni ##01.3.03## eSha trayIdharmashchaturNAM varNAnAmAshramANAM cha svadharmasthApanAd aupakArikaH ##01.3.04## svadharmo brAhmaNasyAdhyayanamadhyApanaM yajanaM yAjanaM dAnaM pratigrahashcha ##01.3.05## kShatriyasyAdhyayanaM yajanaM dAnaM shastrAjIvo bhUtarakShaNaM cha ##01.3.06## vaishyasyAdhyayanaM yajanaM dAnaM kR^iShipAshupAlye vaNijyA cha ##01.3.07## shUdrasya dvijAtishushrUShA vArttA kArukushIlavakarma cha ##01.3.08## gR^ihasthasya svadharmAjIvaH tulyairasamAna.R^iShibhirvaivAhyaM R^itugAmitvaM devapitr.atithipUjA bhR^ityeShu tyAgaH sheShabhojanaM cha ##01.3.09## brahmachAriNaH svAdhyAyo.agnikAryAbhiShekau bhaikShavratitvamAchArye prANAntikI vR^ittiH tad.abhAve guruputre sa\-brahmachAriNi vA ##01.3.10## vAnaprasthasya brahmacharyaM bhUmau shayyA jaTAjinadhAraNamagnihotrAbhiShekau devatApitr.atithipUjA vanyashchAhAraH ##01.3.11## parivrAjakasya jitendriyatvamanArambho niShki~nchanatvaM sa~NgatyAgo bhaikShavratamanekatrAraNye cha vAso bAhyAbhyantaraM cha shaucham ##01.3.12## sarveShAmahiMsA satyaM shauchamanasUyAnR^ishaMsyaM kShamA cha ##01.3.13## svadharmaH svargAyAnantyAya cha ##01.3.14## tasyAtikrame lokaH sa~NkarAd uchChidyeta ##01.3.15## tasmAt svadharmaM bhUtAnAM rAjA na vyabhichArayet | svadharmaM sandadhAno hi pretya cheha cha nandati ##01.3.16## vyavasthitAryamaryAdaH kR^itavarNAshramasthitiH | trayyAbhirakShito lokaH prasIdati na sIdati (iti) ##01.3.17## ## Chapt | Ii) Establishing (the necessity of) Economics, and (iv) the Science of Politics ## kR^iShipAshupAlye vaNijyA cha vArtA, dhAnyapashuhiraNyakupyaviShTipradAnAd aupakArikI ##01.4.01## tayA svapakShaM parapakShaM cha vashIkaroti koshadaNDAbhyAm ##01.4.02## AnvIkShikI trayI vArttAnAM yogakShemasAdhano daNDaH, tasya nItirdaNDa nItiH, alabdhalAbhArthA labdhaparirakShaNI rakShitavivardhanI vR^iddhasya tIrthe pratipAdanI cha ##01.4.03## tasyAmAyattA lokayAtrA ##01.4.04## tasmAllokayAtrArthI nityamudyatadaNDaH syAt ##01.4.05## na hyevaMvidhaM vashopanayanamasti bhUtAnAM yathA daNDaH | ityAchAryAH ##01.4.06## na iti kauTilyaH ##01.4.07## tIkShNadaNDo hi bhUtAnAmudvejanIyo bhavati ##01.4.08## mR^idudaNDaH paribhUyate ##01.4.09## yathArhadaNDaH pUjyate ##01.4.10## suvij~nAtapraNIto hi daNDaH prajA dharmArthakAmairyojayati ##01.4.11## duShpraNItaH kAmakrodhAbhyAmavaj~nAnAd vA vAnaprasthaparivrAjakAn api kopayati, kiM.a~Nga punargR^ihasthAn ##01.4.12## apraNItaH tu mAtsyanyAyamudbhAvayati ##01.4.13## balIyAn abalaM hi grasate daNDadharAbhAve ##01.4.14## sa tena guptaH prabhavatIti ##01.4.15## chaturvarNAshramo loko rAj~nA daNDena pAlitaH | svadharmakarmAbhirato vartate sveShu vartmasu (iti) ##01.4.16## ## Chapt | Section.2: Association with elders ## tasmAd daNDamUlAH tisro vidyAH ##01.5.01## vinayamUlo daNDaH prANabhR^itAM yogakShemAvahaH ##01.5.02## kR^itakaH svAbhAvikashcha vinayaH ##01.5.03## kriyA hi dravyaM vinayati nAdravyam ##01.5.04## shushrUShA shravaNagrahaNadhAraNavij~nAnohApohatattvAbhiniviShTabuddhiM vidyA vinayati na itaram ##01.5.05## vidyAnAM tu yathAsvamAchAryaprAmANyAd vinayo niyamashcha ##01.5.06## vR^ittachaulakarmA lipiM sa~NkhyAnaM chopayu~njIta ##01.5.07## vR^ittopanayanaH trayImAnvIkShikIM cha shiShTebhyo vArttAmadhyakShebhyo daNDanItiM vaktR^iprayoktR^ibhyaH ##01.5.08## brahmacharyaM cha ShoDashAd varShAt ##01.5.09## ato godAnaM dArakarma chAsya ##01.5.10## nityashcha vidyAvR^iddhasaMyogo vinayavR^iddhyarthaM, tanmUlatvAd vinayasya ##01.5.11## pUrvamaharbhAgaM hastyashvarathapraharaNavidyAsu vinayaM gachChet | ##01.5.12## pashchimamitihAsashravaNe ##01.5.13## purANamitivR^ittamAkhyAyikodAharaNaM dharmashAstramarthashAstraM cha iti itihAsaH ##01.5.14## sheShamahorAtrabhAgamapUrvagrahaNaM gR^ihItaparichayaM cha kuryAt.h, agR^ihItAnAmAbhIkShNyashravaNaM cha ##01.5.15## shrutAdd hi praj~nopajAyate praj~nAyA yogo yogAd AtmavattA iti vidyAnAM sAmarthyam ##01.5.16## vidyAvinIto rAjA hi prajAnAM vinaye rataH | ananyAM pR^ithivIM bhu~Nkte sarvabhUtahite rataH (iti) ##01.5.17## ## Chapt | Section.3: Control over the senses, (i) Casting out the group of six enemies ## vidyA vinayaheturindriyajayaH kAmakrodhalobhamAnamadaharShatyAgAt kAryaH ##01.6.01## karNatvag.akShijihvAghrANendriyANAM shabdasparsharUparasagandheShvavipratipattirindriyajayaH, shAstrAnuShThAnaM vA ##01.6.02## kR^itsnaM hi shAstramidamindriyajayaH ##01.6.03## tad viruddhavR^ittiravashyendriyashchAturanto.api rAjA sadyo vinashyati ##01.6.04## yathA dANDakyo nAma bhojaH kAmAd brAhmaNakanyAmabhimanyamAnaH sa\-bandhurAShTro vinanAsha, karAlashcha vaidehaH ##01.6.05## kopAj janamejayo brAhmaNeShu vikrAntaH, tAlaja~Nghashcha bhR^iguShu ##01.6.06## lobhAd ailashchAturvarNyamatyAhArayamANaH, sauvIrashchAjabinduH | ##01.6.07## mAnAd rAvaNaH paradArAn aprayachChan.h, duryodhano rAjyAd aMshaM cha ##01.6.08## madAd dambhodbhavo bhUtAvamAnI, haihayashchArjunaH ##01.6.09## harShAd vAtApiragastyamatyAsAdayan.h, vR^iShNisa~Nghashcha dvaipAyanamiti ##01.6.10## ete chAnye cha bahavaH shatruShaDvargamAshritAH | sa\-bandhurAShTrA rAjAno vineshurajitendriyAH ##01.6.11## shatruShaDvargamutsR^ijya jAmadagnyo jitendriyaH | ambarIShashcha nAbhAgo bubhujAte chiraM mahIm (iti) ##01.6.12## ## Chapt | I) The life of a sage-like king ## tasmAd ariShaDvargatyAgenendriyajayaM kurvIta, vR^iddhasaMyogena praj~nAM, chAreNa chakShuH, utthAnena yogakShemasAdhanaM, kAryAnushAsanena svadharmasthApanaM, vinayaM vidyopadeshena, lokapriyatvamarthasaMyogena vR^ittim ##01.7.01## evaM vashyendriyaH parastrIdravyahiMsAshcha varjayet.h, svapnaM laulyamanR^itamuddhataveShatvamanarthyasaMyogamadharmasaMyuktamanarthasaMyuktaM cha vyavahAram ##01.7.02## dharmArthAvirodhena kAmaM seveta, na nihsukhaH syAt ##01.7.03## samaM vA trivargamanyonyAnubaddham ##01.7.04## eko hyatyAsevito dharmArthakAmAnAmAtmAnamitarau cha pIDayati ##01.7.05## arthaiva pradhAna iti kauTilyaH ##01.7.06## arthamUlau hi dharmakAmAviti ##01.7.07## maryAdAM sthApayed AchAryAn amAtyAn vA, yainamapAya sthAnebhyo vArayeyuH, ChAyAnAlikApratodena vA rahasi pramAdyantamabhitudeyuH ##01.7.08## sahAyasAdhyaM rAjatvaM chakramekaM na vartate | kurvIta sachivAMH tasmAt teShAM cha shR^iNuyAn matam (iti) ##01.7.09## ## Chapt | Appointment of ministers ## sahAdhyAyino.amAtyAn kurvIta, dR^iShTashauchasAmarthyatvAt iti bhAradvAjaH ##01.8.01## te hyasya vishvAsyA bhavantIti ##01.8.02## na iti vishAlAkShaH ##01.8.03## sahakrIDitatvAt paribhavantyenam ##01.8.04## ye hyasya guhyasadharmANaH tAn amAtyAn kurvIta, samAnashIlavyasanatvAt ##01.8.05## te hyasya marmaj~nabhayAnnAparAdhyantIti ##01.8.06## sAdhAraNaiSha doShaH iti pArAsharAH ##01.8.07## teShAmapi marmaj~nabhayAt kR^itAkR^itAnyanuvarteta ##01.8.08## yAvadbhyo guhyamAchaShTe janebhyaH puruShAdhipaH | avashaH karmaNA tena vashyo bhavati tAvatAm ##01.8.09## yainamApatsu prANAbAdhayuktAsvanugR^ihNIyuH tAn amAtyAn kurvIta, dR^iShTAnurAgatvAt iti ##01.8.10## na iti pishunaH ##01.8.11## bhaktireShA na buddhiguNaH ##01.8.12## sa~NkhyAtArtheShu karmasu niyuktA ye yathA.a.adiShTamarthaM savisheShaM vA kuryuH tAn amAtyAn kurvIta, dR^iShTaguNatvAt iti ##01.8.13## na iti kauNapadantaH ##01.8.14## anyairamAtyaguNairayuktA hyete ##01.8.15## pitR^ipaitAmahAn amAtyAn kurvIta, dR^iShTAvadAnatvAt ##01.8.16## te hyenamapacharantamapi na tyajanti, sagandhatvAt ##01.8.17## amAnuSheShvapi chaitad dR^ishyate ##01.8.18## gAvo hyasagandhaM gogaNamatikramya sagandheShvevAvatiShThante iti ##01.8.19## na iti vAtavyAdhiH ##01.8.20## te hyasya sarvamavagR^ihya svAmivat pracharanti ##01.8.21## tasmAnnItivido navAn amAtyAn kurvIta ##01.8.22## navAH tu yamasthAne daNDadharaM manyamAnA nAparAdhyantIti ##01.8.23## na iti bAhudantI putraH ##01.8.24## shAstravid adR^iShTakarmA karmasu viShAdaM gachChet ##01.8.25## tasmAd abhijanapraj~nAshauchashauryAnurAgayuktAn amAtyAn kurvIta, guNaprAdhAnyAt iti ##01.8.26## sarvamupapannamiti kauTilyaH ##01.8.27## kAryasAmarthyAdd hi puruShasAmarthyaM kalpyate ##01.8.28## sAmarthyashcha vibhajyAmAtyavibhavaM deshakAlau cha karma cha | amAtyAH sarvaivaite kAryAH syurna tu mantriNaH (iti) ##01.8.29## ## Chapt | Appointment of counsellors and chaplain ## jAnapado.abhijAtaH svavagrahaH kR^itashilpashchakShuShmAn prAj~no dhArayiShNurdakSho vAgmI pragalbhaH pratipattimAn utsAhaprabhAvayuktaH kleshasahaH shuchirmaitro dR^iDhabhaktiH shIlabalArogyasattvayuktaH stambhachApalahInaH sampriyo vairANAmakartA ityamAtyasampat ##01.9.01## ataH pAdArghaguNahInau madhyamAvarau ##01.9.02## teShAM janapad.abhijanamavagrahaM chAptataH parIkSheta, samAnavidyebhyaH shilpaM shAstrachakShuShmattAM cha, karmArambheShu praj~nAM dhArayiShNutAM dAkShyaM cha, kathAyogeShu vAgmitvaM prAgalbhyaM pratibhAnavattvaM cha, saMvAsibhyaH shIlabalArogyasattvayogamastambhamachApalaM cha, pratyakShataH sampriyatvamavairatvaM cha ##01.9.03## pratyakShaparokShAnumeyA hi rAjavR^ittiH ##01.9.04## svayaM drShTaM pratyakSham ##01.9.05## paropadiShTaM parokSham ##01.9.06## karmasu kR^itenAkR^itAvekShaNamanumeyam ##01.9.07## yaugapadyAt tu karmaNAmanekatvAd anekasthatvAchcha deshakAlAtyayo mA bhUditi parokShamamAtyaiH kArayet ityamAtyakarma | ##01.9.08## purohitamuditoditakulashIlaM sa\-a~Nge vede daive nimitte daNDanItyAM chAbhivinItamApadAM daivamAnuShINAmatharvabhirupAyaishcha pratikartAraM kurvIta ##01.9.09## tamAchAryaM shiShyaH pitaraM putro bhR^ityaH svAminamiva chAnuvarteta ##01.9.10## brAhmaNenaidhitaM kShatraM mantrimantrAbhimantritam | jayatyajitamatyantaM shAstrAnugamashastritam (iti) ##01.9.11## ## Chapt | Ascertainment of the integrity or the absence of integrity of ministerbymeans of secret tests ## mantripurohitasakhaH sAmAnyeShvadhikaraNeShu sthApayitvAmAtyAn upadhAbhiH shodhayet ##01.10.01## purohitamayAjyayAjanAdhyApane niyuktamamR^iShyamANaM rAjAvakShipet ##01.10.02## sa sattribhiH shapathapUrvamekaikamamAtyamupajApayet \- adhArmiko.ayaM rAjA, sAdhu dhArmikamanyamasya tatkulInamavaruddhaM kulyamekapragrahaM sAmantamATavikamaupapAdikaM vA pratipAdayAmaH, sarveShAmetad rochate, kathaM vA tava iti ##01.10.03## pratyAkhyAne shuchiH | iti dharmopadhA ##01.10.04## senApatirasatpragraheNAvakShiptaH sattribhirekaikamamAtyamupajApayet lobhanIyenArthena rAjavinAshAya, sarveShAmetad rochate, kathaM vA tava iti ##01.10.05## pratyAkhyAne shuchiH | ityarthopadhA ##01.10.06## parivrAjikA labdhavishvAsAntaHpure kR^itasatkArA mahAmAtramekaikamupajapet \- rAjamahiShI tvAM kAmayate kR^itasamAgamopAyA, mahAn arthashcha te bhaviShyatIti ##01.10.07## pratyAkhyAne shuchiH | iti kAmopadhA ##01.10.08## prahavaNanimittameko.amAtyaH sarvAn amAtyAn AvAhayet ##01.10.09## tenodvegena rAjA tAn avarundhyAt ##01.10.10## kApaTikashchAtra pUrvAvaruddhaH teShAmarthamAnAvakShiptamekaikamamAtyamupajapet \- asat pravR^itto.ayaM rAjA, sAdhvenaM hatvAnyaM pratipAdayAmaH, sarveShAmetad rochate, kathaM vA tava iti ##01.10.11## pratyAkhyAne shuchiH | iti bhayopadhA ##01.10.12## tatra dharmopadhAshuddhAn dharmasthIyakaNTakashodhaneShu karmasu sthApayet.h, arthopadhAshuddhAn samAhartR^isannidhAtR^inichayakarmasu, kAmopadhA shuddhAn bAhyAbhyantaravihArarakShAsu, bhayopadhAshuddhAn AsannakAryeShu rAj~naH ##01.10.13## sarvopadhAshuddhAn mantriNaH kuryAt ##01.10.14## sarvatrAshuchIn khanidravyahastivanakarmAnteShUpayojayet ##01.10.15## trivargabhayasaMshuddhAn amAtyAn sveShu karmasu | adhikuryAd yathA shauchamityAchAryA vyavasthitAH ##01.10.16## na tveva kuryAd AtmAnaM devIM vA lakShyamIshvaraH | shauchahetoramAtyAnAmetat kauTilyadarshanam ##01.10.17## na dUShaNamaduShTasya viSheNevAmbhasashcharet | kadAchidd hi praduShTasya nAdhigamyeta bheShajam ##01.10.18## kR^itA cha kaluShAbuddhirupadhAbhishchaturvidhA | nAgatvAntaM nivarteta sthitA sattvavatAM dhR^itau ##01.10.19## tasmAd bAhyamadhiShThAnaM kR^itvA kArye chaturvidhe | shauchAshauchamamAtyAnAM rAjA mArgeta sattribhiH (iti) ##01.10.20## ## Chapt | Appointment of persons in secret service ## upadhAbhiH shuddhAmAtyavargo gUDhapuruShAn utpAdayet kApaTikodAsthitagR^ihapatikavaidehakatApasavya~njanAn sattritIShkNarasadabhikShukIshcha ##01.11.01## paramarmaj~naH pragalbhashChAtraH kApaTikaH ##01.11.02## tamarthamAnAbhyAM protsAhya mantrI brUyAt \- rAjAnaM mAM cha pramANaM kR^itvA yasya yad akushalaM pashyasi tat tadAnImeva pratyAdisha iti ##01.11.03## pravrajyA pratyavasitaH praj~nAshauchayuktodAsthitaH ##01.11.04## sa vArttAkarmapradiShTAyAM bhUmau prabhUtahiraNyAntevAsI karma kArayet ##01.11.05## karmaphalAchcha sarvapravrajitAnAM grAsAchChAdanAvasathAn pratividadhyAt ##01.11.06## vR^ittikAmAMshchopajapet \- etenaiva veSheNa rAjArthashcharitavyo bhaktavetanakAle chopasthAtavyam iti ##01.11.07## sarvapravrajitAshcha svaM svaM vargamevamupajapeyuH ##01.11.08## karShako vR^ittikShINaH praj~nAshauchayukto gR^ihapatikavya~njanaH ##01.11.09## sa kR^iShikarmapradiShTAyAM bhUmau \- iti samAnaM pUrveNa ##01.11.10## vANijako vR^ittikShINaH praj~nAshauchayukto vaidehakavya~njanaH ##01.11.11## sa vaNikkarmapradiShTAyAM bhUmau \- iti samAnaM pUrveNa ##01.11.12## muNDo jaTilo vA vR^ittikAmaH tApasavya~njanaH ##01.11.13## sa nagarAbhyAshe prabhUtamuNDajaTilAntevAsI shAkaM yavamuShTiM vA mAsadvimAsAntaraM prakAshamashnIyAt.h, gUDhamiShTamAhAram ##01.11.14## vaidehakAntevAsinashchainaM samiddhayogairarchayeyuH ##01.11.15## shiShyAshchAsyAvedayeyuH \- asau siddhaH sAmedhikaH iti ##01.11.16## samedhAshAstibhishchAbhigatAnAma~NgavidyayA shiShyasaMj~nAbhishcha karmANyabhijane.avasitAnyAdishet \- alpalAbhamagnidAhaM chorabhayaM dUShyavadhaM tuShTidAnaM videshapravR^ittij~nAnaM, idamadya shvo vA bhaviShyati, idaM vA rAjA kariShyatIti ##01.11.17## tad asya gUDhAH sattriNashcha sampAdayeyuH ##01.11.18## sattvapraj~nAvAkyashaktisampannAnAM rAjabhAgyamanuvyAharet.h, mantrisaMyogaM cha brUyAt ##01.11.19## mantrI chaiShAM vR^ittikarmabhyAM viyateta ##01.11.20## ye cha kAraNAd abhikruddhAH tAn arthamAnAbhyAM shamayet.h, akAraNakruddhAMH tUShNIM daNDena, rAjadviShTakAriNashcha ##01.11.21## pUjitAshchArthamAnAbhyAM rAj~nA rAjopajIvinAm | jAnIyuH shauchamityetAH pa~nchasaMsthAH prakIrtitAH (iti) ##01.11.22## ## Chapt | Appointment of roving spies Rules for secret servants ## ye chApyasmabandhino.avashyabhartavyAH te lakShaNama~NgavidyAM jambhakavidyAM mAyAgatamAshramadharmaM nimittamantarachakramityadhIyAnAH sattriNaH, saMsargavidyAM cha ##01.12.01## ye janapade shUrAH tyaktAtmAno hastinaM vyAlaM vA dravyahetoH pratiyodhayeyuH te tIkShNAH ##01.12.02## ye bandhuShu nihsnehAH krUrA alasAshcha te rasadAH ##01.12.03## parivrAjikA vR^ittikAmA daridrA vidhavA pragalbhA brAhmaNyantaHpure kR^itasatkArA mahAmAtrakulAnyabhigachChet ##01.12.04## etayA muNDA vR^iShalyo vyAkhyAtAH iti sa~nchArAH | ##01.12.05## tAn rAjA svaviShaye mantripurohitasenApatiyuvarAjadauvArikAntarvaMshikaprashAstR^i ##01.12.06## samAhartR^isannidhAtR^ipradeShTR^inAyakapauravyAvahArikakArmAntikamantripariShadadhyakShadaNDa durgAntapAlATavikeShu shraddheyadeshaveShashilpabhAShAbhijanApadeshAn bhaktitaH sAmarthyayogAchchApasarpayet.h teShAM bAhyaM chAraM ChatrabhR^i~NgAravyajanapAdukAsanayAnavAhanopagrAhiNaH tIkShNA vidyuH ##01.12.07## taM sattriNaH saMsthAsvarpayeyuH ##01.12.08## sUdArAlikasnApakasaMvAhakAstarakakalpakaprasAdhakodakaparichArakA rasadAH ##01.12.09## kubjavAmanakirAtamUkabadhirajaDAndhachChadmAno naTanartakagAyanavAdakavAgjIvanakushIlavAH striyashchAbhyantaraM chAraM vidyuH taM bhikShkyaH saMsthAsvaprayeyuH ##01.12.10## saMsthAnAmantevAsinaH saMj~nAlipibhishchArasa~nchAraM kuryuH ##01.12.11## na chAnyonyaM saMsthAH te vA vidyuH ##01.12.12## bhikShukIpratiShedhe dvAhsthaparamparA mAtApitR^ivya~njanAH shilpakArikAH kushIlavA dAsyo ##01.12.13## vA gItapAThyavAdyabhANDagUDhalekhyasaMj~nAbhirvA chAraM nirhareyuH dIrgharogonmAdAgnirasavisargeNa vA gUDhanirgamanam ##01.12.14## trayANAmekavAkye sampratyayaH ##01.12.15## teShAmabhIkShNavinipAte tUShNIndaNDaH pratiShedhaH ##01.12.16## kaNTakashodhanoktAshchApasarpAH pareShu kR^itavetanA vaseyurasampAtinashchArArtham ##01.12.17## tobhayavetanAH ##01.12.18## gR^ihItaputradArAMshcha kuryAd ubhayavetanAn | tAMshchAriprahitAn vidyAt teShAM shauchaM cha tadvidhaiH ##01.12.19## evaM shatrau cha mitre cha madhyame chAvapechcharAn | udAsIne cha teShAM cha tIrtheShvaShTAdashasvapi ##01.12.20## antargR^ihacharAH teShAM kubjavAmanapaNDakAH | shilpavatyaH striyo mUkAshchitrAshcha mlechChajAtayaH ##01.12.21## durgeShu vaNijaH saMsthA durgAnte siddhatApasAH | karShakodAsthitA rAShTre rAShTrAnte vrajavAsinaH ##01.12.22## vane vanacharAH kAryAH shramaNATavikAdayaH | parapravR^ittij~nAnArthAH shIghrAshchAraparamparAH ##01.12.23## parasya chaite boddhavyAH tAdR^ishaireva tAdR^ishAH | chArasa~nchAriNaH saMsthA gUDhAshchAgUDhasaMj~nitAH ##01.12.24## akR^ityAn kR^ityapakShIyairdarshitAn kAryahetubhiH | parApasarpaj~nAnArthaM mukhyAn anteShu vAsayet (iti) ##01.12.25## ## Chapt | keeping a watch over the seducible and non-seducible parties in ones own territory ## kR^itamahAmAtrApasarpaH paurajAnapadAn apasarpayet ##01.13.01## sattriNo dvandvinaH tIrthasabhApUgajanasamavAyeShu vivAdaM kuryuH ##01.13.02## sarvaguNasampannashchAyaM rAjA shrUyate, na chAsya kashchidguNo dR^ishyate yaH paurajAnapadAn daNDakarAbhyAM pIDayatIti ##01.13.03## tatra ye.anuprashaMseyuH tAn itaraH taM cha pratiShedhayet ##01.13.04## mAtsyanyAyAbhibhUtAH prajA manuM vaivasvataM rAjAnaM chakrire ##01.13.05## dhAnyaShaDbhAgaM paNyadashabhAgaM hiraNyaM chAsya bhAgadheyaM prakalpayAm\-AsuH ##01.13.06## tena bhR^itA rAjAnaH prajAnAM yogakShemAvahAH ##01.13.07## teShAM kilbiShamadaNDakarA harantyayogakShemAvahAshcha prajAnAm ##01.13.08## tasmAd u~nChaShaDbhAgamAraNyakApi nirvapanti \- tasyaitad bhAgadheyaM yo.asmAn gopAyatIti ##01.13.09## indrayamasthAnametad rAjAnaH pratyakShaheDaprasAdAH ##01.13.10## tAn avamanyamAnAn daivo.api daNDaH spR^ishati ##01.13.11## tasmAd rAjAno nAvamantavyAH ##01.13.12## ityevaM kShudrakAn pratiShedhayet ##01.13.13## kiMvadantIM cha vidyuH ##01.13.14## ye chAsya dhAnyapashuhiraNyAnyAjIvanti, tairupakurvanti vyasane.abhyudaye vA, kupitaM bandhuM rAShTraM vA vyAvartayanti, amitramATavikaM vA pratiShedhayanti, teShAM muNDajaTilavya~njanAH tuShTAtuShTatvaM vidyuH ##01.13.15## tuShTAn bhUyo.arthamAnAbhyAM pUjayet ##01.13.16## atuShTAMH tuShTihetoH tyAgena sAmnA cha prasAdayet ##01.13.17## parasparAd vA bhedayed enAn.h, sAmantATavikatatkulInAparuddhebhyashcha ##01.13.18## tathApyatuShyato daNDakarasAdhanAdhikAreNa janapadavidveShaM grAhayet ##01.13.19## viviShTAn upAMshudaNDena janapadakopena vA sAdhayet ##01.13.20## guptaputradArAn AkarakarmAnteShu vA vAsayet pareShAmAspadabhayAt ##01.13.21## kruddhalubdhabhItamAninaH tu pareShAM kR^ityAH ##01.13.22## teShAM kArtAntikanaimittikamauhUrtikavya~njanAH parasparAbhisambandhamamitrATavikasambandhaM vA vidyuH ##01.13.23## tuShTAn arthamAnAbhyAM pUjayet | ##01.13.24## atuShTAn sAmadAnabhedadaNDaiH sAdhayet ##01.13.25## evaM svaviShaye kR^ityAn akR^ityAMshcha vichakShaNaH | paropajApAt samrakShet pradhAnAn kShudrakAn api (iti) ##01.13.26## ## Chapt | Winning over the seducible and non-seducible parties in the enemy territory ## kR^ityAkR^ityapakShopagrahaH svaviShaye vyAkhyAtaH, paraviShaye vAchyaH ##01.14.01## saMshrutyArthAn vipralabdhaH, tulyakAriNoH shilpe vopakAre vA vimAnitaH, vallabhAvaruddhaH, ##01.14.02## samAhUya parAjitaH, pravAsopataptaH, kR^itvA vyayamalabdhakAryaH, svadharmAd dAyAdyAd voparuddhaH, mAnAdhikArAbhyAM bhraShTaH, kulyairantarhitaH, prasabhAbhimR^iShTastrIkaH, kArAbhinyastaH, paroktadaNDitaH, mithyA.a.achAravAritaH, sarvasvamAhAritaH, bandhanaparikliShTaH, pravAsitabandhuH iti kruddhavargaH svayamupahataH, viprakR^itaH, pApakarmAbhikhyAtaH, tulyadoShadaNDenodvignaH, paryAttabhUmiH, daNDenopanataH, sarvAdhikaraNasthaH, sahasopachitArthaH, tatkulInopAshaMsuH, pradviShTo rAj~nA, rAjadveShI cha \- iti bhItavargaH ##01.14.03## parikShINaH, anyAttasvaH, kadaryaH, vyasanI, atyAhitavyavahArashcha \- iti lubdhavargaH ##01.14.04## AtmasambhAvitaH, mAnakAmaH, shatrupUjAmarShitaH, nIchairupahitaH, tIkShNaH, sAhasikaH, bhogenAsantuShTaH \- iti mAnivargaH ##01.14.05## teShAM muNDajaTilavya~njanairyo yadbhaktiH kR^ityapakShIyaH taM tenopajApayet ##01.14.06## yathA madAndho hastI mattenAdhiShThito yad yad AsAdayati tat sarvaM pramR^idnAti, evamayamashAstrachakShurandho rAjA paurajAnapadavadhAyAbhyutthitaH, shakyamasya pratihastiprotsAhanenApakartuM, amarShaH kriyatAm iti kruddhavargamupajApayet ##01.14.07## yathA lInaH sarpo yasmAd bhayaM pashyati tatra viShamutsR^ijati, evamayaM rAjA jAtadoShAsha~NkaH tvayi purA krodhaviShamutsR^ijati, anyatra gamyatAm iti bhItavargaM.upajApayet ##01.14.08## yathA shvagaNinAM dhenuH shvabhyo duhyate na brAhmaNebhyaH, evamayaM rAjA sattvapraj~nAvAkyashaktihInebhyo duhyate nAtmaguNasampannebhyaH, asau rAjA puruShavisheShaj~naH, tatra gamyatAm iti lubdhavargaM.upajApayet ##01.14.09## yathA chaNDAlodapAnashchaNDAlAnAmevopabhogyo nAnyeShAM, evamayaM rAjA nIcho nIchAnAmevopabhogyo na tvadvidhAnAmAryANAM, asau rAjA puruShavisheShaj~naH, tatra gamyatAm iti mAnivargamupajApayet ##01.14.10## tathA iti pratipannAMH tAn saMhitAn paNakarmaNA | yojayeta yathAshakti sa\-apasarpAn svakarmasu ##01.14.11## labheta sAmadAnAbhyAM kR^ityAMshcha parabhUmiShu | akR^ityAn bhedadaNDAbhyAM paradoShAMshcha darshayan (iti) ##01.14.12## ## Chapt | The topic of counsel ## kR^itasvapakShaparapakShopagrahaH kAryArambhAMshchintayet ##01.15.01## mantrapUrvAH sarvArambhAH ##01.15.02## tad.uddeshaH saMvR^itaH kathAnAmanihshrAvI pakShibhirapyanAlokyaH syAt | ##01.15.03## shrUyate hi shukasArikAbhirmantro bhinnaH, shvabhirapyanyaishcha tiryagyonibhiriti ##01.15.04## tasmAn mantroddeshamanAyukto nopagachChet ##01.15.05## uchChidyeta mantrabhedI ##01.15.06## mantrabhedo hi dUtAmAtyasvAminAmi~NgitAkArAbhyAm ##01.15.07## i~NgitamanyathAvR^ittiH ##01.15.08## AkR^itigrahaNamAkAraH ##01.15.09## tasya saMvaraNamAyuktapuruSharakShaNamAkAryakAlAditi ##01.15.10## teShAM hi pramAdamadasuptapralApAH, kAmAdirutsekaH, prachChanno.avamato vA mantraM bhinatti ##01.15.11## tasmAd AdrakShen mantram ##01.15.12## mantrabhedo hyayogakShemakaro rAj~naH tad.AyuktapuruShANAM cha ##01.15.13## tasmAdguhyameko mantrayeta iti bhAradvAjaH ##01.15.14## mantriNAmapi hi mantriNo bhavanti, teShAmapyanye ##01.15.15## saiShA mantriparamparA mantraM bhinatti ##01.15.16## tasmAnnAsya pare vidyuH karma ki~nchichchikIrShitam | ArabdhAraH tu jAnIyurArabdhaM kR^itameva vA ##01.15.17## naikasya mantrasiddhirastIti vishAlAkShaH ##01.15.18## pratyakShaparokShAnumeyA hi rAjavR^ittiH ##01.15.19## anupalabdhasya j~nAnamupalabdhasya nishchitabalAdhAnamarthadvaidhasya saMshayachChedanamekadeshadR^iShTasya sheShopalabdhiriti mantrisAdhyametat ##01.15.20## tasmAd buddhivR^iddhaiH sArdhamadhyAsIta mantram ##01.15.21## na ka~nchid avamanyeta sarvasya shR^iNuyAn matam | bAlasyApyarthavadvAkyamupayu~njIta paNDitaH | ##01.15.22## etan mantraj~nAnaM, naitan mantrarakShaNam iti pArAsharAH ##01.15.23## yad asya kAryamabhipretaM tatpratirUpakaM mantriNaH pR^ichChet \- kAryamidamevamAsIt.h, evaM vA yadi bhavet.h, tat kathaM kartavyam iti ##01.15.24## te yathA brUyuH tat kuryAt ##01.15.25## evaM mantropalabdhiH saMvR^itishcha bhavatIti ##01.15.26## na iti pishunaH ##01.15.27## mantriNo hi vyavahitamarthaM vR^ittamavR^ittaM vA pR^iShTA anAdareNa bruvanti prakAshayanti vA ##01.15.28## sa doShaH ##01.15.29## tasmAt karmasu ye yeShvabhipretAH taiH saha mantrayeta ##01.15.30## tairmantrayamANo hi mantrasiddhiM guptiM cha labhate iti ##01.15.31## na iti kauTilyaH ##01.15.32## anavasthA hyeShA ##01.15.33## mantribhiH tribhishchaturbhirvA saha mantrayeta ##01.15.34## mantrayamANo hyekenArthakR^ichChreShu nishchayaM nAdhigachChet ##01.15.35## ekashcha mantrI yatheShTamanavagrahashcharati ##01.15.36## dvAbhyAM mantrayamANo dvAbhyAM saMhatAbhyAmavagR^ihyate, vigR^ihItAbhyAM vinAshyate ##01.15.37## tat triShu chatuShu vA kR^ichChreNopapadyate ##01.15.38## mahAdoShamupapannaM tu bhavati ##01.15.39## tataH pareShu kR^ichChreNArthanishchayo gamyate, mantro vA rakShyate ##01.15.40## deshakAlakAryavashena tvekena saha dvAbhyAmeko vA yathAsAmarthyaM mantrayeta ##alterNative views approved ## ##01.15.41## karmaNAmArambhopAyaH puruShadravyasampad deshakAlavibhAgo vinipAtapratIkAraH kAryasiddhiriti pa~nchA~Ngo mantraH ##01.15.42## tAn ekaikashaH pR^ichChet samastAMshcha ##01.15.43## hetubhishchaiShAM matipravivekAn vidyAt ##01.15.44## avAptArthaH kAlaM nAtikrAmayet ##01.15.45## na dIrghakAlaM mantrayeta, na teShAM pakShIyairyeShAmapakuryAt ##01.15.46## mantripariShadaM dvAdashAmAtyAn kurvIta iti mAnavAH ##01.15.47## ShoDasha iti bArhaspatyAH ##01.15.48## viMshatim ityaushanasAH ##01.15.49## yathAsAmarthyamiti kauTilyaH ##01.15.50## te hyasya svapakShaM parapakShaM cha chintayeyuH ##01.15.51## akR^itArambhamArabdhAnuShThAnamanuShThitavisheShaM niyogasampadaM cha karmaNAM kuryuH ##01.15.52## AsannaiH saha karmANi pashyet ##01.15.53## anAsannaiH saha pattrasampreShaNena mantrayeta ##01.15.54## indrasya hi mantripariShad.R^iShINAM sahasram ##01.15.55## sa tachchakShuH ##01.15.56## tasmAd imaM dvyakShaM sahasrAkShamAhuH ##01.15.57## Atyayike kArye mantriNo mantripariShadaM chAhUya brUyAt ##01.15.58## tatra yadbhUyiShThA brUyuH kAryasiddhikaraM vA tat kuryAt ##01.15.59## kurvatashcha ##01.15.60## nAsya guhyaM pare vidyushChidraM vidyAt parasya cha | gUhet kUrmevA~NgAni yat syAd vivR^itamAtmanaH ##01.15.60## yathA hyashrotriyaH shrAddhaM na satAM bhoktumarhati | evamashrutashAstrArtho na mantraM shrotumarhati (iti) ##01.15.61## ## Chapt | Rules for the envoy ## udvR^ittamantro dUtapraNidhiH ##01.16.01## amAtyasampadopeto nisR^iShTArthaH ##01.16.02## pAdaguNahInaH parimitArthaH ##01.16.03## ardhaguNahInaH shAsanaharaH ##01.16.04## suprativihitayAnavAhanapuruShaparivApaH pratiShTheta ##01.16.05## shAsanamevaM vAchyaH paraH, sa vakShyatyevaM, tasyedaM prativAkyaM, evamatisandhAtavyaM, ityadhIyAno gachChet ##01.16.06## aTavyantapAlapurarAShTramukhyaishcha pratisaMsargaM gachChet ##01.16.07## anIkasthAnayuddhapratigrahApasArabhUmIrAtmanaH parasya chAvekSheta ##01.16.08## durgarAShTrapramANaM sAravR^ittiguptichChidrANi chopalabheta ##01.16.09## parAdhiShThAnamanuj~nAtaH pravishet ##01.16.10## shAsanaM cha yathoktaM brUyAt.h, prANAbAdhe.api dR^iShTe ##01.16.11## parasya vAchi vaktre dR^iShTyAM cha prasAdaM vAkyapUjanamiShTapariprashnaM guNakathAsa~NgamAsannamAsanaM satkAramiShTeShu smaraNaM vishvAsagamanaM cha lakShayet tuShTasya, viparItamatuShTasya ##01.16.12## taM brUyAt \- dUtamukhA hi rAjAnaH, tvaM chAnye cha ##01.16.13## tasmAd udyateShvapi shastreShu yathoktaM vaktAro dUtAH ##01.16.14## teShAmantAvasAyino.apyavadhyAH, kima~Nga punarbrAhmaNAH ##01.16.15## parasyaitad vAkyam ##01.16.16## eSha dUtadharmaH iti ##01.16.17## vased avisR^iShTaH pUjayA notsiktaH ##01.16.18## pareShu balitvaM na manyeta ##01.16.19## vAkyamaniShTaM saheta ##01.16.20## striyaH pAnaM cha varjayet ##01.16.21## ekaH shayIta ##01.16.22## suptamattayorhi bhAvaj~nAnaM dR^iShTam ##01.16.23## kR^ityapakShopajApamakR^ityapakShe gUDhapraNidhAnaM rAgAparAgau bhartari randhraM cha prakR^itInAM tApasavaidehakavya~njanAbhyAmupalabheta, tayorantevAsibhishchikitsakapAShaNDavya~njanobhayavetanairvA ##01.16.24## teShAmasambhAShAyAM yAchakamattonmattasuptapralApaiH puNyasthAnadevagR^ihachitralekhyasaMj~nAbhirvA chAramupalabheta ##01.16.25## upalabdhasyopajApamupeyAt ##01.16.26## pareNa choktaH svAsAM prakR^itInAM pramANaM nAchakShIta ##01.16.27## sarvaM veda bhavAn iti brUyAt.h, kAryasiddhikaraM vA ##01.16.28## kAryasyAsiddhAvuparudhyamAnaH tarkayet \- kiM bharturme vyasanamAsannaM pashyan.h, svaM vA vyasanaM pratikartukAmaH, pArShNigrAhamAsAramantaHkopamATavikaM vA samutthApayitukAmaH, mitramAkrandaM vA vyAghAtayitukAmaH, svaM vA parato vigrahamantaHkopamATavikaM vA pratikartukAmaH, saMsiddhaM vA me bharturyAtrAkAlamabhihantukAmaH, sasyapaNyakupyasa~NgrahaM durgakarma balasamuddAnaM vA kartukAmaH, svasainyAnAM vA vyAyAmasya deshakAlAvAkA~NkShamANaH, paribhavapramAdAbhyAM vA, saMsargAnubandhArthI vA, mAmuparuNaddhi iti ##01.16.29## j~nAtvA vased apasared vA ##01.16.30## prayojanamiShTamavekSheta vA ##01.16.31## shAsanamaniShTamuktvA bandhavadhabhayAd avisR^iShTo.apyapagachChet.h, anyathA niyamyeta ##01.16.32## preShaNaM sandhipAlatvaM pratApo mitrasa~NgrahaH | upajApaH suhR^idbhedo gUDhadaNDAtisAraNam ##01.16.33## bandhuratnApaharaNaM chAraj~nAnaM parAkramaH | samAdhimokSho dUtasya karma yogasya chAshrayaH ##01.16.34## svadUtaiH kArayed etat paradUtAMshcha rakShayet | pratidUtApasarpAbhyAM dR^ishyAdR^ishyaishcha rakShibhiH (iti) ##01.16.35## ## Chapt | Guarding against princes ## rakShito rAjA rAjyaM rakShatyAsannebhyaH parebhyashcha, pUrvaM dArebhyaH putrebhyashcha ##01.17.01## dArarakShaNaM nishAntapraNidhau vakShyAmaH ##01.17.02## putrarakShaNaM tu ##01.17.03## janmaprabhR^iti rAjaputrAn rakShet ##01.17.04## karkaTakasadharmANo hi janakabhakShA rAjaputrAH ##01.17.05## teShAmajAtasnehe pitaryupAMshudaNDaH shreyAn iti bhAradvAjaH ##01.17.06## nR^ishaMsamaduShTavadhaH kShatrabIjavinAshashcha iti vishAlAkShaH ##01.17.07## tasmAd ekasthAnAvarodhaH shreyAn iti ##01.17.08## ahibhayametaditi pArAsharAH ##01.17.09## kumAro hi vikramabhayAn mAM pitAvaruNaddhi iti j~nAtvA tamevA~Nke kuryAt ##01.17.10## tasmAd antapAladurge vAsaH shreyAn iti ##01.17.11## aurabhraM bhayametaditi pishunaH ##01.17.12## pratyApatterhi tad eva kAraNaM j~nAtvAntapAlasakhaH syAt ##01.17.13## tasmAt svaviShayAd apakR^iShTe sAmantadurge vAsaH shreyAn iti ##01.17.14## vatsasthAnametaditi kauNapadantaH ##01.17.15## vatseneva hi dhenuM pitaramasya sAmanto duhyAt ##01.17.16## tasmAn mAtR^ibandhuShu vAsaH shreyAn iti ##01.17.17## dhvajasthAnametaditi vAtavyAdhiH ##01.17.18## tena hi dhvajenAditikaushikavad asya mAtR^ibAndhavA bhikSheran ##01.17.19## tasmAdgrAmya sukheShvenamavasR^ijet ##01.17.20## sukhoparuddhA hi putrAH pitaraM nAbhidruhyantIti ##01.17.21## jIvanmaraNametaditi kauTilyaH ##01.17.22## kAShThamiva ghuNajagdhaM rAjakulamavinItaputramabhiyuktamAtraM bhajyeta ##01.17.23## tasmAd R^itumatyAM mahiShyAM R^itvijashcharumaindrAbArhaspatyaM nirvapeyuH ##01.17.24## ApannasattvAyAH kaumArabhR^ityo garbhabharmaNi prasave cha viyateta ##01.17.25## prajAtAyAH putrasaMskAraM purohitaH kuryAt ##01.17.26## samarthaM tadvido vinayeyuH ##01.17.27## sattriNAmekashchainaM mR^igayAdyUtamadyastrIbhiH pralobhayet pitari vikramya rAjyaM gR^ihANa iti ##01.17.28## tamanyaH sattrI pratiShedhayet ityAmbhIyAH ##01.17.29## mahAdoShamabuddhabodhanamit kauTilyaH ##01.17.30## navaM hi dravyaM yena yenArthajAtenopadihyate tat tad AchUShati ##01.17.31## evamayaM navabuddhiryad yad uchyate tat tatshAstropadeshamivAbhijAnAti ##01.17.32## tasmAd dharmyamarthyaM chAsyopadishennAdharmyamanarthyaM cha ##01.17.33## sattriNaH tvenaM tava smaH iti vadantaH pAlayeyuH ##01.17.34## yauvanotsekAt parastrIShu manaH kurvANamAryAvya~njanAbhiH strIbhiramedhyAbhiH shUnyAgAreShu rAtrAvudvejayeyuH ##01.17.35## madyakAmaM yogapAnenodvejayeyuH ##01.17.36## dyUtakAmaM kApaTikairudvejayeyuH ##01.17.37## mR^igayAkAmaM pratirodhakavya~njanaiH trAsayeyuH ##01.17.38## pitari vikramabuddhiM tathA ityanupravishya bhedayeyuH \- aprArthanIyo rAjA, vipanne ghAtaH, sampanne narakapAtaH, sa~NkroshaH, prajAbhirekaloShTavadhashcha iti ##01.17.39## virAgaM vedayeyuH ##01.17.40## priyamekaputraM badhnIyAt ##01.17.41## bahuputraH pratyantamanyaviShayaM vA preShayed yatra garbhaH paNyaM Dimbo vA na bhavet ##01.17.42## AtmasampannaM sainApatye yauvarAjye vA sthApayet ##01.17.43## buddhimAn.AhAryabuddhirdurbuddhiriti putravisheShAH ##01.17.44## shiShyamANo dharmArthAvupalabhate chAnutiShThati cha buddhimAn ##01.17.45## upalabhamAno nAnutiShThatyAhAryabuddhiH ##01.17.46## apAyanityo dharmArthadveShI cha iti durbuddhiH ##01.17.47## sa yadyekaputraH putrotpattAvasya prayateta ##01.17.48## putrikAputrAn utpAdayed vA ##01.17.49## vR^iddhaH tu vyAdhito vA rAjA mAtR^ibandhukulyaguNavatsAmantAnAmanyatamena kShetre bIjamutpAdayet ##01.17.50## na chaikaputramavinItaM rAjye sthApayet ##01.17.51## bahUnAmekasamrodhaH pitA putrahito bhavet | anyatrApadaishvaryaM jyeShThabhAgi tu pUjyate ##01.17.52## kulasya vA bhaved rAjyaM kulasa~Ngho hi durjayaH | arAjavyasanAbAdhaH shashvad Avasati kShitim (iti) ##01.17.53## ## Chapt | The conduct of a prince in disfavour ## ## Behaviour towards a prince in disfavour ## vinIto rAjaputraH kR^ichChravR^ittirasadR^ishe karmaNi niyuktaH pitaramanuvarteta, anyatra prANAbAdhakaprakR^itikopakapAtakebhyaH ##01.18.01## puNye karmaNi niyuktaH puruShamadhiShThAtAraM yAchet ##01.18.02## puruShAdhiShThitashcha savisheShamAdeshamanutiShThet ##01.18.03## abhirUpaM cha karmaphalamaupAyanikaM cha lAbhaM piturupanAyayet ##01.18.04## tathApyatuShyantamanyasmin putre dAreShu vA snihyantamaraNyAyApR^ichCheta ##01.18.05## bandhavadhabhayAd vA yaH sAmanto nyAyavR^ittirdhArmikaH satyavAg.avisaMvAdakaH pratigrahItA mAnayitA chAbhipannAnAM tamAshrayeta ##01.18.06## tatrasthaH koshadaNDasampannaH pravIrapuruShakanyAsambandhamaTavIsambandhaM kR^ityapakShopagrahaM cha kuryAt ##01.18.07## ekacharaH suvarNapAkamaNirAgahemarUpyapaNyAkarakarmAntAn AjIvet ##01.18.08## pAShaNDasa~NghadravyamashrotriyopabhogyaM vA devadravyamADhyavidhavAdravyaM vA gUDhamanupravishya sArthayAnapAtrANi cha madanarasayogenAtisandhAyApaharet ##01.18.09## pAragrAmikaM vA yogamAtiShThet ##01.18.10## mAtuH parijanopagraheNa vA cheShTeta ##01.18.11## kArushilpikushIlavachikitsakavAgjIvanapAShaNDachChadmabhir ##01.18.12## vA naShTarUpaH tadvya~njanasakhashChidreShu pravishya rAj~naH shastrarasAbhyAM prahR^itya brUyAt \- ahamasau kumAraH, sahabhogyamidaM rAjyaM, eko nArhati bhoktuM, ye kAmayante mAM bhartuM tAn ahaM dviguNena bhaktavetanenopasthAsyAmi iti ityaparuddhavR^ittam | aparuddhaM tu mukhyaputrApasarpAH pratipAdyAnayeyuH, mAtA vA pratigR^ihItA ##01.18.13## tyaktaM gUDhapuruShAH shastrarasAbhyAM hanyuH ##01.18.14## atyaktaM tulyashIlAbhiH strIbhiH pAnena mR^igayayA vA prasa~njayitvA rAtrAvupagR^ihyAnayeyuH ##01.18.15## upasthitaM cha rAjyena mad.Urdhvamiti sAntvayet | ekasthamatha samrundhyAt putravAMH tu pravAsayet (iti) ##01.18.16## ## Chapt | Rules for the king ## rAjAnamutthitamanUttiShThante bhR^ityAH ##01.19.01## pramAdyantamanupramAdyanti ##01.19.02## karmANi chAsya bhakShayanti ##01.19.03## dviShadbhishchAtisandhIyate | ##01.19.04## tasmAd utthAnamAtmanaH kurvIta ##01.19.05## nAlikAbhiraharaShTadhA rAtriM cha vibhajet.h, ChAyApramANena vA ##01.19.06## tripauruShI pauruShI chatur.a~NgulA naShTachChAyo madhyAhna iti chatvAraH pUrve divasasyAShTabhAgAH ##01.19.07## taiH pashchimA vyAkhyAtAH ##01.19.08## tatra pUrve divasasyAShTabhAge rakShAvidhAnamAyavyayau cha shR^iNuyAt ##01.19.09## dvitIye paurajAnapadAnAM kAryANi pashyet ##01.19.10## tR^itIye snAnabhojanaM seveta, svAdhyAyaM cha kurvIta ##01.19.11## chaturthe hiraNyapratigrahamadhyakShAMshcha kurvIta ##01.19.12## pa~nchame mantripariShadA pattrasampreShaNena mantrayeta, chAraguhyabodhanIyAni cha budhyeta ##01.19.13## ShaShThe svairavihAraM mantraM vA seveta ##01.19.14## saptame hastyashvarathAyudhIyAn pashyet ##01.19.15## aShTame senApatisakho vikramaM chintayet ##01.19.16## pratiShThite.ahani sandhyAmupAsIta ##01.19.17## prathame rAtribhAge gUDhapuruShAn pashyet ##01.19.18## dvitIye snAnabhojanaM kurvIta, svAdhyAyaM cha ##01.19.19## tR^itIye tUryaghoSheNa saMviShTashchaturthapa~nchamau shayIta ##01.19.20## ShaShThe tUryaghoSheNa pratibuddhaH shAstramitikartavyatAM cha chintayet ##01.19.21## saptame mantramadhyAsIta, gUDhapuruShAMshcha preShayet ##01.19.22## aShTame R^itvig.AchAryapurohitasvastyayanAni pratigR^ihNIyAt.h, chikitsakamAhAnasikamauhUrtikAMshcha pashyet ##01.19.23## savastAM dhenuM vR^iShabhaM cha pradakShiNIkR^ityopasthAnaM gachChet ##01.19.24## AtmabalAnukUlyena vA nishAharbhAgAn pravibhajya kAryANi seveta ##01.19.25## upasthAnagataH kAryArthinAmadvArAsa~NgaM kArayet ##01.19.26## durdarsho hi rAjA kAryAkAryaviparyAsamAsannaiH kAryate ##01.19.27## tena prakR^itikopamarivashaM vA gachChet ##01.19.28## tasmAd devatA.a.ashramapAShaNDashrotriyapashupuNyasthAnAnAM bAlavR^iddhavyAdhitavyasanyanAthAnAM strINAM cha krameNa kAryANi pashyet.h, kAryagauravAd Atyayikavashena vA ##01.19.29## sarvamAtyayikaM kAryaM shR^iNuyAnnAtipAtayet . kR^ichChrasAdhyamatikrAntamasAdhyaM vApi jAyate ##01.19.30## agnyagAragataH kAryaM pashyed vaidyatapasvinAm . purohitAchAryasakhaH pratyutthAyAbhivAdya cha ##01.19.31## tapasvinAM tu kAryANi traividyaiH saha kArayet . mAyAyogavidAM chaiva na svayaM kopakAraNAt ##01.19.32## rAj~no hi vratamutthAnaM yaj~naH kAryAnushAsanam . dakShiNA vR^ittisAmyaM tu dIkShA tasyAbhiShechanam ##01.19.33## prajAsukhe sukhaM rAj~naH prajAnAM cha hite hitam . nAtmapriyaM hitaM rAj~naH prajAnAM tu priyaM hitam ##01.19.34## tasmAnnityotthito rAjA kuryAd arthAnushAsanam | arthasya mUlamutthAnamanarthasya viparyayaH ##01.19.35## anutthAne dhruvo nAshaH prAptasyAnAgatasya cha . prApyate phalamutthAnAllabhate chArthasampadam (iti) ##01.19.36## ## Chapt | Regulation for the royal residence ## vAstukaprashaste deshe saprAkAraparikhAdvAramanekakakShyAparigatamantaHpuraM kArayet ##01.20.01## koshagR^ihavidhAnena madhye vAsagR^ihaM, gUDhabhittisa~nchAraM mohanagR^ihaM tanmadhye vA vAsagR^ihaM, bhUmigR^ihaM vA.a.asannachaityakAShThadevatApidhAnadvAramanekasuru~NgAsa~nchAraM tasyopari prAsAdaM gUDhabhittisopAnaM suShirastambhapraveshApasAraM vA vAsagR^ihaM yantrabaddhatalAvapAtaM kArayet.h, ApatpratIkArArthamApadi vA ##01.20.02## ato.anyathA vA vikalpayet.h, sahAdhyAyibhayAt ##01.20.03## mAnuSheNAgninA trirapasavyaM parigatamantaHpuramagniranyo na dahati, na chAtrAnyo.agnirjvalati, vaidyutena bhasmanA mR^itsaMyuktena karakavAriNAvaliptaM cha ##01.20.04## jIvantIshvetAmuShkakapuShpavandAkAbhirakShIve jAtasyAshvatthasya pratAnena guptaM sarpA viShANi vA na prabhavanti ##01.20.05## mayUranakulapR^iShatotsargaH sarpAn bhakShayati ##01.20.06## shukaH sArikA bhR^i~NgarAjo vA sarpaviShasha~NkAyAM kroshati ##01.20.07## krau~ncho viShAbhyAshe mAdyati, glAyati jIva~njIvakaH, mriyate mattakokilaH, chakorasyAkShiNI virajyete ##01.20.08## ityevamagniviShasarpebhyaH pratikurvIta ##01.20.09## pR^iShThataH kakShyAvibhAge strInivesho garbhavyAdhisaMsthA vR^ikShodakasthAnaM cha ##01.20.10## bahiH kanyAkumArapuram ##01.20.11## purastAd ala~NkArabhUmirmantrabhUmirupasthAnaM kumArAdhyakShasthAnaM cha ##01.20.12## kakShyAntareShvantarvaMshikasainyaM tiShThet ##01.20.13## antargR^ihagataH sthavirastrIparishuddhAM devIM pashyet ##01.20.14## devIgR^ihe lIno hi bhrAtA bhadrasenaM jaghAna, mAtuH shayyAntargatashcha putraH kArUSham ##01.20.15## lAjAn madhunA iti viSheNa paryasya devI kAshirAjaM, viShadigdhena nUpreNa vairantyaM, mekhalAmaNinA sauvIraM, jAlUthamAdarshena, veNyAM gUDhaM shastraM kR^itvA devI vidUrathaM jaghAna ##01.20.16## tasmAd etAnyAspadAni pariharet ##01.20.17## muNDajaTilakuhakapratisaMsargaM bAhyAbhishcha dAsIbhiH pratiShedhayet ##01.20.18## na chainAH kulyAH pashyeyuH, anyatra garbhavyAdhisaMsthAbhyaH ##01.20.19## rUpAjIvAH snAnapragharShashuddhasharIrAH parivartitavastrAla~NkArAH pashyeyuH ##01.20.20## ashItikAH puruShAH pa~nchAshatkAH striyo vA mAtApitR^ivya~njanAH sthaviravarShadharAbhyAgArikAshchAvarodhAnAM shauchAshauchaM vidyuH, sthApayeyushcha svAmihite, ##01.20.21## svabhUmau cha vaset sarvaH parabhUmau na sa~ncharet . na cha bAhyena saMsargaM kashchid Abhyantaro vrajet ##01.20.22## sarvaM chAvekShitaM dravyaM nibaddhAgamanirgamam . nirgachChed abhigachChed vA mudrAsa~NkrAntabhUmikam (iti) ##01.20.23## ## Chapt | Concerning the protection of (the kings) own person ## shayanAd utthitaH strIgaNairdhanvibhiH parigR^ihyate, dvitIyasyAM kakShyAyAM ka~nchukoShNIShibhirvarShadharAbhyAgArikaiH, tR^itIyasyAM kubjavAmanakirAtaiH, chaturthyAM mantribhiH sambandhibhirdauvArikaishcha prAsapANibhiH ##01.21.01## pitR^ipaitAmahaM sambandhAnubaddhaM shikShitamanuraktaM kR^itakarmANaM cha janamAsannaM kurvIta, nAnyatodeshIyamakR^itArthamAnaM svadeshIyaM vApyapakR^ityopagR^ihItam ##01.21.02## antarvaMshikasainyaM rAjAnamantaHpuraM cha rakShet ##01.21.03## gupte deshe mAhAnasikaH sarvamAsvAdabAhulyena karma kArayet ##01.21.04## tad rajA tathaiva pratibhu~njIta pUrvamagnaye vayobhyashcha baliM kR^itvA ##01.21.05## agnerjvAlAdhUmanIlatA shabdasphoTanaM cha viShayuktasya, vayasAM vipattishcha ##01.21.06## annasyoShmA mayUragrIvAbhaH shaityamAshu kliShTasyeva vaivarNyaM sa\-udakatvamaklinnatvaM cha vya~njanAnAmAshu shuShkatvaM cha kvAthadhyAmaphenapaTalavichChinnabhAvo gandhasparsharasavadhashcha draveShu hInAtiriktachChAyAdarshanaM phenapaTalasImantordhvarAjIdarshanaM cha rasasya madhye nIlA rAjI, payasaH tAmrA, madyatoyayoH kAlI, dadhnaH shyAmA, madhunaH shvetA, dravyANAmArdrANAmAshu pramlAnatvamutpakvabhAvaH kvAthanIlashyAvatA cha shuShkANAmAshu shAtanaM vaivarNyaM cha, kaThinAnAM mR^idutvaM mR^idUnAM cha kaThinatvaM, tad.abhyAshe kShudrasattvavadhashcha, AstaraNapravaraNAnAM dhyAmamaNDalatA tanturomapakShmashAtanaM cha, lohamaNimayAnAM pa~NkamalopadehatA sneharAgagauravaprabhAvavarNasparshavadhashcha \- iti viShayuktasya li~NgAni ##01.21.07## viShapradasya tu shuShkashyAvavaktratA vAksa~NgaH svedo vijR^imbhaNaM chAtimAtraM vepathuH praskhalanaM vAkyaviprekShaNamAvegaH karmaNi svabhUmau chAnavasthAnamiti ##01.21.08## tasmAd asya jA~NgulIvido bhiShajashchAsannAH syuH ##01.21.09## bhiShagbhaiShajyAgArAd AsvAdavishuddhamauShadhaM gR^ihItvA pAchakapeShakAbhyAmAtmanA cha pratisvAdya rAj~ne prayachChet ##01.21.10## pAnaM pAnIyaM chauShadhena vyAkhyAtam ##01.21.11## kalpakaprasAdhakAH snAnashuddhavastrahastAH samudramupakaraNamantarvaMshikahastAd AdAya parichareyuH ##01.21.12## snApakasaMvAhakAstarakarajakamAlAkArakarma dAsyaH prasiddhashauchAH kuryuH, tAbhiradhiShThitA vA shilpinaH ##01.21.13## AtmachakShuShi niveshya vastramAlyaM dadyuH, snAnAnulepanapragharShachUrNavAsasnAnIyAni cha svavakShobAhuShu cha ##01.21.14## etena parasmAd AgatakaM vyAkhyAtam ##01.21.15## kushIlavAH shastrAgnirasakrIDAvarjaM narmayeyuH ##01.21.16## AtodyAni chaiShAmantaH tiShTheyuH, ashvarathadvipAla~NkArAshcha ##01.21.17## AptapuruShAdhiShThitaM yAnavAhanamArohet.h, nAvaM chAptanAvikAdhiShThitam ##01.21.18## anyanaupratibaddhAM vAtavegavashAM cha nopeyAt ##01.21.19## udakAnte sainyamAsIta ##01.21.20## matsyagrAhavishuddhamudakamavagAheta ##01.21.21## vyAlagrAhavishuddhamudyAnaM gachChet ##01.21.22## lubdhakashvagaNibhirapAstastenavyAlaparAbAdhabhayaM chalalakShyaparichayArthaM mR^igAraNyaM gachChet ##01.21.23## AptashastragrAhAdhiShThitaH siddhatApasaM pashyet.h, mantripariShadA saha sAmantadUtam ##01.21.24## sannaddho.ashvaM hastinaM vA.a.arUDhaH sannaddhamanIkaM pashyet ##01.21.25## niryANe.abhiyAne cha rAjamArgamubhayataH kR^itArakShaM shastribhirdaNDibhishchApAstashastrahastapravrajitavya~NgaM gachChet ##01.21.26## na puruShasambAdhamavagAheta ##01.21.27## yAtrAsamAjotsavaprahavaNAni cha dashavargikAdhiShThitAni gachChet ##01.21.28## yathA cha yogapuruShairanyAn rAjAdhitiShThati . tathAyamanyAbAdhebhyo rakShed AtmAnamAtmavAn (iti) ##01.21.29## ##Book | The activity of the head of departments ## ## Chapt. 2 Sec . 22 : Settlement of the countryside## janapadaniveshaH | bhUtapUrvamabhUtapUrvaM vA janapadaM paradeshApavAhanena svadeshAbhiShyandavamanena vA niveshayet | ##02.01.01## shUdrakarShakaprAyaM kulashatAvaraM pa~nchashatakulaparaM grAmaM kroshadvikroshasImAnamanyonyArakShaM niveshayet | ##02.01.02## nadIshailavanagR^iShTidarIsetubandhashAlmalIshamIkShIravR^ikShAn anteShu sImnAM sthApayet | ##02.01.03## aShTashatagrAmyA madhye sthAnIyaM, chatushshatagrAmyA droNamukhaM, dvishatagrAmyAH khArvaTikaM, dashagrAmIsa~NgraheNa sa~NgrahaM sthApayet | ##02.01.04## anteShvantapAladurgANi | janapadadvArANyantapAlAdhiShThitAni sthApayet | ##02.01.05## teShAmantarANi vAgurikashabarapulindachaNDAlAraNyacharA rakSheyuH | ##02.01.06## R^itvigAchAryapurohitashrotriyebhyo brahmadeyAnyadaNDakarANyAbhirUpadAyadakAni prayachChet | adhyakShasa~NkhyAyakAdibhyo gopasthAnikAnIkasthachikitsakAshvadamakaja~NghAkarikebhyashcha vikrayAdhAnavarjam | ##02.01.07## karadebhyaH kR^itakShetrANyaikapuruShikANi prayachChet | ##02.01.08## akR^itAni kartR^ibhyo nAdeyAt | ##02.01.09## akR^iShatAmAChidyAnyebhyaH prayachChet; grAmabhR^itakavaidehakA vA kR^iSheyuH | ##02.01.10## akR^iShanto.apahInaM dadyuH | ##02.01.11## dhAnyapashuhiraNyaishchainAnanugR^ihNIyAttAnyanusukhena daddyuH | ##02.01.12## anugrahaparihArau chaibhyaH koshavR^iddhikarau dadyAt | koshopaghAtikau varjayet | ##02.01.13## alpakosho hi rAjA paurajAnapadAn eva grasate | ##02.01.14## niveshasamakAlaM yathAgatakaM vA parihAraM dadyAt | ##02.01.15## nivR^ittaparihArAn pitA ivAnugR^ihNIyAt | ##02.01.16## AkarakarmAntadravyahastivanavrajavaNikpathaprachArAn vAristhalapathapaNyapattanAni cha niveshayet | ##02.01.17## sahodakamAhArya udakaM vA setuM bandhayet | ##02.01.18## anyeShAM vA badhnatAM bhUmimArgavR^ikSha upakaraNAnugrahaM kuryAt | ##02.01.19## puNyasthAnArAmANAM cha | ##02.01.20## sambhUyasetubandhAd apakrAmataH karmakarabalIvardAH karma kuryuH ##02.01.21## vyayakarmaNi cha bhAgI syAt | ##02.01.22## na chAMshaM labheta | ##02.01.23## matsyaplavaharitapaNyAnAM setuShu rAjA svAmyaM gachChet | ##02.01.24## dAsAhitakabandhUn asha{}R^iNvato rAjA vinayaM grAhayet | ##02.01.25## bAlavR^iddhavyasanyanAthAMshcha rAjA bibhR^iyAt | ##02.01.26## striyamaprajAtAM prajAtAyAshcha putrAn | ##02.01.27## bAladravyaM grAmavR^iddhA vardhayeyurAvyavahAraprApaNAt; devadravyaM cha | ##02.01.28## apatyadAraM mAtApitarau bhrAtR^In aprAptavyavahArAn bhaginIH kanyA vidhavAshchAbibhrataH shaktimato dvAdashapaNo daNDaH, anyatra patitebhyaH, anyatra mAtuH | ##02.01.29## putradAraM apratividhAya pravrajataH pUrvaH sAhasadaNDaH, striyaM cha pravrAjayataH | ##02.01.30## luptavyavAyH pravrajed ApR^ichChya dharmasthAnamanyathA niyamyeta | ##02.01.31## vAnaprasthAd anyaH pravrajitabhAvaH, sujAtAd anyaH sa~NghaH, sAmutthAyakAd anyaH samayAnubandho vA nAsya janapadamupanivisheta | ##02.01.32## na cha tatrArAma vihArArthAH shAlAH syuH | ##02.01.33## naTanartanagAyanavAdakavAgjIvanakushIlavA vA na karmavighnaM kuryuH; nirAshrayatvAd grAmANAM kShetrAbhiratatvAchcha puruShANAM, koshaviShTidravyadhAnyarasavR^iddhirbhavati iti | ##02.01.34## parachakrATavIgrastaM vyAdhidurbhikShapIDitam | deshaM parihared rAjA vyayakrIDAshcha vArayet || daNDaviShTikarAbAdhaiHrakShed upahatAM kR^iShim | stenavyAlaviShagrAhairvyAdhibhishcha pashuvrajAn || ##02.01.35## vallabhaiH kArmikaiH stenairantapAlaishcha pIDitam | shodhayet pashusa~Nghaishcha kShIyamANaM vaNikpatham || ##02.01.36## evaM dravyaM dvipavanaM setubandhamathAkarAn | rakShet pUrvakR^itAn rAjA navAMshchAbhipravartayet || (iti) ##02.01.37## iti adhyakShaprachAre dvitIye.adhikaraNe janapadaniveshaH prathamo.adhyAyaH | Adito dvAviMshaH | ## Chapt | Disposal of non-agricultural land ## akR^iShyAyAM bhUmau pashubhyo vivItAni prayachChet ##02.2.01## pradiShTAbhayasthAvaraja~NgamAni cha brahmasomAraNyAni tapasvibhyo gorutaparANi prayachChet ##02.2.02## tAvanmAtramekadvAraM khAtaguptaM svAduphalagulmaguchChamakaNTakidrumamuttAnatoyAshayaM dAntamR^igachatuShpadaM bhagnanakhadaMShTravyAlaM mArgayukahastihastinIkalabhaM mR^igavanaM vihArArthaM rAj~naH kArayet ##02.2.03## sarvAtithimR^igaM pratyante chAnyanmR^igavanaM bhUmivashena vA niveshayet ##02.2.04## kupyapradiShTAnAM cha dravyANAmekaikasho vanAni niveshayet.h, dravyavanakarmAntAn aTavIshcha dravyavanApAshrayAH ##02.2.05## pratyante hastivanamaTavy.ArakShaM niveshayet ##02.2.06## nAgavanAdhyakShaH pArvataM nAdeyaM sArasamAnUpaM cha nAgavanaM viditaparyantapraveshaniShkAsaM nAgavanapAlaiH pAlayet ##02.2.07## hastighAtinaM hanyuH ##02.2.08## dantayugaM svayaMmR^itasyAharataH sapAdachatuShpaNo lAbhaH ##02.2.09## nAgavanapAlA hastipakapAdapAshikasaimikavanacharakapArikarmikasakhA hastimUtrapurIShachChannagandhA bhallAtakIshAkhAprachChannAH pa~nchabhiH saptabhirvA hastibandhakIbhiH saha charantaH shayyAsthAnapadyAleNDakUlaghAtoddeshena hastikulaparyagraM vidyuH ##02.2.10## yUthacharamekacharaM niryUthaM yUthapatiM hastinaM vyAlaM mattaM potaM bandhamuktaM cha nibandhena vidyuH ##02.2.11## anIkasthapramANaiH prashastavya~njanAchArAn hastino gR^ihNIyuH ##02.2.12## hastipradhAnaM vijayo rAj~naH ##02.2.13## parAnIkavyUhadurgaskandhAvArapramardanA hyatipramANasharIrAH prANaharakarmANo hastinaH ##02.2.14## kAli~NgA~NgarajAH shreShThAH prAchyAshchedikarUShajAH . dAshArNAshchAparAntAshcha dvipAnAM madhyamA matAH ##02.2.15## saurAShTrikAH pA~nchanadAH teShAM pratyavarAH smR^itAH . sarveShAM karmaNA vIryaM javaH tejashcha vardhate (iti) ##02.2.16## ## Chapt | Construction of forts ## chaturdishaM janapadAnte sAmparAyikaM daivakR^itaM durgaM kArayet.h, antardvIpaM sthalaM vA nimnAvaruddhamaudakaM, prAstaraM guhAM vA pArvataM, nirudakastambamiriNaM vA dhAnvanaM, kha~njanodakaM stambagahanaM vA vanadurgam ##02.3.01## teShAM nadIparvatadurgaM janapadArakShasthAnaM, dhAnvanavanadurgamaTavIsthAnamApadyapasAro vA ##02.3.02## janapadamadhye samudayasthAnaM sthAnIyaM niveshayet.h, vAstukaprashaste deshe nadIsa~Ngame hradasyAvishoShasyA~Nke sarasaH taTAkasya vA, vR^ittaM dIrghaM chatur.ashraM vA vAstuvashena vA pradakShiNodakaM paNyapuTabhedanamaMsapathavAripathAbhyAmupetam ##02.3.03## tasya parikhAH tisro daNDAntarAH kArayet chaturdasha dvAdasha dasha iti daNDAn vistIrNAH, vistArAd avagADhAH pAdonamardhaM vA, tribhAgamUlAH, mUlachatur.ashrA vA, pAShANopahitAH pAShANeShTakAbaddhapArshvA vA, toyAntikIrAgantutoyapUrNA vA saparivAhAH padmagrAhavatIshcha ##02.3.04## chaturdaNDApakR^iShTaM parikhAyAH ShaDdaNDochChritamavaruddhaM taddviguNaviShkambhaM khAtAd vapraM kArayed UrdhvachayaM ma~nchapR^iShThaM kumbhakukShikaM vA hastibhirgobhishcha kShuNNaM kaNTakigulmaviShavallIpratAnavantam ##02.3.05## pAMsusheSheNa vAstuchChidraM rAjabhavanaM vA pUrayet ##02.3.06## vaprasyopari prAkAraM viShkambhadviguNotsedhamaiShTakaM dvAdashahastAd UrdhvamojaM yugmaM vA A chaturviMshatihastAditi kArayet rathacharyAsa~nchAraM tAlamUlaM murajakaiH kapishIrShakaishchAchitAgram ##02.3.07## pR^ithushilAsaMhataM vA shailaM kArayet.h, na tveva kAShTamayam ##02.3.08## agniravahito hi tasmin vasati ##02.3.09## viShkambhachatur.ashramaTTAlakamutsedhasamAvakShepasopAnaM kArayet triMshaddaNDAntaraM cha ##02.3.10## dvayoraTTAlakayormadhye saharmyadvitalAmadhyardhAyAyAmAM pratolIM kArayet ##02.3.11## aTTAlakapratolImadhye tridhAnuShkAdhiShThAnaM sa\-apidhAnachChidraphalakasaMhatamindrakoshaM kArayet ##02.3.12## antareShu dvihastaviShkambhaM pArshve chaturguNAyAmaM devapathaM kArayet ##02.3.13## daNDAntarA dvidaNDAntarA vA charyAH kArayet.h, agrAhye deshe pradhAvanikAM niShkiradvAraM cha ##02.3.14## bahirjAnubha~njanIshUlaprakarakUpakUTAvapAtakaNTakapratisarAhipR^iShThatAlapattrashR^i~NgATakashvadaMShTrArgalopaskandanapAdukAmbarIShodapAnakaiH pratichChannaM ChannapathaM kArayet ##02.3.15## prAkAramubhayato meNDhakamadhyardhadaNDaM kR^itvA pratolIShaTtulAntaraM dvAraM niveshayet pa~nchadaNDAd ekottaramAShTadaNDAditi chatur.ashraM ShaDbhAgamAyAmAd.adhikamaShTabhAgaM vA ##02.3.16## pa~nchadashahastAd ekottaramAShTAdashahastAditi talotsedhaH ##02.3.17## stambhasya parikShepaH ShaD.AyAmo, dviguNo nikhAtaH, chUlikAyAshchaturbhAgaH ##02.3.18## Aditalasya pa~nchabhAgAH shAlA vApI sImAgR^ihaM cha ##02.3.19## dashabhAgikau dvau pratima~nchau, antaramANIharmyaM cha ##02.3.20## samuchChrayAd ardhatale sthUNAbandhashcha ##02.3.21## ardhavAstukamuttamAgAraM, tribhAgAntaraM vA, iShTakAvabaddhapArshvaM, vAmataH pradakShiNasopAnaM gUDhabhittisopAnamitarataH ##02.3.22## dvihastaM toraNashiraH ##02.3.23## tripa~nchabhAgikau dvau kapATayogau ##02.3.24## dvau parighau ##02.3.25## aratnirindrakIlaH ##02.3.26## pa~nchahastamANidvAram ##02.3.27## chatvAro hastiparighAH ##02.3.28## niveshArdhaM hastinakham ##02.3.29## mukhasamaH sa~NkramaH saMhAryo bhUmimayo vA nirudake ##02.3.30## prAkArasamaM mukhamavasthApya tribhAgagodhAmukhaM gopuraM kArayet ##02.3.31## prAkAramadhye vApIM kR^itvA puShkariNIdvAraM, chatuHshAlamadhyardhAntaraM sANikaM kumArIpuraM, muNDaharmyadvitalaM muNDakadvAraM, bhUmidravyavashena vA niveshayet ##02.3.32## tribhAgAdhikAyAmA bhANDavAhinIH kulyAH kArayet ##02.3.33## tAsu pAShANakuddAlAH kuThArIkANDakalpanAH . muShuNDhImudgarA daNDAshchakrayantrashataghnayaH ##02.3.34## kAryAH kArmArikAH shUlA vedhanAgrAshcha veNavaH . uShTragrIvyo.agnisaMyogAH kupyakalpe cha yo vidhiH (iti) ##02.3.35## ## Chapt | Lay-out of the fortified city ## trayaH prAchInA rAjamArgAH trayodIchInA iti vAstuvibhAgaH ##02.4.01## sa dvAdashadvAro yuktodakabhramachChannapathaH ##02.4.02## chaturdaNDAntarA rathyAH ##02.4.03## rAjamArgadroNamukhasthAnIyarAShTravivItapathAH saMyAnIyavyUhashmashAnagrAmapathAshchAShTadaNDAH ##02.4.04## chaturdaNDaH setuvanapathaH, dvidaNDo hastikShetrapathaH, pa~nchAratnayo rathapathaH, chatvAraH pashupathaH, dvau kShudrapashumanuShyapathaH ##02.4.05## pravIre vAstuni rAjaniveshashchAturvarNyasamAjIve ##02.4.06## vAstuhR^idayAd uttare navabhAge yathoktavidhAnamantaHpuraM prAnmukhamudanmukhaM vA kArayet ##02.4.07## tasya pUrvottaraM bhAgamAchAryapurohitejyAtoyasthAnaM mantriNashchAvaseyuH, pUrvadakShiNaM bhAgM mahAnasaM hastishAlA koShThAgAraM cha ##02.4.08## tataH paraM gandhamAlyarasapaNyAH prasAdhanakAravaH kShatriyAshcha pUrvAM dishamadhivaseyuH ##02.4.09## dakShiNapUrvaM bhAgaM bhANDAgAramakShapaTalaM karmaniShadyAshcha, dakShiNapashchimaM bhAgaM kupyagR^ihamAyudhAgAraM cha ##02.4.10## tataH paraM nagaradhAnyavyAvahArikakArmAntikabalAdhyakShAH pakvAnnasurAmAMsapaNyA rUpAjIvAH tAlAvacharA vaishyAshcha dakShiNAM dishamadhivaseyuH ##02.4.11## pashchimadakShiNaM bhAgaM kharoShTraguptisthAnaM karmagR^ihaM cha, pashchimottaraM bhAgaM yAnarathashAlAH ##02.4.12## tataH paramUrNAsUtraveNucharmavarmashastrAvaraNakAravaH shUdrAshcha pashchimAM dishamadhivaseyuH ##02.4.13## uttarapashchimaM bhAgaM paNyabhaiShajyagR^ihaM, uttarapUrvaM bhAgaM kosho gavAshvaM cha ##02.4.14## tataH paraM nagararAjadevatAlohamaNikAravo brAhmaNAshchottarAM dishamadhivaseyuH ##02.4.15## vAstuchChidrAnushAleShu shreNIprapaNinikAyA AvaseyuH ##02.4.16## aparAjitApratihatajayantavaijayantakoShThAn shivavaishravaNAshvishrImadirAgR^ihANi cha puramadhye kArayet ##02.4.17## yathoddeshaM vAstudevatAH sthApayet ##02.4.18## brAhmaindrayAmyasainApatyAni dvArANi ##02.4.19## bahiH parikhAyA dhanuHshatApakR^iShTAshchaityapuNyasthAnavanasetubandhAH kAryAH, yathAdishaM cha digdevatAH ##02.4.20## uttaraH pUrvo vA shmashAnabhAgo varNottamAnAM, dakShiNena shmashAnaM varNAvarANAm ##02.4.21## tasyAtikrame pUrvaH sAhasadaNDaH ##02.4.22## pAShaNDachaNDAlAnAM shmashAnAnte vAsaH ##02.4.23## karmAntakShetravashena kuTumbinAM sImAnaM sthApayet ##02.4.24## teShu puShpaphalavATAn dhAnyapaNyanichayAMshchAnuj~nAtAH kuryuH ##02.4.25## dashakulIvATaM kUpasthAnam ##02.4.26## sarvasnehadhAnyakShAralavaNagandhabhaiShajyashuShkashAkayavasavallUratR^iNakAShThalohacharmA~NgArasnAyuviShaviShANaveNuvalkalasAradArupraharaNAvaraNAshmanichayAn anekavarShopabhogasahAn kArayet ##02.4.27## navenAnavaM shodhayet ##02.4.28## hasti.ashvarathapAdAtamanekamukhyamavasthApayet ##02.4.29## anekamukhyaM hi parasparabhayAt paropajApaM nopaiti ##02.4.30## etenAntapAladurgasaMskArA vyAkhyAtAH ##02.4.31## na cha bAhirikAn kuryAt pure rAShTropaghAtakAn . kShipej janapade chaitAn sarvAn vA dApayet karAn (iti) ##02.4.32## ## Chapt | The work of store-keeping by the director of stories ## sannidhAtA koshagR^ihaM paNyagR^ihaM koShThAgAraM kupyagR^ihamAyudhAgAraM bandhanAgAraM cha kArayet ##02.5.01## chatur.ashrAM vApIman\-udakopasnehAM khAnayitvA pR^ithushilAbhirubhayataH pArshvaM mUlaM cha pracitya sAradArupa~njaraM bhUmisamaM tritalamanekavidhAnaM kuTTimadeshasthAnatalamekadvAraM yantrayuktasopAnaM bhUmigR^ihaM kArayet ##02.5.02## tasyopari ubhayatoniShedhaM sa\-pragrIvamaiShTakaM bhANDavAhinIparikShiptaM koshagR^ihaM kArayet.h, prAsAdaM vA ##02.5.03## janapadAnte dhruvanidhimApad.arthamabhityaktaiH kArayet ##02.5.04## pakveShTakAstambhaM chatuHshAlamekadvAramanekasthAnatalaM vivR^itastambhApasAramubhayataH paNyagR^ihaM koShThAgAraM cha dIrghabahushAlaM kakShyAvR^itakuDyamantaH kupyagR^ihaM, tad eva bhUmigR^ihayuktamAyudhAgAraM pR^ithagdharmasthIyaM mahAmAtrIyaM vibhaktastrIpuruShasthAnamapasArataH suguptakakShyaM bandhanAgAraM kArayet ##02.5.05## sarveShAM shAlAH khAtodapAnavarchasnAnagR^ihAgniviShatrANamArjAranakulArakShAsvadaivatapUjanayuktAH kArayet ##02.5.06## koShThAgAre varShamAnamaratnimukhaM kuNDaM sthApayet ##02.5.07## tatjAtakaraNAdhiShThitaH purANaM navaM cha ratnaM sAraM phalgu kupyaM vA pratigR^ihNIyAt ##02.5.08## tatra ratnopadhAvuttamo daNDaH kartuH kArayitushcha sAropadhau madhyamaH, phalgukupyopadhau tat cha tAvat cha daNDaH ##02.5.09## rUpadarshakavishuddhaM hiraNyaM pratigR^ihNIyAt ##02.5.10## ashuddhaM Chedayet ##02.5.11## AhartuH pUrvaH sAhasadaNDaH ##02.5.12## shuddhaM pUrNamabhinavaM cha dhAnyaM pratigR^ihNIyAt ##02.5.13## viparyaye mUlyadviguNo daNDaH ##02.5.14## tena paNyaM kupyamAyudhaM cha vyAkhyAtam ##02.5.15## sarvAdhikaraNeShu yuktopayuktatatpuruShANAM paNAdichatuShpaNaparamApahAreShu pUrvamadhyamottamavadhA daNDAH ##02.5.16## koshAdhiShThitasya koshAvachChede ghAtaH ##02.5.17## tadvaiyAvR^ityakarANAmardhadaNDAH ##02.5.18## paribhAShaNamavij~nAte ##02.5.19## chorANAmabhipradharShaNe chitro ghAtaH ##02.5.20## tasmAd AptapuruvAdhiShThitaH sannidhAtA nichayAn anutiShThet ##02.5.21## bAhyamabhyantaraM chAyaM vidyAd varShashatAd api . yathA pR^iShTo na sajjeta vyaye sheShe cha sa~nchaye (iti) ##02.5.22## ## Chapt | chapter 24 The setting up of revenue by the administration ## samAhartA durgaM rAShTraM khaniM setuM vanaM vrajaM vaNikpathaM chAvekSheta ##02.6.01## shulkaM daNDaH pautavaM nAgariko lakShaNAdhyakSho mudrAdhyakShaH surA sUnA sUtraM tailaM ghR^itaM kShAraH sauvarNikaH paNyasaMsthA veshyA dyUtaM vAstukaM kArushilpigaNo devatAdhyakSho dvArabahirikA.a.adeyaM cha durgam ##02.6.02## sItA bhAgo baliH karo vaNik nadIpAlaH taro nAvaH pattanaM vivichitaM vartanI rajjushchorarajjushcha rAShTram ##02.6.03## suvarNarajatavajramaNimuktApravAlasha~NkhalohalavaNabhUmiprastararasadhAtavaH khaniH ##02.6.04## puShpaphalavATaShaNDakedAramUlavApAH setuH ##02.6.05## pashumR^igadravyahastivanaparigraho vanam ##02.6.06## gomahiShamajAvikaM kharoShtramashvAshvataraM cha vrajaH ##02.6.07## sthalapatho vAripathashcha vaNikpathaH ##02.6.08## ityAyasharIram ##02.6.09## mUlyaM bhAgo vyAjI parighaH klptam(klR^iptam) rUpikamatyayashchAyamukham ##02.6.10## devapitR^ipUjAdAnArthaM, svastivAchanaM, antaHpuraM, mahAnasaM, dUtaprAvartimaM, koShThAgAraM, AyudhAgAraM, paNyagR^ihaM, kupyagR^ihaM, karmAnto, viShTiH, patti.ashvarathadvipaparigraho, gomaNDalaM, pashumR^igapakShivyAlavATAH, kAShThatR^iNavATAshcha iti vyayasharIram ##02.6.11## rAjavarShaM mAsaH pakSho divasashcha vyuShTaM, varShAhemantagrIShmANAM tR^itIyasaptamA divasonAH pakShAH sheShAH pUrNAH, pR^ithag.adhimAsakaH, iti kAlaH ##02.6.12## karaNIyaM siddhaM sheShamAyavyayau nIvI cha ##02.6.13## saMsthAnaM prachAraH sharIrAvasthApanamAdAnaM sarvasamudayapiNDaH sa~njAtaM \- etat karaNIyam ##02.6.14## koshArpitaM rAjahAraH puravyayashcha praviShTaM paramasaMvatsarAnuvR^ittaM shAsanamuktaM mukhAj~naptaM chApAtanIyaM \- etat siddham ##02.6.15## siddhikarmayogaH daNDasheShamAharaNIyaM balAtkR^itapratiShTabdhamavamR^iShTaM cha prashodhyaM \- etatsheShaM, asAramalpasAraM cha ##02.6.16## vartamAnaH paryuShito.anyajAtashchAyaH ##02.6.17## divasAnuvR^itto vartamAnaH ##02.6.18## paramasAMvatsarikaH paraprachArasa~NkrAnto vA paryuShitaH ##02.6.19## naShTaprasmR^itamAyuktadaNDaH pArshvaM pArihINikamaupAyanikaM DamaragatakasvamaputrakaM nidhishchAnyajAtaH ##02.6.20## vikShepavyAdhitAntarArambhasheShaM cha vyayapratyAyaH ##02.6.21## vikriye paNyAnAmarghavR^iddhirupajA, mAnonmAnavisheSho vyAjI, krayasa~NgharShe vArdhavR^iddhiH \- ityAyaH ##02.6.22## nityo nityotpAdiko lAbho lAbhotpAdika iti vyayaH ##02.6.23## divasAnuvR^itto nityaH ##02.6.24## pakShamAsasaMvatsaralAbho lAbhaH ##02.6.25## tayorutpanno nityotpAdiko lAbhotpAdika iti vyayaH ##02.6.26## sa~njAtAd AyavyayavishuddhA nIvI, prAptA chAnuvR^ittA cha ##02.6.27## evaM kuryAt samudayaM vR^iddhiM chAyasya darshayet . hrAsaM vyayasya cha prAj~naH sAdhayechcha viparyayam (iti) ##02.6.28## ## Chapt | The topic of accounts in the records and audit office ## akShapaTalamadhyakShaH prAnmukhamudanmukhaM vA vibhaktopasthAnaM nibandhapustakasthAnaM kArayet ##02.7.01## tatrAdhikaraNAnAM sa~NkhyAprachArasa~njAtAgraM, karmAntAnAM dravyaprayogavR^iddhikShayavyayaprayAmavyAjIyogasthAnavetanaviShTipramANaM, ratnasAraphalgukupyAnAmarghaprativarNakamAnapratimAnonmAnAvamAnabhANDaM, deshagrAmajAtikulasa~NghAnAM dharmavyavahAracharitrasaMsthAnaM, rAjopajIvinAM pragrahapradeshabhogaparihArabhaktavetanalAbhaM, rAj~nashcha patnIputrANAM ratnabhUmilAbhaM nirdeshotpAtikapratIkAralAbhaM, mitrAmitrANAM cha sandhivigrahapradAnAdAnaM nibandhapustakasthaM kArayet ##02.7.02## tataH sarvAdhikaraNAnAM karaNIyaM siddhaM sheShamAyavyayau nIvImupasthAnaM prachAraM charitraM saMsthAnaM cha nibandhena prayachChet ##02.7.03## uttamamadhyamAvareShu cha karmasu tajjAtikamadhyakShaM kuryAt.h, sAmudayikeShvavaklR^iptikam(avakL^iptikam) yamupahatya rAjA nAnutapyeta ##02.7.04## sahagrAhiNaH pratibhuvaH karmopajIvinaH putrA bhrAtaro bhAryA duhitaro bhR^ityAshchAsya karmachChedaM vaheyuH ##02.7.05## trishataM chatuHpa~nchAshat chAhorAtrANAM karmasaMvatsaraH ##02.7.06## tamAShADhIparyavasAnamUnaM pUrNaM vA dadyAt ##02.7.07## karaNAdhiShThitamadhimAsakaM kuryAt ##02.7.08## apasarpAdhiShThita~ncha prachAram ##02.7.09## prachAracharitrasaMsthAnAnyanupalabhamAno hi prakR^itaH samudayamaj~nAnena parihApayati, utthAnakleshAsahatvAd Alasyena, shabdAdiShvindriyArtheShu prasaktaH pramAdena, sa~NkroshAdharmAnarthabhIrubhAyena, kAryArthiShvanugrahabuddhiH kAmena, hiMsAbuddhiH kopena, vidyAdravyavallabhApAshrayAd darpeNa, tulAmAnatarkagaNitAntaropadhAnAt lobhena ##02.7.10## teShAmAnupUrvyA yAvAn arthopaghAtaH tAvAn ekottaro daNDaH iti mAnavAH ##02.7.11## sarvatrAShTaguNaH iti pArAsharAH ##02.7.12## dashaguNaH iti bArhaspatyAH ##02.7.13## viMshatiguNaH ityaushanasAH ##02.7.14## yathAparAdhamiti kauTilyaH ##02.7.15## gANanikyAnyAShADhImAgachCheyuH ##02.7.16## AgatAnAM samudrapustakabhANDanIvIkAnAmekatrAsambhAShAvarodhaM kArayet ##02.7.17## AyavyayanIvInAmagrANi shrutvA nIvImavahArayet ##02.7.18## yachchAgrAd AyasyAntaraparNe nIvyAM vardheta vyayasya vA yat parihApayet.h, tad aShTaguNamadhyakShaM dApayet ##02.7.19## viparyaye tameva prati syAt ##02.7.20## yathAkAlamanAgatAnAmapustakabhANDanIvIkAnAM vA deyadashabandho daNDaH ##02.7.21## kArmike chopasthite kAraNikasyApratibadhnataH pUrvaH sAhasadaNDaH ##02.7.22## viparyaye kArmikasya dviguNaH ##02.7.23## prachArasamaM mahAmAtrAH samagrAH shrAvayeyuraviShamamantrAH ##02.7.24## pR^ithagbhUto mithyAvAdI chaiShAmuttamaM daNDaM dadyAt ##02.7.25## akR^itAhorUpaharaM mAsamAkA~NkSheta ##02.7.26## mAsAd UrdhvaM mAsadvishatottaraM daNDaM dadyAt ##02.7.27## alpashesalekhyanIvIkaM pa~ncharAtramAkA~NkSheta ##02.7.28## tataH paraM koshapUrvamahorUpaharaM dharmavyavahAracharitrasaMsthAnasa~NkalananirvartanAnumAnachAraprayogairavekSheta ##02.7.29## divasapa~ncharAtrapakShamAsachAturmAsyasaMvatsaraishcha pratisamAnayet ##02.7.30## vyuShTadeshakAlamukhotpatti.anuvR^ittipramANadAyakadApakanibandhakapratigrAhakaishchAyaM samAnayet ##02.7.31## vyuShTadeshakAlamukhalAbhakAraNadeyayogapramANAj~nApakoddhArakavidhAtR^ikapratigrAhakaishcha vyayaM samAnayet ##02.7.32## vyuShTadeshakAlamukhAnuvartanarUpalakShaNapramANanikShepabhAjanagopAyakaishcha nIvIM samAnayet ##02.7.33## rAjArthe kAraNikasyApratibadhnataH pratiShedhayato vA.a.aj~nAM nibandhAd AyavyayamanyathA nIvImavalikhato dviguNaH ##02.7.34## kramAvahInamutkramamavij~nAtaM punar.uktaM vA vastukamavalikhato dvAdashapaNo daNDaH ##02.7.35## nIvImavalikhato dviguNaH ##02.7.36## bhakShayato.aShTaguNaH ##02.7.37## nAshayataH pa~nchabandhaH pratidAnaM cha ##02.7.38## mithyAvAde steyadaNDaH ##02.7.39## pashchAtpratij~nAte dviguNaH, prasmR^itotpanne cha ##02.7.40## aparAdhaM sahetAlpaM tuShyed alpe.api chodaye . mahopakAraM chAdhyakShaM pragraheNAbhipUjayet (iti) ##02.7.41## ## Chapt | Recovery of revenue misappropriated by state employees ## koshapUrvAH sarvArambhAH ##02.8.01## tasmAt pUrvaM koshamavekSheta ##02.8.02## prachArasamR^iddhishcharitrAnugrahashchoranigraho yuktapratiShedhaH sasyasampat paNyabAhulyamupasargapramokShaH parihArakShayo hiraNyopAyanamiti koshavR^iddhiH ##02.8.03## pratibandhaH prayogo vyavahAro.avastAraH parihApaNamupabhogaH parivartanamapahArashcha iti koshakShayaH ##02.8.04## siddhInAmasAdhanamanavatAraNamapraveshanaM vA pratibandhaH ##02.8.05## tatra dashabandho daNDaH ##02.8.06## koshadravyANAM vR^iddhiprayogAH prayogaH ##02.8.07## paNyavyavahAro vyavahAraH ##02.8.08## tatra phaladviguNo daNDaH ##02.8.09## siddhaM kAlamaprAptaM karotyaprAptaM prAptaM vetyavastAraH ##02.8.10## tatra pa~nchabandho daNDaH ##02.8.11## klR^iptamAyaM (kL^iptamAyaM) parihApayati vyayaM vA vivardhayatIti parihApaNam ##02.8.12## tatra hInachaturguNo daNDaH ##02.8.13## svayamanyairvA rAjadravyANAmupabhojanamupabhogaH ##02.8.14## tatra ratnopabhoge ghAtaH, sAropabhoge madhyamaH sAhasadaNDaH, phalgukupyopabhoge tachcha tAvat cha daNDaH ##02.8.15## rAjadravyANAmanyadravyenAdAnaM parivartanam ##02.8.16## tad upabhogena vyAkhyAtam ##02.8.17## siddhamAyaM na praveshayati, nibaddhaM vyayaM na prayachChati, prAptAM nIvIM vipratijAnIta ityapahAraH ##02.8.18## tatra dvAdashaguNo daNDaH ##02.8.19## teShAM haraNopAyAshchatvAriMshat ##02.8.20## pUrvaM siddhaM pashchAd avatAritaM, pashchAt siddhaM pUrvamavatAritaM, sAdhyaM na siddhaM, asAdhyaM siddhaM, siddhamasiddhaM kR^itaM, asiddhaM siddhaM kR^itaM, alpasiddhaM bahu kR^itaM, bahusiddhamalpaM kR^itaM, anyat siddhamanyat kR^itaM, anyataH siddhamanyataH kR^itaM, deyaM na dattaM, adeyaM dattaM, kAle na dattaM, akAle dattaM, alpaM dattaM bahu kR^itaM, bahu dattamalpaM kR^itaM, anyad dattamanyat kR^itaM, anyato dattamanyataH kR^itaM, praviShTamapraviShTaM kR^itaM, apraviShTaM praviShTaM kR^itaM, kupyamadattamUlyaM praviShTaM, dattamUlyaM na praviShTaM sa~NkShepo vikShepaH kR^itaH, vikShepaH sa~NkShepo vA, mahArghamalpArgheNa parivartitaM, alpArghaM mahArgheNa vA samAropito.arghaH, pratyavaropito vA, saMvatsaro mAsaviShamaH kR^itaH, mAso divasaviShamo vA, samAgamaviShamaH, mukhaviShamaH, kArmikaviShamaH nirvartanaviShamaH, piNDaviShamaH, varNaviShamaH, arghaviShamaH, mAnaviShamaH, mApanaviShamaH, bhAjanaviShamaH \- iti haraNopAyAH ##02.8.21## tatropayuktanidhAyakanibandhakapratigrAhakadAyakadApakamantrivaiyAvR^ityakarAn ekaikasho.anuyu~njIta ##02.8.22## mithyAvAde chaiShAM yuktasamo daNDaH ##02.8.23## prachAre chAvaghoShayet amunA prakR^itenopahatAH praj~nApayantu iti ##02.8.24## praj~nApayato yathopaghAtaM dApayet ##02.8.25## anekeShu chAbhiyogeShvapavyayamAnaH sakR^id eva paroktaH sarvaM bhajeta ##02.8.26## vaiShamye sarvatrAnuyogaM dadyAt ##02.8.27## mahatyarthApahAre chAlpenApi siddhaH sarvaM bhajeta ##02.8.28## kR^itapratighAtAvasthaH sUchako niShpannArthaH ShaShThamaMshaM labheta, dvAdashamaMshaM bhR^itakaH ##02.8.29## prabhUtAbhiyogAd alpaniShpattau niShpannasyAMshaM labheta ##02.8.30## aniShpanne shArIraM hairaNyaM vA daNDaM labheta, na chAnugrAhyaH ##02.8.31## niShpattau nikShiped vAdamAtmAnaM vApavAhayet . abhiyuktopajApAt tu sUchako vadhamApnuyAt (iti) ##02.8.32## ## Chapt | Inspection of the Rork of officers ## amAtyasampadopetAH sarvAdhyakShAH shaktitaH karmasu niyojyAH ##02.9.01## karmasu chaiShAM nityaM parIkShAM kArayet.h, chittAnityatvAt manuShyAnAm ##02.9.02## ashvasadharmANo hi manuShyA niyuktAH karmasu vikurvate ##02.9.03## tasmAt kartAraM karaNaM deshaM kAlaM kAryaM prakShepamudayaM chaiShu vidyAt ##02.9.04## te yathAsandeshamasaMhatA avigR^ihItAH karmANi kuryuH ##02.9.05## saMhatA bhakShayeyuH, vigR^ihItA vinAshayeyuH ##02.9.06## na chAnivedya bhartuH ka~nchid ArambhaM kuryuH, anyatrApatpratIkArebhyaH ##02.9.07## pramAdasthAneShu chaiShAmatyayaM sthApayed divasavetanavyayadviguNam ##02.9.08## yashchaiShAM yathA.a.adiShTamarthaM savisheShaM vA karoti sa sthAnamAnau labheta ##02.9.09## alpAyatishchet mahAvyayo bhakShayati ##02.9.10## viparyaye yathA.a.ayativyayashcha na bhakShayati ityAchAryAH ##02.9.11## apasarpeNaivopalabhyeta iti kauTilyaH ##02.9.12## yaH samudayaM parihApayati sa rAjArthaM bhakShayati ##02.9.13## sa ched aj~nAnAdibhiH parihApayati tad enaM yathAguNaM dApayet ##02.9.14## yaH samudayaM dviguNamudbhAvayati sa janapadaM bhakShayati ##02.9.15## sa ched rAjArthamupanayatyalpAparAdhe vArayitavyaH, mahati yathAparAdhaM daNDayitavyaH ##02.9.16## yaH samudayaM vyayamupanayati sa puruShakarmANi bhakShayati ##02.9.17## sa karmadivasadravyamUlyapuruShavetanApahAreShu yathAparAdhaM daNDayitavyaH ##02.9.18## tasmAd asya yo yasminn adhikaraNe shAsanasthaH sa tasya karmaNo yAthAtathyamAyavyayau cha vyAsasamAsAbhyAmAchakShIta ##02.9.19## mUlaharatAdAtvikakadaryAMshcha pratiShedhayet ##02.9.20## yaH pitR^ipaitAmahamarthamanyAyena bhakShayati sa mUlaharaH ##02.9.21## yo yad yad utpadyate tat tad bhakShayati sa tAdAtvikaH ##02.9.22## yo bhR^ityAtmapIDAbhyAmupachinotyarthaM sa kadaryaH ##02.9.23## sa pakShavAMshched anAdeyaH, viparyaye paryAdAtavyaH ##02.9.24## yo mahatyarthasamudaye sthitaH kadaryaH sannidhatte.avanidhatte.avasrAvayati vA \- sannidhatte svaveshmani, avanidhatte paurajAnapadeShu, avasrAvayati paraviShaye \- tasya sattrI mantrimitrabhR^ityabandhupakShamAgatiM gatiM cha dravyANAmupalabheta ##02.9.25## yashchAsya paraviShaye sa~nchAraM kuryAt tamanupravishya mantraM vidyAt ##02.9.26## suvidite shatrushAsanApadeshenainaM ghAtayet ##02.9.27## tasmAd asyAdhyakShAH sa~NkhyAyakalekhakarUpadarshakanIvIgrAhakottarAdhyakShasakhAH karmaNi kuryuH ##02.9.28## uttarAdhyakShA hasti.ashvarathArohAH ##02.9.29## teShAmantevAsinaH shilpashauchayuktAH sa~NkhyAyakAdInAmapasarpAH ##02.9.30## bahumukhyamanityaM chAdhikaraNaM sthApayet ##02.9.31## yathA hyanAsvAdayituM na shakyaM jihvAtalasthaM madhu7 vA viShaM vA . arthaH tathA hyarthachareNa rAj~naH svalpo.apyanAsvAdayituM na shakyaH ##02.9.32## matsyA yathAntaH salile charanto j~nAtuM na shakyAH salilaM pibantaH . yuktAH tathA kAryavidhau niyuktA j~nAtuM na shakyA dhanamAdadAnAH ##02.9.33## api shakyA gatirj~nAtuM patatAM khe patatriNAm . na tu prachChannabhAvAnAM yuktAnAM charatAM gatiH ##02.9.34## AsrAvayechchopachitAn viparyasyechcha karmasu . yathA na bhakShayantyarthaM bhakShitaM nirvamanti vA ##02.9.35## na bhakShayanti ye tvarthAnnyAyato vardhayanti cha . nityAdhikArAH kAryAH te rAj~naH priyahite ratAH (iti) ##02.9.36## ## Chapt | On edicts ## shAsane shAsanamityAchakShate ##02.10.01## shAsanapradhAnA hi rAjAnaH, tanmUlatvAt sandhivigrahayoH ##02.10.02## tasmAd amAtyasampadopetaH sarvasamayavid AshugranthashchAru.akSharo lekhanavAchanasamartho lekhakaH syAt ##02.10.03## so.avyagramanA rAj~naH sandeshaM shrutvA nishchitArthaM lekhaM vidadhyAt deshaishvaryavaMshanAmadheyopachAramIshvarasya, deshanAmadheyopachAramanIshvarasya ##02.10.04## jAtiM kulaM sthAnavayaHshrutAni karma.R^iddhishIlAnyatha deshakAlau . yaunAnubandhaM cha samIkShya kArye lekhaM vidadhyAt puruShAnurUpam ##02.10.05## arthakramaH sambandhaH paripUrNatA mAdhuryamaudAryaM spaShTatvamiti lekhasampat ##02.10.06## tatra yathAvad anupUrvakriyA pradhAnasyArthasya pUrvamabhinivesha ityarthakramaH ##02.10.07## prastutasyArthasyAnuparodhAd uttarasya vidhAnamAsamApteriti sambandhaH ##02.10.08## arthapadAkSharANAmanyUnAtiriktatA hetu.udAharaNadR^iShTAntairarthopavarNanAshrAntapadatA iti paripUrNatA ##02.10.09## sukhopanItachAru.arthashabdAbhidhAnaM mAdhuryam ##02.10.10## agrAmyashabdAbhidhAnamaudAryam ##02.10.11## pratItashabdaprayogaH spaShTatvamiti ##02.10.12## akArAdayo varNAH triShaShTiH ##02.10.13## varNasa~NghAtaH padam ##02.10.14## tachchaturvidhaM nAmAkhyAtopasarganipAtAshcha iti ##02.10.15## tatra nAma sattvAbhidhAyi ##02.10.16## avishiShTali~NgamAkhyAtaM kriyAvAchi ##02.10.17## kriyAvisheShakAH prAdayopasargAH ##02.10.18## avyayAshchAdayo nipAtAH ##02.10.19## padasamUho vAkyamarthaparisamAptau ##02.10.20## ekapadAvaraH tripadaparaH parapadArthAnuparodhena vargaH kAryaH ##02.10.21## lekhaparisaMharaNArtha itishabdo vAchikamasya iti cha ##02.10.22## nindA prashaMsA pR^ichChA cha tathA.a.akhyAnamathArthanA . pratyAkhyAnamupAlambhaH pratiShedho.atha chodanA ##02.10.23## sAntvamabhyupapattishcha bhartsanAnunayau tathA . eteShvarthAH pravartante trayodashasu lekhajAH ##02.10.24## tatrAbhijanasharIrakarmaNAM doShavachanaM nindA ##02.10.25## guNavachanameteShAmeva prashaMsA ##02.10.26## kathametaditi pR^ichChA ##02.10.27## evam ityAkhyAnam ##02.10.28## dehi ityarthanA ##02.10.29## na prayachChAmi iti pratyAkhyAnam ##02.10.30## ananurUpaM bhavataH ityupAlambhaH ##02.10.31## mA kArShIH iti pratiShedhaH ##02.10.32## idaM kriyatAm iti chodanA ##02.10.33## yo.ahaM sa bhavAn.h, yan mama dravyaM tad bhavataH ityupagrahaH sAntvam ##02.10.34## vyasanasAhAyyamabhyupapattiH ##02.10.35## sadoShamAyatipradarshanamabhibhartsanam ##02.10.36## anunayaH trividho.arthakR^itAvatikrame puruShAdivyasane cha iti ##02.10.37## praj~nApanAj~nAparidAnalekhAH tathA parIhAranisR^iShTilekhau . prAvR^ittikashcha pratilekhaiva sarvatragashcha iti hi shAsanAni ##02.10.38## anena vij~nApitamevamAha tad dIyatAM ched yadi tattvamasti . rAj~naH samIpe varakAramAha praj~nApanaiShA vividhopadiShTA ##02.10.39## bharturAj~nA bhaved yatra nigrahAnugrahau prati . visheSheNa tu bhR^ityeShu tad.Aj~nAlekhalakShaNam ##02.10.40## yathArhaguNasaMyuktA pUjA yatropalakShyate . apyAdhau paridAne vA bhavataH tAvupagrahau ##02.10.41## jAtervisheSheShu pareShu chaiva grAmeShu desheShu cha teShu teShu . anugraho yo nR^ipternideshAt tajj~naH parIhAra iti vyavasyet ##02.10.42## nisR^iShTisthA.a.apanA kAryakaraNe vachane tathA . eSha vAchikalekhaH syAd bhavennaisR^iShTiko.api vA ##02.10.43## vividhAM daivasaMyuktAM tattvajAM chaiva mAnuShIm . dvividhAM tAM vyavasyanti pravR^ittiM shAsanaM prati ##02.10.44## dR^iShTvA lekhaM yathAtattvaM tataH pratyanubhAShya cha . pratilekho bhavet kAryo yathA rAjavachaH tathA ##02.10.45## yatra IshvarAMshchAdhikR^itAMshcha rAjA rakShopakArau pathikArthamAha . sarvatrago nAma bhavet sa mArge deshe cha sarvatra cha veditavyaH ##02.10.46## upAyAH sAmopapradAnabhedadaNDAH ##02.10.47## tatra sAma pa~nchavidhaM \- guNasa~NkIrtanaM, sambandhopAkhyAnaM, parasparopakArasandarshanaM, AyatipradarshanaM, AtmopanidhAnamiti ##02.10.48## tatrAbhijanasharIrakarmaprakR^itishrutadravyAdInAM guNagrahaNaM prashaMsA stutirguNasa~NkIrtanam ##02.10.49## j~nAtiyaunamaukhasrauvakulahR^idayamitrasa~NkIrtanaM sambandhopAkhyAnam ##02.10.50## svapakShaparapakShayoranyonyopakArasa~NkIrtanaM parasparopakArasandarshanam ##02.10.51## asminn evaM kR^itedamAvayorbhavati ityAshAjananamAyatipradarshanam ##02.10.52## yo.ahaM sa bhavAn.h, yan mama dravyaM tad bhavatA svakR^ityeShu prayojyatAm ityAtmopanidhAnam | iti ##02.10.53## upapradAnamarthopakAraH ##02.10.54## sha~NkAjananaM nirbhartsanaM cha bhedaH ##02.10.55## vadhaH pariklesho.arthaharaNaM daNDaH | iti ##02.10.56## akAntirvyAghAtaH punar.uktamapashabdaH samplava iti lekhadoShaH ##02.10.57## tatra kAlapattrakamachAruviShamavirAgAkSharatvamakAntiH ##02.10.58## pUrveNa pashchimasyAnupapattirvyAghAtaH ##02.10.59## uktasyAvisheSheNa dvitIyamuchchAraNaM punar.uktam ##02.10.60## li~NgavachanakAlakArakANAmanyathAprayogo.apashabdaH ##02.10.61## avarge vargakaraNaM chAvargakriyA guNaviparyAsaH samplavaH | iti ##02.10.62## sarvashAstrANyanukramya prayogamupalabhya cha . kauTilyena narendrArthe shAsanasya vidhiH kR^itaH (iti) ##02.10.63## ## Chapt | Examination of the precious articles to be received into the treasury ## koshAdhyakShaH koshapraveshyaM ratnaM sAraM phalguM kupyaM vA tajjAtakaraNAdhiShThitaH pratigR^ihNIyAt ##02.11.01## tAmraparNikaM pANDyakavATakaM pAshikyaM kauleyaM chaurNeyaM mAhendraM kArdamikaM srautasIyaM hrAdIyaM haimavataM cha mauktikam ##02.11.02## shuktiH sha~NkhaH prakIrNakaM cha yonayaH ##02.11.03## masUrakaM tripuTakaM kUrmakamardhachandrakaM ka~nchukitaM yamakaM kartakaM kharakaM siktakaM kAmaNDalukaM shyAvaM nIlaM durviddhaM chAprashastam ##02.11.04## sthUlaM vR^ittaM nistalaM bhrAjiShNu shvetaM guru snigdhaM deshaviddhaM cha prashastam ##02.11.05## shIrShakamupashIrShakaM prakANDakamavaghATakaM taralapratibaddhaM cha iti yaShTiprabhedAH ##02.11.06## yaShTInAmaShTasahasramindrachChandaH ##02.11.07## tato.ardhaM vijayachChandaH ##02.11.08## chatuShShaShTirardhahAraH ##02.11.09## chatuShpa~nchAshad rashmikalApaH ##02.11.10## dvAtriMshadguchChaH ##02.11.11## saptaviMshatirnakShatramAlA ##02.11.12## chaturviMshatirardhaguchChaH ##02.11.13## viMshatirmANavakaH ##02.11.14## tato.ardhamardhamANavakaH ##02.11.15## etaiva maNimadhyAH tanmANavakA bhavanti ##02.11.16## ekashIrShakaH shuddho hAraH ##02.11.17## tadvatsheShAH ##02.11.18## maNimadhyo.ardhamANavakaH ##02.11.19## triphalakaH phalakahAraH, pa~nchaphalako vA ##02.11.20## sUtramekAvalI shuddhA ##02.11.21## saiva maNimadhyA yaShTiH ##02.11.22## hemamaNichitrA ratnAvalI ##02.11.23## hemamaNimuktAntaro.apavartakaH ##02.11.24## suvarNasUtrAntaraM sopAnakam ##02.11.25## maNimadhyaM vA maNisopAnakam ##02.11.26## tena shirohastapAdakaTIkalApajAlakavikalpA vyAkhyAtAH ##02.11.27## maNiH kauTomAleyakaH pArasamudrakashcha ##02.11.28## saugandhikaH padmarAgo.anavadyarAgaH pArijAtapuShpako bAlasUryakaH ##02.11.29## vaiDUryamutpalavarNaH shirIShapuShpakodakavarNo vaMsharAgaH shukapattravarNaH puShyarAgo gomUtrako gomedakaH ##02.11.30## indranIlo nIlAvalIyaH kalAyapuShpako mahAnIlo jambv.Abho jImUtaprabho nandakaH sravanmadhyaH ##02.11.31## shuddhasphaTiko mUlATavarNaH shItavR^iShTiH sUryakAntashcha | iti maNayaH ##02.11.32## ShaD.ashrashchatur.ashro vR^itto vA tIvrarAgaH saMsthAnavAn aChaH snigdho gururarchiShmAn antargataprabhaH prabhAnulepI cha iti maNiguNAH ##02.11.33## mandarAgaprabhaH sa\-sharkaraH puShpachChidraH khaNDo durviddho lekhAkIrNa iti doShAH ##02.11.34## vimalakaH sasyako.a~njanamUlakaH pittakaH sulabhako lohitAkSho mR^igAshmako jyotIrasako mAleyako.ahichChatrakaH kUrpaH pratikUrpaH sugandhikUrpaH kShIravakaH shshuktichUrNakaH shilApravAlakaH pulakaH shuklapulaka ityantarajAtayaH ##02.11.35## sheShAH kAchamaNayaH ##02.11.36## sabhArAShTrakaM tajjamArAShTrakaM kAstIrarAShTrakaM shrIkaTanakaM maNimantakamindravAnakaM cha vajram ##02.11.37## khaniH srotaH prakIrNakaM cha yonayaH ##02.11.38## mArjArAkShakaM shirIShapuShpakaM gomUtrakaM gomedakaM shuddhasphaTikaM mUlATIvarNaM maNivarNAnAmanyatamavarNamiti vajravarNAH ##02.11.39## sthUlaM guru prahArasahaM samakoTikaM bhAjanalekhi tarkubhrAmi bhrAjiShNu cha prashastam ##02.11.40## naShTakoNaM nirAshri pArshvApavR^ittaM chAprashastam ##02.11.41## pravAlakamAlakandakaM vaivarNikaM cha, raktaM padmarAgaM cha karaTagarbhiNikAvarjamiti ##02.11.42## chandanaM sAtanaM raktaM bhUmigandhi ##02.11.43## goshIrShakaM kAlatAmraM matsyagandhi ##02.11.44## harichandanaM shukapattravarNamAmragandhi, tArNasaM cha ##02.11.45## grAmerukaM raktaM raktakAlaM vA bastamUtragandhi ##02.11.46## daivasabheyaM raktaM padmagandhi, jApakaM cha ##02.11.47## jo~NgakaM raktaM raktakAlaM vA snigdhaM, taurUpaM cha ##02.11.48## mAleyakaM pANDuraktam ##02.11.49## kuchandanaM rUkShamagurukAlaM raktaM raktakAlaM vA ##02.11.50## kAlaparvatakaM raktakAlamanavadyavarNaM vA ##02.11.51## koshAgAraparvatakaM kAlaM kAlachitraM vA ##02.11.52## shItodakIyaM padmAbhaM kAlasnigdhaM vA ##02.11.53## nAgaparvatakaM rUkShaM shaivalavarNaM vA ##02.11.54## shAkalaM kapilam | iti ##02.11.55## laghu snigdhamashyAnaM sarpiHsnehalepi gandhasukhaM tvag.anusAryanulbaNamavirAgyuShNasahaM dAhagrAhi sukhasparshanamiti chandanaguNAH ##02.11.56## aguru jo~NgakaM kAlaM kAlachitraM maNDalachitraM vA ##02.11.57## shyAmaM do~Ngakam ##02.11.58## pArasamudrakaM chitrarUpamushIragandhi navamAlikAgandhi vA | iti ##02.11.59## guru snigdhaM peshalagandhi nirhAryagnisahamasamplutadhUmaM vimardasahamityaguruguNAH ##02.11.60## tailaparNikamashokagrAmikaM mAMsavarNaM padmagandhi ##02.11.61## jo~NgakaM raktapItakamutpalagandhi gomUtragandhi vA ##02.11.62## grAmerukaM snigdhaM gomUtragandhi ##02.11.63## sauvarNakuDyakaM raktapItaM mAtulu~Ngagandhi ##02.11.64## pUrNakadvIpakaM padmagandhi navanItagandhi vA ##02.11.65## bhadrashriyaM pAralauhityakaM jAtIvarNam ##02.11.66## AntaravatyamushIravarNam ##02.11.67## ubhayaM kuShThagandhi cha | iti ##02.11.68## kAleyakaH svarNabhUmijaH snigdhapItakaH ##02.11.69## auttaraparvatako raktapItakaH iti sArAH | ##02.11.70## piNDakvAthadhUmasahamavirAgi yogAnuvidhAyi cha ##02.11.71## chandanAguruvachcha teShAM guNAH ##02.11.72## kAntanAvakaM praiyakaM chottaraparvatakaM charma ##02.11.73## kAntanAvakaM mayUragrIvAbham ##02.11.74## praiyakaM nIlapItashvetalekhAbinduchitram ##02.11.75## tad.ubhayamaShTA~NgulAyAmam ##02.11.76## bisI mahAbisI cha dvAdashagrAmIye ##02.11.77## avyaktarUpA duhilitikA chitrA vA bisI ##02.11.78## paruShA shvetaprAyA mahAbisI ##02.11.79## dvAdashA~NgulAyAmamubhayam ##02.11.80## shyAmikA kAlikA kadalI chandrottarA shAkulA chArohajAH ##02.11.81## kapilA binduchitrA vA shyAmikA ##02.11.82## kAlikA kapilA kapotavarNA vA ##02.11.83## tad ubhayamaShTA~NgulAyAmam ##02.11.84## paruShA kadalI hastAyatA ##02.11.85## saiva chandrachitrA chandrottarA ##02.11.86## kadalItribhAgA shAkulA koThamaNDalachitrA kR^itakarNikAjinachitrA vA | iti ##02.11.87## sAmUraM chInasI sAmUlI cha bAhlaveyAH ##02.11.88## ShaTtriMshad.a~Ngulama~njanavarNaM sAmUram ##02.11.89## chInasI raktakAlI pANDukAlI vA ##02.11.90## sAmUlI godhUmavarNA | iti ##02.11.91## sAntinA nalatUlA vR^ittapR^ichChA chaudrAH ##02.11.92## sAtinA kR^iShNA ##02.11.93## nalatUlA nalatUlavarNA ##02.11.94## kapilA vR^ittapuchChA cha iti charmajAtayaH | ##02.11.95## charmaNAM mR^idu snigdhaM bahularoma cha shreShTham ##02.11.96## shuddhaM shuddharaktaM pakSharaktaM chAvikaM, khachitaM vAnachitraM khaNDasa~NghAtyaM tantuvichChinnaM cha ##02.11.97## kambalaH kauchapakaH kulamitikA saumitikA turagAstaraNaM varNakaM talichChakaM vAravANaH paristomaH samantabhadrakaM chAvikam ##02.11.98## pichChilamArdramiva cha sUkShmaM mR^idu cha shreShTham ##02.11.99## aShTaprotisa~NghAtyA kR^iShNA bhi~NgisI varShavAraNamapasAraka iti naipAlakam ##02.11.100## sampuTikA chatur.ashrikA lambarA kaTavAnakaM prAvarakaH sattalikA iti mR^igaroma ##02.11.101## vA~NgakaM shvetaM snigdhaM dukUlam ##02.11.102## pauNDrakaM shyAmaM maNisnigdham ##02.11.103## sauvarNakuDyakaM sUryavarNaM maNisnigdhodakavAnaM chatur.ashravAnaM vyAmishravAnaM cha ##02.11.104## eteShAmekAMshukamadhyardhadvitrichatur.aMshukamiti ##02.11.105## tena kAshikaM pauNDrakaM cha kShaumaM vyAkhyAtam ##02.11.106## mAgadhikA pauNDrikA sauvarNakuDyakA cha pattrorNA ##02.11.107## nAgavR^ikSho likucho bakulo vaTashcha yonayaH ##02.11.108## pItikA nAgavR^ikShikA ##02.11.109## godhUmavarNA laikuchI ##02.11.110## shvetA bAkulI ##02.11.111## sheShA navanItavarNA ##02.11.112## tAsAM sauvarNakuDyakA shreShThA ##02.11.113## tayA kausheyaM chInapaTTAshcha chInabhUmijA vyAkhyAtAH ##02.11.114## mAdhuramAparAntakaM kAli~NgaM kAshikaM vA~NgakaM vAtsakaM mAhiShakaM cha kArpAsikaM shreShTham | iti ##02.11.115## ataH pareShAM ratnAnAM pramANaM mUlyalakShaNam | ##02.11.116## jAtiM rUpaM cha jAnIyAnnidhAnaM navakarma cha ##02.11.117## purANapratisaMskAraM karma guhyamupaskarAn | ##02.11.118## deshakAlaparIbhogaM hiMsrANAM cha pratikriyAm (iti) ##02.11.119## ## Chapt | Starting ore mines and factories ## AkarAdhyakShaH shulbadhAtushAstrarasapAkamaNirAgaj~naH tajj~nasakho vA tajjAtakarmakaropakaraNasampannaH kiTTamUShA~NgArabhasmali~NgaM vA.a.akaraM bhUtapUrvamabhutapUrvaM vA bhUmiprastararasadhAtumatyarthavarNagauravamugragandharasaM parIkSheta ##02.12.01## parvatAnAmabhij~nAtoddeshAnAM bilaguhopatyakAlayanagUDhakhAteShvantaH prasyandino jambUchUtatAlaphalapakvaharidrAbhedaguDa(gUDa?)haritAlamanaHshilAkShaudrahi~NgulukapuNDarIkashukamayUrapattravarNAH savarNodakoShadhiparyantAshchikkaNA vishadA bhArikAshcha rasAH kA~nchanikAH ##02.12.02## apsu niShThyUtAH tailavadvisarpiNaH Sha~NkamalagrAhiNashcha tAmrarUpyayoH shatAd upari veddhAraH ##02.12.03## tatpratirUpakamugragandharasaM shilAjatu vidyAt ##02.12.04## pItakAstAmrakAH tAmrapItakA vA bhUmiprastaradhAtavo bhinnA nIlarAjIvanto mudgamAShakR^isaravarNA vA dadhibindupiNDachitrA haridrAharItakIpadmapattrashaivalayakR^itplIhAnavadyavarNA bhinnAshchu~nchuvAlukAlekhAbindusvastikavantaH sugulikA archiShmantaH tApyamAnA na bhidyante bahuphenadhUmAshcha suvarNadhAtavaH pratIvApArthAH tAmrarUpyavedhanAH ##02.12.05## sha~NkhakarpUrasphaTikanavanItakapotapArAvatavimalakamayUragrIvAvarNAH sasyakagomedakaguDamatsyaNDikAvarNAH kovidArapadmapATalIkalAyakShaumAtasIpuShpavarNAH sa\-sIsAH sA~njanA visrA bhinnAH shvetAbhAH kR^iShNAH kR^iShNAbhAH shvetAH sarve vA lekhAbinduchitrA mR^idavo dhmAyamAnA na sphuTanti bahuphenadhUmAshcha rUpyadhAtavaH ##02.12.06## sarvadhAtUnAM gauravavR^iddhau sattvavR^iddhiH ##02.12.07## teShAmashuddhA mUDhagarbhA vA tIkShNamUtrakSharabhAvitA rAjavR^ikShavaTapIlugopittarochanAmahiShakharakarabhamUtraleNDapiNDabaddhAH tatpratIvApAH tad.avalepA vA vishuddhAH sravanti ##02.12.08## yavamAShatilapalAshapIlukShArairgokShIrAjakShIrairvA kadalIvajrakandapratIvapo mArdavakaraH ##02.12.09## madhumadhukamajApayaH sa\-tailaM ghR^itaguDakiNvayutaM sa\-kandalIkam | yad api shatasahasradhA vibhinnaM bhavati mR^idu tribhireva tanniShekaiH ##02.12.10## godantashR^i~NgapratIvApo mR^idustambhanaH ##02.12.11## bhArikaH snigdho mR^idushcha prastaradhAturbhUmibhAgo vA pi~Ngalo haritaH pATalo lohito vA tAmradhAtuH ##02.12.12## kAkamochakaH kapotarochanAvarNaH shvetarAjinaddho vA visraH sIsadhAtuH ##02.12.13## USharakarburaH pakvaloShThavarNo vA trapudhAtuH ##02.12.14## kharumbaH pANDurohitaH sinduvArapuShpavarNo vA tIkShNadhAtuH ##02.12.15## kAkANDabhujapattravarNo vA vaikR^intakadhAtuH ##02.12.16## achChaH snigdhaH sa\-prabho ghoShavAn shItaH tIvraH tanurAgashcha maNidhAtuH ##02.12.17## dhAtusamutthaM tajjAtakarmAnteShu prayojayet ##02.12.18## kR^itabhANDavyavahAramekamukhaM, atyayaM chAnyatra kartR^ikretR^ivikretR^INAM sthApayet ##02.12.19## AkarikamapaharantamaShTaguNaM dApayed anyatra ratnebhyaH ##02.12.20## stenamanisR^iShTopajIvinaM cha baddhaM karma kArayet.h, daNDopakAriNaM cha ##02.12.21## vyayakriyAbhArikamAkaraM bhAgena prakrayeNa vA dadyAt.h, lAghavikamAtmanA kArayet ##02.12.22## lohAdhyakShaH tAmrasIsatrapuvaikR^intakArakUTavR^ittakaMsatAlalohakarmAntAn kArayet.h, lohabhANDavyavahAraM cha ##02.12.23## lakShaNAdhyakShashchaturbhAgatAmraM rUpyarUpaM tIkShNatrapusIsA~njanAnAmanyatamamAShabIjayuktaM kArayet \- paNamardhapaNaM pAdaM, aShTabhAgamiti, pAdAjIvaM tAmrarUpaM \- mAShakamardhamAShakaM kAkaNImardhakAkaNImiti ##02.12.24## rUpadarshakaH paNayAtrAM vyAvahArikIM koshapraveshyAM cha sthApayet ##02.12.25## rUpikamaShTakaM shataM, pa~nchakaM shataM vyAjIM, pArIkShikamaShTabhAgikaM, shataM, pa~nchaviMshatipaNamatyayaM chAnyatrakartR^ikretR^ivikretR^iparIkShitR^ibhyaH ##02.12.26## khanyadhyakShaH sha~NkhavajramaNimuktApravAlakShArakarmAntAn kArayet.h, paNanavyavahAraM cha ##02.12.27## lavaNAdhyakShaH pAkamuktaM lavaNabhAgaM prakrayaM cha yathAkAlaM sa~NgR^ihNIyAd.h, vikrayAchcha mUlyaM rUpaM vyAjIM cha ##02.12.28## AgantulavaNaM ShaDbhAgaM dadyAt ##02.12.29## dattabhAgavibhAgasya vikrayaH, pa~nchakaM shataM vyAjIM rUpaM rUpikaM cha ##02.12.30## kretA shulkaM rAjapaNyachChedAnurUpaM cha vaidharaNaM dadyAt.h, anyatra kretA ShaTChatamatyayaM cha ##02.12.31## vilavaNamuttamaM daNDaM dadyAd.h, aniShR^iShTopajIvI chAnyatra vAnaprasthebhyaH ##02.12.32## shrotriyAH tapasvino viShTayashcha bhaktalavaNaM hareyuH ##02.12.33## ato.anyo lavaNakShAravargaH shulkaM dadyAt ##02.12.34## evaM mUlyaM cha bhAgaM cha vyAjIM parighamatyayam | shulkaM vaidharaNaM daNDaM rUpaM rUpikameva cha ##02.12.35## khanibhyo dvAdashavidhaM dhAtuM paNyaM cha saMharet | evaM sarveShu paNyeShu sthApayen mukhasa~Ngraham ##02.12.36## AkaraprabhaH koshaH koshAd daNDaH prajAyate | pR^ithivI koshadaNDAbhyAM prApyate koshabhUShaNA (iti) ##02.12.37## ## Chapt | Superintendent of gold in the RorkShop ## suvarNAdhyakShaH suvarNarajatakarmAntAnAmasambandhAveshanachatuHshAlAmekadvArAmakShashAlAM kArayet ##02.13.01## vishikhAmadhye sauvarNikaM shilpavantamabhijAtaM prAtyayikaM cha sthApayet ##02.13.02## jAmbUnadaM shAtakumbhaM hATakaM vaiNavaM shR^i~NgashuktijaM jAtarUpaM rasaviddhamAkarodgataM cha suvarNam ##02.13.03## ki~njalkavarNaM mR^idu snigdhamanAdi bhrAjiShNu cha shreShThaM, raktapItakaM madhyamaM, raktamavaram ##02.13.04## shreShThAnAM pANDu shvetaM chAprAptakam ##02.13.05## tad yenAprAptakaM tachchaturguNena sIsena shodhayet ##02.13.06## sIsAnvayena bhidyamAnaM shuShkapaTalairdhmApayet ##02.13.07## rUkShatvAd bhidyamAnaM tailagomaye niShechayet ##02.13.08## AkarodgataM sIsAnvayena bhidyamAnaM pAkapattrANi kR^itvA gaNDikAsu kuTTayet.h, kadalIvajrakandakalke vA niShechayet ##02.13.09## tutthodgataM gauDikaM kAmbukaM chAkravAlikaM cha rUpyam ##02.13.10## shvetaM snigdhaM mR^idu cha shreShTham ##02.13.11## viparyaye sphoTanaM cha duShTam ##02.13.12## tatsIsachaturbhAgena shodhayet ##02.13.13## udgatachUlikamachChaM bhrAjiShNu dadhivarNaM cha shuddham ##02.13.14## shuddhasyaiko hAridrasya suvarNo varNakaH ##02.13.15## tataH shulbakAkaNy.uttarApasAritA AchatuHsImAntAditi ShoDasha varNakAH ##02.13.16## suvarNaM pUrvaM nikaShya pashchAd varNikAM nikaShayet ##02.13.17## samarAgalekhamanimnonnate deshe nikaShitaM, parimR^iditaM parilIDhaM nakhAntarAd vA gairikeNAvachUrNitamupadhiM vidyAt ##02.13.18## jAtihi~Ngulukena puShpakAsIsena vA gomUtrabhAvitena digdhenAgrahastena saMspR^iShTaM suvarNaM shvetIbhavati ##02.13.19## sa\-kesaraH snigdho mR^idurbhAjiShNushcha nikaSharAgaH shreShThaH ##02.13.20## kAli~NgakaH tApIpAShANo vA mudgavarNo nikaShaH shreShThaH ##02.13.21## samarAgI vikrayakrayahitaH ##02.13.22## hastichChavikaH saharitaH pratirAgI vikrayahitaH ##02.13.23## sthiraH paruSho viShamavarNashchApratirAgI krayahitaH ##02.13.24## ChedashchikkaNaH samavarNaH shlakShNo mR^idurbhAjiShNushcha shreShThaH ##02.13.25## tApo bahir.antashcha samaH ki~njalkavarNaH kuraNDakapuShpavarNo vA shreShThaH ##02.13.26## shyAvo nIlashchAprAptakaH ##02.13.27## tulApratimAnaM pautavAdhyakShe vakShyAmaH ##02.13.28## tenopadeshena rUpyasuvarNaM dadyAd AdadIta cha ##02.13.29## akShashAlAmanAyukto nopagachChet ##02.13.30## abhigachChann uchChedyaH ##02.13.31## Ayukto vA sarUpyasuvarNaH tenaiva jIyeta ##02.13.32## vichitavastrahastaguhyAH kA~nchanapR^iShatatvaShTR^itapanIyakAravo dhmAyakacharakapAMsudhAvakAH pravisheyurniShkaseyushcha ##02.13.33## sarvaM chaiShAmupakaraNamaniShThitAshcha prayogAH tatraivAvatiShTheran ##02.13.34## gR^ihItaM suvarNaM dhR^itaM cha prayogaM karaNamadhye dadyAt ##02.13.35## sAyaM prAtashcha lakShitaM kartR^ikArayitR^imudrAbhyAM nidadhyAt ##02.13.36## kShepaNo guNaH kShudrakamiti karmANi ##02.13.37## kShepaNaH kAchArpaNAdIni ##02.13.38## guNaH sUtravAnAdIni ##02.13.39## ghanaM suShiraM pR^iShatAdiyuktaM kShudrakamiti ##02.13.40## arpayet kAchakarmaNaH pa~nchabhAgaM kA~nchanaM dashabhAgaM kaTumAnam ##02.13.41## tAmrapAdayuktaM rUpyaM rUpyapAdayuktaM vA suvarNaM saMskR^itakaM, tasmAd rakShet ##02.13.42## pR^iShatakAchakarmaNaH trayo hi bhAgAH paribhANDaM dvau vAstukaM, chatvAro vA vAstukaM trayaH paribhANDam ##02.13.43## tvaShTR^ikarmaNaH shulbabhANDaM samasuvarNena saMyUhayet ##02.13.44## rUpyabhANDaM ghanaM suShiraM vA suvarNArdhenAvalepayet ##02.13.45## chaturbhAgasuvarNaM vA vAlukAhi~Ngulukasya rasena chUrNena vA vAsayet | ##02.13.46## tapanIyaM jyeShThaM suvarNaM surAgaM samasIsAtikrAntaM pAkapattrapakvaM saindhavikayojjvAlitaM nIlapItashvetaharitashukapattravarNAnAM prakR^itirbhavati ##02.13.47## tIkShNaM chAsya mayUragrIvAbhaM shvetabha~NgaM chimichimAyitaM pItachUrNitaM kAkaNikaH suvarNarAgaH ##02.13.48## tAramupashuddhaM vA \- asthitutthe chatuH samasIse chatuH shuShkatutthe chatuH kapAle trirgomaye dvirevaM saptadashatutthAtikrAntaM saindhavikayojjvAlitam ##02.13.49## etasmAt kAkaNy.uttaramAd vimAShAditi suvarNe deyaM, pashchAd rAgayogaH, shvetatAraM bhavati | ##02.13.50## trayo.aMshAH tapanIyasya dvAtriMshadbhAgashvetatAramUrchChitAH tat shvetalohitakaM bhavati ##02.13.51## tAmraM pItakaM karoti ##02.13.52## tapanIyamujjvAlya rAgatribhAgaM dadyAt.h, pItarAgaM bhavati ##02.13.53## shvetatArabhAgau dvAvekaH tapanIyasya mudgavarNaM karoti ##02.13.54## kAlAyasasyArdhabhAgAbhyaktaM kR^iShNaM bhavati ##02.13.55## pratilepinA rasena dviguNAbhyaktaM tapanIyaM shukapattravarNaM bhavati ##02.13.56## tasyArambhe rAgavisheSheShu prativarNikAM gR^ihNIyAt ##02.13.57## tIkShNatAmrasaMskAraM cha budhyeta ##02.13.58## tasmAd vajramaNimuktApravAlarUpANAmapaneyimAnaM cha rUpyasuvarNabhANDabandhapramANAni cha ##02.13.59## samarAgaM samadvandvamasaktapR^iShataM sthiram | supramR^iShTamasampItaM vibhaktaM dhAraNe sukham ##02.13.60## abhinItaM prabhAyuktaM saMsthAnamadhuraM samam | manonetrAbhirAmaM cha tapanIyaguNAH smR^itAH (iti) ##02.13.61## ## Chapt | Activity of the goldsmitH in the market-highRay ## sauvarNikaH paurajAnapadAnAM rUpyasuvarNamAveshanibhiH kArayet ##02.14.01## nirdiShTakAlakAryaM cha karma kuryuH, anirdiShTakAlaM kAryApadesham ##02.14.02## kAryasyAnyathAkaraNe vetananAshaH, taddviguNashcha daNDaH ##02.14.03## kAlAtipAtane pAdahInaM vetanaM taddviguNashcha daNDaH ##02.14.04## yathAvarNapramANaM nikShepaM gR^ihNIyuH tathAvidhamevArpayeyuH ##02.14.05## kAlAntarAd api cha tathAvidhameva pratigR^ihNIyuH, anyatra kShINaparishIrNAbhyAm ##02.14.06## AveshanibhiH suvarNapudgalalakShaNaprayogeShu tattaj jAnIyAt ##02.14.07## taptakaladhautakayoH kAkaNikaH suvarNe kShayo deyaH ##02.14.08## tIkShNakAkaNI \- rUpyadviguNaH \- rAgaprakShepaH, tasya ShaDbhAgaH kShayaH ##02.14.09## varNahIne mAShAvare pUrvaH sAhasadaNDaH, pramANahIne madhyamaH, tulApratimAnopadhAvuttamaH, kR^itabhANDopadhau cha ##02.14.10## sauvarNikenAdR^iShTamanyatra vA prayogaM kArayato dvAdashapaNo daNDaH ##02.14.11## karturdviguNaH sa\-apasArashchet ##02.14.12## anapasAraH kaNTakashodhanAya nIyeta ##02.14.13## kartushcha dvishato daNDaH paNachChedanaM vA ##02.14.14## tulApratimAnabhANDaM pautavahastAt krINIyuH ##02.14.15## anyathA dvAdashapaNo daNDaH ##02.14.16## ghanaM suShiraM saMyUhyamavalepyaM sa~NghAtyaM vAsitakaM cha kArukarma ##02.14.17## tulAviShamamapasAraNaM visrAvaNaM peTakaH pi~Nkashcha iti haraNopAyAH ##02.14.18## samnAminyutkIrNikA bhinnamastakopakaNThI kushikyA sakaTukakShyA parivelyAyaskAntA cha duShTatulAH ##02.14.19## rUpyasya dvau bhAgAvekaH shulbasya tripuTakam ##02.14.20## tenAkarodgatamapasAryate tattripuTakApasAritam ##02.14.21## shulbena shulbApasAritaM, vellakena vellakApasAritaM, shulbArdhasAreNa hemnA hemApasAritam ##02.14.22## mUkamUShA pUtikiTTaH karaTukamukhaM nAlI sandaMsho jo~NganI suvarchikAlavaNaM tad eva suvarNamityapasAraNamArgAH ##02.14.23## pUrvapraNihitA vA piNDavAlukA mUShAbhedAd agniShThAd uddhriyante ##02.14.24## pashchAd bandhane AchitakapattraparIkShAyAM vA rUpyarUpeNa parivartanaM visrAvaNaM, piNDavAlukAnAM lohapiNDavAlukAbhirvA ##02.14.25## gADhashchAbhyuddhAryashcha peTakaH saMyUhyAvalepyasa~NghAtyeShu kriyate ##02.14.26## sIsarUpaM suvarNapattreNAvaliptamabhyantaramaShTakena baddhaM gADhapeTakaH ##02.14.27## saiva paTalasampuTeShvabhyuddhAryaH ##02.14.28## pattramAshliShTaM yamakapattraM vAvalepyeShu kriyate ##02.14.29## shulbaM tAraM vA garbhaH pattrANAM sa~NghAtyeShu kriyate ##02.14.30## shulbarUpaM suvarNapattrasaMhataM pramR^iShTaM supArshvaM, tad eva yamakapattrasaMhataM pramR^iShTaM tAmratArarupaM chottaravarNakaH ##02.14.31## tad ubhayaM tApanikaShAbhyAM nihshabdollekhanAbhyAM vA vidyAt ##02.14.32## abhyuddhAryaM badarAmle lavaNodake vA sAdayantIti peTakaH ##02.14.33## ghane suShire vA rUpe suvarNamR^inmAlukAhi~Ngulukakalpo vA tapto.avatiShThate ##02.14.34## dR^iDhavAstuke vA rUpe vAlukAmishraM jatu gAndhArapa~Nko vA tapto.avatiShThate ##02.14.35## tayoH tApanamavadhvaMsanaM vA shuddhiH ##02.14.36## sa\-paribhANDe vA rUpe lavaNamulkayA kaTusharkarayA taptamavatiShThate ##02.14.37## tasya kvAthanaM shuddhiH ##02.14.38## abhrapaTalamaShTakena dviguNavAstuke vA rUpe badhyate ##02.14.39## tasyApihitakAchakasyodake nimajjataikadeshaH sIdati, paTalAntareShu vA sUchyA bhidyate ##02.14.40## maNayo rUpyaM suvarNaM vA ghanasuShirANAM pi~NkaH ##02.14.41## tasya tApanamavadhvaMsanaM vA shuddhiH | iti pi~NkaH ##02.14.42## tasmAd vajramaNimuktApravAlarUpANAM jAtirUpavarNapramANapudgalalakShaNAnyupalabheta ##02.14.43## kR^itabhANDaparIkShAyAM purANabhANDapratisaMskAre vA chatvAro haraNopAyAH \- parikuTTanamavachChedanamullekhanaM parimardanaM vA ##02.14.44## peTakApadeshena pR^iShataM guNaM piTakAM vA yat parishAtayanti tatparikuTTanam ##02.14.45## yaddviguNavAstukAnAM vA rUpe sIsarUpaM prakShipyAbhyantaramavachChindanti tad avachChedanam ##02.14.46## yadghanAnAM tIkShNenollikhanti tad ullekhanam ##02.14.47## haritAlamanaHshilAhi~NgulukachUrNAnAmanyatamena kuruvindachUrNena vA vastraM saMyUhya yat parimR^idnanti tat parimardanam ##02.14.48## tena sauvarNarAjatAni bhANDAni kShIyante, na chaiShAM ki~nchid avarugNaM bhavati ##02.14.49## bhagnakhaNDaghR^iShTAnAM saMyUhyAnAM sadR^ishenAnumAnaM kuryAt ##02.14.50## avalepyAnAM yAvad utpATitaM tAvad utpATyAnumAnaM kuryAt ##02.14.51## virUpANAM vA tApanamudakapeShaNaM cha bahushaH kuryAt ##02.14.52## avakShepaH pratimAnamagnirgaNDikA bhaNDikAdhikaraNI pi~nChaH sUtraM chellaM bollanaM shirotsa~Ngo makShikA svakAya IkShA dR^itirudakasharAvamagniShThamiti kAchaM vidyAt ##02.14.53## rAjatAnAM visraM malagrAhi paruShaM prastInaM vivarNaM vA duShTamiti vidyAt ##02.14.54## evaM navaM cha jIrNaM cha virUpaM chApi bhANDakam | parIkShetAtyayaM chaiShAM yathoddiShTaM prakalpayet (iti) ##02.14.55## ## Chapt | Superintendent of the magashin ## koShThAgArAdhyakShaH sItArAShTrakrayimaparivartakaprAmityakApamityakasaMhanikAnyajAtavyayapratyAyopasthAnAnyupalabhet ##02.15.01## sItAdhyakShopanItaH sasyavarNakaH sItA ##02.15.02## piNDakaraH ShaDbhAgaH senAbhaktaM baliH karotsa~NgaH pArshvaM pArihINikamaupAyanikaM kauShTheyakaM cha rAShTram ##02.15.03## dhAnyamUlyaM koshanirhAraH prayogapratyAdAnaM cha krayimam ##02.15.04## sasyavarNAnAmarghAntareNa vinimayaH parivartakaH ##02.15.05## sasyayAchanamanyataH prAmityakam ##02.15.06## tad eva pratidAnArthamApamityakam ##02.15.07## kuTTakarochakasaktushuktapiShTakarma tajjIvaneShu tailapIDanamaudrachAkrikeShvikShUNAM cha kShArakarma saMhanikA ##02.15.08## naShTaprasmR^itAdiranyajAtaH ##02.15.09## vikShepavyAdhitAntarArambhasheShaM cha vyayapratyAyaH ##02.15.10## tulAmAnAntaraM hastapUraNamutkaro vyAjI paryuShitaM prArjitaM chopasthAnam | iti ##02.15.11## dhAnyasnehakShAralavaNAnAM dhAnyakalpaM sItAdhyakShe vakShyAmaH ##02.15.12## sarpistailavasAmajjAnaH snehAH ##02.15.13## phANitaguDamatsyaNDikAkhaNDasharkarAH kShAravargaH ##02.15.14## saindhavasAmudrabiDayavakShArasauvarchalodbhedajA lavaNavargaH ##02.15.15## kShaudraM mArdvIkaM cha madhu ##02.15.16## ikShurasaguDamadhuphANitajAmbavapanasAnAmanyatamo meShashR^i~NgIpippalIkvAthAbhiShuto mAsikaH ShANmAsikaH sAMvatsariko vA chidbhiTorvArukekShukANDAmraphalAmalakAvasutaH shuddho vA shuktavargaH ##02.15.17## vR^ikShAmlakaramardAmravidalAmalakamAtulu~NgakolabadarasauvIrakaparUShakAdiH phalAmlavargaH ##02.15.18## dadhidhAnyAmlAdirdravAmlavargaH ##02.15.19## pippalImarichashR^i~NgiberAjAjIkirAtatiktagaurasarShapakustumburuchorakadamanakamaruvakashigrukANDAdiH kaTukavargaH ##02.15.20## shuShkamatsyamAMsakandamUlaphalashAkAdi cha shAkavargaH ##02.15.21## tato.ardhamApad.arthaM jAnapadAnAM sthApayed.h, ardhamupayu~njIta ##02.15.22## navena chAnavaM shodhayet ##02.15.23## kShuNNaghR^iShTapiShTabhR^iShTAnAmArdrashuShkasiddhAnAM cha dhAnyAnAM vR^iddhikShayapramANAni pratyakShIkurvIta ##02.15.24## kodravavrIhINAmardhaM sAraH, shAlInAmardhabhAgonaH, tribhAgono varakANAm ##02.15.25## priya~NgUNAmardhaM sAro navabhAgavR^iddhishcha ##02.15.26## udArakaH tulyaH, yavA godhUmAshcha kShuNNAH, tilA yavA mudgamAShAshcha ghR^iShTAH ##02.15.27## pa~nchabhAgavR^iddhirgodhUmaH, saktavashcha ##02.15.28## pAdonA kalAyachamasI ##02.15.29## mudgamAShANAmardhapAdonA ##02.15.30## shaumbyAnAmardhaM sAraH, tribhAgono masUrANAm ##02.15.31## piShTamAmaM kulmAShAshchAdhyardhaguNAH ##02.15.32## dviguNo yAvakaH, pulAkaH, piShTaM cha siddham ##02.15.33## kodravavarakodArakapriya~NgUNAM triguNamannaM, chaturguNaM vrIhINAM, pa~nchaguNaM shAlInAm ##02.15.34## timitamaparAnnaM dviguNaM, ardhAdhikaM virUDhAnAm ##02.15.35## pa~nchabhAgavR^iddhirbhR^iShTAnAm ##02.15.36## kalAyo dviguNaH, lAjA bharujAshcha ##02.15.37## ShaTkaM tailamatasInAm ##02.15.38## nimbakushAmrakapitthAdInAM pa~nchabhAgaH ##02.15.39## chaturbhAgikAH tilakusumbhamadhUke~NgudIsnehAH ##02.15.40## kArpAsakShaumANAM pa~nchapale palaM sUtram ##02.15.41## pa~nchadroNe shAlInAM dvAdashADhakaM taNDulAnAM kalabhabhojanaM, ekAdashakaM vyAlAnAM, dashakamaupavAhyAnAM navakaM sAmnAhyAnAM, aShTakaM pattInAM, saptakaM mukhyAnAM, ShaTkaM devIkumArANAM, pa~nchakaM rAj~nAM, akhaNDaparishuddhAnAM vA tuaNDulAnAM prasthaH ##02.15.42## taNDulAnAM prasthaH chaturbhAgaH sUpaH sUpaShoDasho lavaNasyAMshaH chaturbhAgaH sarpiShaH tailasya vaikamAryabhaktaM puMsaH ##02.15.43## ShaDbhAgaH sUpaH ardhasnehamavarANAm ##02.15.44## pAdonaM strINAm ##02.15.45## ardhaM bAlAnAm ##02.15.46## mAMsapalaviMshatyA snehArdhakuDubaH paliko lavaNasyAMshaH kShArapalayogo dvidharaNikaH kaTukayogo dadhnushchArdhaprasthaH ##02.15.47## tenottaraM vyAkhyAtam ##02.15.48## shAkAnAmadhyardhaguNaH, shuShkANAM dviguNaH, sa chaiva yogaH ##02.15.49## hastyashvayoH tad.adhyakShe vidhApramANaM vakShyAmaH ##02.15.50## balIvardAnAM mAShadroNaM yavAnAM vA pulAkaH, sheShamashvavidhAnam ##02.15.51## visheSho ghANapiNyAkatulA, kaNakuNDakaM dashADhakaM vA ##02.15.52## dviguNaM mahiShoShTrANAm ##02.15.53## ardhadroNaM kharapR^iShatarohitAnAm ##02.15.54## ADhakameNakura~NgANAm ##02.15.55## ardhADhakamajaiDakavarAhANAM, dviguNaM vA kaNakuNDakam ##02.15.56## prasthodanaH shunAm ##02.15.57## haMsakrau~nchamayUrANAmardhaprasthaH ##02.15.58## sheShANAmato mR^igapashupakShivyAlAnAmekabhaktAd anumAnaM grAhayet ##02.15.59## a~NgArAMH tuShAn lohakarmAntabhittilepyAnAM hArayet ##02.15.60## kaNikA dAsakarmakarasUpakArANAM, ato.anyad audanikApUpikebhyaH prayachChet ##02.15.61## tulAmAnabhANDaM rochanIdR^iShanmusalolUkhalakuTTakarochakayantrapattrakashUrpachAlanikAkaNDolIpiTakasammArjanyashchopakaraNAni ##02.15.62## mArjakarakShakadharakamAyakamApakadAyakadApakashalAkApratigrAhakadAsakarmakaravargashcha viShTiH ##02.15.63## uchchairdhAnyasya nikShepo mUtAH kShArasya saMhatAH | mR^itkAShThakoShThAH snehasya pR^ithivI lavaNasya cha (iti) ##02.15.64## ## Chapt | Director of trade ## paNyAdhyakShaH sthalajalajAnAM nAnAvidhAnAM paNyAnAM sthalapathavAripathopayAtAnAM sAraphalgv.arghAntaraM priyApriyatAM cha vidyAt.h, tathA vikShepasa~NkShepakrayavikrayaprayogakAlAn ##02.16.01## yachcha paNyaM prachuraM syAt tad ekIkR^ityArghamAropayet ##02.16.02## prApte.arghe vArghAntaraM kArayet ##02.16.03## svabhUmijAnAM rAjapaNyAnAmekamukhaM vyavahAraM sthApayet.h, parabhUmijAnAmanekamukham ##02.16.04## ubhayaM cha prajAnAmanugraheNa vikrApayet ##02.16.05## sthUlamapi cha lAbhaM prajAnAmaupaghAtikaM vArayet ##02.16.06## ajasrapaNyAnAM kAloparodhaM sa~NkuladoShaM vA notpAdayet ##02.16.07## bahumukhaM vA rAjapaNyaM vaidehakAH kR^itArghaM vikrINIran ##02.16.08## ChedAnurUpaM cha vaidharaNaM dadyuH ##02.16.09## ShoDashabhAgo mAnavyAjI, viMshatibhAgaH tulAmAnaM, gaNyapaNyAnAmekAdashabhAgaH ##02.16.10## parabhUmijaM paNyamanugraheNAvAhayet ##02.16.11## nAvikasArthavAhebhyashcha parihAramAyatikShamaM dadyAt ##02.16.12## anabhiyogashchArtheShvAgantUnAM, anyatra sabhyopakAribhyaH ##02.16.13## paNyAdhiShThAtAraH paNyamUlyamekamukhaM kAShThadroNyAmekachChidrApidhAnAyAM nidadhyuH ##02.16.14## ahnashchAShTame bhAge paNyAdhyakShasyArpayeyuH \- idaM vikrItaM, idaM sheSham iti ##02.16.15## tulAmAnabhANDaM chArpayeyuH ##02.16.16## iti svaviShaye vyAkhyAtam ##02.16.17## paraviShaye tu \- paNyapratipaNyayorarghaM mUlyaM chAgamayya shulkavartanyA.a.ativAhikagulmataradeyabhaktabhAgavyayashuddhamudayaM pashyet ##02.16.18## asatyudaye bhANDanirvahaNena paNyapratipaNyAnayanena vA lAbhaM pashyet ##02.16.19## tataH sArapAdena sthalavyavahAramadhvanA kShemeNa prayojayet ##02.16.20## aTavyantapAlapurarAShTramukhyaishcha pratisaMsargaM gachChed anugrahArtham ##02.16.21## Apadi sAramAtmAnaM vA mokShayet ##02.16.22## Atmano vA bhUmiM prAptaH sarvadeyavishuddhaM vyavahareta ##02.16.23## vAripathe vA yAnabhAgakapathyadanapaNyapratipaNyArghapramANayAtrAkAlabhayapratIkArapaNyapattanachAritrANyupalabheta ##02.16.24## nadIpathe cha vij~nAya vyavahAraM charitrataH | yato lAbhaH tato gachChed alAbhaM parivarjayet (iti) ##02.16.25## ## Chapt | Director of forest produce ## kupyAdhyakSho dravyavanapAlaiH kupyamAnAyayet ##02.17.01## dravyavanakarmAntAMshcha prayojayet ##02.17.02## dravyavanachChidrAM cha deyamatyayaM cha sthApayed anyatrApadbhyaH ##02.17.03## kupyavargaH \- shAkatinishadhanvanArjunamadhUkatilakasAlashiMshapArimedarAjAdanashirIShakhadirasaralatAlasarjAshvakarNasomavalkakushAmrapriyakadhavAdiH sAradAruvargaH ##02.17.04## uTajachimiyachApaveNuvaMshasAtinakaNTakabhAllUkAdirveNuvargaH ##02.17.05## vetrashIkavallIvAshIshyAmalatAnAgalatA.a.adirvallIvargaH ##02.17.06## mAlatImUrvArkashaNagavedhukAtasy.AdirvalkavargaH ##02.17.07## mu~njabalbajAdi rajjubhANDam ##02.17.08## tAlItAlabhUrjAnAM pattram ##02.17.09## kiMshukakusumbhaku~NkumAnAM puShpam ##02.17.10## kandamUlaphalAdirauShadhavargaH ##02.17.11## kAlakUTavatsanAbhahAlAhalameShashR^i~NgamustAkuShThamahAviShavellitakagaurArdrabAlakamArkaTahaimavatakAli~NgakadAradakA~NkolasArakoShTrakAdIni viShANi, sarpAH kITAshcha taiva kumbhagatAH viShavargaH ##02.17.12## godhAserakadvIpy.R^ikShashiMshumArasiMhavyAghrahastimahiShachamarasR^imarakhaDgagomR^igagavayAnAM charmAsthipittasnAyv.akShidantashR^i~NgakhurapuchChAni, anyeShAM vApi mR^igapashupakShivyAlAnAm ##02.17.13## kAlAyasatAmravR^ittakaMsasIsatrapuvaikR^intakArakUTAni lohAni ##02.17.14## vidalamR^ittikAmayaM bhANDam ##02.17.15## a~NgAratuShabhasmAni, mR^igapashupakShivyAlavATAH kAShThatR^iNavATAshcha | iti ##02.17.16## bahirantashcha karmAntA vibhaktAH sArvabhANDikAH | AjIvapurarakShArthAH kAryAH kupyopajIvinA (iti) ##02.17.17## ## Chapt | Superintendent of the armoury ## AyudhAgArAdhyakShaH sA~NgrAmikaM daurgakarmikaM parapurAbhighAtikaM cha yantramAyudhamAvaraNamupakaraNaM cha tajjAtakArushilpibhiH kR^itakarmapramANakAlavetanaphalaniShpattibhiH kArayet.h, svabhUmiShu cha sthApayet ##02.18.01## sthAnaparivartanamAtapapravAtapradAnaM cha bahushaH kuryAt ##02.18.02## UShmopasnehakrimibhirupahanyamAnamanyathA sthApayet ##02.18.03## jAtirUpalakShaNapramANAgamamUlyanikShepaishchopalabheta ##02.18.04## sarvatobhadrajAmadagnyabahumukhavishvAsaghAtisa~NghATIyAnakaparjanyakabAhu.UrdhvabAhv.ardhabAhUni sthitayantrANi ##02.18.05## pA~nchAlikadevadaNDasUkarikAmusalayaShTihastivArakatAlavR^intamudgaragadAspR^iktalAkuddAlAsphATimotpATimodghATimashataghnitrishUlachakrANi chalayantrANi ##02.18.06## shaktiprAsakuntahATakabhiNDipAlashUlatomaravarAhakarNakaNayakarpaNatrAsikAdIni cha hulamukhAni ##02.18.07## tAlachApadAravashAr~NgANi kArmukakodaNDadrUNA dhanUMShi ##02.18.08## mUrvArkashanagavedhuveNusnAyUni jyAH ##02.18.09## veNusharashalAkAdaNDAsananArAchAshcheShavaH ##02.18.10## teShAM mukhAni ChedanabhedanatADanAnyAyasAsthidAravANi ##02.18.11## nistriMshamaNDalAgrAsiyaShTayaH khaDgAH ##02.18.12## khaDgamahiShavAraNaviShANadAruveNumUlAni tsaravaH ##02.18.13## parashukuThArapaTTasakhanitrakuddAlakrakachakANDachChedanAH kShurakalpAH ##02.18.14## yantragoShpaNamuShTipAShANarochanIdR^iShadashchAshmAyudhAni ##02.18.15## lohajAlikApaTTakavachasUtraka~NkaTashiMshumArakakhaDgidhenukahastigocharmakhurashR^i~Ngasa~NghAtaM varmANi ##02.18.16## shirastrANakaNThatrANakUrpAsaka~nchukavAravANapaTTanAgodarikAH peTIcharmahastikarNatAlamUladhamanikAkapATakiTikApratihatabalAhakAntAshchAvaraNANi ##02.18.17## hastirathavAjinAM yogyAbhANDamAla~NkArikaM samnAhakalpanAshchopakaraNAni ##02.18.18## aindrajAlikamaupaniShadikaM cha karma ##02.18.19## karmAntAnAM cha \- ichChAmArambhaniShpattiM prayogaM vyAjamuddayam | kShayavyayau cha jAnIyAt kupyAnAmAyudha IshvaraH (iti) ##02.18.20## ## Chapt | Standardization of Rights and measures ## pautavAdhyakShaH pautavakarmAntAn kArayet ##02.19.01## dhAnyamAShA dasha suvarNamAShakaH, pa~ncha vA gu~njAH ##02.19.02## te ShoDasha suvarNaH karSho vA ##02.19.03## chatuShkarShaM palam ##02.19.04## aShTAshItirgaurasarShapA rUpyamAShakaH ##02.19.05## te ShoDasha dharaNaM, shaumbyAni vA viMshatiH ##02.19.06## viMshatitaNDulaM vajradharaNam ##02.19.07## ardhamAShakaH mAShakaH dvau chatvAraH aShTau mAShakAH suvarNo dvau chatvAraH, aShTau suvarNAH dasha viMshatiH triMshat chatvAriMshat shatamiti ##02.19.08## tena dharaNAni vyAkhyAtAni ##02.19.09## pratimAnAnyayomayAni mAgadhamekalashailamayAni yAni vA nodakapradehAbhyAM vR^iddhiM gachCheyuruShNena vA hrAsam ##02.19.10## ShaDa~NgulAd UrdhvamaShTA~NgulottarA dasha tulAH kArayet lohapalAd UrdhvamekapalottarAH, yantramubhayataHshikyaM vA ##02.19.11## pa~nchatriMshatpalalohAM dvisaptatya~NgulAyAmAM samavR^ittAM kArayet ##02.19.12## tasyAH pa~nchapalikaM maNDalaM baddhvA samakaraNaM kArayet ##02.19.13## tataH karShottaraM palaM palottaraM dashapalaM dvAdasha pa~nchadasha viMshatiriti padAni kArayet ##02.19.14## tatAshatAd dashottaraM kArayet ##02.19.15## akSheShu nAndIpinaddhaM kArayet ##02.19.16## dviguNalohAM tulAmataH ShaNNavatya~NgulAyAmAM parimANIM kArayet ##02.19.17## tasyAH shatapadAd UrdhvaM viMshatiH pa~nchAshat shatamiti padAni kArayet ##02.19.18## viMshatitauliko bhAraH ##02.19.19## dashadhAraNikaM palam ##02.19.20## tatpalashatamAyamAnI ##02.19.21## pa~nchapalAvarA vyAvahArikI bhAjanyantaHpurabhAjanI cha ##02.19.22## tAsAmardhadharaNAvaraM palaM, dvipalAvaramuttaralohaM, ShaD.a~NgulAvarAshchAyAmAH ##02.19.23## pUrvayoH pa~nchapalikaH prayAmo mAMsalohalavaNamaNivarjam ##02.19.24## kAShThatulA aShTahastA padavatI pratimAnavatI mayUrapadAdhiShThitA ##02.19.25## kAShThapa~nchaviMshatipalaM taNDulaprasthasAdhanam ##02.19.26## eSha pradesho bahv.alpayoH ##02.19.27## iti tulApratimAnaM vyAkhyAtam ##02.19.28## atha dhAnyamAShadvipalashataM droNamAyamAnaM, saptAshItipalashatamardhapalaM cha vyAvahArikaM, pa~nchasaptatipalashataM bhAjanIyaM, dviShaShTipalashatamardhapalaM chAntaHpurabhAjanIyam ##02.19.29## teShAmADhakaprasthakuDubAshchaturbhAgAvarAH ##02.19.30## ShoDashadroNA khArI ##02.19.31## viMshatidroNikaH kumbhaH ##02.19.32## kumbhairdashabhirvahaH ##02.19.33## shuShkasAradArumayaM samaM chaturbhAgashikhaM mAnaM kArayet.h, antaHshikhaM vA ##02.19.34## rasasya tu surAyAH puShpaphalayoH tuShA~NgArANAM sudhAyAshcha shikhAmAnaM dviguNottarA vR^iddhiH ##02.19.35## sa\-pAdapaNo droNamUlyamADhakasya pAdonaH, ShaNmAShakAH prasthasya, mAShakaH kuDubasya ##02.19.36## dviguNaM rasAdInAM mAnamUlyam ##02.19.37## viMshatipaNAH pratimAnasya ##02.19.38## tulAmUlyaM tribhAgaH ##02.19.39## chaturmAsikaM prAtivedhanikaM kArayet ##02.19.40## apratividdhasyAtyayaH sa\-pAdaH saptaviMshatipaNaH ##02.19.41## prAtivedhanikaM kAkaNIkamaharahaH pautavAdhyakShAya dadyuH ##02.19.42## dvAtriMshadbhAgaH taptavyAjI sarpiShaH, chatuHShaShTibhAgaH tailasya ##02.19.43## pa~nchAshad bhAgo mAnasrAvo dravANAm ##02.19.44## kuDubArdhachatur.aShTabhAgAni mAnAni kArayet ##02.19.45## kuDubAshchatur.ashItirvArakaH sarpiSho mataH ##02.19.46## chatuHShaShTiH tu tailasya pAdashcha ghaTikAnayoH ##02.19.47## ## Chapt | Measures of space and time ## mAnAdhyakShyo deshakAlamAnaM vidyAt ##02.20.01## aShTau paramANavo rathachakravipruT ##02.20.02## tA aShTau likShA ##02.20.03## tA aShtau yUkA ##02.20.04## tA aShTau yavamadhyaH ##02.20.05## aShTau yavamadhyA a~Ngulam ##02.20.06## madhyamasya puruShasya madhyamAyA anugulyA madhyaprakarSho vA~Ngulam ##02.20.07## chatur.a~Ngulo dhanurgrahaH ##02.20.08## aShTA~NgulA dhanurmuShTiH ##02.20.09## dvAdashA~NgulA vitastiH, ChAyApauruShaM cha ##02.20.10## chaturdashA~NgulaM shamaH shalaH parIrayaH padaM cha ##02.20.11## dvivitastiraratniH prAjApatyo hastaH ##02.20.12## sa\-dhanurgrahaH pautavavivItamAnam ##02.20.13## sa\-dhanurmuShTiH kuShkuH kaMso vA ##02.20.14## dvichatvAriMshad.a~NgulaH takShNaH krAkachanikakiShkuH skandhAvAradurgarAjaparigrahamAnam ##02.20.15## chatuShpa~nchAshad.a~NgulaH kUpyavanahastaH ##02.20.16## chatur.ashItya~Ngulo vyAmo rajjumAnaM khAtapauruShaM cha ##02.20.17## chatur.aratnirdaNDo dhanurnAlikA pauruShaM cha gArhapatyam ##02.20.18## aShTashatA~NgulaM dhanuH pathiprAkAramAnaM pauruShaM chAgnicityAnAm ##02.20.19## ShaTkaMso daNDo brahmadeyAtithyamAnam ##02.20.20## dashadaNDo rajjuH ##02.20.21## dvirajjukaH parideshaH ##02.20.22## trirajjukaM nivartanamekataH ##02.20.23## dvidaNDAdhiko bAhuH ##02.20.24## dvidhanuHsahasraM gorutam ##02.20.25## chaturgorutaM yojanam ##02.20.26## iti deshamAnam ##02.20.27## kAlamAnamatordhvam ##02.20.28## tuTo lavo nimeShaH kAShThA kallA nAlikA muhUrtaH pUrvAparabhAgau divaso rAtriH pakSho mAsa R^iturayanaM saMvatsaro yugamiti kAlAH ##02.20.29## dvau tuTau lavaH ##02.20.30## dvau lavau nimeShaH ##02.20.31## pa~nchanimeShAH kAShThAH ##02.20.32## triMshatkAShThAH kalAH ##02.20.33## chatvAriMshatkalAH nAlikA ##02.20.34## suvarNamAShakAshchatvArashchatur.a~NgulAyAmAH kumbhachChidramADhakamambhaso vA nAlikA ##02.20.35## dvinAliko muhUrtaH ##02.20.36## pa~nchadashamuhUrto divaso rAtrishcha chaitre chAshvayuje cha mAsi bhavataH ##02.20.37## tataH paraM tribhirmuhUrtairanyataraH ShaNmAsaM vardhate hrasate cha iti ##02.20.38## ChAyAyAmaShTapauruShyAmaShTAdashabhAgashChedaH, ShaTpauruShyAM chaturdashabhAgaH, tripauruShyAmaShTabhAgaH, dvipauruShyAM ShaDbhAgaH, pauruShyAM chaturbhAgaH, aShTA~NgulAyAM trayo dashabhAgAH, chatur.a~NgulAyAM trayo.aShTabhAgAH, achChAyo madhyAhna iti ##02.20.39## parAvR^itte divase sheShamevaM vidyAt ##02.20.40## AShADhe mAsi naShTachChAyo madhyAhno bhavati ##02.20.41## ataH paraM shrAvaNAdInAM ShaNmAsAnAM dvya~NgulottarA mAghAdInAM dvya~NgulAvarA ChAyA iti ##02.20.42## pa~nchadashAhorAtrAH pakShaH ##02.20.43## somApyAyanaH shuklaH ##02.20.44## somAvachChedano bahulaH ##02.20.45## dvipakSho mAsaH ##02.20.46## triMshad.ahorAtraH karmamAsaH ##02.20.47## sa\-ardhaH sauraH ##02.20.48## ardhanyUnashchAndramAsaH ##02.20.49## saptaviMshatirnAkShatramAsaH ##02.20.50## dvAtriMshad balamAsaH ##02.20.51## pa~nchatriMshad ashvavAhAyAH ##02.20.52## chatvAriMshaddhastivAhAyAH ##02.20.53## dvau mAsAvR^ituH ##02.20.54## shrAvaNaH prauShThapadashcha varShAH ##02.20.55## AshvayujaH kArttikashcha sharat ##02.20.56## mArgashIrShaH pauShashcha hemantaH ##02.20.57## mAghaH phAlgunashcha shishiraH ##02.20.58## chaitro vaishAkhashcha vasantaH ##02.20.59## jyeShThAmUlIyAShADhashcha grIShmaH ##02.20.60## shishirAdyuttarAyaNam ##02.20.61## varShAdi dakShiNAyanam ##02.20.62## dvyayanaH saMvatsaraH ##02.20.63## pa~nchasaMvatsaro yugam | iti ##02.20.64## divasasya haratyarkaH ShaShTibhAgaM R^itau tataH | karotyekamahashChedaM tathaivaikaM cha chandramAH ##02.20.65## evamardhatR^itIyAnAmabdAnAmadhimAsakam | grIShme janayataH pUrvaM pa~nchAbdAnte cha pashchimam (iti) ##02.20.66## ## Chapt | Collector of chostums and tolls ## shulkAdhyakShaH shulkashAlAM dhvajaM cha prAnmukhamudanmukhaM vA mahAdvArAbhyAshe niveshayet ##02.21.01## shulkAdAyinashchatvAraH pa~ncha vA sArthopayAtAn vaNijo likheyuH \- ke kutastyAH kiyatpaNyAH kva chAbhij~nAnaM mudrA vA kR^itA iti ##02.21.02## amudrANAmatyayo deyadviguNaH ##02.21.03## kUTamudrANAM shulkAShTaguNo daNDaH ##02.21.04## bhinnamudrANAmatyayo ghaTikAsthAne sthAnam ##02.21.05## rAjamudrAparivartane nAmakR^ite vA sa\-pAdapaNikaM vahanaM dApayet ##02.21.06## dhvajamUlopasthitasya pramANamarghaM cha vaidehikAH paNyasya brUyuH etatpramANenArgheNa paNyamidaM kaH kretA iti ##02.21.07## triruddhoShitamarthibhyo dadyAt ##02.21.08## kretR^isa~NgharShe mUlyavR^iddhiH sa\-shulkA koshaM gachChet ##02.21.09## shulkabhayAt paNyapramANa mUlyaM vA hInaM bruvataH tad atiriktaM rAjA haret ##02.21.10## shulkamaShTaguNaM vA dadyAt ##02.21.11## tad eva niviShTapaNyasya bhANDasya hInaprativarNakenArghApakarShaNe sArabhANDasya phalgubhANDena pratichChAdane cha kuryAt ##02.21.12## pratikretR^ibhayAd vA paNyamUlyAd upari mUlyaM vardhayato mUlyavR^iddhiM rAjA haret.h, dviguNaM vA shulkaM kuryAt ##02.21.13## tad evAShTaguNamadhyakShasyach | ChAdayataH ##02.21.14## tasmAd vikrayaH paNyAnAM dhR^ito mito gaNito vA kAryaH, tarkaH phalgubhANDAnAmAnugrAhikANAM cha ##02.21.15## dhvajamUlamatikrAntAnAM chAkR^itashulkAnAM shulkAd aShTaguNo daNDaH ##02.21.16## pathikotpathikAH tad vidyuH ##02.21.17## vaivAhikamanvAyanamaupAyikaM yaj~nakR^ityaprasavanaimittikaM devejyAchaulopanayanagodAnavratadIkShA.a.adiShu kriyAvisheSheShu bhANDamuchChulkaM gachChet ##02.21.18## anyathAvAdinaH steyadaNDaH ##02.21.19## kR^itashulkenAkR^itashulkaM nirvAhayato dvitIyamekamudrayA bhittvA paNyapuTamapaharato vaidehakasya tachcha tAvachcha daNDaH ##02.21.20## shulkasthAnAdgomayapalAlaM pramANaM kR^itvApaharatottamaH sAhasadaNDaH ##02.21.21## shastravarmakavachaloharatharatnadhAnyapashUnAmanyatamamanirvAhyaM nirvAhayato yathAvaghuShito daNDaH paNyanAshashcha ##02.21.22## teShAmanyatamasyAnayane bahirevochChulko vikrayaH ##02.21.23## antapAlaH sa\-pAdapaNikAM vartanIM gR^ihNIyAt paNyavahanasya, paNikAmekakhurasya, pashUnAmardhapaNikAM kShudrapashUnAM pAdikAM, aMsabhArasya mAShikAm ##02.21.24## naShTApahR^itaM cha pratividadhyAt ##02.21.25## vaideshyaM sArthaM kR^itasAraphalgubhANDavichayanamabhij~nAnaM mudrAM cha dattvA preShayed adhyakShasya ##02.21.26## vaidehakavya~njano vA sArthapramANaM rAj~naH preShayet ##02.21.27## tena pradeshena rAjA shulkAdhyakShasya sArthapramANamupadishet sarvaj~nakhyApanArtham ##02.21.28## tataH sArthamadhyakSho.abhigamya brUyAt idamamuShyAmuShya cha sArabhANDaM phalgubhANDaM cha, na nihUhitavyaM, eSha rAj~naH prabhAvaH iti ##02.21.29## nihUhataH phalgubhANDaM shulkAShTaguNo daNDaH, sArabhANDaM sarvApahAraH ##02.21.30## rAShTrapIDAkaraM bhANDamuchChindyAd aphalaM cha yat | mahopakAramuchChulkaM kuryAd bIjaM cha durlabham (iti) ##02.21.31## ## Chapt | Tariff of duties and tolls ## bAhyamAbhyantaraM chAtithyam ##02.22.01## niShkrAmyaM praveshyaM cha shulkam ##02.22.02## praveshyAnAM mUlyapa~nchabhAgaH ##02.22.03## puShpaphalashAkamUlakandavAllikyabIjashuShkamatsyamAMsAnAM ShaDbhAgaM gR^ihNIyAt ##02.22.04## sha~NkhavajramaNimuktApravAlahArANAM tajjAtapuruShaiH kArayet kR^itakarmapramANakAlavetanaphalaniShpattibhiH ##02.22.05## kShaumadukUlakrimitAnaka~NkaTaharitAlamanaHshilA~njanahi~NgulukalohavarNadhAtUnAM chandanAgurukaTukakiNvAvarANAM charmadantAstaraNaprAvaraNakrimijAtAnAmAjaiDakasya cha dashabhAgaH pa~nchadashabhAgo vA ##02.22.06## vastrachatuShpadadvipadasUtrakArpAsagandhabhaiShajyakAShThaveNuvalkalacharmamR^idbhANDAnAM dhAnyasnehakShAralavaNamadyapakvAnnAdInAM cha viMshatibhAgaH pa~nchaviMshatibhAgo vA ##02.22.07## dvArAdeyaM shulkaM pa~nchabhAgaH AnugrAhikaM vA yathAdeshopakAraM sthApaytet ##02.22.08## jAtibhUmiShu cha paNyAnAM vikrayaH ##02.22.09## khanibhyo dhAtupaNyAdAne ShaTChatamatyayaH ##02.22.10## puShpaphalavATebhyaH puShpaphalAdAne chatuShpa~nchAshatpaNo daNDaH ##02.22.11## ShaNDebhyaH shAkamUlakandAdAne pAdonaM dvipa~nchAshatpaNo daNDaH ##02.22.12## kShetrebhyaH sarvasasyAdAne tripa~nchAshatpaNaH ##02.22.13## paNo.adhyardhapaNashcha sItAtyayaH ##02.22.14## ato navapurANAM deshajAticharitrataH | paNyAnAM sthApayechshuklamatyayaM chApakArataH (iti) ##02.22.15## ## Chapt | Superintendent of yarns (and textiles) ## sUtrAdhyakShaH sUtravarmavastrarajjuvyavahAraM tajjAtapuruShaiH kArayet ##02.23.01## UrNAvalkakArpAsatUlashaNakShaumANi cha vidhavAnya~NgAkanyApravrajitAdaNDapratikAriNIbhI rUpAjIvAmAtR^ikAbhirvR^iddharAjadAsIbhirvyuparatopasthAnadevadAsIbhishcha kartayet ##02.23.02## shlakShNasthUlamadhyatAM cha sUtrasya viditvA vetanaM kalpayet.h, bahv.alpatAM cha ##02.23.03## sUtrapramANa j~nAtvA tailAmalakodvartanairetA anugR^ihNIyAt ##02.23.04## tithiShu pratimAnadAnaishcha karma kArayitavyAH ##02.23.05## sUtrahrAse vetanahrAso dravyasArAt ##02.23.06## kR^itakarmapramANakAlavetanaphalaniShpattibhiH kArubhishcha karma kArayet.h, pratisaMsargaM cha gachChet ##02.23.07## kShaumadukUlakrimitAnarA~NkavakArpAsasUtravAnakarmAntAMshcha prayu~njAno gandhamAlyadAnairanyaishchopagrAhikairArAdhayet ##02.23.08## vastrAstaraNaprAvaraNavikalpAn utthApayet ##02.23.09## ka~NkaTakarmAntAMshcha tajjAtakArushilpibhiH kArayet ##02.23.10## yAshchAniShkAsinyaH proShitA vidhavA nya~NgAH kanyakA vA.a.atmAnaM bibhR^iyuH tAH svadAsIbhiranusArya sa\-upagrahaM karma kArayitavyAH ##02.23.11## svayamAgachChantInAM vA sUtrashAlAM pratyuShasi bhANDavetanavinimayaM kArayet ##02.23.12## sUtraparIkShArthamAtraH pradIpaH ##02.23.13## striyA mukhasandarshane.anyakAryasambhAShAyAM vA pUrvaH sAhasadaNDaH, vetanakAlAtipAtane madhyamaH, akR^itakarmavetanapradAne cha ##02.23.14## gR^ihItvA vetanaM karmAkurvatyA a~NguShThasandaMshaM dApayet.h, bhakShitApahR^itAvaskanditAnAM cha ##02.23.15## vetaneShu cha karmakarANAmaparAdhato daNDaH ##02.23.16## rajjuvartakairvarmakAraishcha svayaM saMsR^ijyeta ##02.23.17## bhANDAni cha varatrAdIni vartayet ##02.23.18## sUtravalkamayI rajjurvaratrA vaitravaiNavIH | sAmnAhyA bandhanIyAshcha yAnayugyasya karayet (iti) ##02.23.19## ## Chapt | Director of agriculture ## sItAdhyakShaH kR^iShitantrashulbavR^ikShAyurvedaj~naH tajj~nasakho vA sarvadhAnyapuShpaphalashAkakandamUlavAllikyakShaumakArpAsabIjAni yathAkAlaM gR^ihNIyAt ##02.24.01## bahuhalaparikR^iShTAyAM svabhUmau dAsakarmakaradaNDapratikartR^ibhirvApayet ##02.24.02## karShaNayantropakaraNabalIvardaishchaiShAmasa~NgaM kArayet.h, kArubhishcha karmArakuTTAkamedakarajjuvartakasarpagrAhAdibhishcha ##02.24.03## teShAM karmaphalavinipAte tatphalahAnaM daNDaH ##02.24.04## ShoDashadroNaM jA~NgalAnAM varShapramANaM, adhyardhamAnUpAnAM deshavApAnAM, ardhatrayodashAshmakAnAM, trayoviMshatiravantInAM, amitamaparAntAnAM haimanyAnAM cha, kulyA.a.avApAnAM cha kAlataH ##02.24.05## varShatribhAgaH pUrvapashchimamAsayoH, dvau tribhAgau madhyamayoH \- suShamArUpam ##02.24.06## tasyopaladhirbR^ihaspateH sthAnagamanagarbhAdhAnebhyaH shukrodayAstamayachArebhyaH sUryasya prakR^itivaikR^itAchcha ##02.24.07## sUryAd bIjasiddhiH, bR^ihaspateH sasyAnAM stambakAritA, shukrAd vR^iShTiH | iti ##02.24.08## trayaH saptAhikA meghA ashItiH kaNashIkarAH | ShaShTirAtapameghAnAmeShA vR^iShTiH samA hitA ##02.24.09## vAtamAtapayogaM cha vibhajan yatra varShati | trIn karIShAMshcha janayaMH tatra sasyAgamo dhruvaH ##02.24.10## tataH prabhUtodakamalpodakaM vA sasyaM vApayet ##02.24.11## shAlivrIhikodravatilapriya~Ngu.udArakavarakAH pUrvavApAH ##02.24.12## mudgamAShashaimbyA madhyavApAH ##02.24.13## kusumbhamasUrakulatthayavagodhUmakalAyAtasIsarShapAH pashchAdvApAH ##02.24.14## yathA.R^ituvashena vA bIjavApAH ##02.24.15## vApAtiriktamardhasItikAH kuryuH, svavIryopajIvino vA chaturthapa~nchabhAgikAH ##02.24.16## yatheShTamanavasitabhAgaM dadyuH, anyatra kR^ichChrebhyaH ##U2.24.17## svasetubhyo hastaprAvartimamudakabhAgaM pa~nchamaM dadyuH, skandhaprAvartimaM chaturthaM, srotoyantraprAvartimaM cha tR^itIyaM, chaturthaM nadIsarastaTAkakUpoddhATam ##U2.24.18## karmodakapramANena kaidAraM haimanaM graiShmikaM vA sasyaM sthApayet ##U2.24.19## shAly.Adi jyeShThaM, ShaNDo madhyamaH, ikShuH pratyavaraH ##U2.24.20## ikShavo hi bahv.AbAdhA vyayagrAhiNashcha ##02.24.21## phenAghAto vallIphalAnAM, parIvAhAntAH pippalImR^idvIkekShUNAM, kUpaparyantAH shAkamUlAnAM, haraNIparyantA haritakAnAM, pAlyo lavAnAM gandhabhaiShajyoshIrahrIberapiNDAlukAdInAm ##02.24.22## yathAsvaM bhUmiShu cha sthAlyAshchAnUpyAshchoShadhIH sthApayet ##02.24.23## tuShArapAyanamuShNashoShaNaM chAsaptarAtrAditi dhAnyabIjAnAM, trirAtraM vA pa~ncharAtraM vA koshIdhAnyAnAM, madhughR^itasUkaravasAbhiH shakR^idyuktAbhiH kANDabIjAnAM Chedalepo, madhughR^itena kandAnAM, asthibIjAnAM shakR^id.AlepaH, shAkhinAM gartadAho go.asthishakR^idbhiH kAle dauhrdaM cha ##02.24.24## prarUDhAMshchAshuShkakaTumatsyAMshcha snuhikShIreNa pAyayet ##02.24.25## kArpAsasAraM nirmokaM sarpasya cha samAharet | na sarpAH tatra tiShThanti dhUmo yatraiSha tiShThati ##02.24.26## sarvajIjAnAM tu prathamavApe suvarNodakasamplutAM pUrvamuShTiM vApayed.h, amuM cha mantraM brUyAt \- prajApataye kAshyapAya devAya cha namaH sadA | sItA me R^idhyatAM devI bIjeShu cha dhaneShu cha ##02.24.27## ShaNDavATagopAlakadAsakarmakarebhyo yathApuruShaparivApaM bhaktaM kuryAt.h, sa\-pAdapaNikaM cha mAsaM dadyAt ##02.24.28## karmAnurUpaM kArubhyo bhaktavetanam ##02.24.29## prashIrNaM cha puShpaphalaM devakAryArthaM vrIhiyavamAgrayaNArthaM shrotriyAH tapasvinashchAhareyuH, rAshimUlamu~nChavR^ittayaH ##02.24.30## yathAkAlaM cha sasyAdi jAtaM jAtaM praveshayet | na kShetre sthApayet ki~nchit palAlamapi paNDitaH ##02.24.31## prAkArANAM samuchChrayAn valabhIrvA tathAvidhAH | na saMhatAni kurvIta na tuchChAni shirAMsi cha ##02.24.32## khalasya prakarAn kuryAn maNDalAnte samAshritAn | anagnikAH sa\-udakAshcha khale syuH parikarmiNaH (iti) ##02.24.33## ## Chapt | Controller of spiritual liquors ## surAdhyakShaH surAkiNvavyavahArAn durge janapade skandhAvAre vA tajjAtasurAkiNvavyavahAribhiH kArayed.h, ekamukhamanekamukhaM vA vikrayakrayavashena vA ##02.25.01## ShaTshatamatyayamanyatra kartR^ikretR^ivikretR^INAM sthApayet ##02.25.02## grAmAd anirNayaNamasampAtaM cha surAyAH, pramAdabhayAt karmasu ~njirdiShTAnAM, maryAdAtikramabhayAd AryANAM, utsAhabhayAchcha tIShkNAnAm ##02.25.03## lakShitamalpaM vA chaturbhAgamardhakuDubaM kuDubamardhaprasthaM prasthaM vA iti j~nAtashauchA nirhareyuH ##02.25.04## pAnAgAreShu vA pibeyurasa~nchAriNaH ##02.25.05## nikShepopanidhiprayogApahR^itAnAmaniShTopagatAnAM cha dravyANAM j~nAnArthamasvAmikaM kupyaM hiraNyaM chopalabhya niShkeptAramanyatra vyapadeshena grAhayed.h, ativyayakartAramanAyativyayaM cha ##02.25.06## na chAnargheNa kAlikAM vA surAM dadyAd.h, anyatra duShTasurAyAH ##02.25.07## tAmanyatra vikrApayet ##02.25.08## dAsakarmakarebhyo vA vetanaM dadyAt ##02.25.09## vAhanapratipAnaM sUkarapoShaNaM vA dadyAt ##02.25.10## pAnAgArANyanekakakShyANi vibhaktashayanAsanavanti pAnoddeshAni gandhamAlyodakavanti R^itusukhAni kArayet ##02.25.11## tatrasthAH prakR^ityautpattikau vyayau gUDhA vidyuH, AgantUMshcha ##02.25.12## kretR^INAM mattasuptAnAmala~NkArAtChAdanahiraNyAni cha vidyuH ##02.25.13## tannAshe vaNijaH tachcha tAvachcha daNDaM dadyuH ##02.25.14## vaNijashH tu saMvR^iteShu kakShyAvibhAgeShu svadAsIbhiH peshalarUpAbhirAgantUnAM vAstavyAnAM chAryarUpANAM mattasuptAnAM bhAvaM vidyuH ##02.25.15## medakaprasannAsavAriShTamaireyamadhUnAm ##02.25.16## udakadroNaM taNDulAnAmardhADhakaM trayaH prasthAH kiNvasya iti medakayogaH ##02.25.17## dvAdashADhakaM piShTasya pa~ncha prasthAH kiNvasya kramukatvakphalayukto vA jAtisambhAraH prasannAyogaH ##02.25.18## kapitthatulA phANitaM pa~nchataulikaM prastho madhuna ityAsavayogaH ##02.25.19## pAd.adhiko jyeShThaH pAdahInaH kaniShThaH ##U2.25.20## chikitsakapramANAH pratyekasho vikArANAmariShTAH ##U2.25.21## meShashR^i~NgItvakkvAthAbhiShuto guDapratIvApaH pippalImarichasambhAraH triphalAyukto vA maireyaH ##U2.25.22## guDayuktAnAM vA sarveShAM triphalAsambhAraH ##U2.25.23## mR^idvIkAraso madhu ##U2.25.24## tasya svadesho vyAkhyAnaM kApishAyanaM hArahUrakamiti ##u2.25.25## mAShakalanIdroNamAmaM siddhaM vA tribhAgAdhikataNDulaM moraTAdInAM kArShikabhAgayuktaM kiNvabandhaH ##U2.25.26## pAThAloghratejovaty.elAvAlukamadhukamadhurasApriya~NgudAruharidrAmarichapippalInAM cha pa~nchakArShikaH sambhArayogo medakasya prasannAyAshcha ##02.25.27## madhukaniryUhayuktA kaTasharkarA varNaprasAdanI cha ##02.25.28## chochachitrakavila~NgagajapippalInAM cha kArShikaH kramukamadhukamustAlodhrANAM dvikArShikashchAsavasambhAraH ##02.25.29## dashabhAgashchaiShAM bIjabandhaH ##02.25.30## prasannAyogaH shvetasurAyAH ##02.25.31## sahakArasurA rasottarA bIjottarA vA mahAsurA sambhArikI vA ##02.25.32## tAsAM moraTApalAshapattUrameShashR^i~NgIkara~njakShIravR^ikShakaShAyabhAvitaM dagdhakaTasharkarAchUrNaM loghrachitrakavila~NgapAThAmustAkali~NgayavadAruharidrendIvarashatapuShpApAmArgasaptaparNanimbAsphotakalkArdhayuktamantarnakho muShTiH kumbhIM rAjapeyAM prasAdayati ##02.25.33## phANitaH pa~nchapalikashchAtra rasavR^iddhirdeyaH ##02.25.34## kuTumbinaH kR^ityeShu shvetasurAM, auShadhArthaM vAriShTaM, anyad vA kartuM labheran ##02.25.35## utsavasamAjayAtrAsu chatur.ahaH sauriko deyaH ##02.25.36## teShvananuj~nAtAnAM prahavanAntaM daivasikamatyayaM gR^ihNIyAt ##02.25.37## surAkiNvavichayaM striyo bAlAshcha kuryuH ##02.25.38## arAjapaNyAH pa~nchakaM shataM shulkaM dadyuH, surakAmedakAriShTamadhuphalAmlAmlashIdhUnAM cha ##02.25.39## ahnashcha vikrayaM j~nAtvA vyAjIM mAnahiraNyayoH | tathA vaidharaNaM kuryAd uchitaM chAnuvartayet (iti) ##02.25.40## ## Chapt | Supervisor of (animal-)slaughter ## sUnAdhyakShaH pradiShTAbhayAnAmabhayavanavAsinAM cha mR^igapashupakShimatsyAnAM bandhavadhahiMsAyAmuttamaM daNDaM kArayet.h, kuTumbinAmabhayavanaparigraheShu madhyamam ##02.26.01## apravR^ittavadhAnAM matsyapakShiNAM bandhavadhahiMsAyAM pAdonasaptaviMshatipaNamatyayaM kuryAt.h, mR^igapashUnAM dviguNam ##02.26.02## pravR^ittahiMsAnAmaparigR^ihItAnAM ShaDbhAgaM gR^ihNIyAt.h, matsyapakShiNAM dashabhAgaM vAdhikaM, mR^igapashUnAM shulkaM vAdhikam ##02.26.03## pakShimR^igANAM jIvat ShaDbhAgamabhayavaneShu pramu~nchet ##02.26.04## sAmudrahastyashvapuruShavR^iShagardabhAkR^itayo matsyAH sArasA nAdeyAH taTAkakulyodbhavA vA krau~nchotkroshakadAtyUhahaMsachakravAkajIva~njIvakabhR^i~NgarAjachakoramattakokilamayUrashukamadanashArikA vihArapakShiNo ma~NgalyAshchAnye.api prANinaH pakShimR^igA hiMsAbAdhebhyo rakShyAH ##02.26.05## rakShAtikrame pUrvaH sAhasadaNDaH ##02.26.06## mR^igapashUnAmanasthimAMsaM sadyohataM vikrINIran ##02.26.07## asthimataH pratipAtaM dadyuH ##02.26.08## tulAhIne hInAShTaguNam ##02.26.09## vatso vR^iSho dhenushchaiShAmavadhyAH ##02.26.10## ghnataH pa~nchAshatko daNDaH, kliShTaghAtaM ghAtayatashcha ##02.26.11## parishUnamashiraHpAdAsthi vigandhaM svayaMmR^itaM cha na vikrINIran ##02.26.12## anyathA dvAdashapaNo daNDaH ##02.26.13## duShTAH pashumR^igavyAlA matsyashchAbhayachAriNaH | anyatra guptisthAnebhyo vadhabandhamavApnuyuH (iti) ##02.26.14## ## Chapt | Superintendent of courtesans ## gaNikAdhyakSho gaNikAnvayAmagaNikAnvayAM vA rUpayauvanashilpasampannAM sahasreNa gaNikAM kArayet.h, kuTumbArdhena pratigaNikAm ##02.27.01## niShpatitApretayorduhitA bhaginI vA kuTumbaM bhareta, mAtA vA pratigaNikAM sthApayet ##02.27.02## tAsAmabhAve rAjA haret ##02.27.03## saubhAgyAla~NkAravR^iddhyA sahasreNa vAraM kaniShThaM madhyamamuttamaM vA.a.aropayet ChatrabhR^i~NgAravyajanashibikApIThikAratheShu cha visheShArtham ##02.27.04## saubhAgyabha~Nge mAtR^ikAM kuryAt ##02.27.05## niShkrayashchaturviMshatisAhasro gaNikAyAH, dvAdashasAhasro gaNikAputrasya ##02.27.06## aShTavarShAt prabhR^iti rAj~naH kushIlavakarma kuryAt ##02.27.07## gaNikAdAsI bhagnabhogA koShThAgAre mahAnase vA karma kuryAt ##02.27.08## avishantI sapAdapaNamavaruddhA mAsavetanaM dadyAt ##02.27.09## bhogaM dAyamAyaM vyayamAyatiM cha gaNikAyA nibandhayet.h, ativyayakarma cha vArayet ##02.27.10## mAtR^ihastAd anyatrAbharaNanyAse sapAdachatuShpaNo daNDaH ##02.27.11## svApateyaM vikrayamAdhAnaM vA nayantyAH sapAdapa~nchAshatpaNaH paNo.ardhapaNachChedane ##02.27.12## akAmAyAH kumAryA vA sAhase uttamo daNDaH, sakAmAyAH pUrvaH sAhasadaNDaH ##02.27.13## gaNikAmakAmAM rundhato niShpAtayato vA vraNavidAraNena vA rUpaM.upaghnataH sahasraM daNDaH ##02.27.14## sthAnvisheSheNa vA daNDavR^iddhiH AniShkrayadviguNAt ##02.27.15## prAptAdhikAraM gaNikAM ghatayato niShkrayatriguNo daNDaH ##02.27.16## mAtR^ikAduhitR^ikArUpadAsInAM ghAte uttamaH sAhasadaNDaH ##02.27.17## sarvatra prathame.aparAdhe prathamaH, dvitIye dviguNaH, tR^itIye triguNaH, chaturthe yathAkAmI syAt ##02.27.18## rAjAj~nayA puruShamanabhigachChantI gaNikA shiphAsahasraM labhIta, pa~nchasahasraM vA daNDaH ##02.27.19## bhogaM gR^ihItvA dviShatyA bhogadviguNo daNDaH ##02.27.20## vasatibhogApahAre bhogamaShTaguNaM dadyAd anyatra vyAdhipuruShadoShebhyaH ##02.27.21## puruShaM ghnatyAshchitApratApe.apsu praveshanaM vA ##02.27.22## gaNikAbharaNamarthaM bhogaM vApaharato.aShTaguNo daNDaH ##02.27.23## gaNikA bhogamAyatiM puruShaM cha nivedayet ##02.27.24## etena naTanartakagAyanavAdakavAgjIvanakushIlavaplavakasaubhikachAraNAnAM strIvyavahAriNAM striyo gUDhAjIvAshcha vyAkhyAtAH ##02.27.25## teShAM tUryamAgantukaM pa~nchapaNaM prekShAvetanaM dadyAt ##02.27.26## rUpAjIvA bhogadvayaguNaM mAsaM dadyuH ##02.27.27## gItavAdyapAThyanR^ityanATyAkSharachitravINAveNumR^ida~Ngaparachittaj~nAnagandhamAlyasaMyUhanasaMvAdanasaMvAhanavaishikakalAj~nAnAni gaNikA dAsI ra~NgopajIvinIshcha grAhayato rAjamaNDalAd AjIvaM kuryAt ##02.27.28## gaNikAputrAn ra~NgopajIvinAM cha mukhyAnniShpAdayeyuH, sarvatAlAvacharANAM cha ##02.27.29## saMj~nAbhAShAntaraj~nAshcha striyaH teShAmanAtmasu | chAraghAtapramAdArthaM prayojyA bandhuvAhanAH (iti) ##02.27.30## ## Chapt | Controller of shipping ## nAv.adhyakShaH samudrasaMyAnanadImukhataraprachArAn devasarovisaronadItarAMshcha sthAnIyAdiShvavekSheta ##02.28.01## tadvelAkUlagrAmAH klR^iptaM dadyuH ##02.28.02## matsyabandhakA naukAbhATakaM ShaDbhAgaM dadyuH ##02.28.03## pattanAnuvR^ittaM shulkabhAgaM vaNijo dadyuH, yAtrAvetanaM rAjanaubhiH sampatantaH ##02.28.04## sha~NkhamuktAgrAhiNo naubhATakaM dadyuH, svanaubhirvA tareyuH ##02.28.05## adhyakShashchaiShAM khanyadhyakSheNa vyAkhyAtaH ##02.28.06## pattanAdhyakShanibaddhaM paNyapattanachAritraM nAv.adhyakShaH pAlayet ##02.28.07## mUDhavAtAhatA nAvaH pitevAnugR^ihNIyAt ##02.28.08## udakaprAptaM paNyamashulkamardhashulkaM vA kuryAt ##02.28.09## yathAnirdiShTAshchaitAH paNyapattanayAtrAkAleShu preShayet ##02.28.10## saMyAtIrnAvaH kShetrAnugatAH shulkaM yAchet ##02.28.11## hiMsrikA nirghAtayet.h, amitraviShayAtigAH paNyapattanachAritropaghAtikAshcha ##02.28.12## shAsakaniryAmakadArtraashmigrAhakotsechakAdhiShThitAshcha mahAnAvo hemantagrIShmatAryAsu mahAnadIShu prayojayet.h, kShudrikAH kShudrikAsu varShAsrAviNIShu ##02.28.13## bAdhatIrthAshchaitAH kAryA rAjadviShTakAriNAM taraNabhayAt ##02.28.14## akAle.atIrthe cha tarataH pUrvaH sAhasadaNDaH ##02.28.15## kAle tIrthe chAniShR^iShTatAriNaH pAdonasaptaviMshatipaNaH tarAtyayaH ##02.28.16## kaivartakAShTatR^iNabhArapuShpaphalavATaShaNDagopAlakAnAmanatyayaH, sambhAvyadUtAnupAtinAM cha senAbhANDaprayogANAM cha svataraNaiH taratAM, bIjabhaktadravyopaskarAMshchAnUpagrAmANAM tArayatAm ##02.28.17## brAhmaNapravrajitabAlavR^iddhavyAdhitashAsanaharagarbhiNyo nAv.adhyakShamudrAbhiH tareyuH ##02.28.18## kR^itapraveshAH pAraviShayikAH sArthapramANA vA pravisheyuH ##02.28.19## parasya bhAryAM kanyAM vittaM vApaharantaM shavittaM vApaharantaM sha~NkitamAvignamudbhANDIkR^itaM mahAbhANDena mUrdhni bhAreNAvachChAdayantaM sadyogR^ihItali~Nginamali~NginaM vA pravrajitamalakShyavyAdhitaM bhayavikAriNaM gUDhasArabhANDashAsanashastrAgniyogaM viShahastaM dIrghapathikamamudraM chopagrAhayet ##02.28.20## kShudrapashurmanuShyashcha sabhAro mAShakaM dadyAt.h, shirobhAraH kAyabhAro gavAshvaM cha dvau, uShTramahiShaM chaturaH, pa~ncha labhuyAnaM, ShaD goli~NgaM, sapta shakaTaM, panyabhAraH pAdam ##02.28.21## tena bhANDabhAro vyAkhyAtaH ##02.28.22## dviguNo mahAnadIShu taraH ##02.28.23## klR^iptamAnUpagrAmA bhaktavetanaM dadyuH ##02.28.24## pratyanteShu tarAH shulkamAtivAhikaM vartanIM cha gR^ihNIyuH, nirgachChatashchAmudradravyasya bhANDaM hareyuH, atibhAreNAvelAyAmatirthe taratashcha ##02.28.25## puruShopakaraNahInAyAmasaMskR^itAyAM vA nAvi vipannAyAM nAv.adhhyakSho naShTaM vinaShTaM vAbhyAvahet ##02.28.26## saptAhavR^ittAmAShADhIM kArttikIM chAntarA taraH | kArmikaH pratyayaM dadyAnnityaM chAhnikamAvahet (iti) ##02.28.27## ## Chapt | Superintendent of cattle ## go.adhyakSho vetanopagrAhikaM karapratikaraM bhagnotsR^iShTakaM bhAgAnupraviShTakaM vrajaparyagraM naShTaM vinaShTaM kShIraghR^itasa~njAtaM chopalabheta ##02.29.01## gopAlakapiNDArakadohakamanthakalubdhakAH shataM shataM dhenUnAM hiraNyabhR^itAH pAlayeyuH ##02.29.02## kShIraghR^itabhR^itA hi vatsAn upahanyuH | iti vetanopagrAhikam ##02.29.03## jaradgudhenugarbhiNIpaShThauhIvatsatarINAM samavibhAgaM rUpashatamekaH pAlayet ##02.29.04## ghR^itasyAShTau vArakAn paNikaM puchChama~Nkacharma cha vArShikaM dadyAt | iti karapratikaraH ##02.29.05## vyAdhitAnya~NgAnanyadohIdurdohAputraghnInAM cha samavibhAgaM rUpashataM pAlayantaH tajjAtikaM bhAgaM dadyuH | iti bhagnotShR^iShTakam ##02.29.06## parachakrATavIbhayAd anupraviShTAnAM pashUnAM pAlanadharmeNa dashabhagaM dadyuH | iti bhAgAnupraviShTakam ##02.29.07## vatsA vatsatarA damyA vahino vR^iShokShANashcha pu~NgavAH, yugavAhanashakaTavahA vR^iShabhAH sUnAmahiShAH pR^iShTaskandhavAhinashcha mahiShAH, vatsikA vatsatarI paShTahuhI garbhiNI dhenushchAprajAtA vandhyAshcha gAvo mahiShyashcha, mAsadvimAsajAtAH tAsAmupajA vatsA vatsikAshcha ##02.29.08## mAsadvimAsajAtAn a~Nkayet ##02.29.09## mAsadvimAsaparyuShitama~Nkayet ##02.29.10## a~NkaM chihnaM varNaM shR^i~NgAntaraM cha lakShaNamevamupajA nibandhayet | iti vrajaparyagram ##02.29.11## chorahR^itamanyayUthapraviShTamavalInaM vA naShTam ##02.29.12## pa~NkaviShamavyAdhijarAtoyAhArAvasannaM vR^ikShataTakAShThashilAbhihatamIshAnavyAlasarpagrAhadAvAgnivipannaM vinaShTam ##02.29.13## pramAdAd abhyAvaheyuH ##02.29.14## evaM rUpAgraM vidyAt ##02.29.15## svayaM hantA ghAtayitA hartA hArayitA cha vadhyaH ##02.29.16## parapashUnAM rAjA~Nkena parivartayitA rUpasya pUrvaM sAhasadaNDaM dadyAt ##02.29.17## svadeshIyAnAM chorahR^itaM pratyAnIya paNitaM rUpaM haret ##02.29.18## paradeshIyAnAM mokShayitArdhaM haret ##02.29.19## bAlavR^iddhavyAdhitAnAM gopAlakAH pratikuryuH ##02.29.20## lubdhakashvagaNibhirapAstaH tenAvyAlaparAbAdhabhayaM R^ituvibhaktamaraNyaM chArayeyuH ##02.29.21## sarpavyAlatrAsanArthaM gocharAnupAtaj~nAnArthaM cha trasnUnAM ghaNTAtUryaM cha badhnIyuH ##02.29.22## samavyUDhatIrthamakardamagrAhamudakamavatArayeyuH pAlayeyushcha ##02.29.23## stenavyAlasarpagrAhagR^ihItaM vyAdhijarAvasannaM chAvedayeyuH, anyathA rUpamUlyaM bhajeran ##02.29.24## kAraNamR^itasyA~Nkacharma gomahiShasya, karNalakShaNamajAvikAnAM, puchChama~Nkacharma chAshvakharoShTrANAM, bAlacharmabastipittasnAyudantakhurashR^i~NgAsthIni chAhareyuH ##02.29.25## mAMsamArdraM shuShkaM vA vikrINIyuH ##02.29.26## udashvitshvavarAhebhyo dadyuH ##02.29.27## kUrchikAM senAbhaktArthamAhareyuH ##02.29.28## kilATo ghANapiNyAkakledArthaH ##02.29.29## pashuvikretA pAdikaM rUpaM dadyAt ##02.29.30## varShAsharaddhemantAn ubhayataHkAlaM duhyuH, shishiravasantagrIShmAn ekakAlam ##02.29.31## dvitIyakAladogdhura~NguShThachChedo daNDaH ##02.29.32## dohanakAlamatikrAmataH tatphalahAnaM daNDaH ##02.29.33## etena nasyadamyayugapi~NganavartanakAlA vyAkhyAtAH ##02.29.34## kShIradroNe gavAM ghR^itaprasthaH, pa~nchabhAgAdhiko mahiShINAM, dvibhAgAdhiko.ajAvInAm ##02.29.35## mantho vA sarveShAM pramANam ##02.29.36## bhUmitR^iNodakavisheShAdd hi kShIraghR^itavR^iddhirbhavati ##02.29.37## yUthavR^iShaM vR^iSheNAvapAtayataH pUrvaH sAhasadaNDaH, ghAtayatottamaH ##02.29.38## varNAvarodhena dashatI rakShA ##02.29.39## upaniveshadigvibhAgo goprachArAd balAnvayato vA gavAM rakShAsAmarthyAchcha ##02.29.40## ajAvInAM ShaNmAsikImUrNAM grAhayet ##02.29.41## tenAshvakharoShTravarAhavrajA vyAkhyAtAH ##02.29.42## balIvardAnAM nasyAshvabhadragativAhinAM yavasasyArdhabhAraH tR^iNasya dviguNaM, tulA ghANapiNyAkasya, dashADhakaM kaNakuNDakasya, pa~nchapalikaM mukhalavanAM, tailakuDubo nasyaM prasthaH pAnaM, mAMsatulA, dadhnashchADhakaM, yavadroNaM mAShANAM vA pulAkaH, kShIradroNamardhADhakaM vA surAyAH snehaprasthaH kShAradashapalaM shR^i~NgiberapalaM cha pratipAnam ##02.29.43## pAdonamashvataragokharANAM, dviguNaM mahiShoShTrANAm ##02.29.44## karmakarabalIvardAnAM pAyanArthAnAM cha dhenUnAM karmakAlataH phalatashcha vidhAdAnam ##02.29.45## sarveShAM tR^iNodakaprAkAmyam ##02.29.46## iti gomaNDalaM vyAkhyAtam ##02.29.47## pa~ncha.R^iShabhaM kharAshvAnAmajAvInAM dasha.R^iShabham | shatyaM gomahiShoShTrANAM yUthaM kuryAchchaturvR^iSham (iti) ##02.29.48## ## Chapt | Superintendent of horses ## ashvAdhyakShaH paNyAgArikaM krayopAgatamAhavalabdhamAjAtaM sAhAyyAgatakaM paNasthitaM yAvatkAlikaM vAshvaparyagraM kulavayovarNachihnavargAgamairlekhayet ##02.30.01## aprashastanya~NgavyAdhitAMshchAvedayet ##02.30.02## koshakoShThAgArAbhyAM cha gR^ihItvA mAsalAbhamashvavAhashchintayet ##02.30.03## ashvavibhavenAyatAmashvAyAmadviguNavistArAM chaturdvAropAvartanamadhyAM sa\-pragrIvAM pradvArAsanaphalakayuktAnAM vAnaramayUrapR^iShatanakulachakorashukasArikAkIrNAM shAlAM niveshayet ##02.30.04## ashvAyAmachatur.ashrashlakShNaphalakAstAraM sa\-khAdanakoShThakaM sa\-mUtrapurIShotsargamekaikashaH prAnmukhamudanmukhaM vA sthAnaM niveshayet ##02.30.05## shAlAvashena vA digvibhAgaM kalpayet ##02.30.06## vaDavAvR^iShakishorANAmekAnteShu ##02.30.07## vaDavAyAH prajatAyAH trirAtraM ghR^itaprasthaH pAnam ##02.30.08## atordhvaM saktuprasthaH snehabhaiShajyapratipAnaM dasharAtram ##02.30.09## tataH pulAko yavasamArtavashchAhAraH ##02.30.10## dasharAtrAd UrdhvaM kishorasya ghR^itachaturbhAgaH saktukuDubaH kShIraprasthashchAhArAShaNmAsAt ##02.30.11## tataH paraM mAsottaramardhavR^iddhiryavaprasthAtrivarShAt.h, droNAchaturvarShAt ##02.30.12## atordhvaM chaturvarShaH pa~nchavarSho vA karmaNyaH pUrNapramANaH ##02.30.13## dvAtriMshad.a~NgulaM mukhamuttamAshvasya, pa~nchamukhAnyAyAmo, viMshatya~NgulA ja~NghA, chaturja~NghotsedhaH ##02.30.14## trya~NgulAvaraM madhyamAvarayoH ##02.30.15## shatA~NgulaH pariNAhaH ##02.30.16## pa~nchabhAgAvaro madhyamAvarayoH ##02.30.17## uttamAshvasya dvidroNaM shAlivrIhiyavapriya~NgUNAmardhashuShkamardhasiddhaM vA mudgamAShANAM vA pulAkaH snehaprasthashcha, pa~nchapalaM lavaNasya, mAMsaM pa~nchAshatpalikaM rasasyADhakaM dviguNaM vA dadhnaH piNDakledanArthaM, kShArapa~nchapalikaH surAyAH prasthaH payaso vA dviguNaH pratipAnam ##02.30.18## dIrghapathabhAraklAntAnAM cha khAdanArthaM snehaprastho.anuvAsanaM kuDubo nasyakarmaNaH, yavasasyArdhabhAraH tR^iNasya dviguNaH ShaD.aratniparikShepaH pu~njIlagraho vA ##02.30.19## pAdAvarametan madhyamAvarayoH ##02.30.20## uttamasamo rathyo vR^iShashcha madhyamaH ##02.30.21## madhyamasamashchAvaraH ##02.30.22## pAdahInaM vaDavAnAM pArashamAnAM cha ##02.30.23## ato.ardhaM kishorANAM cha ##02.30.24## iti vidhAyogaH ##02.30.25## vidhApAchakasUtragrAhakachikitsakAH pratisvAdabhAjaH ##02.30.26## yuddhavyAdhijarAkarmakShINAH piNDagocharikAH syuH ##02.30.27## asamaraprayogyAH paurajAnapadAnAmarthena vR^iShA vaDavAsvAyojyAH ##02.30.28## prayogyAnAmuttamAH kAmbojasaindhavAraTTavanAyujAH, madhyamA bAhlIkapApeyakasauvIrakataitalAH, sheShAH pratyavarAH ##02.30.29## teShAM tIShkNabhadramandavashena sAmnAhyamaupavAhyakaM vA karma prayojayet ##02.30.30## chatur.ashraM karmAshvasya sAmnAhyam ##02.30.31## valgano nIchairgato la~Nghano ghoraNo nAroShTrashchopavAhyAH ##02.30.32## tatropaveNuko vardhamAnako yamakAlIDhaplutaH pR^ithug.astrikachAlI cha valganaH ##02.30.33## saiva shiraHkarNavishuddho nIchairgataH, ShoDashamArgo vA ##02.30.34## prakIrNakaH prakIrNottaro niShaNNaH pArshvAnuvR^ittormimArgaH sharabhakrIDitaH sharabhaplutaH tritAlo bAhyAnuvR^ittaH pa~nchapANiH siMhAyataH svAdhUtaH kliShTaH shli~Ngito bR^iMhitaH puShpAbhikIrNashcha iti nIchairgatamArgaH ##02.30.35## kapipluto bhekapluteNaplutaikapAdaplutaH kokilasa~nchAry.urasyo bakachArI cha la~NghanaH ##02.30.36## kA~Nko vArikA~Nko mAyUro.ardhamAyUro nAkulordhanAkulo vArAho.ardhavArAhashcha iti dhoraNaH ##02.30.37## saMj~nApratikAro nAroShTra iti ##02.30.38## ShaNNava dvAdasha iti yojanAnydhvA rathyAnAM, pa~ncha yojanAnyardhAShTamAni dasha iti pR^iShThavAhinAmashvAnAmadhvA ##02.30.39## vikramo bhadrAshvAso bhAravAhya iti mArgAH ##02.30.40## vikramo valgitamupakaNThamupajavo javashcha dhArAH ##02.30.41## teShAM bandhanopakaraNaM yogyAchAryAH pratidisheyuH, sA~NgrAmikaM rathAshvAla~NkAraM cha sUtAH ##02.30.42## ashvAnAM chikitsakAH sharIrahrAsavR^iddhipratIkAraM R^ituvibhaktaM chAhAram ##02.30.43## sUtragrAhakAshvabandhakayAvasikavidhApAchakasthAnapAlakeshakArajA~NgulIvidashcha svakarmabhirashvAn ArAdhayeyuH ##02.30.44## karmAtikrame chaiShAM divasavetanachChedanaM kuryAt ##02.30.45## nIrAjanoparuddhaM vAhayatashchikitsakoparuddhaM vA dvAdashapaNo daNDaH ##02.30.46## kriyAbhaiShajyasa~Ngena vyAdhivR^iddhau pratIkAradviguNo daNDaH ##02.30.47## tad.aparAdhena vailomye pattramUlyaM daNDaH ##02.30.48## tena gomaNDalaM kharoShTramahiShamajAvikaM cha vyAkhyAtam ##02.30.49## dvirahnaH snAnamashvAnAM gandhamAlyaM cha dApayet | kR^iShNasandhiShu bhUtejyAH shukleShu svastivAchanam ##02.30.50## nIrAjanAmAshvayuje kArayennavame.ahani | yAtrA.a.adAvavasAne vA vyAdhau vA shAntike rataH (iti) ##02.30.51## ## Chapt | Superintendent of elephants ## hastyadhyakSho hastivanarakShAM damyakarmakShAntAnAM hastihastinIkalabhAnAM shAlAsthAnashayyAkarmavidhAyavasapramANaM karmasvAyogaM bandhanopakaraNaM sA~NgrAmikamala~NkAraM chikitsakAnIkasthopasthAyikavargaM chAnutiShThet ##02.31.01## hasty.AyAmadviguNotsedhaviShkambhAyAmAM hastinIsthAnAdhikAM sapragrIvAM kumArIsa~NgrahAM prAnmukhImudanmukhIM vA shAlAM niveshayet ##02.31.02## hasty.AyAmachatur.ashrashlakShNAlAnastambhaphalakAstarakaM sa\-mUtrapurIShotsargaM sthAnaM niveshayet ##02.31.03## sthAnasamAM shayyAmardhApAshrayAM durge sAmnAhyopavAhyAnAM bahirdamyavyAlAnAm ##02.31.04## prathamasaptamAShTamabhAgAvahnaH snAnakAlau, tad.anantaraM vidhAyAH ##02.31.05## pUrvAhne vyAyAmakAlaH, pashchAhnaH pratipAnakAlaH ##02.31.06## rAtribhAgau dvau svapnakAlA, tribhAgaH saMveshanotthAnikaH ##02.31.07## grIShme grahaNakAlaH ##02.31.08## viMshativarSho grAhyaH ##02.31.09## vikko moDho makkaNo vyAthito garbhiNI dhenukA hastinI chAgrAhyAH ##02.31.10## saptAratni utsedho navAyAmo dasha pariNAhaH pramANatashchatvAriMshadvarSho bhavatyuttamaH, triMshadvarSho madhyamaH, pa~nchaviMshativarSho.avaraH ##02.31.11## tayoH pAdAvaro vidhAvidhiH ##02.31.12## aratnau taNuladroNaH, ardhADhakaM tailasya, sarpiShaH trayaH prasthAH, dashapalaM lavaNasya, mAMsaM pa~nchAshatpalikaM, rasasyADhakaM dviguNaM vA dadhnaH piNDakledanArthaM, kShAradashapalikaM madyasyADhakaM dviguNaM vA payasaH pratipAnaM, gAtrAvasekaH tailaprasthaH, shiraso.aShTabhAgaH prAdIpikashcha, yavasasya dvau bhArau sa\-pAdau, shaShpasya shuShkasyArdhatR^itIyo bhAraH, kaDa~NkarasyAniyamaH ##02.31.13## saptAratninA tulyabhojano.aShTAratniratyarAlaH ##02.31.14## yathAhastamavasheShaH ShaD.aratniH pa~nchAratnishcha ##02.31.15## kShIrayAvasiko vikkaH krIDArthaM grAhyaH ##02.31.16## sa~njAtalohitA pratichChannA samliptapakShA samakakShyA vyatikIrNamAMsA samatalpatalA jAtadroNikA iti shobhAH ##02.31.17## shobhAvashena vyAyAmaM bhadrma mandaM cha kArayet | mR^igaM sa~NkIrNali~NgaM cha karmasvR^ituvashena vA ##02.31.18## ## Chapt | Activity of elephants ## karmaskandhAshchatvAro damyaH sAmnAhyopavAhyo vyAlashcha ##02.32.01## tatra damyaH pa~nchavidhaH skandhagataH stambhagato vArigato.avapAtagato yUthagatashcha iti ##02.32.02## tasyopavichAro vikkakarma ##02.32.03## sAmnAhyaH saptakriyApathopasthAnaM saMvartanaM saMyAnaM vadhAvadho hastiyuddhaM nAgarAyaNaM sA~NgrAmikaM cha ##02.32.04## tasyopavichAraH kakShyAkarma graiveyakarma yUthakarma cha ##02.32.05## aupavAhyo.aShTavidhAcharaNaH ku~njaropavAhyo dhoraNAdhAnagatiko yaShTy.upavAhyaH totropavAhyaH shuddhopavAhyo mArgayukashcha iti ##02.32.06## tasyopavichAraH shAradakarma hInakarma nAroShTrakarma cha ##02.32.07## vyAlaikakriyApathaH sha~Nkito.avaruddho viShamaH prabhinnaH prabhinnavinishchayo madahetuvinishchayashcha ##02.32.08## tasya\-upavichArAyamyaikarakShAkarma ##02.32.09## kriyAvipanno vyAlaH shuddhaH suvrato viShamaH sarvadoShapraduShTashcha ##02.32.10## teShAM bandhanopakaraNamanIkasthapramANam ##02.32.11## AlAnagraiveyakakShyApArAyaNaparikShepottarAdikaM bandhanam ##02.32.12## a~NkushaveNuyantrAdikamupakaraNam ##02.32.13## vaijayantIkShurapramAlAstaraNakuthA.a.adikaM bhUShaNam ##02.32.14## varmatomarasharAvApayantrAdikaH sA~NgrAmikAla~NkAraH ##02.32.15## chikitsakAnIkasthArohakAdhoraNahastipakaupachArikavidhApAchakayAvasikapAdapAshikakuTIrrakShakopashayaikAdiraupasthAyikavargaH ##02.32.16## chikitsakakuTIrakShavidhApAchakAH prasthodanaM snehaprasR^itiM kShAralavaNayoshcha dvipalikaM hareyuH, dashapalaM mAMsasya, anyatra chikitsakebhyaH ##02.32.17## pathivyAdhikarmamadajarAbhitaptAnAM chikitsakAH pratikuryuH ##02.32.18## sthAnasyAshuddhiryavasasyAgrahaNaM sthale shAyanamabhAge ghAtaH parArohaNamakAle yAnamabhUmAvatIrthe.avatAraNaM taruShaNDa ityatyayasthAnAni ##02.32.19## tameShAM bhaktavetanAd AdadIta ##02.32.20## tisro nIrAjanAH kAryAshchAturmAsya.R^itusandhiShu | bhUtAnAM kR^iShNasandhI ijyAH senAnyaH shuklasandhuShu ##02.32.21## dantamUlaparINAhadviguNaM projjhya kalpayet | abde dvyardhe nadIjAnAM pa~nchAbde parvatokasAm (iti) ##02.32.22## ## Chapt | Superintendent of chariots ## ## Superintendent of foot-soldiers ## ## Activity of the commandant of the army ## ashvAdhyakSheNa rathAdhyakSho vyAkhyAtaH ##02.33.01## sa rathakarmAntAn kArayet ##02.33.02## dashapuruSho dvAdashAntaro rathaH ##02.33.03## tasmAd ekAntarAvarA AShaD.antarAditi sapta rathAH ##02.33.04## devarathapuShyarathasA~NgrAmikapAriyANikaparapurAbhiyAnikavainayikAMshcha rathAn kArayet ##02.33.05## iShv.astrapraharaNAvaraNopakaraNakalpanAH sArathirathikarathyAnAM cha karmasvAyogaM vidyAt.h, Akarmabhyashcha bhaktavetanaM bhR^itAnAmabhR^itAnAM cha yogyArakShAnuShThAnamarthamAnakarma cha ##02.33.06## etena pattyadhyakSho vyAkhyAtaH ##02.33.07## sa maulabhR^itashreNimitrAmitrATavIbalAnAM sAraphalgutAM vidyAt.h, nimnasthalaprakAshakUTakhanakAkAshadivArAtriyuddhavyAyAmaM cha, AyogamayogaM cha karmasu ##02.33.08## ted eva senApatiH sarvayuddhapraharaNavidyAvinIto hastyashvarathacharyAsa~NghuShTashchatur.a~Ngasya balasyAnuShThAnAdhiShThAnaM vidyAt ##02.33.09## svabhUmiM yuddhakAlaM pratyanIkamabhinnabhedanaM bhinnasandhAnaM saMhatabhedanaM bhinnavadhaM durgavadhaM yAtrAkAlaM cha pashyet ##02.33.10## tUryadhvajapatAkAbhirvyUhasaMj~nAH prakalpayet | sthAne yAne praharaNe sainyAnAM vinaye rataH (iti) ##02.33.11## ## Chapt | Superintendent of passports ## ## Superintendent of pasture lands ## mudrAdhyakSho mudrAM mAShakeNa dadyAt ##02.34.01## sa\-mudro janapadaM praveShTuM niShkramituM vA labheta ##02.34.02## dvAdashapaNamamudro jAnapado dadyAt ##02.34.03## kUTamudrAyAM pUrvaH sAhasadaNDaH tirojanapadasyottamaH ##02.34.04## vivItAdhyakSho mudrAM pashyet ##02.34.05## grAmAntareShu cha vivItaM sthApayet ##02.34.06## choravyAlabhayAnnimnAraNyAni shodhayet ##02.34.07## anudake kUpasetubandhotsAn sthApayet.h, puShpaphalavATAMshcha ##02.34.08## lubdhakashvagaNinaH parivrajeyuraraNyAni ##02.34.09## taskarAmitrAbhyAgame sha~NkhadundubhishabdamagrAhyAH kuryuH shailavR^ikShAdhirUDhA vA shIghravAhanA vA ##02.34.10## amitrATavIsa~nchAraM cha rAj~no gR^ihakapotairmudrAyuktairhArayet.h, dhUmAgniparamparayA vA ##02.34.11## dravyahastivanAjIvaM vartanIM chorarakShaNam | sArthAtivAhyaM gorakShyaM vyavahAraM cha kArayet (iti) ##02.34.12## ## Chapt | Activity of the administrator ## ## Secret agents in the disguise of householders, traders, and ascetics ## samAhartA chaturdhA janApdaM vibhajya jyeShThamadhyamakaniShThavibhAgena grAmAgraM parihArakamAyudhIyaM dhAnyapashuhiraNyakupyaviShTipratikaramidametAvaditi nibandhayet ##02.35.01## tatpradiShTaH pa~nchagrAmIM dashagrAmIM vA gopashchintayet ##02.35.02## sImAvarodhena grAmAgraM, kR^iShTAkR^iShTasthalakedArArAmaShaNDavATavanavAstuchaityadevagR^ihasetubandhashmashAnasattraprapApuNyasthAnavivItapathisa~NkhyAnena kShetrAgraM, tena sImnAM kShetrANAM cha karadAkaradasa~NkhyAnena ##02.35.03## teShu chaitAvachchAturvArNyaM, etAvantaH karShakagorakShakavaidehakakArukarmakaradAsAshcha, etAvachcha dvipadachatuShpadaM, idaM chaiShu hiraNyalviShTishulkadaNDaM samuttiShThatIti ##02.35.04## kulAnAM cha strIpuruShANAM bAlavR^iddhakarmacharitrAjIvavyayaparimANaM vidyAt ##02.35.05## evaM cha janapadachaturbhAgaM sthAnikashchintayet ##02.35.06## gopasthAnikasthAneShu pradeShTAraH kAryakaraNaM balipragrahaM cha kuryuH ##02.35.07## samAhartR^ipradiShTAshcha gR^ihapatikavya~njanA yeShu grAmeShu praNihitAH teShAM grAmANAM kShetragR^ihakulAgraM vidyuH, mAnasa~njAtAbhyAM kShetrANi bhogaparihArAbhyAM gR^ihANi varNakarmabhyAM kulAni cha ##02.35.08## teShAM ja~NghAgramAyavyayau cha vidyuH ##02.35.09## prasthitAgatAnAM cha pravAsAvAsakAraNaM, anarthyAnAM cha strIpuruShANAM chAraprachAraM cha vidyuH ##02.35.10## evaM vaidehakavya~njanAH svabhUmijAnAM rAjapaNyAnAM khanisetuvanakarmAntakShetrajAnAM pramANamarghaM cha vidyuH ##02.35.11## parabhUmijAtAnAM vAristhalapathopayAtAnAM sAraphalgupuNyAnAM karmasu cha shulkavartany.AtivAhikagulmataradeyabhAgabhaktapaNyAgArapramANaM vidyuH ##02.35.12## evaM samAhartR^ipradiShTAH tApasavya~njanAH karShakagorakShakavaidehakAnAmadhyakShANAM cha shauchAshauchaM vidyuH ##02.35.13## purANa choravya~njanAshchAntevAsinashchaityachatuShpathashUnyapadodapAnanadInipAnatIrthAyatanAshramAraNyashailavanagahaneShu stenAmitrapravIrapuruShANAM cha praveshanasthAnagamanaprayojanAnyupalabheran ##02.35.14## samAhartA janapadaM chintayed evamutthitaH | chintayeyushcha saMsthAH tAH saMsthAshchAnyAH svayonayaH (iti) ##02.35.15## ## Chapt | Rules for the city-superintendent ## samAhartR^ivannAgariko nagaraM chintayet ##02.36.01## dashakulIM gopo viMshatikulIM chatvAriMshatkulIM vA ##02.36.02## sa tasyAM strIpuruShANAM jAtigotranAmakarmabhiH ja~NghAgramAyavyayau cha vidyAt ##02.36.03## evaM durgachaturbhAgaM sthAnikashchintayet ##02.36.04## dharmAvasathinaH pAShaNDipathikAn Avedya vAsayeyuH, svapratyayAshcha tapasvinaH shrotriyAMshcha ##02.36.05## kArushilpinaH svakarmasthAneShu svajanaM vAsayeyuH, vaidehakAshchAnyonyaM svakarmasthAneShu ##02.36.06## paNyAnAmadeshakAlavikretAramasvakaraNaM cha nivedayeyuH ##02.36.07## shauNDikapAkvamAMsikodanikarUpAjIvAH parij~nAtamAvAsayeyuH ##02.36.08## ativyayakartAramatyAhitakarmANaM cha nivedayeyuH ##02.36.09## chikitsakaH prachChannavraNapratIkArakArayitAramapathyakAriNaM cha gR^ihasvAmI cha nivedya gopasthAnikayormuchyeta, anyathA tulyadoShaH syAt ##02.36.10## prasthitAgatau cha nivedayet.h, anyathA rAtridoShaM bhajeta ##02.36.11## kShemarAtriShu tripaNaM dadyAt ##02.36.12## pathikotpathikAshcha bahir.antashcha nagarasya devagR^ihapuNyasthAnavanashmashAneShu sa\-vraNamaniShTopakaraNamudbhANDIkR^itamAvignamatisvapnamadhvaklAntamapUrvaM vA gR^ihNIyuH ##02.36.13## evamabhyantare shUnyaniveshAveshanashauNDikodanikapAkvamAMsikadyUtapAShaNDAvAseShu vichayaM kuryuH ##02.36.14## agnipratIkAraM cha grIShme ##02.36.15## madhyamayorahnashchaturbhAgayoraShTabhAgo.agnidaNDaH ##02.36.16## bahir.adhishrayaNaM vA kuryuH ##02.36.17## pAdaH pa~nchaghaTInAM kumbhadroNinihshreNIparashushUrpA~NkushakachagrahaNIdR^itInAM chAkaraNe ##02.36.18## tR^iNakaTachChannAnyapanayet ##02.36.19## agnijIvinaikasthAn vAsayet ##02.36.20## svagR^ihapradvAreShu gR^ihasvAmino vaseyuH asampAtino rAtrau ##02.36.21## rathyAsu kuTavrajAH sahasraM tiShTheyuH, chatuShpathadvArarAjaparigraheShu cha ##02.36.22## pradIptamanabhidhAvato gR^ihasvAmino dvAdashapaNo daNDaH, ShaTpaNo.avakrayiNaH ##02.36.23## pramAdAd dIpteShu chatuShpa~nchAshatpaNo daNDaH ##02.36.24## pradIpiko.agninA vadhyaH ##02.36.25## pAMsunyAse rathyAyAmaShTabhAgo daNDaH, pa~Nkodakasamnirodhe pAdaH ##02.36.26## rAjamArge dviguNaH ##02.36.27## paNyasthAnodakasthAnadevagR^iharAjaparigraheShu paNottarA viShTAdaNDAH, mUtreShvardhadaNDAH ##02.36.28## bhaiShajyavyAdhibhayanimittamadaNDyAH ##02.36.29## mArjArashvanakulasarpapretAnAM nagarasyAntar.utsarge tripaNo daNDaH, kharoShTrAshvatarAshvapretAnAM ShaTpaNaH, manuShyapretAnAM pa~nchAshatpaNaH ##02.36.30## mArgaviparyAse shavadvArAd anyatashcha shavanirNayane pUrvaH sAhasadaNDaH ##02.36.31## dvAHsthAnAM dvishatam ##02.36.32## shmashAnAd anyatra nyAse dahane cha dvAdashapaNo daNDaH ##02.36.33## viShaNNAlikamubhayatorAtraM yAmatUryam ##02.36.34## tUryashabde rAj~no gR^ihAbhyAshe sapAdapaNaM.akShaNatADanaM prathamapashchimayAmikaM, madhyamayAmikaM dviguNaM, antashchaturguNam ##02.36.35## sha~NkanIye deshe li~Nge pUrvApadAne cha gR^ihItamanuyu~njIta ##02.36.36## rAjaparigrahopagamane nagararakShA.a.arohaNe cha madhyamaH sAhasadaNDaH ##02.36.37## sUtikAchikitsakapretapradIpayAnanAgarikatUryaprekShAgninimittaM mudrAbhishchAgrAhyAH ##02.36.38## chArarAtriShu prachChannaviparItaveShAH pravrajitA daNDashastrahastAshcha manuShyA doShato daNDyAH ##02.36.39## rakShiNAmavAryaM vArayatAM vAryaM chAvArayatAM kShaNadviguNo daNDaH ##02.36.40## striyaM dAsImadhimehayatAM pUrvaH sAhasadaNDaH, adAsIM madhyamaH, kR^itAvarodhAmuttamaH, kulastriyaM vadhaH ##02.36.41## chetanAchetanikaM rAtridoShamashaMsato nAgarikasya doShAnurUpo daNDaH, pramAdasthAne cha ##02.36.42## nityamudakasthAnamArgabhramachChannapathavapraprAkArarakShAvekShaNaM naShTaprasmR^itApasR^itAnAM cha rakShaNam ##02.36.43## bandhanAgAre cha bAlavR^iddhavyAdhitAnAthAnAM jAtanakShatrapaurNamAsIShu visargaH ##02.36.44## paNyashIlAH samayAnubaddhA vA doShaniShkrayaM dadyuH ##02.36.45## divase pa~ncharAtre vA bandhanasthAn vishodhayet | karmaNA kAyadaNDena hiraNyAnugraheNa vA ##02.36.46## apUrvadeshAdhigame yuvarAjAbhiShechane | putrajanmani vA mokSho bandhanasya vidhIyate (iti) ##02.36.47## ##Book | Determination of (valid and invalid) transactions ## ## Chapt | Filing of law-suits ## dharmasthAH trayaH trayo.amAtyA janapadasandhisa~NgrahaNadroNamukhasthAnIyeShu vyAvahArikAn arthAn kuryuH ##03.1.01## tirohitAntar.agAranaktAraNyopadhy.upahvarakR^itAMshcha vyavahArAn pratiShedhayeyuH ##03.1.02## kartuH kArayituH pUrvaH sAhasadaNDaH ##03.1.03## shrotR^INAmekaikaM pratyardhadaNDAH ##03.1.04## shraddheyAnAM tu dravyavyapanayaH ##03.1.05## parokSheNAdhika.R^iNagrahaNamavaktavyakarA vA tirohitAH sidhyeyuH ##03.1.06## dAyanikShepopanidhivivAhayuktAH strINAmaniShkAsinInAM vyAdhitAnAM chAmUDhasaMj~nAnAmantar.agArakR^itAH sidhyeyuH ##03.1.07## sAhasAnupraveshakalahavivAharAjaniyogayuktAH pUrvarAtravyavahAriNAM cha rAtrikR^itAH sidhyeyuH ##03.1.08## sArthavrajAshramavyAdhachAraNamadhyeShvaraNyacharANAmaraNyakR^itAH sidhyeyuH ##03.1.09## gUDhAjIviShu chopadhikR^itAH sidhyeyuH ##03.1.10## mithaHsamavAye chopahvarakR^itAH sidhyeyuH ##03.1.11## ato.anyathA na sidhyeyuH, apAshrayavadbhishcha kR^itAH, pitR^imatA putreNa, pitrA putravatA, niShkulena bhrAtrA, kaniShThenAvibhaktAMshena, patimatyA putravatyA cha striyA, dAsAhitakAbhyAM, aprAptAtItavyavahArAbhyAM, abhishastapravrajitanya~Ngavyasanibhishcha, anyatra niShR^iShTavyavahArebhyaH ##03.1.12## tatrApi kruddhenArtena mattenonmattenAvagR^ihItena vA kR^itA vyavahArA na sidhyeyuH ##03.1.13## kartR^ikArayitR^ishrotR^INAM pR^ithag yathoktA daNDAH ##03.1.14## sve sve tu varge deshe kAle cha svakaraNakR^itAH sampUrNAchArAH shuddhadeshA dR^iShTarUpalakShaNapramANaguNAH sarvavyavahArAH sidhyeyuH ##03.1.15## pashchimaM chaiShAM karaNamAdeshAdhivarjaM shraddheyam iti vyavahArasthApanA | ##03.1.16## saMvatsaraM R^ituM mAsaM pakShaM divasaM karaNamadhikaraNaM R^iNaM vedakAvedakayoH kR^itasamarthAvasthayordeshagrAmajAtigotranAmakarmANi chAbhilikhya vAdiprativAdiprashnAn arthAnupUrvyA niveshayet ##03.1.17## niviShTAMshchAvekSheta ##03.1.18## nibaddhaM vAdamutsR^ijyAnyaM vAdaM sa~NkrAmati, pUrvoktaM pashchimenArthena nAbhisandhatte, paravAkyamanabhigrAhyamabhigrAhyAvatiShThate, pratij~nAya deshaM nirdisha ityukte na nirdishati, hInadeshamadeshaM vA nirdishati, nirdiShTAd deshAd anyaM deshamupasthApayati, upasthite deshe.arthavachanaM naivamityapavyayate, sAkShibhiravadhR^itaM nechChati, asambhAShye deshe sAkShibhirmithaH sambhAShate, iti paroktahetavaH ##03.1.19## paroktadaNDaH pa~nchabandhaH ##03.1.20## svayaMvAdidaNDo dashabandhaH ##03.1.21## puruShabhR^itiraShTAMshaH ##03.1.22## pathibhaktamarghavisheShataH ##03.1.23## tad ubhayaM niyamyo dadyAt ##03.1.24## abhiyukto na pratyabhiyu~njIta, anyatra kalahasAhasasArthasamavAyebhyaH ##03.1.25## na chAbhiyukte.abhiyoge.asti ##03.1.26## abhiyoktA chet pratyuktaH tad.ahareva na pratibrUyAt paroktaH syAt ##03.1.27## kR^itakAryavinishchayo hyabhiyoktA nAbhiyuktaH ##03.1.28## tasyApratibruvataH trirAtraM saptarAtramiti ##03.1.29## atordhvaM tripaNAvarArdhyaM dvAdashapaNaparaM daNDaM kuryAt ##03.1.30## tripakShAd UrdhvamapratibruvataH paroktadaNDaM kR^itvA yAnyasya dravyANi syuH tato.abhiyoktAraM pratipAdayed.h, anyatra vR^itty.upakaraNebhyaH ##03.1.31## tad eva niShpatato.abhiyuktasya kuryAt ##03.1.32## abhiyokturniShpAtasamakAlaH paroktabhAvaH ##03.1.33## pretasya vyasanino vA sAkShivachanamasAram ##03.1.34## abhiyoktA daNDaM dattvA karma kArayet ##03.1.35## AdhiM vA sa kAmaM praveshayet ##03.1.36## rakShoghnarakShitaM vA karmaNA pratipAdayed.h, anyatra brAhmaNAt ##03.1.37## chaturvarNAshramasyAyaM lokasyAchArarakShaNAt | nashyatAM sarvadharmANAM rAjA dharmapravartakaH ##03.1.38## dharmashcha vyavahArashcha charitraM rAjashAsanam | vivAdArthashchatuShpAdaH pashchimaH pUrvabAdhakaH ##03.1.39## tatra satye sthito dharmo vyavahAraH tu sAkShiShu | charitraM sa~Ngrahe puMsAM rAj~nAmAj~nA tu shAsanam ##03.1.40## rAj~naH svadharmaH svargAya prajA dharmeNa rakShituH | arakShiturvA kShepturvA mithyAdaNDamato.anyathA ##03.1.41## daNDo hi kevalo lokaM paraM chemaM cha rakShati | rAj~nA putre cha shatrau cha yathAdoShaM samaM dhR^itaH ##03.1.42## anushAsadd hi dharmeNa vyavahAreNa saMsthayA | nyAyena cha chaturthena chatur.antAM vA mahIM jayet ##03.1.43## saMsthA yA dharmashAstreNa shAstraM vA vyAvahArikam | yasminn arthe virudhyeta dharmeNArthaM vinirNayet ##03.1.44## shAstraM vipratipadyeta dharme nyAyena kenachit | nyAyaH tatra pramANaM syAt tatra pATho hi nashyati ##03.1.45## dR^iShTadoShaH svayaMvAdaH svapakShaparapakShayoH | anuyogArjavaM hetuH shapathashchArthasAdhakaH ##03.1.46## pUrvottarArthavyAghAte sAkShivaktavyakAraNe | chArahastAchcha niShpAte pradeShTavyaH parAjayaH (iti) ##03.1.47## ## Chapt | Concerning marriage ## ## (i) Law of marriage (I) Rules concerning women property(Ii) Concerning supersession (of a wife) by a second marriage ## vivAhapUrvo vyavahAraH ##03.2.01## kanyAdAnaM kanyAmala~NkR^itya brAhmo vivAhaH ##03.2.02## sahadharmacharyA prAjApatyaH ##03.2.03## gomithunAdAnAd ArShaH ##03.2.04## antarvedyAM R^itvije dAnAd daivaH ##03.2.05## mithaHsamavAyAdgAndharvaH ##03.2.06## shulkAdAnAd AsuraH ##03.2.07## prasahyAdAnAd rAkShasaH ##03.2.08## suptamattAdAnAt paishAchaH ##03.2.09## pitR^ipramANAshchatvAraH pUrve dharmyAH, mAtApitR^ipramANAH sheShAH ##03.2.10## tau hi shulkaharau duhituH, anyatarAbhAve.anyataro vA ##03.2.11## dvitIyaM shulkaM strI hareta ##03.2.12## sarveShAM prIty.AropaNamapratiShiddham iti vivAhadharmaH | ##03.2.13## vR^ittirAbandhyaM vA strIdhanam ##03.2.14## paradvisAhasrA sthApyA vR^ittiH, AbandhyAniyamaH ##03.2.15## tad AtmaputrasnuShAbharmaNi pravAsApratividhAne cha bhAryAyA bhoktumadoShaH, pratirodhakavyAdhidurbhikShabhayapratIkAre dharmakArye cha patyuH, sambhUya vA dampatyormithunaM prajAtayoH ##03.2.16## trivarShopabhuktaM cha dharmiShTheShu vivAheShu nAnuyu~njIta ##03.2.17## gAndharvAsuropabhuktaM sa\-vR^iddhikamubhayaM dApyeta, rAkShasapaishAchopabhuktaM steyaM dadyAt ##03.2.18## mR^ite bhartari dharmakAmA tadAnImeva sthApyAbharaNaM shulkasheShaM cha labheta ##03.2.19## labdhvA vA vindamAnA sa\-vR^iddhikamubhayaM dApyeta ##03.2.20## kuTumbakAmA tu shvashurapatidattaM niveshakAle labheta ##03.2.21## niveshakAlaM hi dIrghapravAse vyAkhyAsyAmaH ##03.2.22## shvashuraprAtilomyena vA niviShTA shvashurapatidattaM jIyeta ##03.2.23## j~nAtihastAd.abhimR^iShTAyA j~nAtayo yathAgR^ihItaM dadyuH ##03.2.24## nyAyopagatAyAH pratipattA strIdhanaM gopayet ##03.2.25## patidAyaM vindamAnA jIyeta ##03.2.26## dharmakAmA bhu~njIta ##03.2.27## putravatI vindamAnA strIdhanaM jIyeta ##03.2.28## tat tu strIdhanaM putrA hareyuH ##03.2.29## putrabharaNArthaM vA vindamAnA putrArthaM sphAtIkuryAt ##03.2.30## bahupuruShaprajAnAM putrANAM yathApitR^idattaM strIdhanamavasthApayet ##03.2.31## kAmakaraNIyamapi strIdhanaM vindamAnA putrasaMsthaM kuryAt ##03.2.32## aputrA patishayanaM pAlayantI gurusamIpe strIdhanamAyuHkShayAd bhu~njIta ##03.2.33## Apad.arthaM hi strIdhanam ##03.2.34## UrdhvaM dAyAdaM gachChet ##03.2.35## jIvati bhartari mR^itAyAH putrA duhitarashcha strIdhanaM vibhajeran.h, aputrAyA duhitaraH, tad.abhAve bhartA ##03.2.36## shulkamanvAdheyamanyad vA bandhubhirdattaM bAndhavA hareyuH iti strIdhanakalpaH | ##03.2.37## varShANyaShTAvaprajAyamAnAmaputrAM vandhyAM chAkA~NkSheta, dasha ninduM, dvAdasha kanyAprasavinIm ##03.2.38## tataH putrArthI dvitIyAM vindeta ##03.2.39## tasyAtikrame shulkaM strIdhanamardhaM chAdhivedanikaM dadyAt.h, chaturviMshatipaNaparaM cha daNDam ##03.2.40## shulkaM strIdhanamashulkastrIdhanAyAH tatpramANamAdhivedanikamanurUpAM cha vR^ittiM dattvA bahvIrapi vindeta ##03.2.41## putrArthA hi striyaH ##03.2.42## tIrthasamavAye chAsAM yathAvivAhaM pUrvoDhAM jIvatputrAM vA pUrvaM gachChet ##03.2.43## tIrthagUhanAgamane ShaN.NavatirdaNDaH ##03.2.44## putravatIM dharmakAmAM vandhyAM ninduM nIrajaskAM vA nAkAmAmupeyAt ##03.2.45## na chAkAmaH puruShaH kuShThinImunmattAM vA gachChet ##03.2.46## strI tu putrArthamevambhUtaM vopagachChet ##03.2.47## nIchatvaM paradeshaM vA prasthito rAjakilbiShI | prANAbhihantA patitaH tyAjyaH klIbo.api vA patiH (iti) ##03.2.48## ## Chapt | iv) Marital duty, (v) Maintenance, (vi) Cruelty, (vI) Disaffection, (vIi) Misconduct, (ix) Prohibition of favours and dealings ## dvAdashavarShA strI prAptavyavahArA bhavati, ShoDashavarShaH pumAn ##03.3.01## atordhvamashushrUShAyAM dvAdashapaNaH striyA daNDaH, puMso dviguNaH iti shushrUShA | ##03.3.02## bharmaNyAyAmanirdiShTakAlAyAM grAsAchChAdanaM vAdhikaM yathApuruShaparivApaM savisheShaM dadyAt ##03.3.03## nirdiShTakAlAyAM tad eva sa~NkhyAya bandhaM cha dadyAt ##03.3.04## shulkastrIdhanAdhivedanikAnAmanAdAne cha ##03.3.05## shvashurakulapraviShTAyAM vibhaktAyAM vA nAbhiyojyaH patiH iti bharma | ##03.3.06## naShTe vinaShTe nya~Nge.apitR^ike.amAtR^ike ityanirdeshena vinayagrAhaNam ##03.3.07## veNudalarajjuhastAnAmanyatamena vA pR^iShThe trirAghAtaH ##03.3.08## tasyAtikrame vAgdaNDapAruShyadaNDAbhyAmardhadaNDAH ##03.3.09## tad eva striyA bhartari prasiddhadoShAyAH ##03.3.10## IrShyayA bAhyavihAreShu dvAreShvatyayo yathAnirdiShTaH iti pAruShyam | ##03.3.11## bhartAraM dviShatI strI saptArtavAnyamaNDayamAnA tadAnImeva sthApyAbharaNaM nidhAya bhartAramanyayA saha shayAnamanushayIta ##03.3.12## bhikShukyanvAdhij~nAtikulAnAmanyatame vA bhartA dviShan striyamekAmanushayIta ##03.3.13## dR^iShTali~Nge maithunApahAre savarNApasarpopagame vA mithyAvAdI dvAdashapaNaM dadyAt ##03.3.14## amokShyA bharturakAmasya dviShatI bhAryA, bhAryAyAshcha bhartA ##03.3.15## parasparandveShAn mokShaH ##03.3.16## strIviprakArAd vA puruShashchen mokShamichChed yathAgR^ihItamasyai dadyAt ##03.3.17## puruShaviprakArAd vA strI chen mokShamichChennAsyai yathAgR^ihItaM dadyAt ##03.3.18## amokSho dharmavivAhAnAm iti dveShaH | ##03.3.19## pratiShiddhA strI darpamadyakrIDAyAM tripaNaM daNDaM dadyAt ##03.3.20## divA strIprekShAvihAragamane ShaTpaNo daNDaH, puruShaprekShAvihAragamane dvAdashapaNaH ##03.3.21## rAtrau dviguNaH ##03.3.22## suptamattapravrajane bharturadAne cha dvArasya dvAdashapaNaH ##03.3.23## rAtrau niShkasane dviguNaH ##03.3.24## strIpuMsayormaithunArthenA~NgavicheShTAyAM raho.ashlIlasambhAShAyAM vA chaturviMshatipaNaH striyA daNDaH, puMso dviguNaH ##03.3.25## keshanIvidantanakhAlambaneShu pUrvaH sAhasadaNDaH, puMso dviguNaH ##03.3.26## sha~NkitasthAne sambhAShAyAM cha paNasthAne shiphAdaNDaH ##03.3.27## strINAM grAmamadhye chaNDAlaH pakShAntare pa~nchashiphA dadyAt ##03.3.28## paNikaM vA prahAraM mokShayet ityatIchAraH | ##03.3.29## pratiShiddhayoH strIpuMsayoranyonyopakAre kShudrakadravyANAM dvAdashapaNo daNDaH, sthUlakadravyANAM chaturviMshatipaNaH, hiraNyasuvarNayoshchatuShpa~nchAshatpaNaH striyA daNDaH, puMsordviguNaH ##03.3.30## taivAgamyayorardhadaNDAH, tathA pratiShiddhapuruShavyavahAreShu cha iti pratiShedhaH | ##03.3.31## rAjadviShTAtichArAbhyAmAtmApakramaNena cha | strIdhanAnItashulkAnAmasvAmyaM jAyate striyAH (iti) ##03.3.32## ## Chapt | Leaving home, goi.g away(with a man), Short absence from home, Long absence from home ## patikulAnniShpatitAyAH striyAH ShaTpaNo daNDaH, anyatra viprakArAt ##03.4.01## pratiShiddhAyAM dvAdashapaNaH ##03.4.02## prativeshagR^ihAtigatAyAH ShaTpaNaH ##03.4.03## prAtiveshikabhikShukavaidehakAnAmavakAshabhikShApaNyadAne dvAdashapaNo daNDaH ##03.4.04## pratiShiddhAnAM pUrvaH sAhasadaNDaH ##03.4.05## paragR^ihAtigatAyAshchaturviMshatipaNaH ##03.4.06## parabhAryAvakAshadAne shatyo daNDaH, anyatrApadbhyaH ##03.4.07## vAraNAj~nAnayornirdoShaH ##03.4.08## pativiprakArAt patij~nAtisukhAvasthagrAmikAnvAdhibhikShukIj~nAtikulAnAmanyatamamapuruShaM gantumadoShaH iti AchAryAH ##03.4.09## sa\-puruShaM vA j~nAtikulam ##03.4.10## kuto hi sAdhvIjanasyachChalam ##03.4.11## sukhametad avaboddhuM, iti kauTilyaH ##03.4.12## pretavyAdhivyasanagarbhanimittamapratiShiddhameva j~nAtikulagamanam ##03.4.13## tannimittaM vArayato dvAdashapaNo daNDaH ##03.4.14## tatrApi gUhamAnA strIdhanaM jIyeta, j~nAtayo vA ChAdayantaH shulkasheSham iti niShpatanam | ##03.4.15## patikulAnniShpatya grAmAntaragamane dvAdashapaNo daNDaH sthApyA.a.abharaNalopashcha ##03.4.16## gamyena vA puMsA saha prasthAne chaturviMshatipaNaH sarvadharmalopashcha, anyatra bharmadAnatIrthagamanAbhyAm ##03.4.17## puMsaH pUrvaH sAhasadaNDaH tulyashreyasoH, pApIyaso madhyamaH ##03.4.18## bandhur.adaNDyaH ##03.4.19## pratiShedhe.ardhadaNDAH ##03.4.20## pathi vyantare gUDhadeshAbhigamane maithunArthena sha~NkitapratiShiddhAyAM vA pathyanusaraNe sa~NgrahaNaM vidyAt ##03.4.21## tAlAvacharachAraNamatsyabandhakalubdhakagopAlakashauNDikAnAmanyeShAM cha prasR^iShTastrIkANAM pathyanusaraNamadoShaH ##03.4.22## pratiShiddhe vA nayataH puMsaH striyo vA gachChantyAH taivArdhadaNDAH iti pathyanusaraNam | ##03.4.23## hrasvapravAsinAM shUdravaishyakShatriyabrAhmaNAnAM bhAryAH saMvatsarottaraM kAlamAkA~NkSheran aprajAtAH, saMvatsarAdhikaM prajAtAH ##03.4.24## prativihitA dviguNaM kAlam ##03.4.25## aprativihitAH sukhAvasthA bibhR^iyuH, paraM chatvAri varShANyaShTau vA j~nAtayaH ##03.4.26## tato yathAdattamAdAya pramu~ncheyuH ##03.4.27## brAhmaNamadhIyAnaM dashavarShANyaprajAtA, dvAdasha prajAtA, rAjapuruShamAyuHkShayAd AkA~NkSheta ##03.4.28## savarNatashcha prajAtA nApavAdaM labheta ##03.4.29## kuTumba.R^iddhilope vA sukhAvasthairvimuktA yatheShTaM vindeta, jIvitArthamApadgatA vA ##03.4.30## dharmavivAhAt kumArI parigrahItAramanAkhyAya proShitamashrUyamANaM sapta tIrthAnyAkA~NkSheta, saMvatsaraM shrUyamANam ##03.4.31## AkhyAya proShitamashrUyamANaM pa~ncha tIrthAnyAkA~NkSheta, dasha shrUyamANam ##03.4.32## ekadeshadattashulkaM trINi tIrthAnyashrUyamANaM, shrUyamANaM sapta tIrthAnyAkA~NkSheta ##03.4.33## dattashulkaM pa~ncha tIrthAnyashrUyamANaM, dasha shrUyamANam ##03.4.34## tataH paraM dharmasthairvisR^iShTA yatheShTaM vindeta ##03.4.35## tIrthoparodho hi dharmavadha iti kauTilyaH iti hrasvapravAsaH || ##03.4.36## dIrghapravAsinaH pravrajitasya pretasya vA bhAryA sapta tIrthAnyAkA~NkSheta, saMvatsaraM prajAtA ##03.4.37## tataH patisodaryaM gachChet ##03.4.38## bahuShu pratyAsannaM dhArmikaM bharmasamarthaM kaniShThamabhAryaM vA ##03.4.39## tad.abhAve.apyasodaryaM sapiNDaM kulyaM vA.a.asannam ##03.4.40## eteShAmeShaiva kramaH ##03.4.41## etAn utkramya dAyAdAn vedane jArakarmaNi | jArastrIdAtR^ivettAraH samprAptAH sa~NgrahAtyayam (iti) ##03.4.42## ## Chapt | Partition of inheritance ## ## Order of inheritance ## anIshvarAH pitR^imantaH sthitapitR^imAtR^ikAH putrAH ##03.5.01## teShAmUrdhvaM pitR^ito dAyavibhAgaH pitR^idravyANAm ##03.5.02## svayaM.ArjitamavibhAjyaM, anyatra pitR^idravyAd utthitebhyaH ##03.5.03## pitR^idravyAd avibhaktopagatAnAM putrAH pautrA vA AchaturthAd ityaMshabhAjaH ##03.5.04## tAvad avichChinnaH piNDo bhavati ##03.5.05## vichChinnapiNDAH sarve samaM vibhajeran ##03.5.06## apitR^idravyA vibhaktapitR^idravyA vA saha jIvantaH punarvibhajeran ##03.5.07## yatashchottiShTheta sa dvyaMshaM labheta ##03.5.08## dravyamaputrasya sodaryA bhrAtaraH sahajIvino vA hareyuH kanyAshcha ##03.5.09## rikthaM putravataH putrA duhitaro vA dharmiShTheShu vivAheShu jAtAH ##03.5.10## tad.abhAve pitA dharamANaH ##03.5.11## pitr.abhAve bhrAtaro bhrAtR^iputrAshcha ##03.5.12## apitR^ikA bahavo.api cha bhrAtaro bhrAtR^iputrAshcha piturekamaMshaM hareyuH ##03.5.13## sodaryANAmanekapitR^ikANAM pitR^ito dAyavibhAgaH ##03.5.14## pitR^ibhrAtR^iputrANAM pUrve vidyamAne nAparamavalambante, jyeShThe cha kaniShThamarthagrAhiNam ##03.5.15## jIvadvibhAge pitA naikaM visheShayet ##03.5.16## na chaikamakAraNAnnirvibhajeta ##03.5.17## piturasatyarthe jyeShThAH kaniShThAn anugR^ihNIyuH, anyatra mithyAvR^ittebhyaH ##03.5.18## prAptavyavahArANAM vibhAgaH ##03.5.19## aprAptavyavahArANAM deyavishuddhaM mAtR^ibandhuShu grAmavR^iddheShu vA sthApayeyuH AvyavahAraprApaNAt.h, proShitasya vA ##03.5.20## samniviShTasamamasamniviShTebhyo naiveshanikaM dadyuH, kanyAbhyashcha prAdAnikam ##03.5.21## R^iNarikthayoH samo vibhAgaH ##03.5.22## udapAtrANyapi niShki~nchanA vibhajeran ityAchAryAH ##03.5.23## Chalametaditi kauTilyaH ##03.5.24## sato.arthasya vibhAgo nAsataH ##03.5.25## etAvAn arthaH sAmAnyaH tasyaitAvAn pratyaMsha ityanubhAShya bruvan sAkShiShu vibhAgaM kArayet ##03.5.26## durvibhaktamanyonyApahR^itamantarhitamavij~nAtotpannaM vA punarvibhajeran ##03.5.27## adAyAdakaM rAjA haret strIvR^ittipretakAryavarjaM, anyatra shrotriyadravyAt ##03.5.28## tat traivedyebhyaH prayachChet ##03.5.29## patitaH patitAj jAtaH klIbashchAnaMshAH, jaDonmattAndhakuShThinashcha ##03.5.30## sati bhAryArthe teShAmapatyamatadvidhaM bhAgaM haret ##03.5.31## grAsAchChAdanamitare patitavarjAH ##03.5.32## teShAM cha kR^itadArANAM lupte prajanane sati | sR^ijeyurbAndhavAH putrAMH teShAmaMshAn prakalpayet (iti) ##03.5.33## ## Chapt | Division into shares ## ekastrIputrANAM jyeShThAMshaH \- brAhmaNAnAmajAH, kShatriyANAmashvAH, vaishyAnAM gAvaH, shUdrANAmavayaH ##03.6.01## kANala~NgAH teShAM madhyamAMshaH, bhinnavarNAH kaniShThAMshaH ##03.6.02## chatuShpadAbhAve ratnavarjAnAM dashAnAM bhAgaM dravyANAmekaM jyeShTho haret ##03.6.03## pratimuktasvadhApAsho hi bhavati ##03.6.04## ityaushanaso vibhAgaH ##03.6.05## pituH parivApAd yAnamAbharaNaM cha jyeShThAMshaH, shayanAsanaM bhuktakAMsyaM cha madhyamAMshaH, kR^iShNaM dhAnyAyasaM gR^ihaparivApo goshakaTaM cha kaniShThAMshaH ##03.6.06## sheShadravyANAmekadravyasya vA samo vibhAgaH ##03.6.07## adAyAdA bhaginyaH, mAtuH parivApAd bhuktakAMsyAbharaNabhAginyaH ##03.6.08## mAnuShahIno jyeShThaH tR^itIyamaMshaM jyeShThAMshAllabheta, chaturthamanyAyavR^ittiH, nivR^ittadharmakAryo vA ##03.6.09## kAmAchAraH sarvaM jIyeta ##03.6.10## tena madhyamakaniShThau vyAkhyAtau ##03.6.11## tayormAnuShopeto jyeShThAMshAd ardhaM labheta ##03.6.12## nAnAstrIputrANAM tu saMskR^itAsaMskR^itayoH kanyAkR^itakShatayorabhAve chaikasyAH putrayoryamayorvA pUrvajanmanA jyeShThabhAvaH ##03.6.13## sUtamAgadhavrAtyarathakArANAmaishvaryato vibhAgaH ##03.6.14## sheShAH tamupajIveyuH ##03.6.15## anIshvarAH samavibhAgAH ##03.6.16## chAturvarNyaputrANAM brAhmaNIputrashchaturo.aMshAn haret.h, kShatriyAputrastrIn aMshAn.h, vaishyAputro dvAvaMshau, ekaM shUdrAputraH ##03.6.17## tena trivarNadvivarNaputravibhAgaH kShatriyavaishyayorvyAkhyAtaH ##03.6.18## brAhmaNasyAnantarAputraH tulyAMshaH ##03.6.19## kShatriyavaishyayorardhAMshaH tulyAMsho vA mAnuShopetaH ##03.6.20## tulyAtulyayorekaputraH sarvaM haret.h, bandhUMshcha bibhR^iyAt ##03.6.21## brAhmaNAnAM tu pArashavaH tR^itIyamaMshaM labheta, dvAvaMshau sapiNDaH kulyo vA.a.asannaH, svadhAdAnahetoH ##03.6.22## tad.abhAve piturAchAryo.antevAsI vA ##03.6.23## kShetre vA janayed asya niyuktaH kShetrajaM sutam | mAtR^ibandhuH sagotro vA tasmai tat pradished dhanam (iti) ##03.6.24## ## Chapt | Classification of sons ## paraparigrahe bIjamutsR^iShTaM kShetriNaH ityAchAryAH ##03.7.01## mAtA bhastrA, yasya retaH tasyApatyam ityapare ##03.7.02## vidyamAnamubhayamiti kauTilyaH ##03.7.03## svaya~njAtaH kR^itakriyAyAmaurasaH ##03.7.04## tena tulyaH putrikAputraH ##03.7.05## sagotreNAnyagotreNa vA niyuktena kShetrajAtaH kShetrajaH putraH ##03.7.06## janayiturasatyanyasmin putre saiva dvipitR^iko dvigotro vA dvayorapi svadhArikthabhAg bhavati ##03.7.07## tatsadharmA bandhUnAM gR^ihe gUDhajAtaH tu gUDhajaH ##03.7.08## bandhunotsR^iShTo.apaviddhaH saMskartuH putraH ##03.7.09## kanyAgarbhaH kAnInaH ##03.7.10## sagarbhoDhAyAH sahoDhaH ##03.7.11## punarbhUtAyAH paunarbhavaH ##03.7.12## svaya~njAtaH piturbandhUnAM cha dAyAdaH ##03.7.13## parajAtaH saMskartureva na bandhUnAm ##03.7.14## tatsadharmA mAtApitR^ibhyAmadbhirmukto dattaH ##03.7.15## svayaM bandhubhirvA putrabhAvopagatopagataH ##03.7.16## putratve.adhikR^itaH kR^itakaH ##03.7.17## parikrItaH krItaH iti | ##03.7.18## aurase tUtpanne savarNAH tR^itIyAMshaharAH, asavarNA grAsAchChAdanabhAginaH ##03.7.19## brAhmaNakShatriyayoranantarAputrAH savarNAH, ekAntarA asavarNAH ##03.7.20## brAhmaNasya vaishyAyAmambaShThaH, shUdrAyAM niShAdaH pArashavo vA ##03.7.21## kShatriyasya shUdrAyAmugraH ##03.7.22## shUdraiva vaishyasya ##03.7.23## savarNAsu chaiShAmacharitavratebhyo jAtA vrAtyAH ##03.7.24## ityanulomAH ##03.7.25## shUdrAd AyogavakShattachaNDAlAH ##03.7.26## vaishyAn mAgadhavaidehakau ##03.7.27## kShatriyAt sUtaH ##03.7.28## paurANikaH tvanyaH sUto mAgadhashcha, brahmakShatrAd visheShaH ##03.7.29## taite pratilomAH svadharmAtikramAd rAj~naH sambhavanti ##03.7.30## ugrAnnaiShAdyAM kukkuTaH, viparyaye pulkasaH ##03.7.31## vaidehikAyAmambaShThAd vaiNaH, viparyaye kushIlavaH ##03.7.32## kShattAyAmugrAtshvapAkaH ##03.7.33## ityete.anye chAntarAlAH ##03.7.34## karmaNA vaishyo rathakAraH ##03.7.35## teShAM svayonau vivAhaH, pUrvAparagAmitvaM vR^ittAnuvR^ittaM cha ##03.7.36## shUdrasadharmANo vA, anyatra chaNDAlebhyaH ##03.7.37## kevalamevaM vartamAnaH svargamApnoti rAjA, narakamanyathA ##03.7.38## sarveShAmantarAlAnAM samo vibhAgaH ##03.7.39## deshasya jAtyAH sa~Nghasya dharmo grAmasya vApi yaH | uchitaH tasya tenaiva dAyadharmaM prakalpayet (iti) ##03.7.40## ## Chapt | Immovable property ## ## Dwelling-places ## sAmantapratyayA vAstuvivAdAH ##03.8.01## gR^ihaM kShetramArAmaH setubandhaH taTAkamAdhAro vA vAstuH ##03.8.02## karNakIlAyasasambandho.anugR^ihaM setuH ##03.8.03## yathAsetubhogaM veshma kArayet ##03.8.04## abhUtaM vA parakuDyAd apakramya dvAvaratnI tripadIM vA deshabandhaM kArayet ##03.8.05## avaskaraM bhramamudapAnaM vA na gR^ihochitAd anyatra, anyatra sUtikAkUpAd AnirdashAhAditi ##03.8.06## tasyAtikrame pUrvaH sAhasadaNDaH ##03.8.07## tenendhanAvaghAtanakR^itaM kalyANakR^ityeShvAchAmodakamArgAshcha vyAkhyAtAH ##03.8.08## tripadIpratikrAntamadhyardhamaratniM vA gADhaprasR^itamudakamArgaM prasravaNaprapAtaM vA kArayet ##03.8.09## tasyAtikrame chatuShpa~nchAshatpaNo daNDaH ##03.8.10## ekapadIpratikrAntamaratniM vA chakrichatuShpadasthAnamagniShThamuda~njarasthAnaM rochanIM kuTTanIM vA kArayet ##03.8.11## tasyAtikrame chaturviMshatipaNo daNDaH ##03.8.12## sarvavAstukayoH prAkShiptakayorvA shAlayoH kiShkurantarikA tripadI vA ##03.8.13## tayoshchatur.a~NgulaM nIprAntaram nIvrAntaram ##?## samArUDhakaM vA ##03.8.14## kiShkumAtramANidvAramantarikAyAM khaNDaphullArthamasampAtaM kArayet ##03.8.15## prakAshArthamalpamUrdhvaM vAtAyanaM kArayet ##03.8.16## tad.avasite veshmanichChAdayet ##03.8.17## sambhUya vA gR^ihasvAmino yatheShTaM kArayeyuH, aniShTaM vArayeyuH ##03.8.18## vAnalaTyAshchordhvamAvAryabhAgaM kaTaprachChannamavamarshabhittiM vA kArayed varShAbAdhabhayAt ##03.8.19## tasyAtikrame pUrvaH sAhasadaNDaH, pratilomadvAravAtAyanabAdhAyAM cha, anyatra rAjamArgarathyAbhyaH ##03.8.20## khAtasopAnapraNAlInishreNyavaskarabhAgairbahirbAdhAyAM bhoganigrahe cha ##03.8.21## parakuDyamudakenopaghnato dvAdashapaNo daNDaH, mUtrapurIShopaghAte dviguNaH ##03.8.22## praNAlImokSho varShati, anyathA dvAdashapaNo daNDaH ##03.8.23## pratiShiddhasya cha vasataH, nirasyatashchAvakrayiNamanyatra pAruShyasteyasAhasasa~NgrahaNamithyAbhogebhyaH ##03.8.24## svayaM.abhiprasthito varShAvakrayasheShaM dadyAt ##03.8.25## sAmAnye veshmani sAhAyyamaprayachChataH, sAmAnyamuparundhato bhogaM cha gR^ihe dvAdashapaNo daNDaH ##03.8.26## vinAshayataH taddviguNaH ##03.8.27## koShThakA~NgaNavarchAnAmagnikuTTanashAlayoH | vivR^itAnAM cha sarveShAM sAmAnyo bhogeShyate (iti) ##03.8.28## ## Chapt | sale of immovable property Fixing of boundaries Enchroachment and Damage ## j~nAtisAmantadhanikAH krameNa bhUmiparigrahAn kretumabhyAbhaveyuH ##03.9.01## tato.anye bAhyAH ##03.9.02## sAmantachatvAriMshatkulyeShu gR^ihapratimukhe veshma shrAvayeyuH, sAmantagrAmavR^iddheShu kShetramArAmaM setubandhaM taTAkamAdhAraM vA maryAdAsu yathAsetubhogamanenArgheNa kaH kretA iti ##03.9.03## trirAghuShitamavyAhataM kretA kretuM labheta ##03.9.04## spardhayA vA mUlyavardhane mUlyavR^iddhiH sa\-shulkA koshaM gachChet ##03.9.05## vikrayapratikroShTA shulkaM dadyAt ##03.9.06## asvAmipratikroshe chaturviMshatipaNo daNDaH ##03.9.07## saptarAtrAd UrdhvamanabhisarataH pratikruShTo vikrINIta ##03.9.08## pratikruShTAtikrame vAstuni dvishato daNDaH, anyatra chaturviMshatipaNo daNDaH iti vAstuvikrayaH | ##03.9.09## sImavivAdaM grAmayorubhayoH sAmantA pa~nchagrAmI dashagrAmI vA setubhiH sthAvaraiH kR^itrimairvA kuryAt ##03.9.10## karShakagopAlakavR^iddhAH pUrvabhuktikA vA bAhyAH setUnAmabhij~nA bahavaiko vA nirdishya sImasetUn viparItaveShAH sImAnaM nayeyuH ##03.9.11## uddiShTAnAM setUnAmadarshane sahasraM daNDaH | ##03.9.12## tad eva nIte sImApahAriNAM setuchChidAM cha kuryAt ##03.9.13## pranaShTasetubhogaM vA sImAnaM rAjA yathopakAraM vibhajet iti sImavivAdaH | ##03.9.14## kShetravivAdaM sAmantagrAmavR^iddhAH kuryuH ##03.9.15## teShAM dvaidhIbhAve yato bahavaH shuchayo.anumatA vA tato niyachCheyuH madhyaM vA gR^ihNIyuH ##03.9.16## tad.ubhayaparoktaM vAstu rAjA haret.h, pranaShTasvAmikaM cha ##03.9.17## yathopakAraM vA vibhajet ##03.9.18## prasahyAdAne vAstuni steyadaNDaH ##03.9.19## kAraNAdAne prayAsamAjIvaM cha parisa~NkhyAya bandhaM dadyAt iti kShetravivAdaH | ##03.9.20## maryAdApaharaNe pUrvaH sAhasadaNDaH ##03.9.21## maryAdAbhede chaturviMshatipaNaH ##03.9.22## tena tapovanavivItamahApathashmashAnadevakulayajanapuNyasthAnavivAdA vyAkhyAtAH iti maryAdAsthApanam | ##03.9.23## sarvaiva vivAdAH sAmantapratyayAH ##03.9.24## vivItasthalakedAraShaNDakhalaveshmavAhanakoShThAnAM pUrvampUrvamAbAdhaM saheta ##03.9.25## brahmasomAraNyadevayajanapuNyasthAnavarjAH sthalapradeshAH ##03.9.26## AdhAraparivAhakedAropabhogaiH parakShetrakR^iShTabIjahiMsAyAM yathopaghAtaM mUlyaM dadyuH ##03.9.27## kedArArAmasetubandhAnAM parasparahiMsAyAM hiMsAdviguNo daNDaH ##03.9.28## pashchAnniviShTamadharataTAkaM noparitaTAkasya kedAramudakenAplAvayet ##03.9.29## upariniviShTaM nAdharataTAkasya pUrAsrAvaM vArayed.h, anyatra trivarShoparatakarmaNaH ##03.9.30## tasyAtikrame pUrvaH sAhasadaNDaH, taTAkavAmanaM cha ##03.9.31## pa~nchavarShoparatakarmaNaH setubandhasya svAmyaM lupyeta, anyatrApadbhyaH ##03.9.32## taTAkasetubandhAnAM navapravartane pA~nchavarShikaH parihAraH, bhagnotsR^iShTAnAM chAturvarShikaH, samupArUDhAnAM traivarShikaH, sthalasya dvaivarShikaH ##03.9.33## svAtmAdhAne vikraye cha ##03.9.34## khAtaprAvR^ittimanadInibandhAyatanataTAkakedArArAmaShaNDavApAnAM sasyavarNabhAgottarikamanyebhyo vA yathopakAraM dadyuH ##03.9.35## prakrayAvakrayAdhibhAgabhoganiShR^iShTopabhoktArashchaiShAM pratikuryuH ##03.9.36## arpatIkAre hInadviguNo daNDaH ##03.9.37## setubhyo mu~nchataH toyamavAre ShaTpaNo damaH | vAre vA toyamanyeShAM pramAdenoparundhataH (iti) ##03.9.38## ## Chapt | Damage to pastures, fields and roads ## karmodakamArgamuchitaM rundhataH kurvato.anuchitaM vA pUrvaH sAhasadaNDaH, setukUpapuNyasthAnachaityadevAyatanAni cha parabhUmau niveshayataH ##03.10.01## pUrvAnuvR^ittaM dharmasetumAdhAnaM vikrayaM vA nayato nAyayato vA madhyamaH sAhasadaNDaH, shrotR^INAmuttamaH, anyatra bhagnotsR^iShTAt ##03.10.02## svAmyabhAve grAmAH puNyashIlA vA pratikuryuH ##03.10.03## pathipramANaM durganiveshe vyAkhyAtam ##03.10.04## kShudrapashumanuShyapathaM rundhato dvAdashapaNo daNDaH, mahApashupathaM chaturviMshatipaNaH, hastikShetrapathaM chatuShpa~nchAshatpaNaH, setuvanapathaM ShaTshataH, shmashAnagrAmapathaM dvishataH, droNamukhapathaM pa~nchashataH, sthAnIyarAShTravivItapathaM sAhasraH ##03.10.05## atikarShaNe chaiShAM daNDachaturthA daNDAH ##03.10.06## karShaNe pUrvoktAH ##03.10.07## kShetrikasyAkShipataH kShetramupavAsasya vA tyajato bIjakAle dvAdashapaNo daNDaH, anyatra doShopanipAtAviShahyebhyaH ##03.10.08## karadAH karadeShvAdhAnaM vikrayaM vA kuryuH, brahmadeyikA brahmadeyikeShu ##03.10.09## anyathA pUrvaH sAhasadaNDaH ##03.10.10## karadasya vAkaradagrAmaM pravishataH ##03.10.11## karadaM tu pravishataH sarvadravyeShu prAkAmyaM syAt.h, anyatrAgArAt ##03.10.12## tad apyasmai dadyAt ##03.10.13## anAdeyamakR^iShato.anyaH pa~nchavarShANyupabhujya prayAsaniShkrayeNa dadyAt ##03.10.14## akaradAH paratra vasanto bhogamupajIveyuH ##03.10.15## grAmArthena grAmikaM vrajantamupavAsAH paryAyeNAnugachCheyuH ##03.10.16## ananugachChantaH paNArdhapaNikaM yojanaM dadyuH ##03.10.17## grAmikasya grAmAd astenapAradArikaM nirasyatashchaturviMshatipaNo daNDaH, grAmasyottamaH ##03.10.18## nirastasya pravesho hyabhigamena vyAkhyAtaH ##03.10.19## stambhaiH samantato grAmAd dhanuHshatApakR^iShTamupasAlaM kArayet ##03.10.20## pashuprachArArthaM vivItamAlavanenopajIveyuH ##03.10.21## vivItaM bhakShayitvApasR^itAnAmuShTramahiShANAM pAdikaM rUpaM gR^ihNIyuH, gavAshvakharANAM chArdhapAdikaM, kShudrapashUnAM ShoDashabhAgikam ##03.10.22## bhakShayitvA niShaNNAnAmetaiva dviguNA daNDAH, parivasatAM chaturguNAH ##03.10.23## grAmadevavR^iShA vAnirdashAhA vA dhenurukShANo govR^iShAshchAdaNDyAH ##03.10.24## sasyabhakShaNe sasyopaghAtaM niShpattitaH parisa~NkhyAya dviguNaM dApayet ##03.10.25## svAminashchAnivedya chArayato dvAdashapaNo daNDaH, pramu~nchatashchaturviMshatipaNaH ##03.10.26## pAlinAmardhadaNDAH ##03.10.27## tad eva ShaNDabhakShaNe kuryAt ##03.10.28## vATabhede dviguNaH veshmakhalavalayagatAnAM cha dhAnyAnAM bhakShaNe ##03.10.29## hiMsApratIkAraM kuryAt ##03.10.30## abhayavanamR^igAH parigR^ihItA vA bhakShayantaH svAmino nivedya yathAvadhyAH tathA pratiSheddhavyAH ##03.10.31## pashavo rashmipratodAbhyAM vArayitavyAH ##03.10.32## teShAmanyathA hiMsAyAM daNDapAruShyadaNDAH ##03.10.33## prArthayamAnA dR^iShTAparAdhA vA sarvopAyairniyantavyAH iti kShetrapathahiMsA | ##03.10.34## karShakasya grAmamabhyupetyAkurvato grAmaivAtyayaM haret ##03.10.35## karmAkaraNe karmavetanadviguNaM, hiraNyAdAne pratyaMshadviguNaM, bhakShyapeyAdAne cha prahavaNeShu dviguNamaMshaM dadyAt ##03.10.36## prekShAyAmanaMshadaH, sa\-svajano na prekSheta ##03.10.37## prachChannashravaNa IkShaNe cha sarvahite cha karmaNi nigraheNa dviguNamaMshaM dadyAt ##03.10.38## sarvahitamekasya bruvataH kuryurAj~nAm ##03.10.39## akaraNe dvAdashapaNo daNDaH ##03.10.40## taM chet sambhUya vA hanyuH pR^ithag eShAmaparAdhadviguNo daNDaH ##03.10.41## upahantR^iShu vishiShTaH ##03.10.42## brAhmaNashchaiShAM jyaiShThyaM niyamyeta ##03.10.43## prahavaNeShu chaiShAM brAhmaNA nAkAmAH kuryuH, aMshaM cha labheran ##03.10.44## tena deshajAtikulasa~NghAnAM samayasyAnapAkarma vyAkhyAtam ##03.10.45## rAjA deshahitAn setUn kurvatAM pathi sa~NkramAn | grAmashobhAshcha rakShAshcha teShAM priyahitaM charet (iti) ##03.10.46## ## Chapt | Non-payment of debts ## sapAdapaNA dharmyA mAsavR^iddhiH paNashatasya, pa~nchapaNA vyAvahArikI, dashapaNA kAntAragANAM, viMshatipaNA sAmudrANAm ##03.11.01## tataH paraM kartuH kArayitushcha pUrvaH sAhasadaNDaH, shrotR^INAmekaikaM pratyardhadaNDaH ##03.11.02## rAjanyayogakShemAvahe tu dhanikadhAraNikayoshcharitramavekSheta ##03.11.03## dhAnyavR^iddhiH sasyaniShpattAvupArdhA, paraM mUlyakR^itA vardheta ##03.11.04## prakShepavR^iddhirudayAd ardhaM sannidhAnasannA vArShikI deyA ##03.11.05## chirapravAsaH stambhapraviShTo vA mUlyadviguNaM dadyAt ##03.11.06## akR^itvA vR^iddhiM sAdhayato vardhayato vA, mUlyaM vA vR^iddhimAropya shrAvayato bandhachaturguNo daNDaH ##03.11.07## tuchChashrAvaNAyAmabhUtachaturguNaH ##03.11.08## tasya tribhAgamAdAtA dadyAt.h, sheShaM pradAtA ##03.11.09## dIrghasattravyAdhigurukuloparuddhaM bAlamasAraM vA naR^iNamanuvardheta ##03.11.10## muchyamAnaM R^iNamapratigR^ihNato dvAdashapaNo daNDaH ##03.11.11## kAraNApadeshena nivR^ittavR^iddhikamanyatra tiShThet ##03.11.12## dashavarShopekShitaM R^iNamapratigrAhyaM, anyatra bAlavR^iddhavyAdhitavyasaniproShitadeshatyAgarAjyavibhramebhyaH ##03.11.13## pretasya putrAH kusIdaM dadyuH, dAyAdA vA rikthaharAH, sahagrAhiNaH, pratibhuvo vA ##03.11.14## na prAtibhAvyamanyat ##03.11.15## asAraM bAlaprAtibhAvyam ##03.11.16## asa~NkhyAtadeshakAlaM tu putrAH pautrA dAyAdA vA rikthaM haramANA dadyuH ##03.11.17## jIvitavivAhabhUmiprAtibhAvyamasa~NkhyAtadeshakAlaM tu putrAH pautrA vA vaheyuH ##03.11.18## nAnAR^iNasamavAye tu naikaM dvau yugapad abhivadeyAtAM, anyatra pratiShThamAnAt ##03.11.19## tatrApi gR^ihItAnupUrvyA rAjashrotriyadravyaM vA pUrvaM pratipAdayet ##03.11.20## dampatyoH pitAputrayoH bhrAtR^INAM chAvibhaktAnAM paraspara.kR^itaM R^iNamasAdhyam ##03.11.21## agrAhyAH karmakAleShu karShakA rAjapuruShAshcha ##03.11.22## strI chApratishrAviNI patikR^itaM R^iNaM, anyatra gopAlakArdhasItikebhyaH ##03.11.23## patiH tu grAhyaH strIkR^itaM R^iNaM, apratividhAya proShita iti ##03.11.24## sampratipattAvuttamaH ##03.11.25## asmapratipattau tu sAkShiNaH pramANaM prAtyayikAH shuchayo.anumatA vA trayo.avarArdhyAH ##03.11.26## pakShAnumatau vA dvau, R^iNaM prati na tvevaikaH ##03.11.27## pratiShiddhAH syAlasahAyAnvarthidhanikadhAraNikavairinya~NgadhR^itadaNDAH, pUrve chAvyavahAryAH ##03.11.28## rAjashrotriyagrAmabhR^itakakuShThivraNinaH patitachaNDAlakutsitakarmANo.andhabadhiramUkAhaMvAdinaH strIrAjapuruShAshcha, anyatra svavargebhyaH ##03.11.29## pAruShyasteyasa~NgrahaNeShu tu vairisyAlasahAyavarjAH ##03.11.30## rahasyavyavahAreShvekA strI puruShopashrotopadraShTA vA sAkShI syAd rAjatApasavarjam ##03.11.31## svAmino bhR^ityAnAM R^itvig.AchAryAH shiShyANAM mAtApitarau putrANAM chAnigraheNa sAkShyaM kuryuH, tesAmitare vA ##03.11.32## parasparAbhiyoge chaiShAmuttamAH paroktA dashabandhaM dadyuH, avarAH pa~nchabandham iti sAkShyadhikAraH || ##03.11.33## brAhmaNodakumbhAgnisakAshe sAkShiNaH parigR^ihNIyAt ##03.11.34## tatra brAhmaNaM brUyAt satyaM brUhi iti ##03.11.35## rAjanyaM vaishyaM vA mA taveShTApUrtaphalaM, kapAlahastaH shatrukulaM bhikShArthI gachCheH iti ##03.11.36## shUdraM janmamaraNAntare yad vaH puNyaphalaM tad rAjAnaM gachChed.h, rAj~nashcha kilbiShaM yuShmAn anyathAvAde, daNDashchAnubaddhaH, pashchAd api j~nAyeta yathAdR^iShTashrutaM, ekamantrAH satyamupaharata iti ##03.11.37## anupaharatAM saptarAtrAd UrdhvaM dvAdashapaNo daNDaH, tripakShAd UrdhvamabhiyogaM dadyuH ##03.11.38## sAkShibhede yato bahavaH shuchayo.anumatA vA tato niyachCheyuH, madhyaM vA gR^ihNIyuH ##03.11.39## tad vA dravyaM rAjA haret ##03.11.40## sAkShiNashched abhiyogAd UnaM brUyuratiriktasyAbhiyoktA bandhaM dadyAt ##03.11.41## atiriktaM vA brUyuH tad.atiriktaM rAjA haret ##03.11.42## bAlishyAd abhiyokturvA duhshrutaM durlikhitaM pretAbhiniveshaM vA samIkShya sAkShipratyayameva syAt ##03.11.43## sAkShibAliShyeShveva pR^ithag.anuyoge deshakAlakAryANAM pUrvamadhyamottamA daNDAH ityaushanasAH ##03.11.44## kUTasAkShiNo yamarthamabhUtaM kuryurbhUtaM vA nAshayeyuH tad dashaguNaM daNDaM dadyuH iti mAnavAH ##03.11.45## bAlishyAd vA visaMvAdayatAM chitro ghAtaH iti bArhaspatyAH ##03.11.46## na iti kauTilyaH ##03.11.47## dhruvaM hi sAkShibhiH shrotavyam ##03.11.48## ashR^iNvatAM chaturviMshatipaNo daNDaH, tato.ardhamabruvANAnAm ##03.11.49## deshakAlAvidUrasthAn sAkShiNaH pratipAdayet | dUrasthAn aprasArAn vA svAmivAkyena sAdhayet (iti) ##03.11.50## ## Chapt | Deposits ## upanidhirR^iNena vyAkhyAtaH ##03.12.01## parachakrATavikAbhyAM durgarAShTravilope vA, pratirodhakairvA grAmasArthavrajavilope, chakrayuktanAshe vA, grAmamadhyAgny.udakAbAdhe jvAlAvegoparuddhe vA, nAvi nimagnAyAM muShitAyAM vA svayamuparUDho nopanidhimabhyAvahet ##03.12.02## upanidhibhoktA deshakAlAnurUpaM bhogavetanaM dadyAt.h, dvAdashapaNaM cha daNDam ##03.12.03## upabhoganimittaM naShTaM vinaShTaM vAbhyAvahet.h, chaturviMshatipaNashcha daNDaH, anyathA vA niShpatane ##03.12.04## pretaM vyasanagataM vA nopanidhimabhyAvahet ##03.12.05## AdhAnavikrayApavyayaneShu chAsya chaturguNapa~nchabandho daNDaH ##03.12.06## parivartane niShpAtane vA mUlyasamaH ##03.12.07## tenAdhipraNAshopabhogavikrayAdhAnApahArA vyAkhyAtAH ##03.12.08## nAdhiH sa\-upakAraH sIdet.h, na chAsya mUlyaM vardheta, anyatra nisargAt ##03.12.09## nirupakAraH sIdet.h, mUlyaM chAsya vardheta ##03.12.10## upasthitasyAdhimaprayachChato dvAdashaNpaNo daNDaH ##03.12.11## prayojakAsannidhAne vA grAmavR^iddheShu sthApayitvA niShkrayamAdhiM pratipadyeta ##03.12.12## nivR^ittavR^iddhiko vA.a.adhiH tatkAlakR^itamUlyaH tatraivAvatiShTheta, anAshavinAshakaraNAdhiShThito vA ##03.12.13## dhAraNikAsannidhAne vA vinAshabhayAd udgatArghaM dharmasthAnuj~nAto vikrINIta, AdhipAlapratyayo vA ##03.12.14## sthAvaraH tu prayAsabhogyaH phalabhogyo vA prakShepavR^iddhimUlyashuddhamAjIvamamUlyakShayeNopanayet ##03.12.15## anisR^iShTopabhoktA mUlyashuddhamAjIvaM bandhaM cha dadyAt ##03.12.16## sheShamupanidhinA vyAkhyAtam ##03.12.17## etenAdesho.anvAdhishcha vyAkhyAtau ##03.12.18## sArthenAnvAdhihasto vA pradiShTAM bhUmimaprAptashchorairbhagnotsR^iShTo vA nAnvAdhimabhyAvahet ##03.12.19## antare vA mR^itasya dAyAdo.api nAbhyAvahet ##03.12.20## sheShamupanidhinA vyakahyAtam ##03.12.21## yAchitakamavakrItakaM vA yathAvidhaM gR^ihNIyuH tathAvidhamevArpayeyuH ##03.12.22## bhreShopanipAtAbhyAM deshakAloparodhi dattaM naShTaM vinaShTaM vA nAbhyAvaheyuH ##03.12.23## sheShamupanidhinA vyAkhyAtam ##03.12.24## vaiyAvR^ityavikrayaH tu \- vaiyAvR^ityakarA yathAdeshakAlaM vikrINAnAH paNyaM yathAjAtaM mUlyamudayaM cha dadyuH ##03.12.25## deshakAlAtipAtane vA parihINaM sampradAnakAlikenArgheNa mUlyamudayaM cha dadyuH ##03.12.26## yathAsambhAShitaM vA vikrINAnA nodayamadhigachCheyuH, mUlyameva dadyuH ##03.12.27## arghapatane vA parihINaM yathAparihINaM mUlyamUnaM dadyuH ##03.12.28## sAMvyavahArikeShu vA prAtyayikeShvarAjavAchyeShu bhreShopanipAtAbhyAM naShTaM vinaShTaM vA mUlyamapi na dadyuH ##03.12.29## deshakAlAntaritAnAM tu paNyAnAM kShayavyayavishuddhaM mUlyamudayaM cha dadyuH, paNyasamavAyAnAM cha pratyaMsham ##03.12.30## sheShamupanidhinA vyAkhyAtam ##03.12.31## etena vaiyAvR^ityavikrayo vyAkhyAtaH ##03.12.32## nikShepashchopanidhinA ##03.12.33## tamanyena nikShpitamanyasyArpayato hIyeta ##03.12.34## nikShepApahAre pUrvApadAnaM nikSheptArashcha pramANam ##03.12.35## ashuchayo hi kAravaH ##03.12.36## naiShAM karaNapUrvo nikShepadharmaH ##03.12.37## karaNahInaM nikShepamapavyayamAnaM gUDhabhittinyastAn sAkShiNo nikSheptA rahasi praNipAtena praj~nApayet.h, vanAnte vA madyaprahavaNavishvAsena ##03.12.38## rahasi vR^iddho vyAdhito vA vaidehakaH kashchit kR^italakShaNaM dravyamasya haste nikShipyApagachChet ##03.12.39## tasya pratideshena putro bhrAtA vAbhigamya nikShepaM yAcheta ##03.12.40## dAne shuchiH, anyathA nikShepaM steyadaNDaM cha dadyAt ##03.12.41## pravrajyAbhimukho vA shraddheyaH kashchit kR^italakShaNaM dravyamasya haste nikShipya pratiShTheta ##03.12.42## tataH kAlAntarAgato yAcheta ##03.12.43## dAne shuchiH, anyathA nikShepaM steyadaNDaM cha dadyAt ##03.12.44## kR^italakShaNena vA dravyeNa pratyAnayed enam ##03.12.45## bAlishajAtIyo vA rAtrau rAjadAyikAkShaNabhItaH sAramasya haste nikShipyApagachChet ##03.12.46## sainaM bandhanAgAragato yAcheta ##03.12.47## dAne shuchiH, anyathA nikShepaM steyadaNDaM cha dadyAt ##03.12.48## abhij~nAnena chAsya gR^ihe janamubhayaM yAcheta ##03.12.49## anyatartAdAne yathoktaM purastAt ##03.12.50## dravyabhogAnAmAgamaM chAsyAnuyu~njIta, tasya chArthasya vyavahAropali~NganaM, abhiyoktushchArthasAmarthyam ##03.12.51## etena mithaHsamavAyo vyAkhyAtaH ##03.12.52## tasmAt sAkShimad achChannaM kuryAt samyagvibhAShitam | sve pare vA jane kAryaM deshakAlAgravarNataH (iti) ##03.12.53## ## Chapt | Law concerning slaves and labourers ## udaradAsavarjamAryaprANamaprAptavyavahAraM shUdraM vikrayAdhAnaM nayataH svajanasya dvAdashapaNo daNDaH, vaishyaM dviguNaH, kShatriyaM triguNaH, brAhmaNaM chaturguNaH ##03.13.01## parajanasya pUrvamadhyamottamavadhA daNDAH, kretR^ishrotR^INAM cha ##03.13.02## mlechChAnAmadoShaH prajAM vikretumAdhAtuM vA ##03.13.03## na tvevAryasya dAsabhAvaH ##03.13.04## athavA.a.aryamAdhAya kulabandhanAryANAmApadi, niShkrayaM chAdhigamya bAlaM sAhAyyadAtAraM vA pUrvaM niShkrINIran ##03.13.05## sakR^id.AtmAdhAtA niShpatitaH sIdet.h, dviranyenAhitakaH, sakR^id ubhau paraviShayAbhimukhau ##03.13.06## vittApahAriNo vA dAsasyAryabhAvamapaharato.ardhadaNDaH ##03.13.07## niShpatitapretavyasaninAmAdhAtA mUlyaM bhajeta ##03.13.08## pretaviNmUtrochChiShTagrAhaNamAhitasya nagnasnApanaM daNDapreShaNamatikramaNaM cha strINAM mUlyanAshakaraM, dhAtrIparichArikArdhasItikopachArikANAM cha mokShakaram ##03.13.09## siddhamupachArakasyAbhiprajAtasyApakramaNam ##03.13.10## dhAtrImAhitikAM vAkAmAM svavashAM gachChataH pUrvaH sAhasadaNDaH, paravashAM madhyamaH ##03.13.11## kanyAmAhitikAM vA svayamanyena vA duShayato mUlyanAshaH shulkaM taddvuguNashcha daNDaH ##03.13.12## AtmavikrayiNaH prajAmAryAM vidyAt ##03.13.13## AtmAdhigataM svAmikarmAviruddhaM labheta, pitryaM cha dAyam ##03.13.14## mUlyena chAryatvaM gachChet ##03.13.15## tenodaradAsAhitakau vyAkhyAtau ##03.13.16## prakShepAnurUpashchAsya niShkrayaH ##03.13.17## daNDapraNItaH karmaNA daNDamupanayet ##03.13.18## AryaprANo dhvajAhR^itaH karmakAlAnurUpeNa mUlyArdhena vA vimuchyeta ##03.13.19## gR^ihejAtadAyAgatalabdhakrItAnAmanyatamaM dAsamUnAShTavarShaM vibandhumakAmaM nIche karmaNi videshe dAsIM vA sagarbhAmaprativihitagarbhabharmaNyAM vikrayAdhAnaM nayataH pUrvaH sAhasadaNDaH, kretR^ishrotR^INAM cha ##03.13.20## dAsamanurUpeNa niShkrayeNAryamakurvato dvAdashapaNo daNDaH, saMrodhashchAkaraNAt ##03.13.21## dAsadravyasya j~nAtayo dAyAdAH, teShAmabhAve svAmI ##03.13.22## svAminaH svasyAM dAsyAM jAtaM samAtR^ikamadAsaM vidyAt ##03.13.23## gR^ihyA chet kuTumbArthachintanI mAtA bhrAtA bhaginI chAsyA adAsAH syuH ##03.13.24## dAsaM dAsIM vA niShkrIya punarvikrayAdhAnaM nayato dvAdashapaNo daNDaH, anyatra svayaMvAdibhyaH iti dAsakalpaH | ##03.13.25## karmakarasya karmasambandhamAsannA vidyuH ##03.13.26## yathAsambhAShitaM vetanaM labheta, karmakAlAnurUpamasambhAShitavetanaH ##03.13.27## karShakaH sasyAnAM gopAlakaH sarpiShAM vaidehakaH paNyAnAmAtmanA vyavahR^itAnAM dashabhAgamasambhAShitavetano labheta ##03.13.28## sambhAShitavetanaH tu yathAsambhAShitam ##03.13.29## kArushilpikushIlavachikitsakavAgjIvanaparichArakAdirAshAkArikavargaH tu yathAnyaH tadvidhaH kuryAd yathA vA kushalAH kalpayeyuH tathA vetanaM labheta ##03.13.30## sAkShipratyayameva syAt ##03.13.31## sAkShiNAmabhAve yataH karma tato.anuyu~njIta ##03.13.32## vetanAdAne dashabandho daNDaH, ShaTpaNo vA ##03.13.33## apavyayamAne dvAdashapaNo daNDaH, pa~nchabandho vA ##03.13.34## nadIvegajvAlAstenavyAloparuddhaH sarvasvaputradArAtmadAnenArtaH trAtAramAhUya niShtIrNaH kushalapradiShTaM vetanaM dadyAt ##03.13.35## tena sarvatrArtadAnAnushayA vyAkhyAtAH ##03.13.36## labheta puMshchalI bhogaM sa~Ngamasyopali~NganAt | atiyAchnA tu jIyeta daurmatyAvinayena vA (iti) ##03.13.37## ## Chapt | Duties of servants ## ## Undertaking in partnership ## gR^ihItvA vetanaM karmAkurvato bhR^itakasya dvAdashapaNo daNDaH, saMrodhashchAkaraNAt ##03.14.01## ashaktaH kutsite karmaNi vyAdhau vyasane vAnushayaM labheta, pareNa vA kArayitum ##03.14.02## tasyavyayakarmaNA labheta bhartA vA kArayitum ##03.14.03## nAnyaH tvayA kArayitavyo, mayA vA nAnyasya kartavyam ityavarodhe bharturakArayato bhR^itakasyAkurvato vA dvAdashapaNo daNDaH ##03.14.04## karmaniShThApane bharturanyatra gR^ihItavetano nAsakAmaH kuryAt ##03.14.05## upasthitamakArayataH kR^itameva vidyAd ityAchAryAH ##03.14.06## na iti kauTilyaH ##03.14.07## kR^itasya vetanaM nAkR^itasyAsti ##03.14.08## sa ched alpamapi kArayitvA na kArayet kR^itamevAsya vidyAt ##03.14.09## deshakAlAtipAtanena karmaNAmanyathAkaraNe vA nAsakAmaH kR^itamanumanyeta ##03.14.10## sambhAShitAd adhikakriyAyAM prayAsaM na moghaM kuryAt ##03.14.11## tena sa~NghabhR^itA vyAkhyAtAH ##03.14.12## teShAmAdhiH saptarAtramAsIta ##03.14.13## tato.anyamupasthApayet.h, karmaniShpAkaM cha ##03.14.14## na chAnivedya bhartuH sa~NghaH ka~nchit parihared upanayed vA ##03.14.15## tasyAtikrame chaturviMshatipaNo daNDaH ##03.14.16## sa~Nghena parihR^itasyArdhadaNDaH iti bhR^itakAdhikAraH || ##03.14.17## sa~NghabhR^itAH sambhUyasamutthAtAro vA yathAsambhAShitaM vetanaM samaM vA vibhajeran ##03.14.18## karShaNavaidehakA vA sasyapaNyArambhaparyavasAnAntare sannasya yathAkR^itasya karmaNaH pratyaMshaM dadyuH ##03.14.19## puruShopasthAne samagramaMshaM dadyuH ##03.14.20## saMsiddhe tUddhR^itapaNye sannasya tadAnImeva pratyaMshaM dadyuH ##03.14.21## sAmAnyA hi pathisiddhishchAsiddhishcha ##03.14.22## prakrAnte tu karmaNi svasthasyApakrAmato dvAdashapaNo daNDaH ##03.14.23## na cha prAkAmyamapakramaNe ##03.14.24## choraM tvabhayapUrvaM karmaNaH pratyaMshena grAhayed.h, dadyAt pratyaMshamabhayaM cha ##03.14.25## punaHsteye pravAsanaM, anyatragamane cha ##03.14.26## mahAparAdhe tu dUShyavad Acharet ##03.14.27## yAjakAH svAprachAradravyavarjaM yathAsambhAShitaM vetanaM samaM vA vibhajeran ##03.14.28## agniShTomAdiShu cha kratuShu dIkShaNAd UrdhvaM tR^itIyamaMshaM, madhyamopasadordhvamardhamaMshaM, sutye prAtaHsavanAd UrdhvaM pAdonamaMsham ##03.14.29## mAdhyandinAt savanAd UrdhvaM samagramaMshaM labheta ##03.14.30## nItA hi dakShiNA bhavanti ##03.14.31## bR^ihaspatisavavarjaM pratisavanaM hi dakShiNA dIyante ##03.14.32## tenAhargaNadakShiNA vyAkhyAtAH ##03.14.33## sanAnAmAdashAhorAtrAtsheShabhR^itAH karma kuryuH, anye vA svapratyayAH ##03.14.34## karmaNyasamApte tu yajamAnaH sIded.h, R^itvijaH karma samApayya dakShiNAM hareyuH ##03.14.35## asamApte tu karmaNi yAjyaM yAjakaM vA tyajataH pUrvaH sAhasadaNDaH ##03.14.36## anAhitAgniH shataguruyajvA cha sahasraguH | surApo vR^iShalIbhartA brahmahA gurutalpagaH ##03.14.37## asatpratigrahe yuktaH stenaH kutsitayAjakaH | adoShaH tyaktumanyonyaM karmasa~NkaranishchayAt (iti) ##03.14.38## ## Chapt | Rescission of sale and purchase ## vikrIya paNyamaprayachChato dvAdashapaNo daNDaH, anyatra doShopanipAtAviShahyebhyaH ##03.15.01## paNyadoSho doShaH ##03.15.02## rAjachorAgny.udakabAdhopanipAtaH ##03.15.03## bahuguNahInamArtakR^itaM vAviShahyam ##03.15.04## vaidehakAnAmekarAtramanushayaH, karShakANAM trirAtraM, gorakShakANAM pa~ncharAtram ##03.15.05## vyAmishrANAmuttamAnAM cha varNAnAM vR^ittivikraye saptarAtram ##03.15.06## AtipAtikAnAM paNyAnAmanyatrAvikreyam ityavarodhenAnushayo deyaH ##03.15.07## tasyAtikrame chaturviMshatipaNo daNDaH, paNyadashabhAgo vA ##03.15.08## krItvA paNyamapratigR^ihNato dvAdashapaNo daNDaH, anyatra doShopanipAtAviShahyebhyaH ##03.15.09## samAnashchAnushayo vikreturanushayena ##03.15.10## vivAhAnAM tu trayANAM pUrveShAM varNAnAM pANigrahaNAt siddhamupAvartanaM, shUdrANAM cha prakarmaNaH ##03.15.11## vR^ittapANigrahaNayorapi doShamaupashAyikaM dR^iShTvA siddhamupAvartanam ##03.15.12## na tvevAbhiprajAtayoH ##03.15.13## kanyAdoShamaupashAyikamanAkhyAya prayachChataH kanyAM ShaN.NavatirdaNDaH, shulkastrIdhanapratidAnaM cha ##03.15.14## varayiturvA varadoShamanAkhyAya vindato dviguNaH, shulkastrIdhananAshashcha ##03.15.15## dvipadachatuShpadAnAM tu kuNThavyAdhitAshuchInAmutsAhasvAsthyashuchInAmAkhyAne dvAdashapaNo daNDaH ##03.15.16## AtripakShAditi chatuShpadAnAmupAvartanaM, AsaMvatsarAditi manuShyANAm ##03.15.17## tAvatA hi kAlena shakyaM shauchAshauche j~nAtum ##03.15.18## dAtA pratigrahItA cha syAtAM nopahatau yathA | dAne kraye vAnushayaM tathA kuryuH sabhAsadaH (iti) ##03.15.19## ## Chapt | Non-conveyance of gifts ## ## sale without ownership ## ## Relation of ownership ## dattasyApradAnaM R^iNAdAnena vyAkhyAtam ##03.16.01## dattamavyavahAryamekatrAnushaye varteta ##03.16.02## sarvasvaM putradAramAtmAnaM vA pradAyAnushayinaH prayachChet ##03.16.03## dharmadAnamasAdhuShu karmasu chopaghAtikeShu vA, arthadAnamanupakAriShvapakAriShu vA, kAmadAnamanarheShu cha ##03.16.04## yathA cha dAtA pratigrahItA cha nopahatau syAtAM tathAnushayaM kushalAH kalpayeyuH ##03.16.05## daNDabhayAd AkroshabhayAd anarthabhayAd vA bhayadAnaM pratigR^ihNataH steyadaNDaH, prayachChatashcha ##03.16.06## roShadAnaM parahiMsAyAM, rAj~nAmupari darpadAnaM cha ##03.16.07## tatrottamo daNDaH ##03.16.08## prAtibhAvyaM daNDashulkasheShamAkShikaM saurikaM cha nAkAmaH putro dAyAdo vA rikthaharo dadyAt iti dattasyAnapAkarma | ##03.16.09## asvAmivikrayaH tu \- naShTApahR^itamAsAdya svAmI dharmasthena grAhayet ##03.16.10## deshakAlAtipattau vA svayaM gR^ihItvopaharet ##03.16.11## dharmasthashcha svAminamanuyu~njIta kutaH te labdham iti ##03.16.12## sa ched AchArakramaM darshayeta, na vikretAraM, tasya dravyasyAtisargeNa muchyeta ##03.16.13## vikretA ched dR^ishyeta, mUlyaM steyadaNDaM cha dadyAt ##03.16.14## sa ched apasAramadhigachChed apasared ApasArakShayAt ##03.16.15## kShaye mUlyaM steyadaNDaM cha dadyAt ##03.16.16## nAShTikashcha svakaraNaM kR^itvA naShTapratyAhR^itaM labheta ##03.16.17## svakaraNAbhAve pa~nchabandho daNDaH ##03.16.18## tachcha dravyaM rAjadharmyaM syAt ##03.16.19## naShTApahR^itamanivedyotkarShataH svAminaH pUrvaH sAhasadaNDaH ##03.16.20## shulkasthAne naShTApahR^itotpannaM tiShThet ##03.16.21## tripakShAd UrdhvamanabhisAraM rAjA haret.h, svAmI vA svakaraNena ##03.16.22## pa~nchapaNikaM dvipadarUpasya niShkrayaM dadyAt.h, chatuShpaNikamekakhurasya, dvipaNikaM gomahiShasya, pAdikaM kShudrapashUnAm ##03.16.23## ratnasAraphalgukupyAnAM pa~nchakaM shataM dadyAt ##03.16.24## parachakrATavIhR^itaM tu pratyAnIya rAjA yathAsvaM prayachChet ##03.16.25## chorahR^itamavidyamAnaM svadravyebhyaH prayachChet.h, pratyAnetumashakto vA ##03.16.26## svaya~NgrAheNAhR^itaM pratyAnIya tanniShkrayaM vA prayachChet ##03.16.27## paraviShayAd vA vikrameNAnItaM yathApradiShTaM rAj~nA bhu~njIta, anyatrAryaprANebhyo devabrAhmaNatapasvidravyebhyashcha ityasvAmivikrayaH | ##03.16.28## svasvAmisambandhaH tu \- bhogAnuvR^ittiruchChinnadeshAnAM yathAsvaM dravyANAm ##03.16.29## yat svaM dravyamanyairbhujyamAnaM dasha varShANyupekSheta, hIyetAsya, anyatra bAlavR^iddhavyAdhitavyasaniproShitadeshatyAgarAjyavibhramebhyaH ##03.16.30## viMshativarShopekShitamanavasitaM vAstu nAnuyu~njIta ##03.16.31## j~nAtayaH shrotriyAH pAShaNDA vA rAj~nAmasaMnidhau paravAstuShu vivasanto na bhogena hareyuH, upanidhimAdhiM nidhiM nikShepaM striyaM sImAnaM rAjashrotriyadravyANi cha ##03.16.32## AshramiNaH pAShaNDA vA mahatyavakAshe parasparamabAdhamAnA vaseyuH ##03.16.33## alpAM bAdhAM saheran ##03.16.34## pUrvAgato vA vAsaparyAyaM dadyAt ##03.16.35## apradAtA nirasyeta ##03.16.36## vAnaprasthayatibrahmachAriNAmAchAryashiShyadharmabhrAtR^isamAnatIrthyA rikthabhAjaH krameNa ##03.16.37## vivAdapadeShu chaiShAM yAvantaH paNA daNDAH tAvatI rAtrIH kShapaNAbhiShekAgnikAryamahAkachChavardhanAni rAj~nashchareyuH ##03.16.38## ahiraNyasuvarNAH pAShaDhAH sAdhavaH ##03.16.39## te yathAsvamupavAsavratairArAdhayeyuH, anyatra pAruShyasteyasAhasasa~NgrahaNebhyaH ##03.16.40## teShu yathoktA daNDAH kAryAH ##03.16.41## pravrajyAsu vR^ithA.a.achArAn rAjA daNDena vArayet | dharmo hyadharmopahataH shAstAraM hantyupekShitaH (iti) ##03.16.42## ## Chapt | Forcible seizure ## sAhasamanvayavat prasabhakarma ##03.17.01## niranvaye steyaM, apavyayane cha ##03.17.02## ratnasAraphalgukupyAnAM sAhase mUlyasamo daNDaH iti mAnavAH ##03.17.03## mUlyadviguNaH ityaushanasAH ##03.17.04## yathAparAdha iti kauTilyaH ##03.17.05## puShpaphalashAkamUlakandapakvAnnacharmaveNumR^idbhANDAdInAM kShudrakadravyANAM dvAdshapaNAvarashchaturviMshatipaNaparo daNDaH ##03.17.06## kAlAyasakAShTharajjudravyakShudrapashupaTAdInAM sthUlakadravyANAM chaturviMshatipaNAvaro.aShTachatvAriMshatpaNaparo daNDaH ##03.17.07## tAmravR^ittakaMsakAchadantabhANDAdInAM sthUlakadravyANAmaShTachatvAriMshatpaNAvaraH ShaN.NavatiparaH pUrvaH sAhasadaNDaH ##03.17.08## mahApashumanuShyakShetragR^ihahiraNyasuvarNasUkShmavastrAdInAM sthUlakadravyANAM dvishatAvaraH pa~nchashataparo madhyamaH sAhasadaNDaH ##03.17.09## striyaM puruShaM vAbhiShahya badhnato bandhayato bandhaM vA mokShayataH pa~nchashatAvaraH sahasraparottamaH sAhasadaNDaH ityAchAryAH || ##03.17.10## yaH sAhasaM pratipattA iti kArayati sa dviguNaM dadyAt ##03.17.11## yAvadd hiraNyamupayokShyate tAvad dAsyAmi iti sa chaturguNaM daNDaM dadyAt ##03.17.12## yaH etAvadd hiraNyaM dAsyAmi iti pramANamuddishya kArayati sa yathoktaM hiraNyaM daNDaM cha dadyAt iti bArhaspatyAH ##03.17.13## sa chet kopaM madaM mohaM vApadished yathoktavad daNDamenaM kuryAditi kauTilyaH ##03.17.14## daNDakarmasu sarveShu rUpamaShTapaNaM shatam | shatAt pareShu vyAjIM cha vidyAt pa~nchapaNaM shatam ##03.17.15## prajAnAM doShabAhulyAd rAj~nAM vA bhAvadoShataH | rUpavyAjyAvadharmiShThe dharmyA tu prakR^itiH smR^itA (iti) ##03.17.16## ## Chapt | Verbal i~njury ## vAkpAruShyamupavAdaH kutsanamabhibhartsanamiti ##03.18.01## sharIraprakR^itishrutavR^ittijanapadAnAM sharIropavAde kANakha~njAdibhiH satye tripaNo daNDaH, mithyopavAde ShaTpaNo daNDaH ##03.18.02## shobhanAkShimantaH iti kANakha~njAdInAM stutinindAyAM dvAdashapaNo daNDaH ##03.18.03## kuShThonmAdaklaibyAdibhiH kutsAyAM cha satyamithyAstutinindAsu dvAdashapaNottarA daNDAH tulyeShu ##03.18.04## vishiShTeShu dviguNAH, hIneShvardhadaNDAH, parastrIShu dviguNAH, pramAdamadamohAdibhirardhadaNDAH ##03.18.05## kuShThonmAdayoshchikitsakAH saMnikR^iShTA pumAMsashcha pramANaM, klIbabhAve striyo mUtrapheno.apsu viShThAnimajjanaM cha ##03.18.06## prakR^ity.upavAde brAhmaNakShatriyavaishyashUdrAntAvasAyinAmapareNa pUrvasya tripaNottarA daNDAH, pUrveNAparasya dvipaNAdharAH, kubrAhmaNAdibhishcha kutsAyAm ##03.18.07## tena shrutopavAdo vAgjIvanAnAM, kArukushIlavAnAM vR^itty.upavAdaH, prAjjUNakagAndhArAdInAM cha janapadopavAdA vyAkhyAtAH ##03.18.08## yaH paramevaM tvAM kariShyAmi iti karaNenAbhibhartsayed.h, akaraNe yaH tasya karaNe daNDaH tato.ardhadaNDaM dadyAt ##03.18.09## ashaktaH kopaM madaM mohaM vApadished dvAdashapaNaM daNDaM dadyAt ##03.18.10## jAtavairAshayaH shaktashchApakartuM yAvajjIvikAvasthaM dadyAt ##03.18.11## svadeshagrAmayoH pUrvaM madhyamaM jAtisa~NghayoH | AkroshAd devachaityAnAmuttamaM daNDamarhati (iti) ##03.18.12## ## Chapt | Physical i~njury ## daNDapAruShyaM sparshanamavagUrNaM prahatamiti ##03.19.01## nAbheradhaHkAyaM hastapa~NkabhasmapAMsubhiriti spR^ishataH tripaNo daNDaH, tairevAmedhyaiH pAdaShThIvikAbhyAM cha ShaTpaNaH, ChardimUtrapurIShAdibhirdvAdashapaNaH ##03.19.02## nAbherupari dviguNAH, shirasi chaturguNAH sameShu ##03.19.03## vishiShTeShu dviguNAH, hIneShvardhadaNDAH, parastrIShu dviguNAH, pramAdamadamohAdibhirardhadaNDAH ##03.19.04## pAdavastrahastakeshAvalambaneShu ShaTpaNottarA daNDAH ##03.19.05## pIDanAveShTanA~nchanaprakarShaNAdhyAsaneShu pUrvaH sAhasadaNDaH ##03.19.06## pAtayitvApakrAmato.ardhadaNDaH ##03.19.07## shUdro yenA~Ngena brAhmaNamabhihanyAt tad asyachChedayet ##03.19.08## avagUrNe niShkrayaH, sparshe.ardhadaNDaH ##03.19.09## tena chaNDAlAshuchayo vyAkhyAtaH ##03.19.10## hastenAvagUrNe tripaNAvaro dvAdashapaNaparo daNDaH, pAdena dviguNaH, duHkhotpAdanena dravyeNa pUrvaH sAhasadaNDaH, prANAbAdhikena madhyamaH ##03.19.11## kAShThaloShTapAShANalohadaNDarajjudravyANAmanyatamena duHkhamashoNitamutpAdayatashchaturviMshatipaNo daNDaH, shoNitotpAdane dviguNaH, anyatra duShTashoNitAt ##03.19.12## mR^itakalpamashoNitaM ghnato hastapAdapAra~nchikaM vA kurvataH pUrvaH sAhasadaNDaH, pANipAdadantabha~Nge karNanAsAchChedane vraNavidAraNe chcha, anyatra duShTavraNebhyaH ##03.19.13## sakthigrIvAbha~njane netrabhedane vA vAkyacheShTAbhojanoparodheShu cha madhyamaH sAhasadaNDaH samutthAnavyayashcha ##03.19.14## vipattau kaNTakashodhanAya nIyeta ##03.19.15## mahAjanasyaikaM ghnataH pratyekaM dviguNo daNDaH ##03.19.16## paryuShitaH kalaho.anupravesho vA nAbhiyojyaH ityAchAryAH ##03.19.17## nAstyapakAriNo mokSha iti kauTilyaH ##03.19.18## kalahe pUrvAgato jayati, akShamamANo hi pradhAvati ityAchAryAH ##03.19.19## na iti kauTilyaH ##03.19.20## pUrvaM pashchAd vAbhigatasya sAkShiNaH pramANaM, asAkShike ghAtaH kalahopali~NganaM vA ##03.19.21## ghAtAbhiyogamapratibruvataH tad ahareva pashchAtkAraH ##03.19.22## kalahe dravyamapaharato dashapaNo daNDaH, kShudrakadravyahiMsAyAM tachcha tAvachcha daNDaH, sthUlakadravyahiMsAyAM tachcha dviguNashcha daNDaH, vastrAbharaNahiraNyasuvarNabhANDahiMsAyAM tachcha pUrvashcha sAhasadaNDaH ##03.19.23## parakuDyamabhighAtena kShobhayataH tripaNo daNDaH, Chedanabhedane ShaTpaNaH, pratIkArashcha ##03.19.24## duHkhotpAdanaM dravyamanyaveshmani prakShipato dvAdashapaNo daNDaH, prANAbAdhikaM pUrvaH sAhasadaNDaH ##03.19.25## kShudrapashUnAM kAShThAdibhirduHkhotpAdane paNo dviguNo vA daNDaH, shoNitotpAdane dviguNaH ##03.19.26## mahApashUnAmeteShveva sthAneShvdviguNo daNDaH samutthAnavyayashcha ##03.19.27## puropavanavanaspatInAM puShpaphalachChAyAvatAM prarohachChedane ShaTpaNaH, kShudrashAkhAchChedane dvAdashapaNaH, pInashAkhAchchChedane chaturviMshatipaNaH, skandhavadhe pUrvaH sAhasadaNDaH, samuchChittau madhyamaH ##03.19.28## puShpaphalachChAyAvadgulmalatAsvardhadaNDAH, puNyasthAnatapovanashmashAnadrumeShu cha ##03.19.29## sImavR^ikSheShu chaityeShu drumeShvAlakShiteShu cha | taiva dviguNA daNDAH kAryA rAjavaneShu cha (iti) ##03.19.30## ## Chapt | Gambling and betting ## ## Mischellaneous ## dyUtAdhyakSho dyUtamekamukhaM kArayet ##03.20.01## anyatra dIvyato dvAdashapaNo daNDo gUDhAjIvij~nApanArtham ##03.20.02## dyUtAbhiyoge jetuH pUrvaH sAhasadaNDaH, parAjitasya madhyamaH ##03.20.03## bAlishajAtIyo hyeSha jetukAmaH parAjayaM na kShamate ityAchAryAH ##03.20.04## na itykauTilyaH ##03.20.05## parAjitashched dviguNadaNDaH kriyeta na kashchana rAjAnamabhisariShyati ##03.20.06## prAyasho hi kitavAH kUTadevinaH ##03.20.07## teShAmadhyakShAH shuddhAH kAkaNIrakShAMshcha sthApayeyuH ##03.20.08## kAkaNyakShANAmanyopadhAne dvAdashapaNo daNDaH, kUTakarmaNi pUrvaH sAhasadaNDo jitapratyAdAnaM, upadhau steyadaNDashcha ##03.20.09## jitadravyAd adhyakShaH pa~nchakaM shatamAdadIta, kAkaNyakShArAlAshalAkAvakrayamudakabhUmikarmakrayaM cha ##03.20.10## dravyANAmAdhAnaM vikrayaM cha kuryAt ##03.20.11## akShabhUmihastadoShANAM chApratiShedhane dviguNo daNDaH ##03.20.12## tena samAhvayo vyAkhyAtaH, anyatra vidyAshilpasamAhvayAt | iti ##03.20.13## prakIrNakaM tu \- yAchitakAvakrItakAhitakanikShepakANAM yathAdeshakAlamadAne, yAmachChAyAsamupaveshasaMsthitInAM vA deshakAlAtipAtane, gulmataradeyaM brAhmaNaM sAdhayataH, prativeshAnuveshayorupari nimantraNe cha dvAdashapaNo daNDaH ##03.20.14## sandiShTamarthamaprayachChato, bhrAtR^ibhAryAM hastena la~Nghayato, rUpAjIvAmanyoparuddhAM gachChataH, paravaktavyaM paNyaM krINAnasya, samudraM gR^ihamudbhindataH, sAmantachatvAriMshatkulyAbAdhAmAcharatashchAShTachatvAriMshatpaNo daNDaH ##03.20.15## kulanIvIgrAhakasyApavyayane, vidhavAM ChandavAsinIM prasahyAdhicharataH, chaNDAlasyAryAM spR^ishataH, pratyAsannamApadyanabhidhAvato, niShkAraNamabhidhAvanaM kurvataH, shAkyAjIvakAdIn vR^iShalapravrajitAn devapitR^ikAryeShu bhojayataH shatyo daNDaH ##03.20.16## shapathavAkyAnuyogamaniShR^iShTaM kurvataH, yuktakarma chAyuktasya, kShudrapashuvR^iShANAM puMstvopaghAtinaH, dAsyA garbhamauShadhena pAtayatashcha pUrvaH sAhasadaNDaH ##03.20.17## pitAputrayordampatyorbhrAtR^ibhaginyormAtulabhagineyayoH shiShyAchAryayorvA parasparamapatitaM tyajataH, sArthAbhiprayAtaM grAmamadhye vA tyajataH pUrvaH sAhasadaNDaH, kAntAre madhyamaH, tannimittaM bhreShayatottamaH, sahaprasthAyiShvanyeShvardhadaNDAH ##03.20.18## puruShamabandhanIyaM badhnato bandhayato bandhaM vA mokShayato, bAlamaprAptavyavahAraM badhnato bandhayato vA sahasraM daNDaH ##03.20.19## puruShAparAdhavisheSheNa daNDavisheShaH kAryaH ##03.20.20## tIrthakaraH tapasvI vyAdhitaH kShutpipAsAdhvaklAntaH tirojanapado daNDakhedI niShki~nchanashchAnugrAhyAH ##03.20.21## devabrAhmaNatapasvistrIbAlavR^iddhavyAdhitAnAmanAthAnAmanabhisaratAM dharmasthAH kAryANi kuryuH, na cha deshakAlabhogachChalenAtihareyuH ##03.20.22## pUjyA vidyAbuddhipauruShAbhijanakarmAtishayatashcha puruShAH ##03.20.23## evaM kAryANi dharmasthAH kuryurachChaladarshinaH | samAH sarveShu bhAveShu vishvAsyA lokasampriyAH (iti) ##03.20.24## ##Book | suppression of criminals ## ## Chapt | keeping a watch over artisans ## pradeShTAraH trayaH trayo.amAtyAH kaNTakashodhanaM kuryuH ##04.1.01## arthyapratIkArAH kArushAsitAraH saMnikSheptAraH svavittakAravaH shreNIpramANA nikShepaM gR^ihNIyuH ##04.1.02## vipattau shreNI nikShepaM bhajeta ##04.1.03## nirdiShTadeshakAlakAryaM cha karma kuryuH, anirdiShTadeshakAlaM kAryApadesham ##04.1.04## kAlAtipAtane pAdahInaM vetanaM taddviguNashcha daNDaH ##04.1.05## anyatra bhreShopanipAtAbhyAM naShTaM vinaShTaM vAbhyAvaheyuH ##04.1.06## kAryasyAnyathAkaraNe vetananAshaH taddviguNashcha daNDaH ##04.1.07## tantuvAyA dashaikAdashikaM sUtraM vardhayeyuH ##04.1.08## vR^iddhichChede ChedadviguNo daNDaH ##04.1.09## sUtramUlyaM vAnavetanaM, kShaumakausheyAnAmadhyardhaguNaM, pattrorNAkambaladukUlAnAM dviguNam ##04.1.10## mAnahIne hInAvahInaM vetanaM taddviguNashcha daNDaH, tulAhIne hInachaturguNo daNDaH, sUtraparivartane mUlyadviguNaH ##04.1.11## tena dvipaTavAnaM vyAkhyAtam ##04.1.12## UrNAtulAyAH pa~nchapaliko vihananachChedo romachChedashcha ##04.1.13## rajakAH kAShThaphalakashlakShNashilAsu vastrANi nenijyuH ##04.1.14## anyatra nenijato vastropaghAtaM ShaTpaNaM cha daNDaM dadyuH ##04.1.15## mudgarA~NkAd anyad vAsaH paridadhAnAH tripaNaM daNDaM dadyuH ##04.1.16## paravastravikrayAvakrayAdhAneShu cha dvAdashapaNo daNDaH, parivartane mUlyadviguNo vastradAnaM cha ##04.1.17## mukulAvadAtaM shilApaTTashuddhaM dhautasUtravarNaM pramR^iShTashvetaM chaikarAtrottaraM dadyuH ##04.1.18## pa~ncharAtrikaM tanurAgaM, ShaDrAtrikaM nIlaM, puShpalAkShAma~njiShThAraktaM guruparikarma yatnopachAryaM jAtyaM vAsaH saptarAtrikam ##04.1.19## tataH paraM vetanahAniM prApnuyuH ##04.1.20## shraddheyA rAgavivAdeShu vetanaM kushalAH kalpayeyuH ##04.1.21## parArdhyAnAM paNo vetanaM, madhyamAnAmardhapaNaH, pratyavarANAM pAdaH, sthUlakAnAM mAShakadvimAShakaM, dviguNaM raktakAnAm ##04.1.22## prathamanejane chaturbhAgaH kShayaH, dvitIye pa~nchabhAgaH ##04.1.23## tenottaraM vyAkhyAtam ##04.1.24## rajakaiH tunnavAyA vyAkhyAtAH ##04.1.25## suvarNakArANAmashuchihastAd rUpyaM suvarNamanAkhyAya sarUpaM krINatAM dvAdashapaNo daNDaH, virUpaM chaturviMshatipaNaH, chorahastAd aShTachatvAriMshatpaNaH ##04.1.26## prachChannavirUpamUlyahInakrayeShu steyadaNDaH, kR^itabhANDopadhau cha ##04.1.27## suvarNAn mAShakamapaharato dvishato daNDaH, rUpyadharaNAn mAShakamapaharato dvAdashapaNaH ##04.1.28## tenottaraM vyAkhyAtam ##04.1.29## varNotkarShamapasAraNaM yogaM vA sAdhayataH pa~nchashato daNDaH ##04.1.30## tayorapacharaNe rAgasyApahAraM vidyAt ##04.1.31## mAShako vetanaM rUpyadharaNasya, suvarNasyAShTabhAgaH ##04.1.32## shikShAvisheSheNa dviguNo vetanavR^iddhiH ##04.1.33## tenottaraM vyAkhyAtam ##04.1.34## tAmravR^ittakaMsavaikR^intakArakUTakAnAM pa~nchakaM shataM vetanam ##04.1.35## tAmrapiNDo dashabhAgakShayaH ##04.1.36## palahIne hInadviguNo daNDaH ##04.1.37## tenottaraM vyAkhyAtam ##04.1.38## sIsatrapupiNDo viMshatibhAgakShayaH ##04.1.39## kAkaNI chAsya palavetanam ##04.1.40## kAlAyasapiNDaH pa~nchabhAgakShayaH ##04.1.41## kAkaNIdvayaM chAsya palavetanam ##04.1.42## tenottaraM vyAkhyAtam ##04.1.43## rUpadarshakasya sthitAM paNayAtrAmakopyAM kopayataH kopyAmakopayato dvAdashapaNo daNDaH ##04.1.44## vyAjIparishuddhau paNayAtrA ##04.1.45## paNAn mAShakamupajIvato dvAdashapaNo daNDaH ##04.1.46## tenottaraM vyAkhyAtam ##04.1.47## kUTarUpaM kArayataH pratigR^ihNato niryApayato vA sahasraM daNDaH, koshe prakShipato vadhaH ##04.1.48## charakapAMsudhAvakAH sAratribhAgaM, dvau rAjA ratnaM cha ##04.1.49## ratnApahArottamo daNDaH ##04.1.50## khaniratnanidhinivedaneShu ShaShThamaMshaM nivettA labheta, dvAdashamaMshaM bhR^itakaH ##04.1.51## shatasahasrAd UrdhvaM rAjagAmI nidhiH ##04.1.52## Une ShaShThamaMshaM dadyAt ##04.1.53## paurvapauruShikaM nidhiM jAnapadaH shuchiH svakaraNena samagraM labheta ##04.1.54## svakaraNAbhAve pa~nchashato daNDaH, prachChannAdAne sahasram ##04.1.55## bhiShajaH prANAbAdhikamanAkhyAyopakramamANasya vipattau pUrvaH sAhasadaNDaH, karmAparAdhena vipattau madhyamaH ##04.1.56## marmavadhavaiguNyakaraNe daNDapAruShyaM vidyAt ##04.1.57## kushIlavA varShArAtramekasthA vaseyuH ##04.1.58## kAmadAnamatimAtramekasyAtivAdaM cha varjayeyuH ##04.1.59## tasyAtikrame dvAdashapaNo daNDaH ##04.1.60## kAmaM deshajAtigotracharaNamaithunAvahAsena narmayeyuH ##04.1.61## kushIlavaishchAraNA bhikShukAshcha vyAkhyAtAH ##04.1.62## teShAmayaHshUlena yAvataH paNAn abhivadeyuH tAvantaH shiphAprahArA daNDAH ##04.1.63## sheShANAM karmaNAM niShpattivetanaM shilpinAM kalpayet ##04.1.64## evaM chorAn achorAkhyAn vaNikkArukushIlavAn | bhikShukAn kuhakAMshchAnyAn vArayed deshapIDanAt (iti) ##04.1.65## ## Chapt | keeping a watch overtraders ## saMsthAdhyakShaH paNyasaMsthAyAM purANabhANDAnAM svakaraNavishuddhAnAmAdhAnaM vikrayaM vA sthApayet ##04.2.01## tulAmAnabhANDAni chAvekSheta pautavApachArAt ##04.2.02## parimANIdroNayorardhapalahInAtiriktamadoShaH ##04.2.03## palahInAtirikte dvAdashapaNo daNDaH ##04.2.04## tena palottarA daNDavR^iddhirvyAkhyAtA ##04.2.05## tulAyAH karShahInAtiriktamadoShaH ##04.2.06## dvikarShahInAtirikte ShaTpaNo daNDaH ##04.2.07## tena karShottarA daNDavR^iddhirvyAkhyAtA ##04.2.08## ADhakasyArdhakarShahInAtiriktamadoShaH ##04.2.09## karShahInAtirikte tripaNo daNDaH ##04.2.10## tena karShottarA daNDavR^iddhirvyAkhyAtA ##04.2.11## tulAmAnavisheShANAmato.anyeShAmanumAnaM kuryAt ##04.2.12## tulAmAnAbhyAmatiriktAbhyAM krItvA hInAbhyAM vikrINAnasya taiva dviguNA daNDAH ##04.2.13## gaNyapaNyeShvaShTabhAgaM paNyamUlyeShvapaharataH ShaN.NavatirdaNDaH ##04.2.14## kAShThalohamaNimayaM rajjucharmamR^iNmayaM sUtravalkaromamayaM vA jAtyamityajAtyaM vikrayAdhAnaM nayato mUlyAShTaguNo daNDaH ##04.2.15## sArabhANDamityasArabhANDaM tajjAtamityatajjAtaM rAdhAyuktamityupadhiyuktaM samudgaparivartimaM vA vikrayAdhAnaM nayato hInamUlyaM chatuShpa~nchAshatpaNo daNDaH, paNamUlyaM dviguNo, dvipaNamUlyaM dvishataH ##04.2.16## tenArghavR^iddhau daNDavR^iddhirvyAkhyAtA ##04.2.17## kArushilpinAM karmaguNApakarShamAjIvaM vikrayakrayopaghAtaM vA sambhUya samutthApayatAM sahasraM daNDaH ##04.2.18## vaidehakAnAM vA sambhUya paNyamavarundhatAmanargheNa vikrINatAM vA sahasraM daNDaH ##04.2.19## tulAmAnAntaramarghavarNAntaraM vA \- dharakasya mAyakasya vA paNamUlyAd aShTabhAgaM hastadoSheNAcharato dvishato daNDaH ##04.2.20## tena dvishatottarA daNDavR^iddhirvyAkhyAtA ##04.2.21## dhAnyasnehakShAralavaNagandhabhaiShajyadravyANAM samavarNopadhAne dvAdashapaNo daNDaH ##04.2.22## yanniShR^iShTamupajIveyuH tad eShAM divasasa~njAtaM sa~NkhyAya vaNik sthApayet ##04.2.23## kretR^ivikretrorantarapatitamAdAyAd anyad bhavati ##04.2.24## tena dhAnyapaNyanichayAMshchAnuj~nAtAH kuryuH ##04.2.25## anyathAnichitameShAM paNyAdhyakSho gR^ihNIyAt ##04.2.26## tena dhAnyapaNyavikraye vyavaharetAnugraheNa prajAnAm ##04.2.27## anuj~nAtakrayAd upari chaiShAM svadeshIyAnAM paNyAnAM pa~nchakaM shatamAjIvaM sthApayet.h, paradeshIyAnAM dashakam ##04.2.28## tataH paramarghaM vardhayatAM kraye vikraye vA bhAvayatAM paNashate pa~nchapaNAd dvishato daNDaH ##04.2.29## tenArghavR^iddhau daNDavR^iddhirvyAkhyAtA ##04.2.30## sambhUyakraye chaiShAmavikrIte nAnyaM sambhUyakrayaM dadyAt ##04.2.31## paNyopaghAte chaiShAmanugrahaM kuryAt ##04.2.32## paNyabAhulyAt paNyAdhyakShaH sarvapaNyAnyekamukhAni vikrINIta ##04.2.33## teShvavikrIteShu nAnye vikrINIran ##04.2.34## tAni divasavetanena vikrINIrann anugraheNa prajAnAm ##04.2.35## deshakAlAntaritAnAM tu paNyAnAM \- prakShepaM paNyaniShpattiM shulkaM vR^iddhimavakrayam | vyayAn anyAMshcha sa~NkhyAya sthApayed arghamarghavit (iti) ##04.2.36## ## Chapt | Remedial measures during calamities ## daivAnyaShTau mahAbhayAni \- agnirudakaM vyAdhirdurbhikShaM mUShikA vyAlAH sarpA rakShAMsi iti ##04.3.01## tebhyo janapadaM rakShet ##04.3.02## grIShme bahir.adhishrayaNaM grAmAH kuryuH, dashamUlIsa~NgraheNAdhiShThitA vA ##04.3.03## nAgarikapraNidhAvagnipratiShedho vyAkhyAtaH, nishAntapraNidhau rAjaparigrahe cha ##04.3.04## balihomasvastivAchanaiH parvasu chAgnipUjAH kArayet ##04.3.05## varShArAtramAnUpagrAmAH pUravelAmutsR^ijya vaseyuH ##04.3.06## kAShThaveNunAvashchopagR^ihNIyuH ##04.3.07## uhyamAnamalAbudR^itiplavagaNDikAveNikAbhiH tArayeyuH ##04.3.08## anabhisaratAM dvAdashapaNo daNDaH, anyatra plavahInebhyaH ##04.3.09## parvasu cha nadIpUjAH kArayet ##04.3.10## mAyAyogavido vedavido vA varShamabhichareyuH ##04.3.11## varShAvagrahe shachInAthaga~NgAparvatamahAkachChapUjAH kArayet ##04.3.12## vyAdhibhayamaupaniShadikaiH pratIkAraiH pratikuryuH, auShadhaishchikitsakAH shAntiprAyashchittairvA siddhatApasAH ##04.3.13## tena marako vyAkhyAtaH ##04.3.14## tIrthAbhiShechanaM mahAkachChavardhanaM gavAM shmashAnAvadohanaM kabandhadahanaM devarAtriM cha kArayet ##04.3.15## pashuvyAdhimarake sthAnArthanIrAjanaM svadaivatapUjanaM cha kArayet ##04.3.16## durbhikShe rAjA bIjabhaktopagrahaM kR^itvAnugrahaM kuryAt.h, durgasetukarma vA bhaktAnugraheNa, bhaktasaMvibhAgaM vA, deshanikShepaM vA ##04.3.17## mitrANi vA vyapAshrayeta, karshanaM vamanaM vA kuryAt ##04.3.18## niShpannasasyamanyaviShayaM vA sajanapado yAyAt.h, samudrasarastaTAkAni vA saMshrayeta ##04.3.19## dhAnyashAkamUlaphalAvApAn vA setuShu kurvIta, mR^igapashupakShivyAlamatsyArambhAn vA ##04.3.20## mUShikabhaye mArjAranakulotsargaH ##04.3.21## teShAM grahaNahiMsAyAM dvAdashapaNo daNDaH, shunAmanigrahe chAnyatrAraNyacharebhyaH ##04.3.22## snuhikShIraliptAni dhAnyAni visR^ijed.h, upaniShadyogayuktAni vA ##04.3.23## mUShikakaraM vA prayu~njIta ##04.3.24## shAntiM vA siddhatApasAH kuryuH ##04.3.25## parvasu cha mUShikapUjAH kArayet ##04.3.26## tena shalabhapakShikrimibhayapratIkArA vyAkhyAtAH ##04.3.27## vyAlabhaye madanarasayuktAni pashushavAni prasR^ijet.h, madanakodravapUrNAnyaudaryANi vA ##04.3.28## lubdhakAH shvagaNino vA kUTapa~njarAvapAtaishchareyuH ##04.3.29## AvaraNinaH shastrapANayo vyAlAn abhihanyuH ##04.3.30## anabhisarturdvAdashapaNo daNDaH ##04.3.31## saiva lAbho vyAlaghAtinaH ##04.3.32## parvasu cha parvatapUjAH kArayet ##04.3.33## tena mR^igapashupakShisa~NghagrAhapratIkArA vyAkhyAtAH ##04.3.34## sarpabhaye mantrairoShadhibhishcha jA~NgulIvidashchareyuH ##04.3.35## sambhUya vApi sarpAn hanyuH ##04.3.36## atharvavedavido vAbhichareyuH ##04.3.37## parvasu cha nAgapUjAH kArayet ##04.3.38## tenodakaprANibhayapratIkArA vyAkhyAtAH ##04.3.39## rakShobhaye rakShoghnAnyatharvavedavido mAyAyogavido vA karmANi kuryuH ##04.3.40## parvasu cha vitardichChatrollopikAhastapatAkAchChAgopahAraishchaityapUjAH kArayet ##04.3.41## charuM vashcharAmaH ityevaM sarvabhayeShvahorAtraM chareyuH ##04.3.42## sarvatra chopahatAn pitevAnugR^ihNIyAt ##04.3.43## mAyAyogavidaH tasmAd viShaye siddhatApasAH | vaseyuH pUjitA rAj~nA daivApatpratikAriNaH (iti) ##04.3.44## ## Chapt | Guarding against persons with secret means of income ## samAhartR^ipraNidhau janapadarakShaNamuktam ##04.4.01## tasya kaNTakashodhanaM vakShyAmaH ##04.4.02## samAhartA janapade siddhatApasapravrajitachakracharachAraNakuhakaprachChandakakArtAntikanaimittikamauhUrtikachikitsakonmattamUkabadhirajaDAndhavaidehakakArushilpikushIlavaveshashauNDikApUpikapAkvamAMsikodanikavya~njanAn praNidadhyAt ##04.4.03## te grAmANAmadhyakShANAM cha shauchAshauchaM vidyuH ##04.4.04## yaM chAtra gUDhAjIvinaM sha~Nketa taM sattriNApasarpayet ##04.4.05## dharmasthaM vishvAsopagataM sattrI brUyAt \- asau me bandhurabhiyuktaH, tasyAyamanarthaH pratikriyatAM, ayaM chArthaH pratigR^ihyatAm iti ##04.4.06## sa chet tathA kuryAd upadAgrAhaka iti pravAsyeta ##04.4.07## tena pradeShTAro vyAkhyAtAH ##04.4.08## grAmakUTamadhyakShaM vA sattrI brUyAt \- asau jAlmaH prabhUtadravyaH, tasyAyamanarthaH, tenainamAhArayasva iti ##04.4.09## sa chet tathA kuryAd utkochaka iti pravAsyeta ##04.4.10## kR^itakAbhiyukto vA kUTasAkShiNo.abhij~nAtAnarthavaipulyenArabheta ##04.4.11## te chet tathA kuryuH kUTasAkShiNa iti pravAsyeran ##04.4.12## tena kUTashrAvaNakArakA vyAkhyAtAH ##04.4.13## yaM vA mantrayogamUlakarmabhiH shmAshAnikairvA saMvadanakarakaM manyeta taM sattrI brUyAt \- amuShya bhAryAM snuShAM duhitaraM vA kAmaye, sA mAM pratikAmayatAM, ayaM chArthaH pratigR^ihyatAm iti ##04.4.14## sa chet tathA kuryAt saMvadanakAraka iti pravAsyeta ##04.4.15## tena kR^ityAbhichArashIlau vyAkhyAtau ##04.4.16## yaM vA rasasya kartAraM kretAraM vikretAraM bhaiShajyAhAravyavahAriNaM vA rasadaM manyeta taM sattrI brUyAt \- asau me shatruH, tasyopaghAtaH kriyatAM, ayaM chArthaH pratigR^ihyatAm iti ##04.4.17## sa chet tathA kuryAd rasada iti pravAsyeta ##04.4.18## tena madanayogavyavahArI vyAkhyAtaH ##04.4.19## yaM vA nAnAlohakShArANAma~NgArabhasmAsandaMshamuShTikAdhikaraNIbimba.Ta~NkamUShANAmabhIkShNakretAraM maShIbhasmadhUmadigdhahastavastrali~NgaM karmAropakaraNasaMsargaM kUTarUpakArakaM manyeta taM sattrI shiShyatvena saMvyavahAreNa chAnupravishya praj~nApayet ##04.4.20## praj~nAtaH kUTarUpakAraka iti pravAsyeta ##04.4.21## tena rAgasyApahartA kUTasuvarNavyavahArI cha vyAkhyAtaH ##04.4.22## ArabdhAraH tu hiMsAyAM gUDhAjIvAH trayodasha | pravAsyA niShkrayArthaM vA dadyurdoShavisheShataH (iti) ##04.4.23## ## Chapt | Detection of criminals througH secret agents in the disguise of holymen ## sattriprayogAd UrdhvaM siddhavya~njanA mANavAn mANavavidyAbhiH pralobhayeyuH, prasvApanAntardhAnadvArApohamantreNa pratirodhakAn.h, saMvadanamantreNa pAratalpikAn ##04.5.01## teShAM kR^itotsAhAnAM mahAntaM sa~NghamAdAya rAtrAvanyaM grAmamuddishyAnyaM grAmaM kR^itakastrIpuruShaM gatvA brUyuH \- ihaiva vidyAprabhAvo dR^ishyatAM, kR^ichChraH paragrAmo gantum iti ##04.5.02## tato dvArApohamantreNa dvArANyapohya pravishyatAm iti brUyuH ##04.5.03## antardhAnamantreNa jAgratAmArakShiNAM madhyena mANavAn atikrAmayeyuH ##04.5.04## prasvApanamantreNa prasvApayitvA rakShiNaH shayAbhirmANavaiH sa~nchArayeyuH ##04.5.05## saMvadanamantreNa bhAryAvya~njanAH pareShAM mANavaiH sammodayeyuH ##04.5.06## upalabdhavidyAprabhAvANAM purashcharaNA.a.adyAdisheyurabhij~nAnArtham ##04.5.07## kR^italakShaNadravyeShu vA veshmasu karma kArayeyuH ##04.5.08## anupraviShTA vaikatra grAhayeyuH ##04.5.09## kR^italakShaNadravyakrayavikrayAdhAneShu yogasurAmattAn vA grAhayeyuH ##04.5.10## gR^ihItAn pUrvApadAnasahAyAn anuyu~njIta ##04.5.11## purANachoravya~njanA vA chorAn anupraviShTAH tathaiva karma kArayeyurgrAhayeyushcha ##04.5.12## gR^ihItAn samAhartA paurajAnapadAnAM darshayet \- choragrahaNIM vidyAmadhIte rAjA, tasyopadeshAd ime chorA gR^ihItAH, bhUyashcha grahIShyAmi, vArayitavyo vaH svajanaH pApAchArah iti ##04.5.13## yaM chAtrApasarpopadeshena shamyApratodAdInAmapahartAraM jAnIyAt tameShAM pratyAdishet eSha rAj~naH prabhAvaH iti ##04.5.14## purANachoragopAlakavyAdhashvagaNinashcha vanachorATavikAn anupraviShTAH prabhUtakUTahiraNyakupyabhANDeShu sArthavrajagrAmeShvenAn abhiyojayeyuH ##04.5.15## abhiyoge gUDhabalairghAtayeyuH, madanarasayuktena vA pathyadanena ##04.5.16## gR^ihItaloptrabhArAn AyatagataparishrAntAn prasvapataH prahavaNeShu yogasurAmattAn vA grAhayeyuH ##04.5.17## pUrvavachcha gR^ihItvainAn samAhartA prarUpayet | sarvaj~nakhyApanaM rAj~naH kArayan rAShTravAsiShu (iti) ##04.5.18## ## Chapt | Arrest on suspicion, with the stolen article and by indication of the act ## siddhaprayogAd UrdhvaM sha~NkArUpakarmAbhigrahaH ##04.6.01## kShINadAyakuTumbaM, alpanirveshaM, viparItadeshajAtigotranAmakarmApadeshaM, prachChannavR^ittikarmANaM, mAMsasurAbhakShyabhojanagandhamAlyavastravibhUShaNeShu prasaktaM, ativyayakartAraM, puMshchalIdyUtashauNDikeShu prasaktaM, abhIkShNapravAsinaM, avij~nAtasthAnagamanaM, ekAntAraNyaniShkuTavikAlachAriNaM, prachChanne sAmiShe vA deshe bahumantrasaMnipAtaM, sadyaHkShatavraNAnAM gUDhapratIkArakArayitAraM, antargR^ihanityaM, abhyadhigantAraM, kAntAparaM, paraparigrahANAM parastrIdravyaveshmanAmabhIkShNapraShTAraM, kutsitakarmashAstropakaraNasaMsargaM, virAtre ChannakuDyachChAyAsa~nchAriNaM, virUpadravyANAmadeshakAlavikretAraM, jAtavairashayaM, hInakarmajAtiM, vigUhamAnarUpaM, li~NgenAli~NginaM, li~NginaM vA bhinnAchAraM, pUrvakR^itApadAnaM, svakarmabhirapadiShTaM, nAgarikamahAmAtradarshane guhamAnamapasarantamanuchChvAsopaveshinamAvignaM shuShkabhinnasvaramukhavarNaM, shastrahastamanuShyasampAtatrAsinaM, hiMsrastenanidhinikShepApahAraparaprayogagUDhAjIvinAmanyatamaM sha~Nketa iti sha~NkAbhigrahaH || ##04.6.02## rUpAbhigrahaH tu \- naShTApahR^itamavidyamAnaM tajjAtavyavahAriShu nivedayet ##04.6.03## tachchenniveditamAsAdya prachChAdayeyuH sAchivyakaradoShamApnuyuH ##04.6.04## ajAnanto.asya dravyasyAtisargeNa muchyeran ##04.6.05## na chAnivedya saMsthAdhyakShasya purANabhANDAnAmAdhAnaM vikrayaM vA kuryuH ##04.6.06## tachchenniveditamAsAdyeta, rUpAbhigR^ihItamAgamaM pR^ichChet kutaH te labdham iti ##04.6.07## sa chet brUyAt dAyAdyAd avAptaM, amuShmAllabdhaM krItaM kAritamAdhiprachChannaM, ayamasya deshaH kAlashchopasamprApteH, ayamasyArghaH pramANaM lakShaNaM mUlyaM cha iti, tasyAgamasamAdhau muchyeta ##04.6.08## nAShTikashchet tad eva pratisandadhyAt.h, yasyA pUrvo dIrghashcha paribhogaH shuchirvA deshaH tasya dravyamiti vidyAt ##04.6.09## chatuShpadadvipadAnAmapi hi rUpali~NgasAmAnyaM bhavati, kima~Nga punarekayonidravyakartR^iprasUtAnAM kupyAbharaNabhANDAnAmiti ##04.6.10## sa ched brUyAt yAchitakamavakrItakamAhitakaM nikShepamupanidhiM vaiyAvR^ityakarma vAmuShya iti, tasyApasArapratisandhAnena muchyeta ##04.6.11## naivam ityapasAro vA brUyAt.h, rUpAbhigR^ihItaH parasya dAnakAraNamAtmanaH pratigrahakAraNamupali~NganaM vA dAyakadApakanibandhakapratigrAhakopadraShTR^ibhirupashrotR^ibhirvA pratisamAnayet ##04.6.12## ujjhitapranaShTaniShpatitopalabdhasya deshakAlalAbhopali~Nganena shuddhiH ##04.6.13## ashuddhaH tachcha tAvachcha daNDaM dadyAt ##04.6.14## anyathA steyadaNDaM bhajeta iti rUpAbhigrahaH | ##04.6.15## karmAbhigrahaH tu \- muShitaveshmanaH praveshaniShkasanamadvAreNa, dvArasya sandhinA bIjena vA vedhaM, uttamAgArasya jAlavAtAyananIpravedhaM, ArohaNAvataraNe cha kuDyasya vedhaM, upakhananaM vA gUDhadravyanikShepaNagrahaNopAyaM, upadeshopalabhyamabhyantarachChedotkaraparimardopakaraNamabhyantarakR^itaM vidyAt ##04.6.16## viparyaye bAhyakR^itaM, ubhayatobhayakR^itam ##04.6.17## abhyantarakR^ite puruShamAsannaM vyasaninaM krUrasahAyaM taskaropakaraNasaMsargaM, striyaM vA daridrakulAmanyaprasaktAM vA, parichArakajanaM vA tadvidhAchAraM, atisvapnaM, nidrAklAntaM, Avignam | shuShkabhinnasvaramukhavarNaM, anavasthitaM, atipralApinaM, uchchArohaNasaMrabdhagAtraM, vilUnanighR^iShTabhinnapATitasharIravastraM, jAtakiNasaMrabdhahastapAdaM, pAMsupUrNakeshanakhaM vilUnabhugnakeshanakhaM vA, samyaksnAtAnuliptaM tailapramR^iShTagAtraM sadyodautahastapAdaM vA, pAMsupichChileShu tulyapAdapadanikShepaM, praveshaniShkasanayorvA tulyamAlyamadyagandhavastrachChedavilepanasvedaM parIkSheta ##04.6.18## choraM pAradArikaM vA vidyAt ##04.6.19## sagopasthAniko bAhyaM pradeShTA choramArgaNam | kuryAnnAgarikashchAntardurge nirdiShTahetubhiH (iti) ##04.6.20## ## Chapt | In quest of sudden deaths ## tailAbhyaktamAshumR^itakaM parIkSheta ##04.7.01## niShkIrNamUtrapurIShaM vAtapUrNakoShThatvakkaM shUnapAdapANimAn mIlitAkShaM savya~njanakaNThaM pITananiruddhochChvAsahataM vidyAt ##04.7.02## tameva sa~NkuchitabAhusakthimudbandhahataM vidyAt ##04.7.03## shUnapANipAdodaramapagatAkShamudvR^ittanAbhimavaropitaM vidyAt ##04.7.04## nistabdhagudAkShaM sandaShTajihvamAdhmAtodaramudakahataM vidyAt ##04.7.05## shoNitAnusiktaM bhagnabhinnagAtraM kAShThairashmabhirvA hataM vidyAt ##04.7.06## sambhagnasphuTitagAtramavakShiptaM vidyAt ##04.7.07## shyAvapANipAdadantanakhaM shithilamAMsaromacharmANaM phenopadigdhamukhaM viShahataM vidyAt ##04.7.08## tameva sa\-shoNitadaMshaM sarpakITahataM vidyAt | ##04.7.09## vikShiptavastragAtramativantaviriktaM madanayogahataM vidyAt ##04.7.10## ato.anyatamena kAraNena hataM hatvA vA daNDabhayAd udbaddhanikR^ittakaNThaM vidyAt ##04.7.11## viShahatasya bhojanasheShaM vayobhiH parIkSheta ##04.7.12## hR^idayAd uddhR^ityAgnau prakShiptaM chiTichiTAyad.indradhanurvarNaM vA viShayuktaM vidyAt.h, dagdhasya hR^idayamadagdhaM dR^iShTvA vA ##04.7.13## tasya parichArakajanaM vAgdaNDapAruShyAtilabdhaM mArgeta, duHkhopahatamanyaprasaktaM vA strIjanaM, dAyavR^ittistrIjanAbhimantAraM vA bandhum ##04.7.14## tad eva hatodbaddhasya parIkSheta ##04.7.15## svayamudbaddhasya vA viprakAramayuktaM mArgeta ##04.7.16## sarveShAM vA strIdAyAdyadoShaH karmaspardhA pratipakShadveShaH paNyasaMsthAsamavAyo vA vivAdapadAnAmanyatamad vA roShasthAnam ##04.7.17## roShanimitto ghAtaH ##04.7.18## svayaM.AdiShTapuruShairvA, chorairarthanimittaM, sAdR^ishyAd anyavairibhirvA hatasya ghAtamAsannebhyaH parIkSheta ##04.7.19## yenAhUtaH saha sthitaH prasthito hatabhUmimAnIto vA tamanuyu~njIta ##04.7.20## ye chAsya hatabhUmAvAsannacharAH tAn ekaikashaH pR^ichChet kenAyamihAnIto hato vA, kaH sashastraH sa~NgUhamAnodvigno vA yuShmAbhirdR^iShTaH iti ##04.7.21## te yathA brUyuH tathAnuyu~njIta ##04.7.22## anAthasya sharIrasthamupabhogaM parichChadam | vastraM veShaM vibhUShAM vA dR^iShTvA tadvyavahAriNaH ##04.7.23## anuyu~njIta saMyogaM nivAsaM vAsakAraNam | karma cha vyavahAraM cha tato mArgaNamAcharet ##04.7.24## rajjushastraviShairvApi kAmakrodhavashena yaH | ghAtayet svayamAtmAnaM strI vA pApena mohitA ##04.7.25## rajjunA rAjamArge tAMshchaNDAlenApakarShayet | na shmashAnavidhiH teShAM na sambandhikriyAH tathA ##04.7.26## bandhuH teShAM tu yaH kuryAt pretakAryakriyAvidhim | tadgatiM sa charet pashchAt svajanAd vA pramuchyate ##04.7.27## saMvatsareNa patati patitena samAcharan | yAjanAdhyApanAd yaunAt taishchAnyo.api samAcharan (iti) ##04.7.28## ## Chapt | Investigation througH interrogation and througH torture ## muShitasaMnidhau bAhyAnAmabhyantarANAM cha sAkShiNAmabhishastasya deshajAtigotranAmakarmasArasahAyanivAsAn anuyu~njIta ##04.8.01## tAMshchApadeshaiH pratisamAnayet ##04.8.02## tataH pUrvasyAhnaH prachAraM rAtrau nivAsaM cha grahaNAd ityanuyu~njIta ##04.8.03## tasyApasArapratisandhAne shuddhaH syAt.h, anyathA karmaprAptaH ##04.8.04## trirAtrAd UrdhvamagrAhyaH sha~NkitakaH pR^ichChAbhAvAd anyatropakaraNadarshanAt ##04.8.05## achoraM chora ityabhivyAharatashchorasamo daNDaH, choraM prachChAdayatashcha ##04.8.06## choreNAbhishasto vairadveShAbhyAmapadiShTakaH shuddhaH syAt ##04.8.07## shuddhaM parivAsayataH pUrvaH sAhasadaNDaH ##04.8.08## sha~NkAniShpannamupakaraNamantrisahAyarUpavaiyAvR^ityakarAnniShpAdayet ##04.8.09## karmaNashcha pradeshadravyAdAnAMshavibhAgaiH pratisamAnayet ##04.8.10## eteShAM kAraNAnAmanabhisandhAne vipralapantamachoraM vidyAt ##04.8.11## dR^ishyate hyachoro.api choramArge yadR^ichChayA saMnipAte choraveShashastrabhANDasAmAnyena gR^ihyamANashchorabhANDasyopavAsena vA, yathANimANDavyaH karmakleshabhayAd achoraH choro.asmi iti bruvANaH ##04.8.12## tasmAt samAptakaraNaM niyamayet ##04.8.13## mandAparAdhaM bAlaM vR^iddhaM vyAdhitaM mattamunmattaM kShutpipAsAdhvaklAntamatyAshitamAmakAshitaM durbalaM vA na karma kArayet ##04.8.14## tulya shIlapuMshchalIprApAvikakathAvakAshabhojanadAtR^ibhirapasarpayet ##04.8.15## evamatisandadhyAt.h, yathA vA nikShepApahAre vyAkhyAtam ##04.8.16## AptadoShaM karma kArayet.h, na tveva striyaM garbhiNIM sUtikAM vA mAsAvaraprajAtAm ##04.8.17## striyAH tvardhakarma, vAkyAnuyogo vA ##04.8.18## brAhmaNasya sattriparigrahaH shrutavataH tapasvinashcha ##04.8.19## tasyAtikramottamo daNDaH kartuH kArayitushcha, karmaNA vyApAdanena cha ##04.8.20## vyAvahArikaM karmachatuShkaM \- ShaD daNDAH, sapta kashAH, dvAvuparinibandhau, udakanAlikA cha ##04.8.21## paraM pApakarmaNAM nava vetralatAH, dvAdasha kashAH, dvAvUruveShTau, viMshatirnaktamAlalatAH, dvAtriMshattalAH, dvau vR^ishchikabandhau, ullambane cha dve, sUchI hastasya, yavAgUpItasyaikaparvadahanama~NgulyAH, snehapItasya pratApanamekamahaH, shishirarAtrau balbajAgrashayyA cha ##04.8.22## ityaShTAdashakaM karma ##04.8.23## tasyopakaraNaM pramANaM praharaNaM pradharaNamavadhAraNaM cha kharapaTTAd Agamayet ##04.8.24## divasAntaramekaikaM cha karma kArayet ##04.8.25## pUrvakR^itApadAnaM pratij~nAyApaharantamekadeshadR^iShTadravyaM karmaNA rUpeNa vA gR^ihItaM rAjakoshamavastR^iNantaM karmavadhyaM vA rAjavachanAt samastaM vyastamabhyastaM vA karma kArayet ##04.8.26## sarvAparAdheShvapIDanIyo brAhmaNaH ##04.8.27## tasyAbhishastA~Nko lalATe syAd vyavahArapatanAya, steyo shvA, manuShyavadhe kabandhaH, gurutalpe bhagaM, surApAne madyadhvajaH ##04.8.28## brAhmaNaM pApakarmANamudghuShyA~NkakR^itavraNam | kuryAnnirviShayaM rAjA vAsayed AkareShu vA (iti) ##04.8.29## ## Chapt | keeping a watch over officers of all departments ## samAhartR^ipradeShTAraH pUrvamadhyakShANAmadhyakShapuruShANAM cha niyamanaM kuryuH ##04.9.01## khanisArakarmAntebhyaH sAraM ratnaM vApaharataH shuddhavadhaH ##04.9.02## phalgudravyakarmAntebhyaH phalgu dravyamupaskaraM vA pUrvaH sAhasadaNDaH ##04.9.03## paNyabhUmibhyo vA rAjapaNyaM mAShamUlyAd UrdhvamApAdamUlyAd ityapaharato dvAdashapaNo daNDaH, AdvipAdamUlyAditi chaturviMshatipaNaH, AtripAdamUlyAditi ShaTtriMshatpaNaH, ApaNamUlyAd ityaShTachatvAriMshatpaNaH, AdvipaNamUlyAditi pUrvaH sAhasadaNDaH, AchatuShpaNamUlyAditi madhyamaH, AShTapaNamUlyAd ityuttamaH, AdashapaNamUlyAditi vadhaH ##04.9.04## koShThapaNyakupyAyudhAgArebhyaH kupyabhANDopaskarApahAreShvardhamUlyeShu etaiva daNDAH ##04.9.05## koshabhANDAgArAkShashAlAbhyashchaturbhAgamUlyeShu etaiva dviguNA daNDAH ##04.9.06## chorANAmabhipradharShaNe chitro ghAtaH ##04.9.07## iti rAjaparigraheShu vyAkhyAtam ##04.9.08## bAhyeShu tu \- prachChannamahani kShetrakhalaveshmApaNebhyaH kupyabhANDamupaskaraM vA mAShamUlyAd UrdhvamApAdamUlyAd ityapaharataH tripaNo daNDaH, gomayapradehena vA pralipyAvaghoShaNam AdvipAdamUlyAditi ShaTpaNaH, gomayabhasmanA vA pralipyAvaghoShaNaM, AtripAdamUlyAditi navapaNaH, gomayabhasmanA vA pralipyAvaghoShaNaM, sharAvamekhalayA vA.ApaNamUlyAditi dvAdashapaNaH, muNDanaM pravrAjanaM vA.AdvipaNamUlyAditi chaturviMshatipaNaH, muNDasyeShTakAshakalena pravrAjanaM vA.AchatuShpaNamUlyAditi ShaTtriMshatpaNaH Apa~nchapaNamUlyAd ityaShTachatvAriMshatpaNaH, AdashapaNamUlyAditi pUrvaH sAhasadaNDaH AviMshatipaNamUlyAd it dvishataH AtriMshatpaNamUlyAditi pa~nchashataH AchatvAriMshatpaNamUlyAditi sAhasraH Apa~nchAshatpaNamUlyAditi vadhaH ##04.9.09## prasahya divA rAtrau vA.a.antaryAmikamapaharato.ardhamUlyeShu etaiva daNDAH ##04.9.10## prasahya divA rAtrau vA sa\-shastrasyApaharatashchaturbhAgamUlyeShu etaiva dviguNA daNDAH ##04.9.11## kuTumbikAdhyakShamukhyasvAminAM kUTashAsanamudrAkarmasu pUrvamadhyottamavadhA daNDAH, yathAparAdhaM vA ##04.9.12## dharmasthashched vivadamAnaM puruShaM tarjayati bhartsayatyapasArayatyabhigrasate vA pUrvamasmai sAhasadaNDaM kuryAt.h, vAkpAruShye dviguNam ##04.9.13## pR^ichChyaM na pR^ichChati, apR^ichChyaM pR^ichChati, pR^iShTvA vA visR^ijati, shikShayati, smArayati, pUrvaM dadAti vA, iti madhyamamasmai sAhasadaNDaM kuryAt ##04.9.14## deyaM deshaM na pR^ichChati, adeyaM deshaM pR^ichChati, kAryamadeshenAtivAhayati, ChalenAtiharati, kAlaharaNena shrAntamapavAhayati, mArgApannaM vAkyamutkramayati, matisAhAyyaM sAkShibhyo dadAti, tAritAnushiShTaM kAryaM punarapi gR^ihNAti, uttamamasmai sAhasadaNDaM kuryAt ##04.9.15## punar.aparAdhe dviguNaM sthAnAd vyavaropaNaM cha ##04.9.16## lekhakashched uktaM na likhati, anuktaM likhati, duruktamupalikhati, sUktamullikhati, arthotpattiM vA vikalpayati, iti pUrvamasmai sAhasadaNDaM kuryAd.h, yathAparAdhaM vA ##04.9.17## dharmasthaH pradeShTA vA hairaNyadaNDamadaNDye kShipati kShepadviguNamasmai daNDaM kuryAt.h, hInAtiriktAShTaguNaM vA ##04.9.18## sharIradaNDaM kShipati shArIrameva daNDaM bhajeta, niShkrayadviguNaM vA ##04.9.19## yaM vA bhUtamarthaM nAshayati abhUtamarthaM karoti tad.aShTaguNaM daNDaM dadyAt ##04.9.20## dharmasthIye chArake bandhanAgAre vA shayyA.a.asanabhojanochchArasa~nchArarodhabandhaneShu tripaNottarA daNDAH kartuH kArayitushcha ##04.9.21## chArakAd abhiyuktaM mu~nchato niShpAtayato vA madhyamaH sAhasadaNDaH, abhiyogadAnaM cha, bandhanAgArAt sarvasvaM vadhashcha ##04.9.22## bandhanAgArAdhyakShasya saMruddhakamanAkhyAya chArayatashchaturviMshatipaNo daNDaH, karma kArayato dviguNaH, sthAnAnyatvaM gamayato.annapAnaM vA rundhataH ShaN.NavatirdaNDaH, parikleshayatotkoTayato vA madhyamaH sAhasadaNDaH, ghnataH sAhasraH ##04.9.23## parigR^ihItAM dAsImAhitikAM vA saMruddhikAmadhicharataH pUrvaH sAhasadaNDaH, chora.DAmarikabhAryAM madhyamaH, saMruddhikAmAryAmuttamaH ##04.9.24## saMruddhasya vA tatraiva ghAtaH ##04.9.25## tad evAkShaNagR^ihItAyAmAryAyAM vidyAt.h, dAsyAM pUrvaH sAhasadaNDaH ##04.9.26## chArakamabhittvA niShpAtayato madhyamaH, bhittvA vadhaH, bandhanAgArAt sarvasvaM vadhashcha ##04.9.27## evamarthacharAn pUrvaM rAjA daNDena shodhayet | shodhayeyushcha shuddhAH te paurajAnapadAn damaiH (iti) ##04.9.28## ## Chapt | Redemption from the cutting of individual limbs ## tIrthaghAtagranthibhedordhvakarANAM prathame.aparAdhe sandeshachChedanaM chatuShpa~nchAshatpaNo vA daNDaH, dvitIye ChedanaM paNasya shatyo vA daNDaH, tR^itIye dakShiNahastavadhashchatuHshato vA daNDaH, chaturthe yathAkAmI vadhaH ##04.10.01## pa~nchaviMshatipaNAvareShu kukkuTanakulamArjArashvasUkarasteyeShu hiMsAyAM vA chatuShpa~nchAshatpaNo daNDaH, nAsAgrachChedanaM vAchaNDAlAraNyacharANAmardhadaNDAH ##04.10.02## pAshajAlakUTAvapAteShu baddhAnAM mR^igapashupakShivyAlamatsyAnAmAdAne tachcha tAvachcha daNDaH ##04.10.03## mR^igadravyavanAn mR^igadravyApahAre shAtyo daNDaH ##04.10.04## bimbavihAramR^igapakShisteye hiMsAyAM vA dviguNo daNDaH ##04.10.05## kArushilpikushIlavatapasvinAM kShudrakadravyApahAre shatyo daNDaH, sthUlakadravyApahAre dvishataH, kR^iShidravyApahAre cha ##04.10.06## durgamakR^itapraveshasya pravishataH prAkArachChidrAd vA nikShepaM gR^ihItvApasarataH kANDarAvadho, dvishAto vA daNDaH ##04.10.07## chakrayuktaM nAvaM kShudrapashuM vApaharataikapAdavadhaH, trishato vA daNDaH ##04.10.08## kUTakAkaNyakShArAlAshalAkAhastaviShamakAriNaikahastavadhaH, chatuHshato vA daNDaH ##04.10.09## stenapAradArikayoH sAchivyakarmaNi striyAH sa~NgR^ihItAyAshcha karNanAsAchChedanaM, pa~nchashato vA daNDaH, puMSho dviguNaH ##04.10.10## mahApashumekaM dAsaM dAsIM vApaharataH pretabhANDaM vA vikrINAnasya dvipAdavadhaH, ShaTChato vA daNDaH ##04.10.11## varNottamAnAM gurUNAM cha hastapAdala~Nghane rAjayAnavAhanAdy.ArohaNe chaikahastapAdavadhaH, saptashato vA daNDaH ##04.10.12## shUdrasya brAhmaNavAdino devadravyamavastR^iNato rAjadviShTamAdishato dvinetrabhedinashcha yogA~njanenAndhatvaM, aShTashato vA daNDaH ##04.10.13## choraM pAradArikaM vA mokShayato rAjashAsanamUnamatiriktaM vA likhataH kanyAM dAsIM vA sa\-hiraNyamaparahataH kUTavyavahAriNo vimAMsavikrayiNashcha vAmahastadvipAdavadho, navashato vA daNDaH ##04.10.14## mAnuShamAMsavikraye vadhaH ##04.10.15## devapashupratimAmanuShyakShetragR^ihahiraNyasuvarNaratnasasyApahAriNottamo daNDaH, shuddhavadho vA ##04.10.16## puruShaM chAparAdhaM cha kAraNaM gurulAghavam | anubandhaM tadAtvaM cha deshakAlau samIkShya cha ##04.10.17## uttamAvaramadhyatvaM pradeShTA daNDakarmaNi | rAj~nashcha prakR^itInAM cha kalpayed antarA sthitaH (iti) ##04.10.18## ## Chapt | Law of capital punishment, simple and with torture ## kalahe ghnataH puruShaM chitro ghAtaH ##04.11.01## saptarAtrasyAntarmR^ite shuddhavadhaH, pakShasyAntaruttamaH, mAsasyAntaH pa~nchashataH samutthAnavyayashcha ##04.11.02## shastreNa praharatottamo daNDaH ##04.11.03## madena hastavadhaH, mohena dvishataH ##04.11.04## vadhe vadhaH ##04.11.05## prahAreNa garbhaM pAtayatottamo daNDaH, bhaiShajyena madhyamaH, parikleshena pUrvaH sAhasadaNDaH ##04.11.06## prasabhastrIpuruShaghAtakAbhisArakanigrAhakAvaghoShakAvaskandakopavedhakAn pathiveshmapratirodhakAn rAjahastyashvarathAnAM hiMsakAn stenAn vA shUlAn ArohayeyuH ##04.11.07## yashchainAn dahed apanayed vA sa tameva daNDaM labheta, sAhasamuttamaM vA ##04.11.08## hiMsrastenAnAM bhaktavAsopakaraNAgnimantradAnavaiyAvR^ityakarmasUttamo daNDaH, paribhAShaNamavij~nAte ##04.11.09## hiMsrastenAnAM putradAramasamantraM visR^ijet.h, samantramAdadIta ##04.11.10## rAjyakAmukamantaHpurapradharShakamaTavyamitrotsAhakaM durgarAShTradaNDakopakaM vA shirohastapradIpikaM ghAtayet ##04.11.11## brAhmaNaM tamaH praveshayet ##04.11.12## mAtR^ipitR^iputrabhrAtr.AchAryatapasvighAtakaM vAtvakShiraHprAdIpikaM ghAtayet ##04.11.13## teShAmAkroshe jihvAchChedaH, a~NgAbhiradane tad.a~NgAn mochyaH ##04.11.14## yadR^ichChAghAte puMsaH pashuyUthasteye cha shuddhavadhaH ##04.11.15## dashAvaraM cha yUthaM vidyAt ##04.11.16## udakadhAraNaM setuM bhindataH tatraivApsu nimajjanaM, anudakamuttamaH sAhasadaNDaH, bhagnotsR^iShTakaM madhyamaH ##04.11.17## viShadAyakaM puruShaM striyaM cha puruShaghnImapaH praveshayed agarbhiNIM, garbhiNIM mAsAvaraprajAtAm ##04.11.18## patiguruprajAghAtikAmagniviShadAM sandhichChedikAM vA gobhiH pATayet ##04.11.19## vivItakShetrakhalaveshmadravyahastivanAdIpikamagninA dAhayet ##04.11.20## rAjAkroshakamantrabhedakayoraniShTapravR^ittikasya brAhmaNamahAnasAvalehinashcha jihvAmutpATayet ##04.11.21## praharaNAvaraNastenamanAyudhIyamiShubhirghAtayet ##04.11.22## AyudhIyasyottamaH ##04.11.23## meDhraphalopaghAtinaH tad evachChedayet ##04.11.24## jihvAnAsopaghAte sandaMshavadhaH ##04.11.25## ete shAstreShvanugatAH kleshadaNDA mahAtmanAm | akliShTAnAM tu pApAnAM dharmyaH shuddhavadhaH smR^itaH (iti) ##04.11.26## ## Chapt | Violation of maidens ## savarNAmaprAptaphalAM prakurvato hastavadhaH, chatuHshato vA daNDaH ##04.12.01## mR^itAyAM vadhaH ##04.12.02## prAptaphalAM prakurvato madhyamApradeshinIvadho, dvishato vA daNDaH ##04.12.03## pitushchAvahInaM dadyAt ##04.12.04## na cha prAkAmyamakAmAyAM labbheta ##04.12.05## sakAmAyAM chatuShpa~nchAshatpaNo daNDaH, striyAH tvardhadaNDaH ##04.12.06## parashulkAvaruddhAyAM hastavadhaH, chatuHshato vA daNDaH, shulkadAnaM cha ##04.12.07## saptArtavaprajAtAM varaNAd UrdhvamalabhamAnaH prakR^itya prAkAmI syAt.h, na cha pituravahInaM dadyAt ##04.12.08## R^itupratirodhibhiH svAmyAd apakrAmati ##04.12.09## trivarShaprajAtArtavAyAH tulyo gantumadoShaH, tataH paramatulyo.apyanala~NkR^itAyAH ##04.12.10## pitR^idravyAdAne steyaM bhajeta ##04.12.11## paramuddishyAnyasya vindato dvishato daNDaH ##04.12.12## na cha prAkAMyamakAmAyAM labheta ##04.12.13## kanyAmanyAM darshayitvAnyAM prayachChataH shatyo daNDaH tulyAyAM, hInAyAM dviguNaH ##04.12.14## prakarmaNyakumAryAshchatuShpa~nchAshatpaNo daNDaH, shulkavyayakarmaNI cha pratidadyAt ##04.12.15## avasthAya tajjAtaM pashchAtkR^itA dviguNaM dadyAt ##04.12.16## anyashoNitopadhAne dvishato daNDaH, mithyAbhishaMsinashcha puMsaH ##04.12.17## shulkavyayakarmaNI cha jIyeta ##04.12.18## na cha prAkAMyamakAmAyAM labheta ##04.12.19## strIprakR^itA sakAmA samAnA dvAdashapaNaM daNDaM dadyAt.h, prakartrI dviguNam ##04.12.20## akAmAyAH shatyo daNDAtmarAgArthaM, shulkadAnaM cha ##04.12.21## svayaM prakR^itA rAjadAsyaM gachChet ##04.12.22## bahirgrAmasya prakR^itAyAM mithyAbhishaMsane cha dviguNo daNDaH ##04.12.23## prasahya kanyAmapaharato dvishataH, sa\-suvarNAmuttamaH ##04.12.24## bahUnAM kanyApahAriNAM pR^ithag yathoktA daNDAH ##04.12.25## gaNikAduhitaraM prakurvatashchatuShpa~nchAshatpaNo daNDaH, shulkaM mAturbhogaH ShoDashaguNaH ##04.12.26## dAsasya dAsyA vA duhitaramadAsIM prakurvatashchaturviMshatipaNo daNDaH shulkAbandhyadAnaM cha ##04.12.27## niShkrayAnurUpAM dAsIM prakurvato dvAdashapaNo daNDo vastrAbandhyadAnaM cha ##04.12.28## sAchivyAvakAshadAne kartR^isamo daNDaH ##04.12.29## proShitapatikAmapacharantIM patibandhuH tatpuruSho vA sa~NgR^ihNIyAt ##04.12.30## sa~NgR^ihItA patimAkA~NkSheta ##04.12.31## patishchet kShameta visR^ijyetobhayam ##04.12.32## akShamAyAM striyAH karNanAsAchChedanaM, vadhaM jArashcha prApnuyAt ##04.12.33## jAraM chora ityabhiharataH pa~nchashato daNDaH, hiraNyena mu~nchataH tad.aShTaguNaH ##04.12.34## keshAkeshikaM sa~NgrahaNaM, upali~NganAd vA sharIropabhogAnAM, tajjAtebhyaH(tajj~nAtebhyaH?## chf.N12.60##), strIvachanAd vA ##04.12.35## parachakrATavIhR^itAmoghapravyUDhAmaraNyeShu durbhikShe vA tyaktAM pretabhAvotsR^iShTAM vA parastriyaM nistArayitvA yathAsambhAShitaM samupabhu~njIta ##04.12.36## jAtivishiShTAmakAmAmapatyavatIM niShkrayeNa dadyAt ##04.12.37## chorahastAnnadIvegAd durbhikShAd deshavibhramAt | nistArayitvA kAntArAnnaShTAM tyaktAM mR^itA iti vA ##04.12.38## bhu~njIta striyamanyeShAM yathAsambhAShitaM naraH | na tu rAjapratApena pramuktAM svajanena vA ##04.12.39## na chottamAM na chAkAmAM pUrvApatyavatIM na cha | IdR^ishIM tvanurUpeNa niShkrayeNApavAhayet (iti) ##04.12.40## ## Chapt | Punishments for transgressions ## brAhmaNamapeyamabhakShyaM vA grAsayatottamo daNDaH, kShatriyaM madhyamaH, vaishyaM pUrvaH sAhasadaNDaH, shUdraM chatuShpa~nchAshatpaNo daNDaH ##04.13.01## svayaM grasitAro nirviShayAH kAryAH ##04.13.02## paragR^ihAbhigamane divA pUrvaH sAhasadaNDaH, rAtrau madhyamaH ##04.13.03## divA rAtrau vA sashastrasya pravishatottamo daNDaH ##04.13.04## bhikShukavaidehakau mattonmattau balAd Apadi chAtisaMnikR^iShTAH pravR^ittapraveshAshchAdaNDyAH, anyatra pratiShedhAt ##04.13.05## svaveshmano virAtrAd UrdhvaM parivAramArohataH pUrvaH sAhasadaNDaH, paraveshmano madhyamaH, grAmArAmavATabhedinashcha ##04.13.06## grAmeShvantaH sArthikA j~nAtasArA vaseyuH ##04.13.07## muShitaM pravAsitaM chaiShAmanirgataM rAtrau grAmasvAmI dadyAt ##04.13.08## grAmAntareShu vA muShitaM pravAsitaM vivItAdhyakSho dadyAt ##04.13.09## avivItAnAM chorarajjukaH ##04.13.10## tathApyaguptAnAM sImAvarodhena vichayaM dadyuH ##04.13.11## asImAvarodhe pa~nchagrAmI dashagrAmI vA ##04.13.12## durbalaM veshma shakaTamanuttabdhamUrdhastambhaM shastramanapAshrayamapratichChannaM shvabhraM kUpaM kUTAvapAtaM vA kR^itvA hiMsAyAM daNDapAruShyaM vidyAt ##04.13.13## vR^ikShachChedane daMyarashmiharaNe chatuShpadAnAmadAntasevane vAhane vA kAShThaloShTapAShANadaNDabANabAhuvikShepaNeShu yAne hastinA cha smaghaTTane.apehi iti prakoshann adaNDyaH ##04.13.14## hastinA roShitena hato droNAnnaM madyakumbhaM mAlyAnulepanaM dantapramArjanaM cha paTaM dadyAt ##04.13.15## ashvamedhAvabhR^ithasnAnena tulyo hastinA vadha iti pAdaprakShAlanam ##04.13.16## udAsInavadhe yAturuttamo daNDaH ##04.13.17## shR^i~NgiNA daMShTriNA vA hiMsyamAnamamokShayataH svAminaH pUrvaH sAhasadaNDaH, pratikruShTasya dviguNaH ##04.13.18## shR^i~NgidaMShTribhyAmanyonyaM ghAtayataH tachcha tAvachcha daNDaH ##04.13.19## devapashuM R^iShabhamukShANaM gokumArIM vA vAhayataH pa~nchashato daNDaH, pravAsayatottamaH ##04.13.20## lomadohavAhanaprajananopakAriNAM kShudrapashUnAmadAne tachcha tAvachcha daNDaH, pravAsane cha, anyatra devapitR^ikAryebhyaH ##04.13.21## ChinnanasyaM bhagnayugaM tiryakpratimukhAgataM pratyAsarad vA chakrayuktaM yAtA pashumanuShyasambAdhe vA hiMsAyAmadaNDyaH ##04.13.22## anyathA yathoktaM mAnuShaprANihiMsAyAM daNDamabhyAvahet ##04.13.23## amAnuShaprANivadhe prANidAnaM cha ##04.13.24## bAle yAtari yAnasthaH svAmI daNDyaH, asvAmini yAnasthaH, prAptavyavahAro vA yAtA ##04.13.25## bAlAdhiShThitamapuruShaM vA yAnaM rAjA haret ##04.13.26## kR^ityAbhichArAbhyAM yatparamApAdayet tad.ApAdayitavyaH ##04.13.27## kAmaM bhAryAyAmanichChantyAM kanyAyAM vA dArArthino bhartari bhAryAyA vA saMvadanakaraNam ##04.13.28## anyathAhiMsAyAM madhyamaH sAhasadaNDaH ##04.13.29## mAtApitrorbhaginIM mAtulAnImAchAryANIM snuShAM duhitaraM bhaginIM vAdhicharataH trili~NgachChedanaM vadhashcha ##04.13.30## sakAmA tad eva labheta, dAsaparichArakAhitakabhuktA cha ##04.13.31## brAhmaNyAmaguptAyAM kShatriyasyottamaH, sarvasvaM vaishyasya, shUdraH kaTAgninA dahyeta ##04.13.32## sarvatra rAjabhAryAgamane kumbhIpAkaH ##04.13.33## shvapAkIgamane kR^itakabandhA~NkaH paraviShayaM gachChet.h, shvapAkatvaM vA shUdraH ##04.13.34## shvapAkasyAryAgamane vadhaH, striyAH karNanAsAchChedanam ##04.13.35## pravrajitAgamane chaturviMshatipaNo daNDaH ##04.13.36## sakAmA tad eva labheta ##04.13.37## rUpAjIvAyAH prasahyopabhoge dvAdashapaNo daNDaH ##04.13.38## bahUnAmekAmadhicharatAM pR^ithak chaturviMshatipaNo daNDaH ##04.13.39## striyamayonau gachChataH pUrvaH sAhasadaNDaH, puruShamadhimehatashcha ##04.13.40## maithune dvAdashapaNaH tiryagyoniShvanAtmanaH | daivatapratimAnAM cha gamane dviguNaH smR^itaH ##04.13.41## adaNDyadaNDane rAj~no daNDaH triMshadguNo.ambhasi | varuNAya pradAtavyo brAhmaNebhyaH tataH param ##04.13.42## tena tat pUyate pApaM rAj~no daNDApachArajam | shAstA hi varuNo rAj~nAM mithyA vyAcharatAM nR^iShu (iti) ##04.13.43## ##Book | ## ## Chapt | Infliction of secret punishment ## durgarAShTrayoH kaNTakashodhanamuktam ##05.1.01## rAjarAjyayorvakShyAmaH ##05.1.02## rAjAnamavagR^ihyopajIvinaH shatrusAdhAraNA vA ye mukhyAH teShu gUDhapuruShapraNidhiH kR^ityapakShopagraho vA siddhiH yathoktaM purastAd.h, upajApo.apasarpo vA yathA pAragrAmike vakShyAmaH ##05.1.03## rAjyopaghAtinaH tu vallabhAH saMhatA vA ye mukhyAH prakAshamashakyAH pratiSheddhuM dUShyAH teShu dharmaruchirupAMshudaNDaM prayu~njIta ##05.1.04## dUShyamahAmAtrabhrAtaramasatkR^itaM sattrI protsAhya rAjAnaM darshayet ##05.1.05## taM rAjA dUShyadravyopabhogAtisargeNa dUShye vikramayet ##05.1.06## shastreNa rasena vA vikrAntaM tatraiva ghAtayed bhrAtR^ighAtako.ayam iti ##05.1.07## tena pArashavaH parichArikAputrashcha vyAkhyAtau ##05.1.08## dUShyaMmahAmAtraM vA sattriprotsAhito bhrAtA dAyaM yAcheta ##05.1.09## taM dUShyagR^ihapratidvAri rAtrAvupashayAnamanyatra vA vasantaM tIkShNo hantA brUyAd hato.ayaM dAyakAmukaH iti ##05.1.10## tato hatapakShamupagR^ihya itaraM nigR^ihNIyAt ##05.1.11## dUShyasamIpasthA vA sattriNo bhrAtaraM dAyaM yAchamAnaM ghAtena paribhartsayeyuH ##05.1.12## taM rAtrau iti samAnam ##05.1.13## dUShyamahAmAtrayorvA yaH putraH pituH pitA vA putrasya dArAn adhicharati, bhrAtA vA bhrAtuH, tayoH kApaTikamukhaH kalahaH pUrveNa vyAkhyAtaH ##05.1.14## dUShyamahAmAtraputramAtmasambhAvitaM vA sattrI rAjaputraH tvaM, shatrubhayAd iha nyasto.asi ityupajapet ##05.1.15## pratipannaM rAjA rahasi pUjayet prAptayauvarAjyakAlaM tvAM mahAmAtrabhayAnnAbhiShi~nchAmi iti ##05.1.16## taM sattrI mahAmAtravadhe yojayet ##05.1.17## vikrAntaM tatraiva ghAtayet pitR^ighAtako.ayam iti ##05.1.18## bhikShukI vA dUShyabhAryAM sAMvadanikIbhirauShadhIbhiH saMvAsya rasenAtisandadhyAt ##05.1.19## ityApyaprayogaH ##05.1.20## dUShyamahAmAtramaTavIM paragrAmaM vA hantuM kAntAravyavahite vA deshe rAShTrapAlamantapAlaM vA sthApayituM nAgarasthAnaM vA kupitamavagrAhituM sArthAtivAhyaM pratyante vA sa\-pratyAdeyamAdAtuM phalgubalaM tIkShNayuktaM preShayet ##05.1.21## rAtrau divA vA yuddhe pravR^itte tIkShNAH pratirodhakavya~njanA vA hanyuH abhiyoge hataH iti ##05.1.22## yAtrAvihAragato vA dUShyamahAmAtrAn darshanAyAhvayet ##05.1.23## te gUDhashastraiH tIkShNaiH saha praviShTA madhyamakakShyAyAmAtmavichayamantaHpraveshanArthaM dadyuH ##05.1.24## tato dauvArikAbhigR^ihItAH tIkShNAH dUShyaprayuktAH sma iti brUyuH ##05.1.25## te tad.abhivikhyApya dUShyAn hanyuH ##05.1.26## tIkShNasthAne chAnye vadhyAH ##05.1.27## bahirvihAragato vA dUShyAn AsannAvAsAn pUjayet ##05.1.28## teShAM devIvya~njanA vA duHstrI rAtrAvAvAseShu gR^ihyeta iti samAnaM pUrveNa ##05.1.29## dUShyamahAmAtraM vA sUdo bhakShakAro vA te shobhanaH iti stavena bhakShyabhojyaM yAcheta, bahirvA kvachid adhvagataH pAnIyam ##05.1.30## tad.ubhayaM rasena yojayitvA pratisvAdane tAvevopayojayet ##05.1.31## tad.abhivikhyApya rasadau iti ghAtayet ##05.1.32## abhichArashIlaM vA siddhavya~njano godhAkUrmakarkaTakakUTAnAM lakShaNyAnAmanyatamaprAshanena manorathAn avApsyasi iti grAhayet ##05.1.33## pratipannaM karmaNi rasena lohamusalairvA ghAtayet karmavyApadA hataH iti ##05.1.34## chikitsakavya~njano vA daurAtmikamasAdhyaM vA vyAdhiM dUShyasya sthApayitvA bhaiShajyAhArayogeShu rasenAtisandadhyAt ##05.1.35## sUdArAlikavya~njanA vA praNihitA dUShyaM rasenAtisandadhyuH ##05.1.36## ityupaniShatpratiShedhaH ##05.1.37## ubhayadUShyapratiShedhaH tu ##05.1.38## yatra dUShyaH pratiSheddhavyaH tatra dUShyameva phalgubalatIkShNayuktaM preShayet.h, gachCha, amuShmin durge rAShTre vA sainyamutthApaya hiraNyaM vA, vallabhAd vA hiraNyamAhAraya, vallabhakanyAM vA prasahyAnaya, durgasetuvaNikpathashUnyaniveshakhanidravyahastivanakarmaNAmanyatamad vA kAraya rAShTrapAlyamantapAlyaM vAyashcha tvA pratiShedhayenna vA te sAhAyyaM dadyAt sa bandhavyaH syAt iti ##05.1.39## tathaiva itareShAM preShayed amuShyAvinayaH pratiSheddhavyaH iti ##05.1.40## tameteShu kalahasthAneShu karmapratighAteShu vA vivadamAnaM tIkShNAH shastraM pAtayitvA prachChannaM hanyuH ##05.1.41## tena doSheNa itare niyantavyAH ##05.1.42## purANAM grAmANAM kulAnAM vA dUShyANAM sImAkShetrakhalaveshmamaryAdAsu dravyopakaraNasasyavAhanahiMsAsu prekShAkR^ityotsaveShu vA samutpanne kalahe tIkShNairutpAdite vA tIkShNAH shastraM pAtayitvA brUyuH evaM kriyante ye.amunA kalahAyante: iti ##05.1.43## tena doSheNa itare niyantavyAH ##05.1.44## yeShAM vA dUShyANAM jAtamUlAH kalahAH teShAM kShetrakhalaveshmAnyAdIpayitvA bandhusambandhiShu vAhaneShu vA tIkShNAH shastraM pAtayitvA tathaiva brUyuH amunA prayuktAH smaH iti ##05.1.45## tena doSheNa itare niyantavyAH ##04.4.46## durgarAShTradUShyAn vA sattriNaH parasparasyAveshanikAn kArayeyuH ##05.1.47## tatra rasadA rasaM dadyuH ##05.1.48## tena doSheNa itare niyantavyAH ##05.1.49## bhikShukI vA dUShyarAShTramukhyaM dUShyarAShTramukhyasya bhAryA snuShA duhitA vA kAmayate ityupajapet ##05.1.50## pratipannasyAbharaNamAdAya svAmine darshayet asau te mukhyo yauvanotsikto bhAryAM snuShAM duhitaraM vAbhimanyate iti ##05.1.51## tayoH kalaho rAtrau iti samAnam ##05.1.52## dUShyadaNDopanateShu tu \- yuvarAjaH senApatirvA ki~nchid apakR^ityApakrAnto vikrameta ##05.1.53## tato rAjA dUShyadaNDopanatAn eva preShayet phalgubalatIkShNayuktAn iti samAnAH sarvaiva yogAH ##05.1.54## teShAM cha putreShvanukShiyatsu yo nirvikAraH sa pitR^idAyaM labheta ##05.1.55## evamasya putrapautrAn anuvartate rAjyamapAstapuruShadoSham ##05.1.56## svapakShe parapakShe vA tUShNIM daNDaM prayojayet | AyatyAM cha tadAtve cha kShamAvAn avisha~NkitaH (iti) ##05.1.57## ## Chapt | Replenishment of the treasury ## koshamakoshaH pratyutpannArthakR^ichChraH sa~NgR^ihNIyAt ##05.2.01## janapadaM mahAntamalpapramANaM vAdevamAtR^ikaM prabhUtadhAnyaM dhAnyasyAMshaM tR^itIyaM chaturthaM vA yAcheta, yathAsAraM madhyamavaraM vA ##05.2.02## durgasetukarmavaNikpathashUnyaniveshakhanidravyahastivanakarmopakAriNaM pratyantamalpapramANaM vA na yAcheta ##05.2.03## dhAnyapashuhiraNyAdi nivishamAnAya dadyAt ##05.2.04## chaturthamaMshaM dhAnyAnAM bIjabhaktashuddhaM cha hiraNyena krINIyAt ##05.2.05## araNyajAtaM shrotriyasvaM cha pariharet ##05.2.06## tad apyanugraheNa krINIyAt ##05.2.07## tasyAkaraNe vA samAhartR^ipuruShA grIShme karShakANAmudvApaM kArayeyuH ##05.2.08## pramAdAvaskannasyAtyayaM dviguNamudAharanto bIjakAle bIjalekhyaM kuryuH ##05.2.09## niShpanne haritapakvAdAnaM vArayeyuH, anyatra shAkakaTabha~NgamuShTibhyAM devapitR^ipUjAdAnArthaM gavArthaM vA ##05.2.10## bhikShukagrAmabhR^itakArthaM cha rAshimUlaM parihareyuH ##05.2.11## svasasyApahAriNaH pratipAto.aShTaguNaH ##05.2.12## parasasyApahAriNaH pa~nchAshadguNaH sItAtyayaH, svavargasya, bAhyasya tu vadhaH ##05.2.13## chaturthamaMshaM dhAnyAnAM ShaShThaM vanyAnAM tUlalAkShAkShaumavalkakArpAsaraumakausheyakauShadhagandhapuShpaphalashAkapaNyAnAM kAShThaveNumAMsavallUrANAM cha gR^ihNIyuH, dantAjinasyArdham ##05.2.14## tad anisR^iShTaM vikrINAnasya pUrvaH sAhasadaNDaH ##05.2.15## iti karShakeShu praNayaH ##05.2.16## suvarNarajatavajramaNimuktApravAlAshvahastipaNyAH pa~nchAshatkarAH ##05.2.17## sUtravastratAmravR^ittakaMsagandhabhaiShajyashIdhupaNyAshchatvAriMshatkarAH ##05.2.18## dhAnyarasalohapaNyAH shakaTavyavahAriNashcha triMshatkarAH ##05.2.19## kAchavyavahAriNo mahAkAravashcha viMshatikarAH ##05.2.20## kShudrakAravo bandhakIpoShakAshcha dashakarAH ##05.2.21## kAShThaveNupAShANamR^idbhANDapakvAnnaharitapaNyAH pa~nchakarAH ##05.2.22## kushIlavA rUpAjIvAshcha vetanArdhaM dadyuH ##05.2.23## hiraNyakaraM karmaNyAn AhArayeyuH, na chaiShAM ka~nchid aparAdhaM parihareyuH ##05.2.24## te hyaparigR^ihItamabhinIya vikrINIran ##05.2.25## iti vyavahAriShu praNayaH ##05.2.26## kukkuTasUkaramardhaM dadyAt.h, kShudrapashavaH ShaDbhAgaM, gomahiShAshvatarakharoShTrAshcha dashabhAgam ##05.2.27## bandhakIpoShakA rAjapreShyAbhiH paramarUpayauvanAbhiH koshaM saMhareyuH ##05.2.28## iti yonipoShakeShu praNayaH ##05.2.29## sakR^id eva na dviH prayojyaH ##05.2.30## tasyAkaraNe vA samAhartA kAryamapadishya paurajAnapadAn bhikSheta ##05.2.31## yogapuruShAshchAtra pUrvamatimAtraM dadyuH ##05.2.32## etena pradeshena rAjA paurajAnapadAn bhikSheta ##05.2.33## kApaTikAshchainAn alpaM prayachChataH kutsayeyuH ##05.2.34## sArato vA hiraNyamADhyAn yAcheta, yathopakAraM vA, svavashA vA yad upahareyuH ##05.2.35## sthAnachChatraveShTanavibhUShAshchaiShAM hiraNyena prayachChet ##05.2.36## pAShaNDasa~NghadravyamashrotriyopabhogyaM devadravyaM vA kR^ityakarAH pretasya dagdhagR^ihasya vA haste nyastamityupahareyuH ##05.2.37## devatAdhyakSho durgarAShTradevatAnAM yathAsvamekasthaM koshaM kuryAt.h, tathaiva chopaharet ##05.2.38## daivatachaityaM siddhapuNyasthAnamaupapAdikaM vA rAtrAvutthApya yAtrAsamAjAbhyAmAjIvet ##05.2.39## chaityopavanavR^ikSheNa vA devatAbhigamanamanArtavapuShpaphalayuktena khyApayet ##05.2.40## manuShyakaraM vA vR^ikShe rakShobhayaM prarUpayitvA siddhavya~njanAH paurajAnapadAnAM hiraNyena pratikuryuH ##05.2.41## suru~NgAyukte vA kUpe nAgamaniyatashiraskaM hiraNyopahAreNa darshayet ##05.2.42## nAgapratimAyAmantashChannAyAM chaityachChidre valmIkachChidre vA sarpadarshanamAhAreNa pratibaddhasaMj~naM kR^itvA shraddadhAnAnAM darshayet ##05.2.43## ashraddadhAnAnAmAchamanaprokShaNeShu rasamupachArya devatAbhishApaM brUyAt.h, abhityaktaM vA daMshayitvA ##05.2.44## yogadarshanapratIkAreNa vA koshAbhisaMharaNaM kuryAt ##05.2.45## vaidehakavya~njano vA prabhUtapaNyAntevAsI vyavahareta ##05.2.46## sa yadA paNyamUlye nikShepaprayogairupachitaH syAt tadainaM rAtrau moShayet ##05.2.47## etena rUpadarshakaH suvarNakArashcha vyAkhyAtau ##05.2.48## vaidehakavya~njano vA prakhyAtavyavahAraH prahavaNanimittaM yAchitakamavakrItakaM vA rUpyasuvarNabhANDamanekaM gR^ihNIyAt ##05.2.49## samAje vA sarvapaNyasandohena prabhUtaM hiraNyasuvarNaM R^iNaM gR^ihNIyAt.h, pratibhANDamUlyaM cha ##05.2.50## tad ubhayaM rAtrau moShayet ##05.2.51## sAdhvIvya~njanAbhiH strIbhirdUShyAn unmAdayitvA tAsAmeva veshmasvabhigR^ihya sarvasvAnyAhareyuH ##05.2.52## dUShyakulyAnAM vA vivAde pratyutpanne rasadAH praNihitA rasaM dadyuH ##05.2.53## tena doSheNa itare paryAdAtavyAH ##05.2.54## dUShyamabhityakto vA shraddheyApadeshaM paNyaM hiraNyanikShepaM R^iNaprayogaM dAyaM vA yAcheta ##05.2.55## dAsashabdena vA dUShyamAlambeta, bhAryAmasya snuShAM duhitaraM vA dAsIshabdena bhAryAshabdena vA ##05.2.56## taM dUShyagR^ihapratidvAri rAtrAvupashayAnamanyatra vA vasantaM tIkShNo hatvA brUyAt hato.ayamarthakAmukaH iti ##05.2.57## tena doSheNa itare paryAdAtavyAH ##05.2.58## siddhavya~njano vA dUShyaM jambhakavidyAbhiH pralobhayitvA brUyAt akShayahiraNyaM rAjadvArikaM strIhR^idayamarivyAdhikaramAyuShyaM putrIyaM vA karma jAnAmi iti ##05.2.59## pratipannaM chaityasthAne rAtrau prabhUtasurAmAMsagandhamupahAraM kArayet ##05.2.60## ekarUpaM chAtra hiraNyaM pUrvanikhAtaM pretA~NgaM pretashishurvA yatra nihitaH syAt.h, tato hiraNyamasya darshayed atyalpam iti cha brUyAt ##05.2.61## prabhUtahiraNyahetoH punarupahAraH kartavya iti svayamevaitena hiraNyena shvobhUte prabhUtamaupahArikaM krINIhi iti ##05.2.62## sa tena hiraNyenopahArikakraye gR^ihyeta ##05.2.63## mAtR^ivya~njanayA vA putro me tvayA hataH ityavakupitA syAt ##05.2.64## saMsiddhamevAsya rAtriyAge vanayAge vanakrIDAyAM vA pravR^ittAyAM tIkShNA vishasyAbhityaktamatinayeyuH ##05.2.65## dUShyasya vA bhR^itakavya~njano vetanahiraNye kUTarUpaM prakShipya prarUpayet ##05.2.66## karmakaravya~njano vA gR^ihe karma kurvANaH stenakUTarUpakArakopakaraNamupanidadhyAt.h, chikitsakavya~njano vA garamagadApadeshena ##05.2.67## pratyAsanno vA dUShyasya sattrI praNihitamabhiShekabhANDamamitrashAsanaM cha kApaTikamukhenAchakShIta, kAraNaM cha brUyAt ##05.2.68## evaM dUShyeShvadhArmikeShu cha varteta, na itareShu ##05.2.69## pakvaM pakvamivArAmAt phalaM rAjyAd avApnuyAt | AtmachChedabhayAd AmaM varjayet kopakArakam (iti) ##05.2.70## ## Chapt | Salaries of state servants ## durgajanapadashaktyA bhR^ityakarma samudayapAdena sthApayet.h, kAryasAdhanasahena vA bhR^ityalAbhena ##05.3.01## sharIramavekSheta, na dharmArthau pIDayet ##05.3.02## R^itvig.AchAryamantripurohitasenApatiyuvarAjarAjamAtR^irAjamahiShyo.aShTachatvAriMshatsAhasrAH ##05.3.03## etAvatA bharaNenAnAspadyatvamakopakaM chaiShAM bhavati ##05.3.04## dauvArikAntarvaMshikaprashAstR^isamAhartR^isaMnidhAtArashchaturviMshatisAhasrAH ##05.3.05## etAvatA karmaNyA bhavanti ##05.3.06## kumArakumAramAtR^inAyakapauravyAvahArikakArmAntikamantripariShadrAShTrAntapAlAshcha dvAdashasAhasrAH ##05.3.07## svAmiparibandhabalasahAyA hyetAvatA bhavanti ##05.3.08## shreNImukhyA hastyashvarathamukhyAH pradeShTArashchAShTasAhasrAH ##05.3.09## svavargAnukarShiNo hyetAvatA bhavanti ##05.3.10## pattyashvarathahastyadhyakShA dravyahastivanapAlAshcha chatuHsAhasrAH ##05.3.11## rathikAnIkasthachikitsakAshvadamakavardhakayo yonipoShakAshcha dvisAhasrAH ##05.3.12## kArtAntikanaimittikamauhUrtikapaurANikasUtamAgadhAH purohitapuruShAH sarvAdhyakShAshcha sAhasrAH ##05.3.13## shilpavantaH pAdAtAH sa~NkhyAyakalekhakAdivargashcha pa~nchashatAH ##05.3.14## kushIlavAH tvardhatR^itIyashatAH, dviguNavetanAshchaiShAM tUryakarAH ##05.3.15## kArushilpino viMshatishatikAH ##05.3.16## chatuShpadadvipadaparichArakapArikarmikopasthAyikapAlakaviShTibandhakAH ShaShTivetanAH, AryayuktArohakamANavakashailakhanakAH sarvopasthAyinashcha ##05.3.17## AchAryA vidyAvantashcha pUjAvetanAni yathArhaM labheran pa~nchashatAvaraM sahasraparam ##05.3.18## dashapaNiko yojane dUto madhyamaH, dashottare dviguNavetanAyojanashatAditi ##05.3.19## samAnavidyebhyaH triguNavetano rAjA rAjasUyAdiShu kratuShu ##05.3.20## rAj~naH sArathiH sAhasraH ##05.3.21## kApaTikodAsthitagR^ihapatikavaidehakatApasavya~njanAH sAhasrAH ##05.3.22## grAmabhR^itakasattritIkShNarasadabhikShukyaH pa~nchashatAH ##05.3.23## chArasa~nchAriNo.ardhatR^itIyashatAH, prayAsavR^iddhavetanA vA ##05.3.24## shatavargasahasravargANAmadhyakShA bhaktavetanalAbhamAdeshaM vikShepaM cha kuryuH ##05.3.25## avikShepo rAjaparigrahadurgarAShTrarakShAvekShaNeShu cha ##05.3.26## nityamukhyAH syuranekamukhyAshcha ##05.3.27## karmasu mR^itAnAM putradArA bhaktavetanaM labheran ##05.3.28## bAlavR^iddhavyAdhitAshchaiShAmanugrAhyAH ##05.3.29## pretavyAdhitasUtikAkR^ityeShu chaiShAmarthamAnakarma kuryAt ##05.3.30## alpakoshaH kupyapashukShetrANi dadyAt.h, alpaM cha hiraNyam ##05.3.31## shUnyaM vA niveshayitumabhyutthito hiraNyameva dadyAt.h, na grAmaM grAmasa~njAtavyavahArasthApanArtham ##05.3.32## etena bhR^itAnAmabhR^itAnAM cha vidyAkarmabhyAM bhaktavetanavisheShaM cha kuryAt ##05.3.33## ShaShTivetanasyADhakaM kR^itvA hiraNyAnurUpaM bhaktaM kuryAt ##05.3.34## pattyashvarathadvipAH sUryodaye bahiH sandhidivasavarjaM shilpayogyAH kuryuH ##05.3.35## teShu rAjA nityayuktaH syAt.h, abhIkShNaM chaiShAM shilpadarshanaM kuryAt ##05.3.36## kR^itanarendrA~NkaM shastrAvaraNamAyudhAgAraM praveshayet ##05.3.37## ashastrAshchareyuH, anyatra mudrAnuj~nAtAt ##05.3.38## naShTaMvinaShTaM vA dviguNaM dadyAt ##05.3.39## vidhvastagaNanAM cha kuryAt ##05.3.40## sArthikAnAM shastrAvaraNamantapAlA gR^ihNIyuH, samudramavachArayeyurvA ##05.3.41## yAtrAmabhyutthito vA senAmudyojayet ##05.3.42## tato vaidehakavya~njanAH sarvapaNyAnyAyudhIyebhyo yAtrAkAle dviguNapratyAdeyAni dadyuH ##05.3.43## evaM rAjapaNyayogavikrayo vetanapratyAdAnaM cha bhavati ##05.3.44## evamavekShitAyavyayaH koshadaNDavyasanaM nAvApnoti ##05.3.45## iti bhaktavetanavikalpaH ##05.3.46## sattriNashchAyudhIyAnAM veshyAH kArukushIlavAH | daNDavR^iddhAshcha jAnIyuH shauchAshauchamatandritAH (iti) ##05.3.47## ## Chapt | Proper conduct fora dependant ## lokayAtrAvid rAjAnamAtmadravyaprakR^itisampannaM priyahitadvAreNAshrayeta ##05.4.01## yaM vA manyeta yathAhamAshraya Ipsurevamasau vinaya IpsurAbhigAmikaguNayuktaH iti, dravyaprakR^itihInamapyenamAshrayeta, na tvevAnAtmasampannam ##05.4.02## anAtmavA hi nItishAstradveShAd anarthyasaMyogAd vA prApyApi mahad aishvaryaM na bhavati ##05.4.03## Atmavati labdhAvakAshaH shAstrAnuyogaM dadyAt ##05.4.04## avisaMvAdAdd hi sthAnasthairyamavApnoti ##05.4.05## matikarmasu pR^iShThaH tadAtve chAyatyAM cha dharmArthasaMyuktaM samarthaM pravINavad apariShadbhIruH kathayet ##05.4.06## IpsitaH paNeta dharmArthAnuyogamavishiShTeShu balavatsaMyukteShu daNDadhAraNaM matsaMyoge tadAtve cha daNDadhAraNamiti na kuryAH, pakShaM vR^ittiM guhyaM cha me nopahanyAH, saMj~nayA cha tvAM kAmakrodhadaNDaneShu vArayeyam iti ##05.4.07## AdiShTaH pradiShTAyAM bhUmAvanuj~nAtaH pravishet.h, upavishechcha pArshvataH saMnikR^iShTaviprakR^iShTaH parAsanam ##05.4.08## vigR^ihya kathanamasabhyamapratyakShamashraddheyamanR^itaM cha vAkyamuchchairanarmaNi hAsaM vAtaShThIvane cha shabdavatI na kuryAt ##05.4.09## mithaH kathanamanyena, janavAde dvandvakathanaM, rAj~no veShamuddhatakuhakAnAM cha, ratnAtishayaprakAshAbhyarthanaM, ekAkShy.oShThanirbhogaM bhrukuTIkarma vAkyAvakShepaNaM cha bruvati, balavat saMyuktavirodhaM, strIbhiH strIdarshibhiH sAmantadUtairdveShyapakShAvakShiptAn arthyaishcha pratisaMsargamekArthacharyAM sa~NghAtaM cha varjayet ##05.4.10## ahInakAlaM rAjArthaM svArthaM priyahitaiH saha | parArthaM deshakAle cha brUyAd dharmArthasaMhitam ##05.4.11## pR^iShTaH priyahitaM brUyAnna brUyAd ahitaM priyam | apriyaM vA hitaM brUyAtshR^iNvato.anumato mithaH ##05.4.12## tUShNIM vA prativAkye syAd veShyAdIMshcha na varNayet | apriyA api dakShAH syuH tadbhAvAd ye bahiShkR^itAH ##05.4.13## anarthyAshcha priyA dR^iShTAshchittaj~nAnAnuvartinaH | abhihAsyeShvabhihasedghorahAsAMshcha varjayet (iti) ##05.4.14## parAt sa~NkrAmayedghoraM na cha ghoraM pare vadet | titikShetAtmanashchaiva kShamAvAn pR^ithivIsamaH ##05.4.15## AtmarakShA hi satataM pUrvaM kAryA vijAnatA | agnAviva hi samproktA vR^ittI rAjopajIvinAm ##05.4.16## ekadeshaM dahed agniH sharIraM vA paraM gataH | sa\-putradAraM rAjA tu ghAtayed ardhayeta vA (iti) ##05.4.17## ## Chapt | Proper behaviour for a courtier ## niyuktaH karmasu vyayavishuddhamudayaM darshayet ##05.5.01## AbhyantaraM bAhyaM guhyaM prakAshyamAtyayikamupekShitavyaM vA kAryamidamevam iti visheShayechcha ##05.5.02## mR^igayAdyUtamadyastrIShu prasaktaM nainamanuvarteta prashaMsAbhiH ##05.5.03## AsannashchAsya vyasanopaghAte prayateta, paropajApAtisandhAnopadhibhyashcha rakShet ##05.5.04## i~NgitAkArau chAsya lakShayet ##05.5.05## kAmadveShaharShadainyavyavasAyabhayadvandvaviparyAsami~NgitAkArAbhyAM hi mantrasaMvaraNArthamAcharati prAj~naH ##05.5.06## darshane prasIdati, vAkyaM pratigR^ihNAti, AsanaM dadAti, vivikto darshayate, sha~NkAsthAne nAtisha~Nkate, kathAyAM ramate, parij~nApyeShvavekShate, pathyamuktaM sahate, smayamAno niyu~Nkte, hastena spR^ishati, shlAghye nopahasati, parokShaM guNaM bravIti, bhakShyeShu smarati, saha vihAraM yAti, vyasane.abhyupapadyate, tadbhaktIn pUjayati, guhyamAchaShTe, mAnaM vardhayati, arthaM karoti, anarthaM pratihanti \- iti tuShTaj~nAnam ##05.5.07## etad eva viparItamatuShTasya, bhUyashcha vakShyAmaH ##05.5.08## sandarshane kopaH, vAkyasyAshravaNapratiShedhau, AsanachakShuShoradAnaM, varNasvarabhedaH, ekAkShibhrukuTy.oShThanirbhogaH, svedashvAsasmitAnAmasthAnotpattiH, paramantraNaM, akasmAdvrajanaM, vardhanamanyasya, bhUmigAtravilekhanaM, anyasyopatodanaM, vidyAvarNadeshakutsA, samadoShanindA, pratidoShanindA, pratilomastavaH, sukR^itAnavekShaNaM, duShkR^itAnukIrtanaM, pR^iShThAvadhAnaM, atityAgaH, mithyAbhibhAShaNaM, rAjadarshinAM cha tadvR^ittAnyatvam ##05.5.09## vR^ittivikAraM chAvekShetApyamAnuShANAm ##05.5.10## ayamuchchaiH si~nchatIti kAtyAyanaH pravavrAja, krau~ncho.apasavyam iti kaNi~Nko bhAradvAjaH, tR^iNam iti dIrghashchArAyaNaH, shItA shATI iti ghoTamukhaH, hastI pratyaukShIt iti ki~njalkaH, rathAshvaM prAshaMsIt iti pishunaH, pratiravaNe shunaH pishunaputraH ##05.5.11## arthamAnAvakShepe cha parityAgaH ##05.5.12## svAmishIlamAtmanashcha kilbiShamupalabhya vA pratikurvIta ##05.5.13## mitramupakR^iShTaM vAsya gachChet ##05.5.14## tatrastho doShanirghAtaM mitrairbhartari chAcharet | tato bhartari jIve vA mR^ite vA punarAvrajet (iti) ##05.5.15## ## Chapt | Continuance of the kingdom ## ## Continuous sovereignty ## rAjavyasanamevamamAtyaH pratikurvIta ##05.6.01## prAg eva maraNAbAdhabhayAd rAj~naH priyahitopagraheNa mAsadvimAsAntaraM darshanaM sthApayed deshapIDApahamamitrApahamAyuShyaM putrIyaM vA karma rAjA sAdhayati ityapadeshena ##05.6.02## rAjavya~njanamarUpavelAyAM prakR^itInAM darshayet.h, mitrAmitradUtAnAM cha ##05.6.03## taishcha yathochitAM sambhAShAmamAtyamukho gachChet ##05.6.04## dauvArikAntarvaMshikamukhashcha yathoktaM rAjapraNidhimanuvartayet ##05.6.05## apakAriShu cha heDaM prasAdaM vA prakR^itikAntaM darshayet.h, prasAdamevopakAriShu ##05.6.06## AptapuruShAdhiShThitau durgapratyantasthau vA koshadaNDAvekasthau kArayet.h, kulyakumAramukhyAMshchAnyApadeshena ##05.6.07## yashcha mukhyaH pakShavAn durgATavIstho vA vaiguNyaM bhajeta tamupagrAhayet ##05.6.08## bahv.AbAdhaM vA yAtrAM preShayet.h, mitrakulaM vA ##05.6.09## yasmAchcha sAmantAd AbAdhaM pashyet tamutsavavivAhahastibandhanAshvapaNyabhUmipradAnApadeshenAvagrAhayet.h, svamitreNa vA ##05.6.10## tataH sandhimadUShyaM kArayet ##05.6.11## ATavikAmitrairvA vairaM grAhayet ##05.6.12## tatkulInamaparuddhaM vA bhUMy.ekadeshenopagrAhayet ##05.6.13## kulyakumAramukhyopagrahaM kR^itvA vA kumAramabhiShiktameva darshayet ##05.6.14## dANDakarmikavad vA rAjyakaNTakAn uddhR^itya rAjyaM kArayet ##05.6.15## yadi vA kashchin mukhyaH sAmantAdInAmanyatamaH kopaM bhajeta tamehi, rAjAnaM tvA kariShyAmi ityAvAhayitvA ghAtayet ##05.6.16## ApatpratIkAreNa vA sAdhayet ##05.6.17## yuvarAje vA krameNa rAjyabhAramAropya rAjavyasanaM khyApayet ##05.6.18## parabhUmau rAjavyasane mitreNAmitravya~njanena shatroH sandhimavasthApyApagachChet ##05.6.19## sAmantAdInAmanyatamaM vAsya durge sthApayitvApagachChet ##05.6.20## kumAramabhiShichya vA prativyUheta ##05.6.21## pareNAbhiyukto vA yathoktamApatpratIkAraM kuryAt ##05.6.22## evamekaishvaryamamAtyaH kArayediti kauTilyaH ##05.6.23## naivam iti bhAradvAjaH ##05.6.24## pramriyamANe vA rAjanyamAtyaH kulyakumAramukhyAn parasparaM mukhyeShu vA vikramayet ##05.6.25## vikrAntaM prakR^itikopena ghAtayet ##05.6.26## kulyakumAramukhyAn upAMshudaNDena vA sAdhayitvA svayaM rAjyaM gR^ihNIyAt ##05.6.27## rAjyakAraNAdd hi pitA putrAn putrAshcha pitaramabhidruhyanti, kima~Nga punaramAtyaprakR^itirhyekapragraho rAjyasya ##05.6.28## tat svayamupasthitaM nAvamanyeta ##05.6.29## svayamArUDhA hi strI tyajyamAnAbhishapatIti lokapravAdaH ##05.6.30## kAlashcha sakR^id abhyeti yaM naraM kAlakA~NkShiNam | durlabhaH sa punaH tasya kAlaH karma chikIrShataH ##05.6.31## prakR^itikopakamadharmiShThamanaikAntikaM chaitaditi kauTilyaH ##05.6.32## rAjaputramAtmasampannaM rAjye sthApayet ##05.6.33## sampannAbhAve.avyasaninaM kumAraM rAjakanyAM garbhiNIM devIM vA puraskR^itya mahAmAtrAn saMnipAtya brUyAt ayaM vo nikShepaH, pitaramasyAvekShadhvaM sattvAbhijanamAtmanashcha, dhvajamAtro.ayaM bhavantaiva svAminaH, kathaM vA kriyatAm iti ##05.6.34## tathA bruvANaM yogapuruShA brUyuH ko.anyo bhavatpurogAd asmAd rAj~nashchAturvarNyamarhati pAlayitum iti ##05.6.35## tathA ityamAtyaH kumAraM rAjakanyAM garbhiNIM devIM vAdhikurvIta, bandhusambandhinAM mitrAmitradUtAnAM cha darshayet ##05.6.36## bhaktavetanavisheShamamAtyAnAmAyudhIyAnAM cha kArayet.h, bhUyashchAyaM vR^iddhaH kariShyatIti brUyAt ##05.6.37## evaM durgarAShTramukhyAn AbhASheta, yathArhaM cha mitrAmitrapakSham ##05.6.38## vinayakarmaNi cha kumArasya prayateta ##05.6.39## kanyAyAM samAnajAtIyAd apatyamutpAdya vAbhiShi~nchet ##05.6.40## mAtushchittakShobhabhayAt kulyamalpasattvaM ChAtraM cha lakShaNyamupanidadhyAt ##05.6.41## R^itau chainAM rakShet ##05.6.42## na chAtmArthaM ka~nchid utkR^iShTamupabhogaM kArayet ##05.6.43## rAjArthaM tu yAnavAhanAbharaNavastrastrIveshmaparivApAn kArayet ##05.6.44## yauvanasthaM cha yAcheta vishramaM chittakAraNAt | parityajed atuShyantaM tuShyantaM chAnupAlayet ##05.6.45## nivedya putrarakShArthaM gUDhasAraparigrahAn | araNyaM dIrghasattraM vA sevetAruchyatAM gataH ##05.6.46## mukhyairavagR^ihItaM vA rAjAnaM tatpriyAshritaH | itihAsapurANAbhyAM bodhayed arthashAstravit ##05.6.47## siddhavya~njanarUpo vA yogamAsthAya pArthivam | labheta labdhvA dUShyeShu dANDakarmikamAcharet (iti) ##05.6.48## ##Book | ## maNDalayoniH ShaShThamadhikaraNam ## Chapt | ## ShaN.NavatitamaM prakaraNaM - prakR^itisampadaH svAmyamAtyajanapadadurgakoshadaNDamitrANi prakR^itayaH ##06.1.01## tatra svAmisampat ##06.1.02## mahAkulIno daivabuddhisattvasampanno vR^iddhadarshI dhArmikaH satyavAg avisaMvAdakaH kR^itaj~naH sthUlalakSho mahotsAho.adIrghasUtraH shakyasAmanto dR^iDhabuddhirakShudrapariShatko vinayakAma ityAbhigAmikA guNAH ##06.1.03## shushrUShAshravaNagrahaNadhAraNavij~nAnohApohatattvAbhiniveshAH praj~nAguNAH ##06.1.04## shauryamamarShaH shIghratA dAkShyaM chotsAhaguNAH ##06.1.05## vAgmI pragalbhaH smR^itimatibalavAn udagraH sv.avagrahaH kR^itashilpo.avyasano daNDanAyyupakArApakArayordR^iShTapratIkArI hrImAn ApatprakR^ityorviniyoktA dIrghadUradarshI deshakAlapuruShakArakAryapradhAnaH sandhivikramatyAgasaMyamapaNaparachChidravibhAgI saMvR^ito.adInAbhihAsyajihmabhrukuTIkShaNaH kAmakrodhalobhastambhachApalopatApapaishunyahInaH shaklaH smitodagrAbhibhAShI vR^iddhopadeshAchAra ityAtmasampat ##06.1.06## amAtyasampad uktA purastAt ##06.1.07## madhye chAnte cha sthAnavAn AtmadhAraNaH paradhAraNashchApadi svArakShaH svAjIvaH shatrudveShI shakyasAmantaH pa~NkapAShANoSharaviShamakaNTakashreNIvyAlamR^igATavIhInaH kAntaH sItAkhanidravyahastivanavAn gavyaH pauruSheyo guptagocharaH pashumAn adevamAtR^iko vAristhalapathAbhyAmupetaH sArachitrabahupaNyo daNDakarasahaH karmashIlakarShako.abAlishasvAmyavaravarNaprAyo bhaktashuchimanuShya iti janapadasampat ##06.1.08## durgasampad uktA purastAt ##06.1.09## dharmAdhigataH pUrvaiH svayaM vA hemarUpyaprAyashchitrasthUlaratnahiraNyo dIrghAmapyApadamanAyatiM saheta iti koshasampat ##06.1.10## pitR^ipaitAmaho nityo vashyaH tuShTabhR^itaputradAraH pravAseShvavisaMvAditaH sarvatrApratihato duHkhasaho bahuyuddhaH sarvayuddhapraharaNavidyAvishAradaH sahavR^iddhikShayikatvAd advaidhyaH kShatraprAya iti daNDasampat ##06.1.11## pitR^ipaitAmahaM nityaM vashyamadvaidhyaM mahallaghusamutthamiti mitrasampat ##06.1.12## arAjabIjI lubdhaH kShudrapariShatko viraktaprakR^itiranyAyavR^ittirayukto vyasanI nirutsAho daivapramANo yatki~nchanakAryagatirananubandhaH klIbo nityApakArI cha ityamitrasampat ##06.1.13## evambhUto hi shatruH sukhaH samuchChettuM bhavati ##06.1.14## arivarjAH prakR^itayaH saptaitAH svaguNodayAH | uktAH pratya~NgabhUtAH tAH prakR^itA rAjasampadaH ##06.1.15## sampAdayatyasampannAH prakR^itIrAtmavAnnR^ipaH | vivR^iddhAshchAnuraktAshcha prakR^itIrhantyanAtmavAn ##06.1.16## tataH sa duShTaprakR^itishchAturanto.apyanAtmavAn | hanyate vA prakR^itibhiryAti vA dviShatAM vasham ##06.1.17## AtmavAMH tvalpadesho.api yuktaH prakR^itisampadA | nayaj~naH pR^ithivIM kR^itsnAM jayatyeva na hIyate (iti) ##06.1.18## ## Chapt | ## shamavyAyAmikam.h shamavyAyAmau yogakShemayoryoniH ##06.2.01## karmArambhANAM yogArAdhano vyAyAmaH ##06.2.02## karmaphalopabhogAnAM kShemArAdhanaH shamaH ##06.2.03## shamavyAyAmayoryoniH ShADguNyam ##06.2.04## kShayaH sthAnaM vR^iddhirityudayAH tasya ##06.2.05## mAnuShaM nayApanayau, daivamayAnayau ##06.2.06## daivamAnuShaM hi karma lokaM yApayati ##06.2.07## adR^iShTakAritaM daivam ##06.2.08## tasminn iShTena phalena yogo.ayaH, aniShTenAnayaH ##06.2.09## dR^iShTakAritaM mAnuSham ##06.2.10## tasmin yogakShemaniShpattirnayaH, vipattirapanayaH ##06.2.11## tachchintyaM, achintyaM daivam ##06.2.12## rAjA AtmadravyaprakR^itisampanno nayasyAdhiShThAnaM vijigIShuH ##06.2.13## tasya samantato maNDalIbhUtA bhUmyanantarA ariprakR^itiH ##06.2.14## tathaiva bhUmy.ekAntarA mitraprakR^itiH ##06.2.15## arisampadyuktaH sAmantaH shatruH, vyasanI yAtavyaH, anapAshrayo durbalAshrayo vochChedanIyaH, viparyaye pIDanIyaH karshanIyo vA ##06.2.16## ityarivisheShAH ##06.2.17## tasmAn mitramarimitraM mitramitramarimitramitraM chAnantaryeNa bhUmInAM prasajyante purastAt.h, pashchAt pArShNigrAhAkrandaH pArShNigrAhAsArAkrandAsAraH ##06.2.18## bhUmyanantaraH prakR^itimitraH, tulyAbhijanaH sahajaH, viruddho virodhayitA vA kR^itrimaH ##06.2.19## bhUmy.ekAntaraM prakR^itimitraM, mAtApitR^isambaddhaM sahajaM, dhanajIvitahetorAshritaM kR^itrimam ##06.2.20## arivijigIShvorbhUmyanantaraH saMhatAsaMhatayoranugrahasamartho nigrahe chAsaMhatayormadhyamaH ##06.2.21## arivijigIShumadhyAnAM bahiH prakR^itibhyo balavattaraH saMhatAsaMhatAnAmarivijigIShumadhyamAnAmanugrahasamartho nigrahe chAsaMhatAnAmudAsInaH ##06.2.22## iti prakR^itayaH ##06.2.23## vijigIShurmitraM mitramitraM vAsya prakR^itayaH tisraH ##06.2.24## tAH pa~nchabhiramAtyajanapadadurgakoshadaNDaprakR^itibhirekaikashaH saMyuktA maNDalamaShTAdashakaM bhavati ##06.2.25## anena maNDalapR^ithaktvaM vyAkhyAtamarimadhyamodAsInAnAm ##06.2.26## evaM chaturmaNDalasa~NkShepaH ##06.2.27## dvAdasha rAjaprakR^itayaH ShaShTirdravyaprakR^itayaH, sa~NkShepeNa dvisaptatiH ##06.2.28## tAsAM yathAsvaM sampadaH ##06.2.29## shaktiH siddhishcha ##06.2.30## balaM shaktiH ##06.2.31## sukhaM siddhiH ##06.2.32## shaktiH trividhA \- j~nAnabalaM mantrashaktiH, koshadaNDabalaM prabhushaktiH, vikramabalamutsAhashaktiH ##06.2.33## evaM siddhiH trividhaiva \- mantrashaktisAdhyA mantrasiddhiH, prabhushaktisAdhyA prabhusiddhiH, utsAhashaktisAdhyotsAhasiddhiH ##06.2.34## tAbhirabhyuchchito jyAyAn bhavati, apachito hInaH, tulyashaktiH samaH ##06.2.35## tasmAtshaktiM siddhiM cha ghaTetAtmanyAveshayituM, sAdhAraNo vA dravyaprakR^itiShvAnantaryeNa shauchavashena vA ##06.2.36## dUShyAmitrAbhyAM vApakraShTuM yateta ##06.2.37## yadi vA pashyet amitro me shaktiyukto vAgdaNDapAruShyArthadUShaNaiH prakR^itIrupahaniShyati, siddhiyukto vA mR^igayAdyUtamadyastrIbhiH pramAdaM gamiShyati, sa viraktaprakR^itirupakShINaH pramatto vA sAdhyo me bhaviShyati, vigrahAbhiyukto vA sarvasandohenaikastho.adurgastho vA sthAsyati, sa saMhatasainyo mitradurgaviyuktaH sAdhyo me bhaviShyati, balavAn vA rAjA parataH shatrumuchChettukAmaH tamuchChidya mAmuchChindyAditi balavatA prArthitasya me vipannakarmArambhasya vA sAhAyyaM dAsyati, madhyamalipsAyAM cha, ityevaM.AdiShu kAraNeShvamitrasyApi shaktiM siddhiM chechChet ##06.2.38## nemimekAntarAn rAj~naH kR^itvA chAnantarAn arAn | nAbhimAtmAnamAyachChennetA prakR^itimaNDale ##06.2.39## madhye hyupahitaH shatrurneturmitrasya chobhayoH | uchChedyaH pIDanIyo vA balavAn api jAyate (iti) ##06.2.40## ##Book | ## ## Chapt | ## ShADguNyasamuddeshaH - kShayasthAnavR^iddhinishchayaH ShADguNyasya prakR^itimaNDalaM yoniH ##07.1.01## sandhivigrahAsanayAnasaMshrayadvaidhIbhAvAH ShADguNyam ityAchAryAH ##07.1.02## dvaiguNyam iti vAtavyAdhiH ##07.1.03## sandhivigrahAbhyAM hi ShADguNyaM sampadyate iti ##07.1.04## ShADguNyamevaitad avasthAbhedAditi kauTilyaH ##07.1.05## tatra paNabandhaH sandhiH ##07.1.06## apakAro vigrahaH ##07.1.07## upekShaNamAsanam ##07.1.08## abhyuchchayo yAnam ##07.1.09## parArpaNaM saMshrayaH ##07.1.10## sandhivigrahopAdAnaM dvaidhIbhAvaH ##07.1.11## iti ShaDguNAH ##07.1.12## parasmAdd hIyamAnaH sandadhIta ##07.1.13## abhyuchchIyamAno vigR^ihNIyAt ##07.1.14## na mAM paro nAhaM paramupahantuM shaktaH ityAsIta ##07.1.15## guNAtishayayukto yAyAt ##07.1.16## shaktihInaH saMshrayeta ##07.1.17## sahAyasAdhye kArye dvaidhIbhAvaM gachChet ##07.1.18## iti guNAvasthApanam ##07.1.19## teShAM yasmin vA guNe sthitaH pashyet ihasthaH shakShyAmi durgasetukarmavaNikpathashUnyaniveshakhanidravyahastivanakarmANyAtmanaH pravartayituM, parasya chaitAni karmANyupahantum iti tamAtiShThet ##07.1.20## sA vR^iddhiH ##07.1.21## AshutarA me vR^iddhirbhUyastarA vR^iddhy.udayatarA vA bhaviShyati, viparItA parasya iti j~nAtvA paravR^iddhimupekSheta ##07.1.22## tulyakAlaphalodayAyAM vA vR^iddhau sandhimupeyAt ##07.1.23## yasmin vA guNe sthitaH svakarmaNAmupaghAtaM pashyenna itarasya tasminna tiShThet ##07.1.24## eSha kShayaH ##07.1.25## chiratareNAlpataraM vR^iddhy.udayataraM vA kSheShye, viparItaM paraH iti j~nAtvA kShayamupekSheta ##07.1.26## tulyakAlaphalodaye vA kShaye sandhimupeyAt ##07.1.27## yasmin vA guNe sthitaH svakarmavR^iddhiM kShayaM vA nAbhipashyed etatsthAnam ##07.1.28## hrasvataraM vR^iddhy.udayataraM vA sthAsyAmi, viparItaM paraH iti j~nAtvA sthAnamupekSheta ##07.1.29## tulyakAlaphalodaye vA sthAne sandhimupeyAd ityAchAryAH ##07.1.30## naitad vibhAShitamiti kauTilyaH ##07.1.31## yadi vA pashyet sandhau sthito mahAphalaiH svakarmabhiH parakarmANyupahaniShyAmi, mahAphalAni vA svakarmANyupabhokShye, parakarmANi vA, sandhivishvAsena vA yogopaniShatpraNidhibhiH parakarmANyupahaniShyAmi, sukhaM vA sAnugrahaparihArasaukaryaM phalalAbhabhUyastvena svakarmaNAM parakarmayogAvahaM janamAsrAvayiShyAmi \- balinAtimAtreNa vA saMhitaH paraH svakarmopaghAtaM prApsyati, yena vA vigR^ihIto mayAsandhatte tenAsya vigrahaM dIrghaM kariShyAmi, mayA vA saMhitasya maddveShiNo janapadaM pIDayiShyati \- paropahato vAsya janapado mAmAgamiShyati, tataH karmasu vR^iddhiM prApsyAmi, vipannakarmArambho vA viShamasthaH paraH karmasu na me vikrameta \- parataH pravR^ittakarmArambho vA tAbhyAM saMhitaH karmasu vR^iddhiM prApsyAmi, shatrupratibaddhaM vA shatruNA sandhiM kR^itvA maNDalaM bhetsyAmi \- bhinnamavApsyAmi, daNDAnugraheNa vA shatrumupagR^ihya maNDalalipsAyAM vidveShaM grAhayiShyAmi, vidviShTaM tenaiva ghAtayiShyAmi iti sandhinA vR^iddhimAtiShThet ##07.1.32## yadi vA pashyet AyudhIyaprAyaH shreNIprAyo vA me janapadaH shailavananadIdurgaikadvArArakSho vA shakShyati parAbhiyogaM pratihantuM, viShayAnte durgamaviShahyamapAshrito vA shakShyAmi parakarmANyupahantuM \- vyasanapIDopahatotsAho vA paraH samprAptakarmopaghAtakAlaH, vigR^ihItasyAnyato vA shakShyAmi janapadamapavAhayitum iti vigrahe sthito vR^iddhimAtiShThet ##07.1.33## yadi vA manyeta na me shaktaH paraH karmANyupahantuM nAhaM tasya karmopaghAtI vA, vyasanamasya, shvavarAhayoriva kalahe vA, svakarmAnuShThAnaparo vA vardhiShye ityAsanena vR^iddhimAtiShThet ##07.1.34## yadi vA manyeta yAnasAdhyaH karmopaghAtaH shatroH, prativihitasvakarmArakShashchAsmi iti yAnena vR^iddhimAtiShThet ##07.1.35## yadi vA manyeta nAsmi shaktaH parakarmANyupahantuM, svakarmopaghAtaM vA trAtum iti, balavantamAshritaH svakarmAnuShThAnena kShayAt sthAnaM sthAnAd vR^iddhiM chAkA~NkSheta ##07.1.36## yadi vA manyeta sandhinaikataH svakarmANi pravartayiShyAmi, vigraheNaikataH parakarmANyupahaniShyAmi iti dvaidhIbhAvena vR^iddhimAtiShThet ##07.1.37## evaM ShaDbhirguNairetaiH sthitaH prakR^itimaNDale | paryeSheta kShayAt sthAnaM sthAnAd vR^iddhiM cha karmasu (iti) ##07.1.38## ## Chapt | ## saMshrayavR^itti sandhivigrahayoH tulyAyAM vR^iddhau sandhimupeyAt ##07.2.01## vigrahe hi kShayavyayapravAsapratyavAyA bhavanti ##07.2.02## tenAsanayAnayorAsanaM vyAkhyAtam ##07.2.03## dvaidhIbhAvasaMshrayayordvaidhIbhAvaM gachChet ##07.2.04## dvaidhIbhUto hi svakarmapradhAnAtmanaivopakaroti, saMshritaH tu parasyopakaroti, nAtmanaH ##07.2.05## yadbalaH sAmantaH tadvishiShTabalamAshrayet ##07.2.06## tadvishiShTabalAbhAve tamevAshritaH koshadaNDabhUmInAmanyatamenAsyopakartumadR^iShTaH prayateta ##07.2.07## mahAdoSho hi vishiShTabalasamAgamo rAj~nAM, anyatrArivigR^ihItAt ##07.2.08## ashakye daNDopanatavad varteta ##07.2.09## yadA chAsya prANaharaM vyAdhimantaHkopaM shatruvR^iddhiM mitravyasanamupasthitaM vA tannimittAmAtmanashcha vR^iddhiM pashyet tadA sambhAvyavyAdhidharmakAryApadeshenApayAyAt ##07.2.10## svaviShayastho vA nopagachChet ##07.2.11## Asanno vAsya chChidreShu praharet ##07.2.12## balIyasorvA madhyagataH trANasamarthamAshrayeta, yasya vAntardhiH syAt.h, ubhau vA ##07.2.13## kapAlasaMshrayaH tiShThet.h, mUlaharamitarasya itaramapadishan ##07.2.14## bhedamubhayorvA parasparApadeshaM prayu~njIta, bhinnayorupAMshudaNDam ##07.2.15## pArshvastho vA balasthayorAsannabhayAt pratikurvIta ##07.2.16## durgApAshrayo vA dvaidhIbhUtaH tiShThet ##07.2.17## sandhivigrahakramahetubhirvA cheShTeta ##07.2.18## dUShyAmitrATavikAn ubhayorupagR^ihNIyAt ##07.2.19## etayoranyataraM gachChaMH tairevAnyatarasya vyasane praharet ##07.2.20## dvAbhyAmupahato vA maNDalApAshrayaH tiShThet.h, madhyamamudAsInaM vA saMshrayeta ##07.2.21## tena sahaikamupagR^ihya itaramuchChindyAd.h, ubhau vA ##07.2.22## dvAbhyAmuchChinno vA madhyamodAsInayoH tatpakShIyANAM vA rAj~nAM nyAyavR^ittimAshrayeta ##07.2.23## tulyAnAM vA yasya prakR^itayaH sukhyeyurenaM, yatrastho vA shaknuyAd AtmAnamuddhartuM, yatra vA pUrvapuruShochitA gatirAsannaH sambandho vA, mitrANi bhUyAMsyatishaktimanti vA bhaveyuH ##07.2.24## priyo yasya bhaved yo vA priyo.asya kataraH tayoH | priyo yasya sa taM gachChed ityAshrayagatiH parA (iti) ##07.2.25## ## Chapt | ## samahInajyAyasAM guNAbhiniveshaH - hInasandhayaH vijigIShuH shaktyapekShaH ShADguNyamupayu~njIta ##07.3.01## samajyAyobhyAM sandhIyeta, hInena vigR^ihNIyAt ##07.3.02## vigR^ihIto hi jyAyasA hastinA pAdayuddhamivAbhyupaiti ##07.3.03## samena chAmaM pAtramAmenAhatamivobhayataH kShayaM karoti ##07.3.04## kumbhenevAshmA hInenaikAntasiddhimavApnoti ##07.3.05## jyAyAMshchenna sandhimichChed daNDopanatavR^ittamAbalIyasaM vA yogamAtiShThet ##07.3.06## samashchenna sandhimichChed yAvanmAtramapakuryAt tAvanmAtramasya pratyapakuryAt ##07.3.07## tejo hi sandhAnakAraNam ##07.3.08## nAtaptaM lohaM lohena sandhatta iti ##07.3.09## hInashchet sarvatrAnupraNataH tiShThet sandhimupeyAt ##07.3.10## AraNyo.agniriva hi duHkhAmarShajaM tejo vikramayati ##07.3.11## maNDalasya chAnugrAhyo bhavati ##07.3.12## saMhitashchet paraprakR^itayo lubdhakShINApacharitAH pratyAdAnabhayAd vA nopagachChantIti pashyedd hIno.api vigR^ihNIyAt ##07.3.13## vigR^ihItashchet paraprakR^itayo lubdhakShINApacharitA vigrahodvignA vA mAM nopagachChantIti pashyej jyAyAn api sandhIyeta, vigrahodvegaM vA shamayet ##07.3.14## vyasanayaugapadye.api guruvyasano.asmi, laghuvyasanaH paraH sukhena pratikR^itya vyasanamAtmano.abhiyu~njyAditi pashyej jyAyAn api sandhIyeta ##07.3.15## sandhivigrahayoshchet parakarshanamAtmopachayaM vA nAbhipashyej jyAyAn apyAsIta ##07.3.16## paravyasanamapratikAryaM chet pashyedd hIno.apyabhiyAyAt ##07.3.17## apratikAryAsannavyasano vA jyAyAn api saMshrayeta ##07.3.18## sandhinaikato vigraheNaikatashchet kAryasiddhiM pashyej jyAyAn api dvaidhIbhUtaH tiShThet ##07.3.19## evaM samasya ShADguNyopayogaH ##07.3.20## tatra tu prativisheShaH ##07.3.21## pravR^ittachakreNAkrAnto rAj~nA balavatAbalaH | sandhinopanamet tUrNaM koshadaNDAtmabhUmibhiH ##07.3.22## svayaM sa~NkhyAtadaNDena daNDasya vibhavena vA | upasthAtavyamityeSha sandhirAtmAmiSho mataH ##07.3.23## senApatikumArAbhyAmupasthAtavyamityayam | puruShAntarasandhiH syAnnAtmanA ityAtmarakShaNaH ##07.3.24## ekenAnyatra yAtavyaM svayaM daNDena vA ityayam | adR^iShTapuruShaH sandhirdaNDamukhyAtmarakShaNaH ##07.3.25## mukhyastrIbandhanaM kuryAt pUrvayoH pashchime tvarim | sAdhayedgUDhamityete daNDopanatasandhayaH ##07.3.26## koshadAnena sheShANAM prakR^itInAM vimokShaNam | parikrayo bhavet sandhiH saiva cha yathAsukham ##07.3.27## skandhopaneyo bahudhA j~neyaH sandhirupagrahaH | niruddho deshakAlAbhyAmatyayaH syAd upagrahaH ##07.3.28## viShahyadAnAd AyatyAM kShamaH strIbandhanAd api | suvarNasandhirvishvAsAd ekIbhAvagato bhavet ##07.3.29## viparItaH kapAlaH syAd atyAdAnAbhibhAShitaH | pUrvayoH praNayet kupyaM hastyashvaM vA garAnvitam ##07.3.30## tR^itIye praNayed arthaM kathayan karmaNAM kShayam | tiShThechchaturtha ityete koshopanatasandhayaH ##07.3.31## bhUmy.ekadeshatyAgena sheShaprakR^itirakShaNam | AdiShTasandhiH tatreShTo gUDhastenopaghAtinaH ##07.3.32## bhUmInAmAttasArANAM mUlavarjaM praNAmanam | uchChinnasandhiH tatreShTaH paravyasanakA~NkShiNaH ##07.3.33## phaladAnena bhUmInAM mokShaNaM syAd avakrayaH | phalAtimukto bhUmibhyaH sandhiH sa paridUShaNaH ##07.3.34## kuryAd avekShaNaM pUrvau pashchimau tvAbalIyasam | AdAya phalamityete deshopanatasandhayaH ##07.3.35## svakAryANAM vashenaite deshe kAle cha bhAShitAH | AbalIyasikAH kAryAH trividhA hInasandhayaH (iti) ##07.3.36## ## Chapt | ## vigR^ihyAsanaM - sandhAyAsanaM - vigR^ihyayAnaM - sandhAyayAnaM - sambhUyaprayANam.h sandhivigrahayorAsanaM yAnaM cha vyAkhyAtam ##07.4.01## sthAnamAsanamupekShaNaM cha ityAsanaparyAyAH ##07.4.02## visheShaH tu \- guNaikadeshe sthAnaM, svavR^iddhiprAptyarthamAsanaM, upAyAnAmaprayogopekShaNam ##07.4.03## atisandhAnakAmayorarivijigIShvorupahantumashaktayorvigR^ihyAsanaM sandhAya vA ##07.4.04## yadA vA pashyet svadaNDairmitrATavIdaNDairvA samaM jyAyAMsaM vA karshayitumutsahe iti tadA kR^itabAhyAbhyantarakR^ityo vigR^ihyAsIta ##07.4.05## yadA vA pashyet utsAhayuktA me prakR^itayaH saMhatA vivR^iddhAH svakarmANyavyAhatAshchariShyanti parasya vA karmANyupahaniShyantIti tadA vigR^ihyAsIta ##07.4.06## yadA vA pashyet parasyApacharitAH kShINA lubdhAH svachakrastenATavIvyathitA vA prakR^itayaH svayamupajApena vA mAmeShyanti, sampannA me vArttA, vipannA parasya, tasya prakR^itayo durbhikShopahatA mAmeShyanti; vipannA me vArttA, sampannA parasya, \- taM me prakR^itayo na gamiShyanti, vigR^ihya chAsya dhAnyapashuhiraNyAnyAhariShyAmi, svapaNyopaghAtIni vA parapaNyAni nivartayiShyAmi, \- paravaNikpathAd vA saravanti mAmeShyanti vigR^ihIte, na itaraM, dUShyAmitrATavInigrahaM vA vigR^ihIto na kariShyati, taireva vA vigrahaM prApsyati, \- mitraM me mitrabhAvyabhiprayAto bahv.alpakAlaM tanukShayavyayamarthaM prApsyati, guNavatImAdeyAM vA bhUmiM, \- sarvasandohena vA mAmanAdR^itya prayAtukAmaH kathaM na yAyAditi paravR^iddhipratighAtArthaM pratApArthaM cha vigR^ihyAsIta ##07.4.07## tameva hi pratyAvR^itto grasate ityAchAryAH ##07.4.08## na iti kauTilyaH ##07.4.09## karshanamAtramasya kuryAd avyasaninaH, paravR^iddhyA tu vR^iddhaH samuchChedanam ##07.4.10## evaM parasya yAtavyo.asmai sAhAyyamavinaShTaH prayachChet ##07.4.11## tasmAt sarvasandohaprakR^itaM vigR^ihyAsIta ##07.4.12## vigR^ihyAsanahetuprAtilomye sandhAyAsIta ##07.4.13## vigR^ihyAsanahetubhirabhyuchchitaH sarvasandohavarjaM vigR^ihya yAyAt ##07.4.14## yadA vA pashyet vyasanI paraH, prakR^itivyasanaM vAsya shIShaprakR^itibhirapratikAryaM, svachakrapIDitA viraktA vAsya prakR^itayaH karshitA nirutsAhAH parasparAd vA bhinnAH shakyA lobhayituM, agny.udakavyAdhimarakadurbhikShanimittaM kShINayugyapuruShanichayarakShAvidhAnaH paraH iti tadA vigR^ihya yAyAt ##07.4.15## yadA vA pashyet mitramAkrandashcha me shUravR^iddhAnuraktaprakR^itiH, viparItaprakR^itiH paraH pArShNigrAhashchAsArashcha, shakShyAmi mitreNAsAramAkrandena pArShNigrAhaM vA vigR^ihya yAtum iti tadA vigR^ihya yAyAt ##07.4.16## yadA vA phalamekahAryamalpakAlaM pashyet tadA pArShNigrAhAsArAbhyAM vigR^ihya yAyAt ##07.4.17## viparyaye sandhAya yAyAt ##07.4.18## yadA vA pashyet na shakyamekena yAtumavashyaM cha yAtavyam iti tadA samahInajyAyobhiH sAmavAyikaiH sambhUya yAyAd.h, ekatra nirdiShTenAMshena, anekatrAnirdiShTenAMshena ##07.4.19## teShAmasamavAye daNDamanyatamasmAnniviShTAMshena yAcheta ##07.4.20## sambhUyAbhigamanena vA nirvishyeta, dhruve lAbhe nirdiShTenAMshena, adhruve lAbhAMshena ##07.4.21## aMsho daNDasamaH pUrvaH prayAsasamottamaH | vilopo vA yathAlAbhaM prakShepasamaiva vA (iti) ##07.4.22## ## Chapt | ## yAtavyAmitrayorabhigrahachintAH - kShayalobhavirAgahetavaH prakR^itInAM - sAmavAyikaviparimarshaH tulyasAmantavyasane yAtavyamamitraM vA ityamitramabhiyAyAt.h, tatsiddhau yAtavyam ##07.5.01## amitrasiddhau hi yAtavyaH sAhAyyaM dadyAnnAmitro yAtavyasiddhau ##07.5.02## guruvyasanaM yAtavyaM laghuvyasanamamitraM vA iti guruvyasanaM saukaryato yAyAd ityAchAryAH ##07.5.03## na iti kauTilyaH ##07.5.04## laghuvyasanamamitraM yAyAt ##07.5.05## laghvapi hi vyasanamabhiyuktasya kR^ichChraM bhavati ##07.5.06## satyaM gurvapi gurutaraM bhavati ##07.5.07## anabhiyuktaH tu laghuvyasanaH sukhena vyasanaM pratikR^ityAmitro yAtavyamabhisaret.h, pArShNiM vA gR^ihNIyAt ##07.5.08## yAtavyayaugapadye guruvyasanaM nyAyavR^ittiM laghuvyasanamanyAyavR^ittiM viraktaprakR^itiM vA iti viraktaprakR^itiM yAyAt ##07.5.09## guruvyasanaM nyAyavR^ittimabhiyuktaM prakR^itayo.anugR^ihNanti, laghuvyasanamanyAyavR^ittimupekShante, viraktA balavantamapyuchChindanti ##07.5.10## tasmAd viraktaprakR^itimeva yAyAt ##07.5.11## kShINalubdhaprakR^itimapacharitaprakR^itiM vA iti kShINalubdhaprakR^itiM yAyAt.h, kShINalubdhA hi prakR^itayaH sukhenopajApaM pIDAM vopagachChanti, nApacharitAH pradhAnAvagrahasAdhyAH ityAchAryAH ##07.5.12## na iti kauTilyaH ##07.5.13## kShINalubdhA hi prakR^itayo bhartari snigdhA bhartR^ihite tiShThanti, upajApaM vA visaMvAdayanti, anurAge sArvaguNyamiti ##07.5.14## tasmAd apacharitaprakR^itimeva yAyAt ##07.5.15## balavantamanyAyavR^ittiM durbalaM vA nyAyavR^ittimiti balavantamanyAyavR^ittiM yAyAt ##07.5.16## balavantamanyAyavR^ittimabhiyuktaM prakR^itayo nAnugR^ihNanti, niShpAtayanti, amitraM vAsya bhajante ##07.5.17## durbalaM tu nyAyavR^ittimabhiyuktaM prakR^itayaH parigR^ihNanti, anuniShpatanti vA ##07.5.18## avakShepeNa hi satAmasatAM pragraheNa cha | abhUtAnAM cha hiMsAnAmadharmyANAM pravartanaiH ##07.5.19## uchitAnAM charitrANAM dharmiShThAnAM nivartanaiH | adharmasya prasa~Ngena dharmasyAvagraheNa cha ##07.5.20## akAryANAM cha karaNaiH kAryANAM cha praNAshanaiH | apradAnaishcha deyAnAmadeyAnAM cha sAdhanaiH ##07.5.21## adaNDanaishcha daNDyAnAmadaNDyAnAM cha daNDanaiH | agrAhyANAmupagrAhairgrAhyANAM chAnabhigrahaiH ##07.5.22## anarthyAnAM cha karaNairarthyAnAM cha vighAtanaiH | arakShaNaishcha chorebhyaH svayaM cha parimoShaNaiH ##07.5.23## pAtaiH puruShakArANAM karmaNAM guNadUShaNaiH | upaghAtaiH pradhAnAnAM mAnyAnAM chAvamAnanaiH ##07.5.24## virodhanaishcha vR^iddhAnAM vaiShamyeNAnR^itena cha | kR^itasyApratikAreNa sthitasyAkaraNena cha ##07.5.25## rAj~naH pramAdAlasyAbhyAM yogakShemavadhena vA | prakR^itInAM kShayo lobho vairAgyaM chopajAyate ##07.5.26## kShINAH prakR^itayo lobhaM lubdhA yAnti virAgatAm | viraktA yAntyamitraM vA bhartAraM ghnanti vA svayam ##07.5.27## tasmAt prakR^itInAM kShayalobhavirAgakAraNAni notpAdayet.h, utpannAni vA sadyaH pratikurvIta ##07.5.28## kShINA lubdhA viraktA vA prakR^itaya iti ##07.5.29## kShINAH pIDanochChedanabhayAt sadyaH sandhiM yuddhaM niShpatanaM vA rochayante ##07.5.30## lubdhA lobhenAsantuShTAH paropajApaM lipsante ##07.5.31## viraktAH parAbhiyogamabhyuttiShThante ##07.5.32## tAsAM hiraNyadhAnyakShayaH sarvopaghAtI kR^ichChrapratIkArashcha, yugyapuruShakShayo hiraNyadhAnyasAdhyaH ##07.5.33## lobhaikadeshiko mukhyAyattaH parArtheShu shakyaH pratihantumAdAtuM vA ##07.5.34## virAgaH pradhAnAvagrahasAdhyaH ##07.5.35## niShpradhAnA hi prakR^itayo bhogyA bhavantyanupajApyAshchAnyeShAM, anApatsahAH tu ##07.5.36## prakR^itimukhyapragrahaiH tu bahudhA bhinnA guptA bhavantyApatsahAshcha ##07.5.37## sAmavAyikAnAmapi sandhivigrahakAraNAnyavekShya shaktishauchayuktaiH sambhUya yAyAt ##07.5.38## shaktimAn hi pArShNigrahaNe yAtrAsAhAyyadAne vA shaktaH, shuchiH siddhau chAsiddhau cha yathAsthitakArI iti ##07.5.39## teShAM jyAyasaikena dvAbhyAM samAbhyAM vA sambhUya yAtavyamiti dvAbhyAM samAbhyAM shreyaH ##07.5.40## jyAyasA hyavagR^ihItashcharati, samAbhyAmatisandhAnAdhikye vA ##07.5.41## tau hi sukhau bhedayituM, duShTashchaiko dvAbhyAM niyantuM bhedopagrahaM chopagantumiti ##07.5.42## samenaikena dvAbhyAM hInAbhyAM vA iti dvAbhyAM hInAbhyAM shreyaH ##07.5.43## tau hi dvikAryasAdhakau vashyau cha bhavataH ##07.5.44## kAryasiddhau tu \- kR^itArthAj jyAyaso gUDhaH sApadeshamapasravet | ashucheH shuchivR^ittAt tu pratIkShetA visarjanAt ##07.5.45## sattrAd apasared yattaH kalatramapanIya vA | samAd api hi labdhArthAd vishvaH tasya bhayaM bhavet ##07.5.46## jyAyastve chApi labdhArthaH samo.api parikalpate | abhyuchchitashchAvishvAsyo vR^iddhishchittavikAriNI ##07.5.47## vishiShTAd alpamapyaMshaM labdhvA tuShTamukho vrajet | anaMsho vA tato.asyA~Nke prahR^itya dviguNaM haret ##07.5.48## kR^itArthaH tu svayaM netA visR^ijet sAmavAyikAn | api jIyeta na jayen maNDaleShTaH tathA bhavet (iti) ##07.5.49## ## Chapt | ## saMhitaprayANikaM - paripaNitAparipaNitApasR^itAH sandhayaH vijigIShurdvitIyAM prakR^itimevamatisandadhyAt ##07.6.01## sAmantaM saMhitaprayANe yojayet tvamito yAhi, ahamito yAsyAmi, samAno lAbhaH iti ##07.6.02## lAbhasAmye sandhiH, vaiShamye vikramaH ##07.6.03## sandhiH paripaNitashchAparipaNitashcha ##07.6.04## tvametaM deshaM yAhi, ahamimaM deshaM yAsyAmi iti paripaNitadeshaH ##07.6.05## tvametAvantaM kAlaM cheShTasva, ahametAvantaM kAlaM cheShTiShye iti paripaNitakAlaH ##07.6.06## tvametAvatkAryaM sAdhaya, ahamidaM kAryaM sAdhayiShyAmi iti paripaNitArthaH ##07.6.07## yadi vA manyeta shailavananadIdurgamaTavIvyavahitaM ChinnadhAnyapuruShavIvadhAsAramayavasendhanodakamavij~nAtaM prakR^iShTamanyabhAvadeshIyaM vA sainyavyAyAmAnAmalabdhabhaumaM vA deshaM paro yAsyati, viparItamaham ityetasmin visheShe paripaNitadeshaM sandhimupeyAt ##07.6.08## yadi vA manyeta pravarShoShNashItamativyAdhiprAyamupakShINAhAropabhogaM sainyavyAyAmAnAM choparodhikaM kAryasAdhanAnAmUnamatiriktaM vA kAlaM parashcheShTiShyate, viparItamaham ityetasmin visheShe paripaNitakAlaM sandhimupeyAt ##07.6.09## yadi vA manyeta pratyAdeyaM prakR^itikopakaM dIrghakAlaM mahAkShayavyayamalpamanarthAnubandhamakalyamadharmyaM madhyamodAsInaviruddhaM mitropaghAtakaM vA kAryaM paraH sAdhayiShyati, viparItamaham ityetasmin visheShe paripaNitArthaM sandhimupeyAt ##07.6.10## evaM deshakAlayoH kAlakAryayordeshakAryayordeshakAlakAryANAM chAvasthApanAt saptavidhaH paripaNitaH ##07.6.11## tasmin prAg evArabhya pratiShThApya cha svakarmANi parakarmasu vikrameta ##07.6.12## vyasanatvarAvamAnAlasyayuktamaj~naM vA shatrumatisandhAtukAmo deshakAlakAryANAmanavasthApanAt saMhitau svaH iti sandhivishvAsena parachChidramAsAdya prahared ityaparipaNitaH ##07.6.13## tatraitad bhavati ##07.6.14## sAmantenaiva sAmantaM vidvAn Ayojya vigrahe | tato.anyasya hared bhUmiM ChittvA pakShaM samantataH ##07.6.15## sandherakR^itachikIrShA kR^itashleShaNaM kR^itavidUShaNamavashIrNakriyA cha ##07.6.16## vikramasya prakAshayuddhaM kUTayuddhaM tUShNIMyuddham ##07.6.17## iti sandhivikramau ##07.6.18## apUrvasya sandheH sAnubandhaiH sAmAdibhiH paryeShaNaM samahInajyAyasAM cha yathAbalamavasthApanamakR^itachikIrShA ##07.6.19## kR^itasya priyahitAbhyAmubhayataH paripAlanaM yathAsambhAShitasya cha nibandhanasyAnuvartanaM rakShaNaM cha kathaM parasmAnna bhidyeta iti kR^itashleShaNam ##07.6.20## parasyApasandheyatAM dUShyAtisandhAnena sthApayitvA vyatikramaH kR^itavidUShaNam ##07.6.21## bhR^ityena mitreNa vA doShApasR^itena pratisandhAnamavashIrNakriyA ##07.6.22## tasyAM gatAgatashchaturvidhaH \- kAraNAdgatAgato, viparItaH, kAraNAdgato.akAraNAd Agato, viparItashcha iti ##07.6.23## svAmino doSheNa gato guNenAgataH parasya guNena gato doSheNAgata iti kAraNAdgatAgataH sandheyaH ##07.6.24## svadoSheNa gatAgato guNamubhayoH parityajyAkAraNAdgatAgataH chalabuddhirasandheyaH ##07.6.25## svAmino doSheNa gataH parasmAt svadoSheNAgata iti kAraNAdgato.akAraNAd AgataH tarkayitavyaH paraprayuktaH svena vA doSheNApakartukAmaH, parasyochChettAramamitraM me j~nAtvA pratighAtabhayAd AgataH, paraM vA mAmuchChettukAmaM parityajyAnR^ishaMsyAd AgataH iti ##07.6.26## j~nAtvA kalyANabuddhiM pUjayed.h, anyathAbuddhimapakR^iShTaM vAsayet ##07.6.27## svadoSheNa gataH paradoSheNAgata ityakAraNAdgataH kAraNAd AgataH tarkayitavyaH ChidraM me pUrayiShyati, uchito.ayamasya vAsaH, paratrAsya jano na ramate, mitrairme saMhitaH, shatrubhirvigR^ihItaH, lubdhakrUrAd AvignaH shatrusaMhitAd vA parasmAt iti ##07.6.28## j~nAtvA yathAbuddhyavasthApayitavyaH ##07.6.29## kR^itapraNAshaH shaktihAnirvidyApaNyatvamAshAnirvedo deshalaulyamavishvAso balavadvigraho vA parityAgasthAnam ityAchAryAH ##07.6.30## bhayamavR^ittiramarSha iti kauTilyaH ##07.6.31## ihApakArI tyAjyaH, parApakArI sandheyaH, ubhayApakArI tarkayitavya iti samAnam ##07.6.32## asandheyena tvavashyaM sandhAtavye yataH prabhAvaH tataH pratividadhyAt ##07.6.33## sopakAraM vyavahitaM guptamAyuHkShayAditi | vAsayed aripakShIyamavashIrNakriyAvidhau ##07.6.34## vikramayed bhartari vA siddhaM vA daNDachAriNam kuryAd amitrATavIShu pratyante vAnyataH kShipet ##07.6.35## paNyaM kuryAd asiddhaM vA siddhaM vA tena saMvR^itam tasyaiva doSheNAdUShya parasandheyakAraNAt ##07.6.36## atha vA shamayed enamAyatyarthamupAMshunA AyatyAM cha vadhaprepsuM dR^iShTvA hanyAdgatAgatam ##07.6.37## arito.abhyAgato doShaH shatrusaMvAsakAritaH sarpasaMvAsadharmitvAnnityodvegena dUShitaH ##07.6.38## jAyate plakShabIjAshAt kapotAd iva shAlmaleH udvegajanano nityaM pashchAd api bhayAvahaH ##07.6.39## prakAshayuddhaM nirdiShTe deshe kAle cha vikramaH vibhIShaNamavaskandaH pramAdavyasanArdanam ##07.6.40## ekatra tyAgaghAtau cha kUTayuddhasya mAtR^ikA yogagUDhopajApArthaM tUShNIMyuddhasya lakShaNam (iti) ##07.6.41## ## Chapt | ## dvaidhIbhAvikAH sandhivikramAH vijigIShurdvitIyAM prakR^itimevamupagR^ihNIyAt ##07.7.01## sAmantaM sAmantena sambhUya yAyAt.h, yadi vA manyeta pArShNiM me na grahIShyati, pArShNigrAhaM vArayiShyati, yAtavyaM nAbhisariShyati, baladvaiguNyaM me bhaviShyati, vIvadhAsArau me pravartayiShyati, parasya vArayiShyati, bahv.AbAdhe me pathi kaNTakAn mardayiShyati, durgATavyapasAreShu daNDena chariShyati, yAtavyamaviShahye doShe sandhau vA ##07.7.02## sthApayiShyati, labdhalAbhAMsho vA shatrUn anyAn me vishvAsayiShyatIti dvaidhIbhUto vA koshena daNDaM daNDena koshaM sAmantAnAmanyatamAllipseta ##07.7.03## teShAM jyAyaso.adhikenAMshena samAt samena hInAdd hInena iti samasandhiH ##07.7.04## viparyaye viShamasandhiH ##07.7.05## tayorvisheShalAbhAd atisandhiH ##07.7.06## vyasaninamapAyasthAne saktamanarthinaM vA jyAyAMsaM hIno balasamena lAbhena paNeta ##07.7.07## paNitaH tasyApakArasamartho vikrameta, anyathA sandadhyAt ##07.7.08## evambhUto vA hInashaktipratApapUraNArthaM sambhAvyArthAbhisArI mUlapArShNitrANArthaM vA jyAyAMsaM hIno balasamAd vishiShTena lAbhena paNeta ##07.7.09## paNitaH kalyANabuddhimanugR^ihNIyAt.h, anyathA vikrameta ##07.7.10## jAtavyasanaprakR^itirandhramupasthitAnarthaM vA jyAyAMsaM hIno durgamitrapratiShTabdho vA hrasvamadhvAnaM yAtukAmaH shatrumayuddhamekAntasiddhiM vA lAbhamAdAtukAmo balasamAdd hInena lAbhena paNeta ##07.7.11## paNitaH tasyApakArasamartho vikrameta, anyathA sandadhyAt ##07.7.12## arandhravyasano vA jyAyAn dur.ArabdhakarmANaM bhUyaH kShayavyayAbhyAM yoktukAmo dUShyadaNDaM pravAsayitukAmo dUShyadaNDamAvAhayitukAmo vA pIDanIyamuchChedanIyaM vA hInena vyathayitukAmaH sandhipradhAno vA kalyANabuddhirhInaM lAbhaM pratigR^ihNIyAt ##07.7.13## kalyANabuddhinA sambhUyArthaM lipseta, anyathA vikrameta ##07.7.14## evaM samaH samamatisandadhyAd anugR^ihNIyAd vA ##07.7.15## parAnIkasya pratyanIkaM mitrATavInAM vA, shatrorvibhUmInAM deshikaM mUlapArShNitrANArthaM vA samo balasamena lAbhena paNeta ##07.7.16## paNitaH kalyANabuddhimanugR^ihNIyAt.h, anyathA vikrameta ##07.7.17## jAtavyasanaprakR^itirandhramanekaviruddhamanyato labhamAno vA samo balasamAdd hInena lAbhena paNeta ##07.7.18## paNitaH tasyApakArasamartho vikrameta, anyathA sandadhyAt ##07.7.19## evambhUto vA samaH sAmantAyattakAryaH kartavyabalo vA balasamAd vishiShTena lAbhena paNeta ##07.7.20## paNitaH kalyANabuddhimanugR^ihNIyAt anyathA vikrameta ##07.7.21## jAtavyasanaprakR^itirandhramabhihantukAmaH sv.ArabdhamekAntasiddhiM vAsya karmopahantukAmo mUle yAtrAyAM vA prahartukAmo yAtavyAdbhUyo labhamAno vA jyAyAMsaM hInaM samaM vA bhUyo yAcheta ##07.7.22## bhUyo vA yAchitaH svabalarakShArthaM durdharShamanyadurgamAsAramaTavIM vA paradaNDena marditukAmaH prakR^iShTe.adhvani kAle vA paradaNDaM kShayavyayAbhyAM yoktukAmaH paradaNDena vA vivR^iddhaH tamevochChettukAmaH paradaNDamAdAtukAmo vA bhUyo dadyAt ##07.7.23## jyAyAn vA hInaM yAtavyApadeshena haste kartukAmaH paramuchChidya vA tamevochChettukAmaH, tyAgaM vA kR^itvA pratyAdAtukAmo balasamAd vishiShTena lAbhena paNeta ##07.7.24## paNitaH tasyApakArasamartho vikrameta, anyathA sandadhyAt ##07.7.25## yAtavyasaMhito vA tiShThet.h, dUShyAmitrATavIdaNDaM vAsmai dadyAt ##07.7.26## jAtavyasanaprakR^itirandhro vA jyAyAn hInaM balasamena lAbhena paNeta ##07.7.27## paNitaH tasyApakArasamartho vikrameta, anyathA sandadhyAt ##07.7.28## evambhUtaM hInaM jyAyAn balasamAdd hInena lAbhena paNeta ##07.7.29## paNitaH tasyApakArasamartho vikrameta, anyathA sandadhyAt ##07.7.30## Adau budhyeta paNitaH paNamAnashcha kAraNam tato vitarkyobhayato yataH shreyashtato vrajet (iti) ##07.7.31## ## Chapt | ## yAtavyavR^ittiH - anugrAhyamitravisheShAH yAtavyo.abhiyAsyamAnaH sandhikAraNamAdAtukAmo vihantukAmo vA sAmavAyikAnAmanyatamaM lAbhadvaiguNyena paNeta ##07.8.01## paNamAnaH kShayavyayapravAsapratyavAyaparopakArasharIrAbAdhAMshchAsya varNayet ##07.8.02## pratipannamarthena yojayet ##07.8.03## vairaM vA parairgrAhayitvA visaMvAdayet ##07.8.04## durArabdhakarmANaM bhUyaH kShayavyayAbhyAM yoktukAmaH sv.ArabdhAM vA yAtrAsiddhiM vighAtayitukAmo mUle yAtrAyAM vA prahartukAmo yAtavyasaMhitaH punaryAchitukAmaH pratyutpannArthakR^ichChraH tasminn avishvasto vA tadAtve lAbhamalpamichChet.h, AyatyAM prabhUtam ##07.8.05## mitropakAramamitropaghAtamarthAnubandhamavekShamANaH pUrvopakArakaM kArayitukAmo bhUyaH tadAtve mahAntaM lAbhamutsR^ijyAyatyAmalpamichChet ##07.8.06## dUShyAmitrAbhyAM mUlahareNa vA jyAyasA vigR^ihItaM trAtukAmaH tathAvidhamupakAraM kArayitukAmaH sambandhAvekShI vA tadAtve chAyatyAM cha lAbhaM na pratigR^ihNIyAt ##07.8.07## kR^itasandhiratikramitukAmaH parasya prakR^itikarshanaM mitrAmitrasandhivishleShaNaM vA kartukAmaH parAbhiyogAtsha~NkamAno lAbhamaprAptamadhikaM vA yAcheta ##07.8.08## tamitaraH tadAtve chAyatyAM cha kramamavekSheta ##07.8.09## tena pUrve vyAkhyAtAH ##07.8.10## arivijigIShvoH tu svaM svaM mitramanugR^ihNatoH shakyakalyabhavyArambhisthirakarmAnuraktaprakR^itibhyo visheShaH ##07.8.11## shakyArambhI viShahyaM karmArabhate, kalyArambhI nirdoShaM, bhavyArambhI kalyANodayam ##07.8.12## sthirakarmA nAsamApya karmoparamate ##07.8.13## anuraktaprakR^itiH susahAyatvAd alpenApyanugraheNa kAryaM sAdhayati ##07.8.14## taite kR^itArthAH sukhena prabhUtaM chopakurvanti ##07.8.15## ataH pratilomA nAnugrAhyAH ##07.8.16## tayorekapuruShAnugrahe yo mitraM mitrataraM vAnugR^ihNAti so.atisandhatte ##07.8.17## mitrAd AtmavR^iddhiM hi prApnoti, kShayavyayapravAsaparopakArAn itaraH ##07.8.18## kR^itArthashcha shatrurvaiguNyameti ##07.8.19## madhyamaM tvanugR^ihNatoryo madhyamaM mitraM mitrataraM vAnugR^ihNAti so.atisandhatte ##07.8.20## mitrAd AtmavR^iddhiM hi prApnoti, kShayavyayapravAsaparopakArAn itaraH ##07.8.21## madhyamashched anugR^ihIto viguNaH syAd amitro.atisandhatte ##07.8.22## kR^itaprayAsaM hi madhyamAmitramapasR^itamekArthopagataM prApnoti ##07.8.23## tenodAsInAnugraho vyAkhyAtaH ##07.8.24## madhyamodAsInayorbalAMshadAne yaH shUraM kR^itAstraM duHkhasahamanuraktaM vA daNDaM dadAti so.atisandhIyate ##07.8.25## viparIto.atisandhatte ##07.8.26## yatra tu daNDaH prahitaH taM vA chArthamanyAMshcha sAdhayati tatra maulabhR^itashreNImitrATavIbalAnAmanyatamamupalabdhadeshakAlaM daNDaM dadyAt.h, amitrATavIbalaM vA vyavahitadeshakAlam ##07.8.27## yaM tu manyeta kR^itArtho me daNDaM gR^ihNIyAd.h, amitrATavyabhUmyanR^ituShu vA vAsayed.h, aphalaM vA kuryAditi, daNDavyAsa~NgApadeshena nainamanugR^ihNIyAt ##07.8.28## evamavashyaM tvanugrahItavye tatkAlasahamasmai daNDaM dadyAt ##07.8.29## AsamApteshchainaM vAsayed yodhayechcha balavyasanebhyashcha rakShet ##07.8.30## kR^itArthAchcha sApadeshamapasrAvayet ##07.8.31## dUShyAmitrATavIdaNDaM vAsmai dadyAt ##07.8.32## yAtavyena vA sandhAyainamatisandadhyAt ##07.8.33## same hi lAbhe sandhiH syAd viShame vikramo mataH samahInavishiShTAnAmityuktAH sandhivikramAH (iti) ##07.8.34## ## Chapt | ## mitrahiraNyabhUmikarmasandhayaH, tatra mitrasandhiH hiraNyasandhishcha saMhitaprayANe mitrahiraNyabhUmilAbhAnAmuttarottaro lAbhaH shreyAn ##07.9.01## mitrahiraNye hi bhUmilAbhAd bhavataH, mitraM hiraNyalAbhAt ##07.9.02## yo vA lAbhaH siddhaH sheShayoranyataraM sAdhayati ##07.9.03## tvaM chAhaM cha mitraM labhAvahe ityevaM.AdidH samasandhiH ##07.9.04## tvaM mitram ityevaM.AdirviShamasandhiH ##07.9.05## tayorvisheShalAbhAd atisandhiH ##07.9.06## samasandhau tu yaH sampannaM mitraM mitrakR^ichChre vA mitramavApnoti so.atisandhatte ##07.9.07## Apadd hi sauhR^idasthairyamutpAdayati ##07.9.08## mitrakR^ichChre.api nityamavashyamanityaM vashyaM vA iti nityamavashyaM shreyaH, tadd hi anupakurvad api nApakaroti ityAchAryAH ##07.9.09## na iti kauTilyaH ##07.9.10## vashyamanityaM shreyaH ##07.9.11## yAvad upakaroti tAvan mitraM bhavati, upakAralakShaNaM mitramiti ##07.9.12## vashyayorapi mahAbhogamanityamalpabhogaM vA nityamiti mahAbhogamanityaM shreyaH, mahAbhogamanityamalpakAlena mahad.upakurvan mahAnti vyayasthAnAni pratikaroti ityAchAryAH || ##07.9.13## na iti kauTilyaH ##07.9.14## nityamalpabhogaM shreyaH ##07.9.15## mahAbhogamanityamupakArabhayAd apakrAmati, upakR^itya vA pratyAdAtumIhate ##07.9.16## nityamalpabhogaM sAtatyAd alpamupakurvan mahatA kAlena mahad upakaroti ##07.9.17## gurusamutthaM mahan mitraM laghusamutthamalpaM vA iti gurusamutthaM mahan mitraM pratApakaraM bhavati, yadA chottiShThate tadA kAryaM sAdhayati ityAchAryAH ##07.9.18## na iti kauTilyaH ##07.9.19## laghusamutthamalpaM shreyaH ##07.9.20## lagusamutthamalpaM mitraM kAryakAlaM nAtipAtayati daurbalyAchcha yatheShTabhogyaM bhavati, na itarat prakR^iShTabhaumam ##07.9.21## vikShiptasainyamavashyasainyaM vA iti vikShiptaM sainyaM shakyaM pratisaMhartuM vashyatvAd ityAchAryAH ##07.9.22## na iti kauTilyaH ##07.9.23## avashyasainyaM shreyaH ##07.9.24## avashyaM hi shakyaM sAmAdibhirvashyaM kartuM, na itarat kAryavyAsaktaM pratisaMhartum ##07.9.25## puruShabhogaM hiraNyabhogaM vA mitramiti puruShabhogaM mitraM shreyaH, pruShabhogaM mitraM pratApakaraM bhavati, yadA chottiShThate tadA kAryaM sAdhayati ityAchAryAH ##07.9.26## na iti kauTilyaH ##07.9.27## hiraNyabhogaM mitraM shreyaH ##07.9.28## nityo hi hiraNyena yogaH kadAchid daNDena ##07.9.29## daNDashcha hiraNyenAnye cha kAmAH prApyanta iti ##07.9.30## hiraNyabhogaM bhUmibhogaM vA mitramiti hiraNyabhogaM gatimattvAt sarvavyayapratIkArakaram ityAchAryAH ##07.9.31## na iti kauTilyaH ##07.9.32## mitrahiraNye hi bhUmilAbhAd bhavata ityuktaM purastAd ##07.9.33## tasmAd bhUmibhogaM mitraM shreya iti ##07.9.34## tulye puruShabhoge vikramaH kleshasahatvamanurAgaH sarvabalalAbho vA mitrakulAd visheShaH ##07.9.35## tulye hiraNyabhoge prArthitArthatA prAbhUtyamalpaprayasatA sAtatyaM cha visheShaH ##07.9.36## tatraitad bhavati ##07.9.37## nityaM vashyaM laghu.utthAnaM pitR^ipaitAmahaM mahat | advaidhyaM cha iti sampannaM mitraM ShaDguNamuchyate ##07.9.38## R^ite yad arthaM praNayAd rakShyate yachcha rakShati | pUrvopachitasambandhaM tan mitraM nityamuchyate ##07.9.39## sarvachitramahAbhogaM trividhaM vashyamuchyate | ekatobhogyubhayataH sarvatobhogi chAparam ##07.9.40## AdAtR^i vA dAtr.api vA jIvatyariShu hiMsayA | mitraM nityamavashyaM taddurgATavyapasAri cha ##07.9.41## anyato vigR^ihItaM yallaghuvyasanameva vA | sandhatte chopakArAya tan mitraM vashyamadhruvam ##07.9.42## ekArthenAtha sambaddhamupakAryavikAri cha | mitrabhAvi bhavatyetan mitramadvaidhyamApadi ##07.9.43## mitrabhAvAd dhruvaM mitraM shatrusAdhAraNAchchalam | na kasyachid udAsInaM dvayorubhayabhAvi tat ##07.9.44## vijigIShoramitraM yan mitramantardhitAM gatam | upakAre.aniviShTaM vAshaktaM vAnupakAri tat ##07.9.45## priyaM parasya vA rakShyaM pUjyaM sambaddhameva vA | anugR^ihNAti yan mitraM shatrusAdhAraNaM hi tat ##07.9.46## prakR^iShTabhaumaM santuShTaM balavachchAlasaM cha yat | udAsInaM bhavatyetad vyasanAd avamAnitam ##07.9.47## arernetushcha yad vR^iddhiM daurbalyAd anuvartate | ubhayasyApyavidviShTaM vidyAd ubhayabhAvi tat ##07.9.48## kAraNAkAraNadhvastaM kAraNAkAraNAgatam | yo mitraM samupekSheta sa mR^ityumupagUhati ##07.9.49## kShipramalpo lAbhashchirAn mahAn iti vA kShipramalpo lAbhaH kAryadeshakAlasaMvAdakaH shreyAn ityAchAryAH ##07.9.50## na iti kauTilyaH ##07.9.51## chirAd avinipAtI bIjasadharmA mahAmllAbhaH shreyAn.h, viparyaye pUrvaH ##07.9.52## evaM dR^iShTvA dhruve lAbhe lAbhAMshe cha guNodayam | svArthasiddhiparo yAyAt saMhitaH sAmavAyikaiH (iti) ##07.9.53## ## Chapt | ## mitrahiraNyabhUmikarmasandhayaH, tatra bhUmisandhiH tvaM chAhaM cha bhUmiM labhAvahe iti bhUmisandhiH ##07.10.01## tayoryaH pratyupasthitArthaH sampannAM bhUmimavApnoti so.atisandhatte ##07.10.02## tulye sampannAlAbhe yo balavantamAkramya bhUmimavApnoti so.atisandhatte ##07.10.03## bhUmilAbhaM shatrukarshanaM pratApaM cha hi prApnoti ##07.10.04## durbalAdbhUmilAbhe satyaM saukaryaM bhavati ##07.10.05## durbalaiva cha bhUmilAbhaH, tatsAmantashcha mitramamitrabhAvaM gachChati ##07.10.06## tulye balIyastve yaH sthitashatrumutpATya bhUmimavApnoti so.atisandhatte ##07.10.07## durgAvAptirhi svabhUmirakShaNamamitrATavIpratiShedhaM cha karoti ##07.10.08## chalAmitrAdbhUmilAbhe shakyasAmantato visheShaH ##07.10.09## durbalasAmantA hi kShiprApyAyanayogakShemA bhavati ##07.10.10## viparItA balavat sAmantA koshadaNDAvachChedanI cha bhUmirbhavati ##07.10.11## sampannA nityAmitrA mandaguNA vA bhUmiranityAmitrA iti sampannA nityAmitrA shreyasI bhUmiH sampannA hi koshadaNDau sampAdayati, tau chAmitrapratighAtakau ityAchAryAH ##07.10.12## na iti kauTilyaH ##07.10.13## nityAmitrAlAbhe bhUyAn shatrulAbho bhavati ##07.10.14## nityashcha shatrurupakR^ite chApakR^ite cha shatrureva bhavati, anityaH tu shatrurupakArAd anapakArAd vA shAmyati ##07.10.15## yasyA hi bhUmerbahudurgAshchoragaNairmlechChATavIbhirvA nityAvirahitAH pratyantAH sA nityAmitrA, viparyaye tvanityAmitrA ##07.10.16## alpA pratyAsannA mahatI vyavahitA vA bhUmiriti alpA pratyAsannA shreyasI ##07.10.17## sukhA hi prAptuM pAlayitumabhisArayituM cha bhavati ##07.10.18## viparItA vyavahitA ##07.10.19## vyavahitayorapi daNDadhAraNA.a.atmadhAraNA vA bhUmiriti AtmadhAraNA shreyasI ##07.10.20## sA hi svasamutthAbhyAM koshadaNDAbhyAM dhAryate ##07.10.21## viparItA daNDadhAraNA daNDasthAnam ##07.10.22## bAlishAt prAj~nAd vA bhUmilAbha iti bAlishAdbhUmilAbhaH shreyAn ##07.10.23## suprApyAnupAlyA hi bhavati, apratyAdeyA cha ##07.10.24## viparItA prAj~nAd anuraktA ##07.10.25## pIDanIyochChedanIyayoruchChedanIyAd bhUmilAbhaH shreyAn ##07.10.26## uchChedanIyo hyanapAshrayo durbalApAshrayo vAbhiyuktaH koshadaNDAvAdAyApasartukAmaH prakR^itibhiH tyajyate, na pIDanIyo durgamitrapratiShTabdhaH ##07.10.27## durgapratiShTabdhayorapi sthalanadIdurgIyAbhyAM sthaladurgIyAd bhUmilAbhaH shreyAn ##07.10.28## sthAleyaM hi surodhAvamardAvaskandamanihshrAvishatru cha ##07.10.29## nadIdurgaM tu dviguNakleshakaraM, udakaM cha pAtavyaM vR^ittikaraM chAmitrasya ##07.10.30## nadIparvatadurgIyAbhyAM nadIdurgIyAd bbhUmilAbhaH shreyAn ##07.10.31## nadIdurgaM hi hastistambhasa~NkramasetubandhanaubhiH sAdhyamanityagAmbhIryamavasrAvyudakaM cha ##07.10.32## pArvataM tu sv.ArakShaM duruparodhi kR^ichChrArohaNaM, bhagne chaikasminna sarvavadhaH, shilAvR^ikShapramokShashcha mahApakAriNAm ##07.10.33## nimnasthalayodhibhyo nimnayodhibhyo bhUmilAbhaH shreyAn ##07.10.34## nimnayodhino hyuparuddhadeshakAlAH, sthalayodhinaH tu sarvadeshakAlayodhinaH ##07.10.35## khanakAkAshayodhibhyaH khanakebhyo bhUmilAbhaH shreyAn ##07.10.36## khanakA hi khAtena shastreNa chobhayathA yudhyante, shastreNaivAkAshayodhinaH ##07.10.37## evaMvidhyebhyaH pR^ithivIM labhamAno.arthashAstravit | saMhitebhyaH parebhyashcha visheShamadhigachChati (iti) ##07.10.38## ## Chapt | ## mitrahiraNyabhUmikarmasa.ndhayaH - tatrAnavasitasa.ndhiH tvaM chAhaM cha shUnyaM niveshayAvahe ityanavasitasandhiH ##07.11.01## tayoryaH pratyupasthitArtho yathoktaguNAM bhUmiM niveshayati so.atisandhatte ##07.11.02## tatrApi sthalamaudakaM vA iti mahataH sthalAd alpamaudakaM shreyaH, sAtatyAd avasthitatvAchcha phalAnAm ##07.11.03## sthalayorapi prabhUtapUrvAparasasyamalpavarShapAkamasaktArambhaM shreyaH ##07.11.04## audakayorapi dhAnyavApamadhAnyavApAtshreyaH ##07.11.05## tayoralpabahutve dhAnyakAntAd alpAn mahad adhAnyakAntaM shreyaH ##07.11.06## mahatyavakAshe hi sthAlyAshchAnUpyAshchoShadhayo bhavanti ##07.11.07## durgAdIni cha karmANi prabhUtyena kriyante ##07.11.08## kR^itrimA hi bhUmiguNAH ##07.11.09## khanidhAnyabhogayoH khanibhogaH koshakaraH, dhAnyabhogaH koshakoShThAgArakaraH ##07.11.10## dhAnyamUlA hi durgAdInAM karmaNAmArambhAH ##07.11.11## mahAviShayavikrayo vA khanibhogaH shreyAn ##07.11.12## dravyahastivanabhogayordravyavanabhogaH sarvakarmaNAM yoniH prabhUtanidhAnakShamashcha, viparIto hastivanabhogaH ityAchAryAH ##07.11.13## na iti kauTilyaH ##07.11.14## shakyaM dravyavanamanekamanekasyAM bhUmau vApayituM, na hastivanam ##07.11.15## hastipradhAno hi parAnIkavadha iti ##07.11.16## vAristhalapathabhogayoranityo vAripathabhogaH, nityaH sthalapathabhogaH ##07.11.17## bhinnamanuShyA shreNImanuShyA vA bhUmiriti bhinnamanuShyA shreyasI ##07.11.18## bhinnamanuShyA bhogyA bhavati, anupajApyA chAnyeShAM, anApatsahA tu ##07.11.19## viparItA shreNImanuShyA, kope mahAdoShA ##07.11.20## tasyAM chAturvarNyaniveshe sarvabhogasahatvAd avaravarNaprAyA shreyasI, bAhulyAd dhruvatvAchcha kR^iShyAH karShakavatI, kR^iShyAshchAnyeShAM chArambhANAM prayojakatvAt gorakShakavatI, paNyanichaya.R^iNAnugrahAd ADhyavaNigvatI ##07.11.21## bhUmiguNAnAmapAshrayaH shreyAn ##07.11.22## durgApAshrayA puruShApAshrayA vA bhUmiriti puruShApAshrayA shreyasI ##07.11.23## puruShavad dhi rAjyam ##07.11.24## apuruShA gaurvandhyeva kiM duhIta ##07.11.25## mahAkShayavyayaniveshAM tu bhUmimavAptukAmaH pUrvameva kretAraM paNeta durbalamarAjabIjinaM nirutsAhamapakShamanyAyavR^ittiM vyasaninaM daivapramANaM yatki~nchanakAriNaM vA ##07.11.26## mahAkShayavyayaniveshAyAM hi bhUmau durbalo rAjabIjI niviShTaH sagandhAbhiH prakR^itibhiH saha kShayavyayenAvasIdati ##07.11.27## balavAn arAjabIjI kShayavyayabhayAd asagandhAbhiH prakR^itibhiH tyajyate ##07.11.28## nirutsAhaH tu daNDavAn api daNDasyApraNetA sadaNDaH kShayavyayenAvabhajyate ##07.11.29## koshavAn apyapakShaH kShayavyayAnugrahahInatvAnna kutashchit prApnoti ##07.11.30## anyAyavR^ittirniviShTamapyutthApayet ##07.11.31## sa kathamaniviShTaM niveshayet ##07.11.32## tena vyasanI vyAkhyAtaH ##07.11.33## daivapramANo mAnuShahIno nirArambho vipannakarmArambho vAvasIdati ##07.11.34## yatki~nchanakArI na ki~nchid AsAdayati ##07.11.35## sa chaiShAM pApiShThatamo bhavati ##07.11.36## yatki~nchid.ArabhamANo hi vijigIShoH kadAchichChidramAsAdayed ityAchAryAH ##07.11.37## yathA ChidraM tathA vinAshamapyAsAdayediti kauTilyaH ##07.11.38## teShAmalAbhe yathA pArShNigrAhopagrahe vakShyAmaH tathA bhUmimavasthApayet ##07.11.39## ityabhihitasandhiH ##07.11.40## guNavatImAdeyAM vA bhUmiM balavatA krayeNa yAchitaH sandhimavasthApya dadyAt ##07.11.41## ityanibhR^itasandhiH ##07.11.42## samena vA yAchitaH kAraNamavekShya dadyAt pratyAdeyA me bhUmirvashyA vA, anayA pratibaddhaH paro me vashyo bhaviShyati bhUmivikrayAd vA mitrahiraNyalAbhaH kAryasAmarthyakaro me bhaviShyatIti ##07.11.43## tena hInaH kretA vyAkhyAtaH ##07.11.44## evaM mitraM hiraNyaM cha sajanAmajanAM cha gAm | labhamAno.atisandhatte shAstravit sAmavAyikAn (iti) ##07.11.45## ## Chapt | ## mitrahiraNyabhUmikarmasa.ndhayaH, tatra karmasa.ndhiH tvaM chAhaM cha durgaM kArayAvahe iti karmasandhiH ##07.12.01## tayoryo daivakR^itamaviShahyamalpavyayArambhaM durgaM kArayati so.atisandhatte ##07.12.02## tatrApi sthalanadIparvatadurgANAmuttarottaraM shreyaH ##07.12.03## setubandhayorapyAhAryodakAt sahodakaH shreyAn ##07.12.04## sahodakayorapi prabhUtavApasthAnaH shreyAn ##07.12.05## dravyavanayorapi yo mahatsAravaddravyATavIkaM viShayAnte nadImAtR^ikaM dravyavanaM Chedayati so.atisandhatte ##07.12.06## nadImAtR^ikaM hi sv.AjIvamapAshrayashchApadi bhavati ##07.12.07## hastivanayorapi yo bahushUramR^igaM durbalaprativeshaM.anantAvakleshi viShayAnte hastivanaM badhnAti so.atisandhatte ##07.12.08## tatrApi bahukuNThAlpashUrayoH alpashUraM shreyaH, shUreShu hi yuddhaM, alpAH shUrA bahUn ashUrAn bha~njanti, te bhagnAH svasainyAvaghAtino bhavanti ityAchAryAH ##07.12.09## na iti kauTilyaH ##07.12.10## kuNThA bahavaH shreyAMsaH, skandhaviniyogAd anekaM karma kurvANAH sveShAmapAshrayo yuddhe, pareShAM durdharShA vibhIShaNAshcha ##07.12.11## bahuShu hi kuNTheShu vinayakarmaNA shakyaM shauryamAdhAtuM, na tvevAlpeShu shUreShu bahutvamiti ##07.12.12## khanyorapi yaH prabhUtasArAmadurgamArgAmalpavyayArambhAM khaniM khAnayati, so.atisandhatte ##07.12.13## tatrApi mahAsAramalpamalpasAraM vA prabhUtamiti mahAsAramalpaM shreyaH, vajramaNimuktApravAlahemarUpyadhAturhi prabhUtamalpasAramatyargheNa grasate ityAchAryAH ##07.12.14## na iti kauTilyaH ##07.12.15## chirAd alpo mahAsArasya kretA vidyate, prabhUtaH sAtatyAd alpasArasya ##07.12.16## etena vaNikpatho vyAkhyAtaH ##07.12.17## tatrApi vAristhalapathayorvAripathaH shreyAn.h, alpavyayavyAyAmaH prabhUtapaNyodayashcha ityAchAryAH ##07.12.18## na iti kauTilyaH ##07.12.19## samruddhagatirasArvakAlikaH prakR^iShTabhayayonirniShpratIkArashcha vAripathaH, viparItaH sthalapathaH ##07.12.20## vAripathe tu kUlasaMyAnapathayoH kUlapathaH paNyapattanabAhulyAtshreyAn.h, nadIpatho vA, sAtatyAd viShahyAbAdhatvAchcha ##07.12.21## sthalapathe.api haimavato dakShiNApathAtshreyAn.h, hastyashvagandhadantAjinarUpyasuvarNapaNyAH sAravattarAH ityAchAryAH ##07.12.22## na iti kauTilyaH ##07.12.23## kambalAjinAshvapaNyavarjAH sha~NkhavajramaNimuktAsuvarNapaNyAshcha prabhUtatarA dakShiNApathe ##07.12.24## dakShiNApathe.api bahukhaniH sArapaNyaH prasiddhagatiralpavyayavyAyAmo vA vaNikpathaH shreyAn.h, prabhUtaviShayo vA phalgupuNyaH ##07.12.25## tena pUrvaH pashchimashcha vaNikpatho vyAkhyAtaH ##07.12.26## tatrApi chakrapAdapathayoshchakrapatho vipulArambhatvAtshreyAn.h, deshakAlasambhAvano vA kharoShTrapathaH ##07.12.27## AbhyAmaMsapatho vyAkhyAtaH ##07.12.28## parakarmodayo netuH kShayo vR^iddhirviparyaye ##07.12.29## tulye karmapathe sthAnaM j~neyaM svaM vijigIShuNA ##07.12.30## alpAgamAtivyayatA kShayo vR^iddhirviparyaye ##07.12.31## samAyavyayatA sthAnaM karmasu j~neyamAtmanaH ##07.12.32## tasmAd alpavyayArambhaM durgAdiShu mahodayam ##07.12.33## karma labdhvA vishiShTaH syAd ityuktAH karmasandhayaH (iti) ##07.12.34## ## Chapt | ## pArShNigrAhchintA saMhatyArivijigIShvoramitrayoH parAbhiyoginoH pArShNiM gR^ihNatoryaH shaktisampannasya pArShNiM gR^ihNAti so.atisandhatte ##07.13.01## shaktisampanno hyamitramuchChidya pArShNigrAhamuchChindyAt.h, na hInashaktiralabdhalAbhaH ##07.13.02## shaktisAmye yo vipulArambhasya pArShNiM gR^ihNAti so.atisandhatte ##07.13.03## vipulArambho hyamitramuchChidya pArShNigrAhamuchChindyAt.h, nAlpArambhaH saktachakraH ##07.13.04## ArambhasAmye yaH sarvasandohena prayAtasya pArShNiM gR^ihNAti so.atisandhatte ##07.13.05## shUnyamUlo hyasya sukaro bhavati, naikadeshabalaprayAtaH kR^itapArShNipratividhAnaH ##07.13.06## balopAdAnasAmye yashchalAmitraM prayAtasya pArShNiM gR^ihNAti so.atisandhatte ##07.13.07## chalAmitraM prayAto hi sukhenAvAptasiddhiH pArShNigrAhamuchChindyAt.h, na sthitAmitraM prayAtaH ##07.13.08## asau hi durgapratihataH pArShNigrAhe cha pratinivR^ittaH sthitenAmitreNAvagR^ihyate ##07.13.09## tena pUrve vyAkhyAtAH ##07.13.10## shatrusAmye yo dhArmikAbhiyoginaH pArShNiM gR^ihNAti so.atisandhatte ##07.13.11## dhArmikAbhiyogI hi sveShAM pareShAM cha dveShyo bhavati, adhArmikAbhiyogI sampriyaH ##07.13.12## tena mUlaharatAdAtvikakadaryAbhiyoginAM pArShNigrahaNaM vyAkhyAtam ##07.13.13## mitrAbhiyoginoH pArShNigrahaNe taiva hetavaH ##07.13.14## mitramamitraM chAbhiyu~njAnayoryo mitrAbhiyoginaH pArShNiM gR^ihNAti so.atisandhatte ##07.13.15## mitrAbhiyogI hi sukhenAvAptasiddhiH pArShNigrAhamuchChindyAt ##07.13.16## sukaro hi mitreNa sandhirnAmitreNa ##07.13.17## mitramamitraM choddharatoryo.amitroddhAriNaH pArShNiM gR^ihNAti so.atisandhatte ##07.13.18## vR^iddhamitro hyamitroddhArI pArShNigrAhamuchChindyAt.h, na itaraH svapakShopaghAtI ##07.13.19## tayoralabdhalAbhApagamane yasyAmitro mahato lAbhAd viyuktaH kShayavyayAdhiko vA sa pArShNigrAho.atisandhatte ##07.13.20## labdhalAbhApagamane yasyAmitro lAbhena shaktyA hInaH sa pArShNigrAho.atisandhatte, yasya vA yAtavyaH shatrorvigrahApakArasamarthaH syAt ##07.13.21## pArShNigrAhayorapi yaH shakyArambhabalopAdAnAdhikaH sthitashatruH pArshvasthAyI vA so.atisandhatte ##07.13.22## pArshvasthAyI hi yAtavyAbhisAro mUlAbAdhakashcha bhavati, mUlAbAdhakaiva pashchAtsthAyI ##07.13.23## pArShNigrAhAH trayo j~neyAH shatroshcheShTAnirodhakAH | sAmantaH pR^iShThato vargaH prativeshau cha pArshvayoH ##07.13.24## arernetushcha madhyastho durbalo.antardhiruchyate | pratighAto balavato durgATavyapasAravAn ##07.13.25## madhyamaM tvarivijigIShvorlipsamAnayormadhyamasya pArShNiM gR^ihNatorlabdhalAbhApagamane yo madhyamaM mitrAd viyojayatyamitraM cha mitramApnoti so.atisandhatte ##07.13.26## sandheyashcha shatrurupakurvANo, na mitraM mitrabhAvAd utkrAntam ##07.13.27## tenodAsInalipsA vyAkhyAtA ##07.13.28## pArShNigrahaNAbhiyAnayoH tu mantrayuddhAd abhyuchchayaH ##07.13.29## vyAyAmayuddhe hi kShayavyayAbhyAmubhayoravR^iddhiH ##07.13.30## jitvApi hi kShiNadaNDakoshaH parAjito bhavati ityAchAryAH ##07.13.31## na iti kauTilyaH ##07.13.32## sumahatApi kShayavyayena shatruvinAsho.abhyupagantavyaH ##07.13.33## tulye kShayavyaye yaH purastAd dUShyabalaM ghAtayitvA nihshalyaH pashchAd vashyabalo yudhyeta so.atisandhatte ##07.13.34## dvayorapi purastAd dUShyabalaghAtinoryo bahulataraM shaktimattaramatyantadUShyaM cha ghAtayet so.atisandhatte ##07.13.35## tenAmitrATavIbalaghAto vyAkhyAtaH ##07.13.36## pArShNigrAho.abhiyoktA vA yAtavyo vA yadA bhavet | vijigIShuH tadA tatra netrametat samAcharet ##07.13.37## pArShNigrAho bhavennetA shatrormitrAbhiyoginaH | vigrAhya pUrvamAkrandaM pArShNigrAhAbhisAriNA ##07.13.38## AkrandenAbhiyu~njAnaH pArShNigrAhaM nivArayet | tathA.a.akrandAbhisAreNa pArShNigrAhAbhisAriNam ##07.13.39## arimitreNa mitraM cha purastAd avaghaTTayet | mitramitramareshchApi mitramitreNa vArayet ##07.13.40## mitreNa grAhayet pArShNimabhiyukto.abhiyoginaH | mitramitreNa chAkrandaM pArShNigrAhAnnivArayet ##07.13.41## evaM maNDalamAtmArthaM vijigIShurniveshayet | pR^iShThatashcha purastAchcha mitraprakR^itisampadA ##07.13.42## kR^itsne cha maNDale nityaM dUtAn gUDhAMshcha vAsayet | mitrabhUtaH sapatnAnAM hatvA hatvA cha saMvR^itaH ##07.13.43## asaMvR^itasya kAryANi prAptAnyapi visheShataH | nihsaMshayaM vipadyante bhinnaplavevodadhau (iti) ##07.13.44## ## Chapt | ## hInashaktipUraNam.h sAmavAyikairevamabhiyukto vijigIShuryaH teShAM pradhAnaH taM brUyAt tvayA me sandhiH, idaM hiraNyaM, ahaM cha mitraM, dviguNA te vR^iddhiH, nArhasyAtmakShayeNa mitramukhAn amitrAn vardhayituM, ete hi vR^iddhAH tvAmeva paribhaviShyantIti ##07.14.01## bhedaM vA brUyAt anapakAro yathAhametaiH sambhUyAbhiyuktaH tathA tvAmapyete saMhitabalAH svasthA vyasane vAbhiyokShyante, balaM hi chittaM vikaroti, tad eShAM vighAtaya iti ##07.14.02## bhinneShu pradhAnamupagR^ihya hIneShu vikramayet.h, hInAn anugrAhya vA pradhAne, yathA vA shreyo.abhimanyeta tathA ##07.14.03## vairaM vA parairgrAhayitvA visaMvAdayet ##07.14.04## phalabhUyastvena vA pradhAnamupajApya sandhiM kArayet ##07.14.05## athobhayavetanAH phalabhUyastvaM darshayantaH sAmavAyikAn atisaMhitAH stha ityudddUShayeyuH ##07.14.06## duShTeShu sandhiM dUShayet ##07.14.07## athobhayavetanA bhUyo bhedameShAM kuryuH evaM tad yad asmAbhirdarshitam iti ##07.14.08## bhinneShvanyatamopagraheNa cheShTeta ##07.14.09## pradhAnAbhAve sAmavAyikAnAmutsAhayitAraM sthirakarmANamanuraktaprakR^iktiM lobhAd bhayAd vA sa~NghAtamupAgataM vijigIShorbhItaM rAjyapratisambaddhaM mitraM chalAmitraM vA pUrvAn uttarAbhAve sAdhayet \- utsAhayitAramAtmanisargeNa, sthirakarmANaM sAntvapraNipAtena, anuraktaprakR^itiM kanyAdAnayApanAbhyAM, lubdhamaMshadvaiguNyena, bhItamebhyaH koshadaNDAnugraheNa, svato bhItaM vishvAsya pratibhUpradAnena, rAjyapratisambaddhamekIbhAvopagamanena, mitramubhayataH priyahitAbhyAM, upakAratyAgena vA, chalAmitramavadhR^itamanapakAropakArAbhyAm ##07.14.10## yo vA yathAyogaM bhajeta taM tathA sAdhayet.h, sAmadAnabhedadaNDairvA yathA.a.apatsu vyAkhyAsyAmaH ##07.14.11## vyasanopaghAtatvarito vA koshadaNDAbhyAM deshe kAle kArye vAvadhR^itaM sandhimupeyAt ##07.14.12## kR^itasandhirhInamAtmAnaM pratikurvIta ##07.14.13## pakShe hIno bandhumitrapakShaM kurvIta, durgamaviShahyaM vA ##07.14.14## durgamitrapratiShTabdho hi sveShAM pareShAM cha pUjyo bhavati ##07.14.15## mantrashaktihInaH prAj~napuruShopachayaM vidyAvR^iddhasaMyogaM vA kurvIta ##07.14.16## tathA hi sadyaH shreyaH prApnoti ##07.14.17## prabhAvahInaH prakR^itiyogakShemasiddhau yateta ##07.14.18## janapadaH sarvakarmaNAM yoniH, tataH prabhAvaH ##07.14.19## tasya sthAnamAtmanashchApadi durgam ##07.14.20## setubandhaH sasyAnAM yoniH ##07.14.21## nityAnuShakto hi varShaguNalAbhaH setuvApeShu ##07.14.22## vaNikpathaH parAtisandhAnasya yoniH ##07.14.23## vaNikpathena hi daNDagUDhapuruShAtinayanaM shastrAvaraNayAnavAhanakrayashcha kriyate, pravesho nirNayanaM cha ##07.14.24## khaniH sa~NgrAmopakaraNAnAM yoniH, dravyavanaM durgakarmaNAM yAnarathayoshcha, hastivanaM hastinAM, gavAshvakharoShTrANAM cha vrajaH ##07.14.25## teShAmalAbhe bandhumitrakulebhyaH samArjanam ##07.14.26## utsAhahInaH shreNIpravIrapuruShANAM choragaNATavikamlechChajAtInAM parApakAriNAM gUDhapuruShANAM cha yathAlAbbhamupachayaM kurvIta ##07.14.27## paramishrApratIkAramAbalIyasaM vA pareShu prayu~njIta ##07.14.28## evaM pakSheNa mantreNa dravyeNa cha balena cha | sampannaH pratinirgachChet parAvagrahamAtmanaH (iti) ##07.14.29## ## Chapt | ## vigR^ihyoparodhahetavaH - daNDopanatavR^ittam.h durbalo rAjA balavatAbhiyuktaH tadvishiShTabalamAshrayeta yamitaro mantrashaktyA nAtisandadhyAt ##07.15.01## tulyamantrashaktInAmAyattasampado vR^iddhasaMyogAd vA visheShaH ##07.15.02## vishiShTabalAbhAve samabalaiH tulyabalasa~NghairvA balavataH sambhUya tiShThed yAnna mantraprabhAvashaktibhyAmatisandadhyAt ##07.15.03## tulyamantraprabhAvashaktInAM vipulArambhato visheShaH ##07.15.04## samabalAbhAve hInabalaiH shuchibhirutsAhibhiH pratyanIkabhUtairbalavataH sambhUya tiShThed yAnna mantraprabhAvotsAhashaktibhiratisandadhyAt ##07.15.05## tulyotsAhashaktInAM svayuddhabhUmilAbhAd visheShaH ##07.15.06## tulyabhUmInAM svayuddhakAlalAbhAd visheShaH ##07.15.07## tulyadeshakAlAnAM yugyashastrAvaraNato visheShaH ##07.15.08## sahAyAbhAve durgamAshrayeta yatrAmitraH prabhUtasainyo.api bhaktayavasendhanodakoparodhaM na kuryAt svayaM cha kShayavyayAbhyAM yujyeta ##07.15.09## tulyadurgANAM nichayApasArato visheShaH ##07.15.10## nichayApasArasampannaM hi manuShyadurgamichChediti kauTilyaH ##07.15.11## tad ebhiH kArNairAshrayeta \- pArShNigrAhamAsAraM madhyamamudAsInaM vA pratipAdayiShyAmi, sAmantATavikatatkulInAparuddhAnAmanyatamenAsya rAjyaM hArayiShyAmi ghAtayiShyAmi vA \- kR^ityapakShopagraheNa vAsya durge rAShTre skandhAvAre vA kopaM samutthApayiShyAmi, shastrAgnirasapraNidhAnairaupaniShadikairvA yatheShTamAsannaM haniShyAmi \- svayaM.adhiShThitena vA yogapraNidhAnena kShayavyayamenamupaneShyAmi, kShayavyayapravAsopatapte vAsya mitravarge sainye vA krameNopajApaM prApsyAmi \- vIvadhAsAraprasAravadhena vAsya skandhAvArAvagrahaM kariShyAmi, daNDopanayena vAsya randhramutthApya sarvasandohena prahariShyAmi, pratihatotsAhena vA yatheShTaM sandhimavApsyAmi, mayi pratibaddhasya vA sarvataH kopAH samutthAsyanti \- nirAsAraM vAsya mUlaM mitrATavIdaNDairuddhAtayiShyAmi, mahato vA deshasya yogakShemamihasthaH pAlayiShyAmi, svavikShiptaM mitravikShiptaM vA me sainyamihasthasyaikasthamaviShahyaM bhaviShyati, nimnakhAtarAtriyuddhavishAradaM vA me sainyaM pathyAbAdhamuktamAsanne karma kariShyati \- viruddhadeshakAlamihAgato vA svayameva kShayavyayAbhyAM na bhaviShyati, mahAkShayavyayAbhigamyo.ayaM desho durgATavyapasArabAhulyAt \- pareShAM vyAdhiprAyaH sainyavyAyAmAnAmalabdhabhaumashcha, tamApadgataH pravekShyati, praviShTo vA na nirgamiShyatIti ##07.15.12## kAraNAbhAve balasamuchChraye vA parasya durgamunmuchyApagachChet ##07.15.13## agnipata~Ngavad amitre vA pravishet ##07.15.14## anyatarasiddhirhi tyaktAtmano bhavati ityAchAryAH ##07.15.15## na iti kauTilyaH ##07.15.16## sandheyatAmAtmanaH parasya chopalabhya sandadhIta ##07.15.17## viparyaye vikrameNa sandhimapasAraM vA lipseta ##07.15.18## sandheyasya vA dUtaM preShayet ##07.15.19## tena vA preShitamarthamAnAbhyAM satkR^itya brUyAt idaM rAj~naH paNyAgAraM, idaM devIkumArANAM, devIkumAravachanAt.h, idaM rAjyamahaM cha tvad.arpaNaH iti ##07.15.20## labdhasaMshrayaH samayAchArikavad bhartari varteta ##07.15.21## durgAdIni cha karmANi AvAhavivAhaputrAbhiShekAshvapaNyahastigrahaNasattrayAtrAvihAragamanAni chAnuj~nAtaH kurvIta ##07.15.22## svabhUmyavasthitaprakR^itisandhimupaghAtamapasR^iteShu vA sarvamanuj~nAtaH kurvIta ##07.15.23## duShTapaurajAnapado vA nyAyavR^ittiranyAM bhUmiM yAcheta ##07.15.24## duShyavad upAMshudaNDena vA pratikurvIta ##07.15.25## uchitAM vA mitrAd bhUmiM dIyamAnAM na pratigR^ihNIyAt ##07.15.26## mantripurohitasenApatiyuvarAjAnAmanyatamamadR^ishyamAne bhartari pashyet.h, yathAshakti chopakuryAt ##07.15.27## daivatasvastivAchaneShu tatparA AshiSho vAchayet ##07.15.28## sarvatrAtmanisargaM guNaM brUyAt ##07.15.29## saMyuktabalavatsevI viruddhaH sha~NkitAdibhiH | varteta daNDopanato bhartaryevamavasthitaH (iti) ##07.15.30## ## Chapt | ## daNDopanAyivR^ittam.h anuj~nAtasandhipaNodvegakaraM balavAn vijigIShamANo yataH svabhUmiH sva.R^ituvR^ittishcha svasainyAnAM, adurgApasAraH shatrur.apArShNiranAsArashcha, tato yAyAt ##07.16.01## viparyaye kR^itapratIkAro yAyAt ##07.16.02## sAmadAnAbhyAM durbalAn upanamayet.h, bhedadaNDAbhyAM balavataH ##07.16.03## niyogavikalpasamuchchayaishchopAyAnAmanantaraikAntarAH prakR^itIH sAdhayet ##07.16.04## grAmAraNyopajIvivrajavaNikpathAnupAlanamujjhitApasR^itApakAriNAM chArpaNamiti sAntvamAcharet ##07.16.05## bhUmidravyakanyAdAnamabhayasya cha iti dAnamAcharet ##07.16.06## sAmantATavikatatkulInAparuddhAnAmanyatamopagraheNa koshadaNDabhUmidAyayAchanamiti bhedamAcharet ##07.16.07## prakAshakUTatUShNIMyuddhadurgalambhopAyairamitrapragrahaNamiti daNDamAcharet ##07.16.08## evamutsAhavato daNDopakAriNaH sthApayet.h, svaprabhAvavataH koshopakAriNaH, praj~nAvato bhUmy.upakAriNaH ##07.16.09## teShAM paNyapattanagrAmakhanisa~njAtena ratnasAraphalgukupyena dravyahastivanavrajasamutthena yAnavAhanena vA yad bahushopakaroti tachchitrabhogam ##07.16.10## yad daNDena koshena vA mahad upakaroti tan mahAbhogam ##07.16.11## yad daNDakoshabhUmIbhirupakaroti tat sarvabhogam ##07.16.12## yad amitramekataH pratikaroti tad ekatobhogi ##07.16.13## yad amitramAsAraM chobhayataH pratikaroti tad ubhayatobhogi ##07.16.14## yad amitrAsAraprativeshATavikAn sarvataH pratikaroti tat sarvatobhogi ##07.16.15## pArShNigrAhashchATavikaH shatrumukhyaH shatrurvA bhUmidAnasAdhyaH kashchid AsAdyeta, nirguNayA bhUmyainamupagrAhayet.h, apratisambaddhayA durgasthaM, nirupajIvyayA.a.aTavikaM \- pratyAdeyayA tatkulInaM shatroH, apachChinnayA shatroraparuddhaM nityAmitrayA shreNIbalaM, balavatsAmantayA saMhatabalaM, ubhAbhyAM yuddhe pratilomaM, \- alabdhavyAyAmayotsAhinaM, shUyayAripakShIyaM, karshitayApavAhitaM, mahAkShayavyayaniveshayA gatapratyAgataM, anapAshrayayA pratyapasR^itaM, pareNAnadhivAsyayA svayameva bhartAramupagrAhayet ##07.16.16## teShAM mahopakAraM nirvikAraM chAnuvartayet ##07.16.17## pratilomamupAMshunA sAdhayet ##07.16.18## upakAriNamupakArashaktyA toShayet ##07.16.19## prayAsatashchArthamAnau kuryAd.h, vyasaneShu chAnugraham ##07.16.20## svayaM.AgatAnAM yatheShTadarshanaM pratividhAnaM cha kuryAt ##07.16.21## paribhavopaghAtakutsAtivAdAMshchaiShu na prayu~njIta ##07.16.22## dattvA chAbhayaM pitevAnugR^ihNIyAt ##07.16.23## yashchAsyApakuryAt tad doShamabhivikhyApya prakAshamenaM ghAtayet ##07.16.24## parodvegakAraNAd vA dANDakarmikavachcheShTeta ##07.16.25## na cha hatasya bhUmidravyaputradArAn abhimanyeta ##07.16.26## kulyAn apyasya sveShu pAtreShu sthApayet ##07.16.27## karmaNi mR^itasya putraM rAjye sthApayet ##07.16.28## evamasya daNDopanatAH putrapautrAn anuvartante ##07.16.29## yaH tUpanatAn hatvA baddhvA vA bhUmidravyaputradArAn abhimanyeta tasyodvignaM maNDalamabhAvAyottiShThate ##07.16.30## ye chAsyAmAtyAH svabhUmiShvAyattAH te chAsyodvignA maNDalamAshrayante ##07.16.31## svayaM vA rAjyaM prANAn vAsyAbhimanyante ##07.16.32## svabhUmiShu cha rAjAnaH tasmAt sAmnAnupAlitAH | bhavantyanuguNA rAj~naH putrapautrAnuvartinaH (iti) ##07.16.33## ## Chapt | ## sa.ndhikarma -samAdhimokShaH shamaH sandhiH samAdhirityeko.arthaH ##07.17.01## rAj~nAM vishvAsopagamaH shamaH sandhiH samAdhiriti ##07.17.02## satyaM shapatho vA chalaH sandhiH, pratibhUH pratigraho vA sthAvaraH ityAchAryAH ##07.17.03## na iti kauTilyaH ##07.17.04## satyaM shapatho vA paratreha cha sthAvaraH sandhiH, ihArthaiva pratibhUH pratigraho vA balApekShaH ##07.17.05## saMhitAH smaH iti satyasandhAH pUrve rAjAnaH satyena sandadhire ##07.17.06## tasyAtikrame shapathenAgny.udakasItAprAkAraloShTahastiskandhAshvapR^iShTarathopasthashastraratnabIjagandharasasuvarNahiraNyAnyAlebhire hanyuretAni tyajeyushchainaM yaH shapathamatikrAmet iti ##07.17.07## shapathAtikrame mahatAM tapasvinAM mukhyAnAM vA prAtibhAvyabandhaH pratibhUH ##07.17.08## tasmin yaH parAvagrahasamarthAn pratibhuvo gR^ihNAti, so.atisandhatte ##07.17.09## viparIto.atisandhIyate ##07.17.10## bandhumukhyapragrahaH pratigrahaH ##07.17.11## tasmin yo dUShyAmAtyaM dUShyApatyaM vA dadAti, so.atisandhatte ##07.17.12## viparIto.atisandhIyate ##07.17.13## pratigrahagrahaNavishvastasya hi parashChidreShu nirapekShaH praharati ##07.17.14## apatyasamAdhau tu kanyAputradAne dadat tu kanyAmatisandhatte ##07.17.15## kanyA hyadAyAdA pareShAmevArthAyAkleshyA(?) cha ##07.17.16## viparItaH putraH ##07.17.17## putrayorapi yo jAtyaM prAj~naM shUraM kR^itAstramekaputraM vA dadAti so.atisandhIyate ##07.17.18## viparIto.atisandhatte ##07.17.19## jAtyAd ajAtyo hi luptadAyAdasantAnatvAd AdhAtuM shreyAn.h, prAj~nAd aprAj~no mantrashaktilopAt.h, shUrAd ashUrotsAhashaktilopAt.h, kR^itAstrAd akR^itAstraH prahartavyasampallopAt.h, ekaputrAd anekaputro nirapekShatvAt ##07.17.20## jAtyaprAj~nayorjAtyamaprAj~namaishvaryaprakR^itiranuvartate, prAj~namajAtyaM mantrAdhikAraH ##07.17.21## mantrAdhikAre.api vR^iddhasaMyogAj jAtyaH prAj~namatisandhatte ##07.17.22## prAj~nashUrayoH prAj~namashUraM matikarmaNAM yogo.anuvartate, shUramaprAj~naM vikramAdhikAraH ##07.17.23## vikramAdhikAre.api hastinamiva lubdhakaH prAj~naH shUramatisandhattesh ##07.17.24## shUrakR^itAstrayoH shUramakR^itAstraM vikramavyavasAyo.anuvartate, kR^itAstramashUraM lakShyalambhAdhikAraH ##07.17.25## lakShyalambhAdhikAre.api sthairyapratipattyasammoShaiH shUraH kR^itAstramatisandhatte ##07.17.26## bahv.ekaputrayorbahuputraikaM dattvA sheShapratiShTabdhaH sandhimatikrAmati, na itaraH ##07.17.27## putrasarvasvadAne sandhishchet putraphalato visheShaH ##07.17.28## samaphalayoH shaktaprajananato visheShaH ##07.17.29## shaktaprajananayorapyupasthitaprajananato visheShaH ##07.17.30## shaktimatyekaputre tu luptaputrotpattirAtmAnamAdadhyAt.h, na chaikaputramiti ##07.17.31## abhyuchchIyamAnaH samAdhimokShaM kArayet ##07.17.32## kumArAsannAH sattriNaH kArushilpivya~njanAH karmANi kurvANAH suru~NgayA rAtrAvupakhAnayitvA kumAramapahareyuH ##07.17.33## naTanartakagAyanavAdakavAgjIvanakushIlavaplavakasaubhikA vA pUrvapraNihitAH paramupatiShTheran ##07.17.34## te kumAraM paramparayopatiShTheran ##07.17.35## teShAmaniyatakAlapraveshasthAnanirgamanAni sthApayet ##07.17.36## tataH tadvya~njano vA rAtrau pratiShTheta ##07.17.37## tena rUpAjIvA bhAryAvya~njanAshcha vyAkhyAtAH ##07.17.38## teShAM vA tUryabhANDaphelAM gR^ihItvA nirgachChet ##07.17.39## sUdArAlikasnApakasaMvAhakAstarakakalpakaprasAdhakodakaparichArakairvA dravyavastrabhANDaphelAshayanAsanasambhogairnirhriyeta ##07.17.40## parichArakachChadmanA vA ki~nchid arUpavelAyAmAdAya nirgachChet.h, suru~NgAmukhena vA nishopahAreNa ##07.17.41## toyAshaye vA vAruNaM yogamAtiShThet ##07.17.42## vaidehakavya~njanA vA pakvAnnaphalavyavahAreNArakShiShu rasamupachArayeyuH ##07.17.43## daivatopahArashrAddhaprahavaNanimittamArakShiShu madanayogayuktamannapAnaM rasaM vA prayujyApagachChet.h, ArakShakaprotsAhanena vA ##07.17.44## nAgarakakushIlavachikitsakApUpikavya~njanA vA rAtrau samR^iddhagR^ihANyAdIpayeyuH ArakShiNAM vA ##07.17.45## vaidehakavya~njanA vA paNyasaMsthAmAdIpayeyuH ##07.17.46## anyad vA sharIraM nikShipya svagR^ihamAdIpayed anupAtabhayAt ##07.17.47## tataH sandhichChedakhAtasuru~NgAbhirapagachChet ##07.17.48## kAchakumbhabhANDabhAravya~njano vA rAtrau pratiShTheta ##07.17.49## muNDajaTilAnAM pravAsanAnyanupraviShTo vA rAtrau tadvya~njanaH pratiShTheta, virUpavyAdhikaraNAraNyacharachChadmanAmanyatamena vA ##07.17.50## pretavya~njano vA gUDhairnirhriyeta ##07.17.51## pretaM vA strIveSheNAnugachChet ##07.17.52## vanacharavya~njanAshchainamanyato yAntamanyato.apadisheyuH ##07.17.53## tato.anyato gachChet ##07.17.54## chakracharANAM vA shakaTavATairapagachChet ##07.17.55## Asanne chAnupAte sattraM vA gR^ihNIyAt ##07.17.56## sattrAbhAve hiraNyaM rasaviddhaM vA bhakShyajAtamubhayataHpanthAnamutsR^ijet ##07.17.57## tato.anyato.apagachChet ##07.17.58## gR^ihIto vA sAmAdibhiranupAtamatisandadhyAt.h, rasaviddhena vA pathyadanena ##07.17.59## vAruNayogAgnidAheShu vA sharIramanyad AdhAya shatrumabhiyu~njIta putro me tvayA hataH iti ##07.17.60## upAttachChannashastro vA rAtrau vikramya rakShiShu shIghrapAtairapasaredgUDhapraNihitaiH saha (iti) ##07.17.61## ## Chapt | ## madhyamacharitaM - udAsInacharitaM - maNDalacharitam.h madhyamasyAtmA tR^itIyA pa~nchamI cha prakR^itI prakR^itayaH ##07.18.01## dvitIyA chaturthI ShaShThI cha vikR^itayaH ##07.18.02## tachched ubhayaM madhyamo.anugR^ihNIyAt.h, vijigIShurmadhyamAnulomaH syAt ##07.18.03## na ched anugR^ihNIyAt.h, prakR^ityanulomaH syAt ##07.18.04## madyamashched vijigIShormitraM mitrabhAvi lipseta, mitrasyAtmanashcha mitrANyutthApya madhyamAchcha mitrANi bhedayitvA mitraM trAyeta ##07.18.05## maNDalaM vA protsAhayet atipravR^iddho.ayaM madhyamaH sarveShAM no vinAshAyAbhyutthitaH, sambhUyAsya yAtrAM vihanAma iti ##07.18.06## tachchen maNDalamanugR^ihNIyAt.h, madhyamAvagraheNAtmAnamupabR^iMhayet ##07.18.07## na ched anugR^ihNIyAt.h, koshadaNDAbhyAM mitramanugR^ihya ye madhyamadveShiNo rAjAnaH parasparAnugR^ihItA vA bahavaH tiShTheyuH, ekasiddhau vA bahavaH sidhyeyuH, parasparAd vA sha~NkitA nottiShTheran.h, teShAM pradhAnamekamAsannaM vA sAmadAnAbhyAM labheta ##07.18.08## dviguNo dvitIyaM trigunaH tR^itIyam ##07.18.09## evamabhyuchchito madhyamamavagR^ihNIyAt ##07.18.10## deshakAlAtipattau vA sandhAya madhyamena mitrasya sAchivyaM kuryAt.h, dUShyeShu vA karmasandhim ##07.18.11## karshanIyaM vAsya mitraM madhyamo lipseta, pratistambhayed enamahaM tvA trAyeya iti AkarshanAt ##07.18.12## karshitamenaM trAyeta ##07.18.13## uchChedanIyaM vAsya mitraM madhyamo lipseta, karshitamenaM trAyeta madhyamavR^iddhibhayAt ##07.18.14## uchChinnaM vA bhUmyanugraheNa haste kuryAd anyatrApasArabhayAt ##07.18.15## karshanIyochChedanIyayoshchen mitrANi madhyamasya sAchivyakarANi syuH, puruShAntareNa sandhIyeta ##07.18.16## vijigIShorvA tayormitrANyavagrahasamarthAni syuH, sandhimupeyAt ##07.18.17## amitraM vAsya madhyamo lipseta, sandhimupeyAt ##07.18.18## evaM svArthashcha kR^ito bhavati madhyamasya priyaM cha ##07.18.19## madhyamashchet svamitraM mitrabhAvi lipseta, puruShAntareNa sandadhyAt ##07.18.20## sApekShaM vA nArhasi mitramuchChettum iti vArayet ##07.18.21## upekSheta vA maNDalamasya kupyatu svapakShavadhAt iti ##07.18.22## amitramAtmano vA madhyamo lipseta, koshadaNDAbhyAmenamadR^ishyamAno.anugR^ihNIyAt ##07.18.23## udAsInaM vA madhyamo lipseta, asmai sAhAyyaM dadyAd udAsInAd bhidyatAm iti ##07.18.24## madhyamodAsInayoryo maNDalasyAbhipretaH tamAshrayeta ##07.18.25## madhyamacharitenodAsInacharitaM vyAkhyAtam ##07.18.26## udAsInashchen madhyamaM lipseta, yataH shatrumatisandadhyAn mitrasyopakAraM kuryAd udAsInaM vA daNDopakAriNaM labheta tataH pariNameta ##07.18.27## evamupabR^ihyAtmAnamariprakR^itiM karshayen mitraprakR^itiM chopagR^ihNIyAt ##07.18.28## satyapyamitrabhAve tasyAnAtmavAnnityApakArI shatruH shatrusaMhitaH pArShNigrAho vA vyasanI yAtavyo vyasane vA neturabhiyoktA ityaribhAvinaH, ekArthAbhiprayAtaH pR^ithag.arthAbhiprayAtaH sambhUyayAtrikaH saMhitaprayANikaH svArthAbhiprayAtaH sAmutthAyikaH koshadaNDayoranyatarasya kretA vikretA vA dvaidhIbhAvika iti mitrabhAvinaH, \- sAmanto balavataH pratighAto.antardhiH prativesho vA balavataH pArShNigrAho vA svayamupanataH pratApopanato vA daNDopanata iti bhR^ityabhAvinaH sAmantAH ##07.18.29## tairbhUmy.ekAntarA vyAkhyAtAH ##07.18.30## teShAM shatruvirodhe yan mitramekArthatAM vrajet | shaktyA tad.anugR^ihNIyAd viShaheta yayA param ##07.18.31## prasAdhya shatruM yan mitraM vR^iddhaM gachChed avashyatAm | sAmantaikAntarAbhyAM tatprakR^itibhyAM virodhayet ##07.18.32## tatkulInAparuddhAbhyAM bhUmiM vA tasya hArayet | yathA vAnugrahApekShaM vashyaM tiShThet tathA charet ##07.18.33## nopakuryAd amitraM vA gachChed yad atikarshitam | tad ahInamavR^iddhaM cha sthApayen mitramarthavit ##07.18.34## arthayuktyA chalaM mitraM sandhiM yad upagachChati | tasyApagamane hetuM vihanyAnna chaled yathA ##07.18.35## arisAdhAraNaM yad vA tiShThet tad aritaH shaTham | bhedayed bhinnamuchChindyAt tataH shatrumanantaram ##07.18.36## udAsInaM cha yattiShThet sAmantaiH tad virodhayet | tato vigrahasantaptamupakAre niveshayet ##07.18.37## amitraM vijigIShuM cha yat sa~ncharati durbalam | tad balenAnugR^ihNIyAd yathA syAnna parAnmukham ##07.18.38## apanIya tato.anyasyAM bhUmau vA samniveshayet | niveshya pUrvaM tatrAnyad daNDAnugrahahetunA ##07.18.39## apakuryAt samarthaM vA nopakuryAd yad Apadi | uchChindyAd eva tanmitraM vishvasyA~Nkamupasthitam ##07.18.40## mitravyasanato vAriruttiShThed yo.anavagrahaH | mitreNaiva bhavet sAdhyashChAditavyasanena saH ##07.18.41## amitravyasanAn mitramutthitaM yad virajyati | arivyasanasiddhyA tatshatruNaiva prasidhyati ##07.18.41## vR^iddhiM kShayaM cha sthAnaM cha karshanochChedanaM tathA sarvopAyAn samAdadhyAd etAn yashchArthashAstravit | ##07.18.42## evamanyonyasa~nchAraM ShADguNyaM yo.anupashyati sa buddhinigalairbaddhairiShTaM krIDati pArthivaiH (iti) ##07.18.43## ##Book | ## ## Chapt | ## prakR^itivyasanavargaH vyasanayaugapadye saukaryato yAtavyaM rakShitavyaM vA iti vyasanachintA ##08.1.01## daivaM mAnuShaM vA prakR^itivyasanamanayApanayAbhyAM sambhavati ##08.1.02## guNaprAtilomyamabhAvaH pradoShaH prasa~NgaH pIDA vA vyasanam ##08.1.03## vyasyatyenaM shreyasa iti vyasanam ##08.1.04## svAmyamAtyajanapadadurgakoshadaNDamitravyasanAnAM pUrvaM pUrvaM garIyaH ityAchAryAH ##08.1.05## na iti bharadvAjaH ##08.1.06## svAmyamAtyavyasanayoramAtyavyasanaM garIyaH ##08.1.07## mantro mantraphalAvAptiH karmAnuShThAnamAyavyayakarma daNDapraNayanamamitrATavIpratiShedho rAjyarakShaNaM vyasanapratIkAraH kumArarakShaNamabhiShekashcha kumArANAmAyattamamAtyeShu ##08.1.08## teShAmabhAve tad.abhAvaH, ChinnapakShasyeva rAj~nashcheShTAnAshashcha ##08.1.09## vyasaneShu chAsannaH paropajApaH ##08.1.10## vaiguNye cha prANAbAdhaH prANAntikacharatvAd rAj~naH iti ##08.1.11## na iti kauTilyaH ##08.1.12## mantripurohitAdibhR^ityavargamadhyakShaprachAraM puruShadravyaprakR^itivyasanapratIkAramedhanaM cha rAjaiva karoti ##08.1.13## vyasaniShu vAmAtyeShvanyAn avyasaninaH karoti ##08.1.14## pUjyapUjane dUShyAvagrahe cha nityayuktaH tiShThati ##08.1.15## svAmI cha sampannaH svasampadbhiH prakR^itIH sampAdayati ##08.1.16## sa yatshIlaH tatshIlAH prakR^itayo bhavanti, utthAne pramAde cha tad.AyattatvAt ##08.1.17## tatkUTasthAnIyo hi svAmI iti ##08.1.18## amAtyajanapadavyasanayorjanapadavyasanaM garIyaH iti vishAlAkShaH ##08.1.19## kosho daNDaH kupyaM viShTirvAhanaM nichayAshcha janapadAd uttiShThante ##08.1.20## teShAmabhAvo janapadAbhAve, svAmyamAtyayoshchAnantaraH iti ##08.1.21## na iti kauTilyaH ##08.1.22## amAtyamUlAH sarvArambhAH \- janapadasya karmasiddhayaH svataH paratashcha yogakShemasAdhanaM vyasanapratIkAraH shUnyaniveshopachayau daNDakarAnugrahashcha iti ##08.1.23## janapadadurgavyasanayordurgavyasanam iti pArAsharAH ##08.1.24## durge hi koshadaNDotpattirApadi sthAnaM cha janapadasya ##08.1.25## shaktimattarAshcha paurA jAnapadebhyo nityAshchApadi sahAyA rAj~naH ##08.1.26## jAnapadAH tvamitrasAdhAraNAH iti ##08.1.27## na iti kauTilyaH ##08.1.28## janapadamUlA durgakoshadaNDasetuvArttA.a.arambhAH ##08.1.29## shauryaM sthairyaM dAkShyaM bAhulyaM cha jAnapadeShu ##08.1.30## parvatAntardvIpAshcha durgA nAdhyuShyante janapadAbhAvAt ##08.1.31## karShakaprAye tu durgavyasanaM, AyudhIyaprAye tu janapade janapadavyasanamiti ##08.1.32## durgakoshavyasanayoH koshavyasanam iti pishunaH ##08.1.33## koshamUlo hi durgasaMskAro durgarakShaNaM janapadamitrAmitranigraho deshAntaritAnAmutsAhanaM daNDabalavyavahArashcha ##08.1.34## durgaH koshAd upajApyaH pareShAm ##08.1.35## koshamAdAya cha vyasane shakyamapayAtuM, na durgam iti ##08.1.36## na iti kauTilyaH ##08.1.37## durgArpaNaH kosho daNDaH tUShNIMyuddhaM svapakShanigraho daNDabalavyavahArAsArapratigrahaH parachakrATavIpratiShedhashcha ##08.1.38## durgAbhAve cha koshaH pareShAm ##08.1.39## dR^ishyate hi durgavatAmanuchChittiriti ##08.1.40## koshadaNDavyasanayordaNDavyasanam iti kauNapadantaH ##08.1.41## daNDamUlo hi mitrAmitranigrahaH paradaNDotsAhanaM svadaNDapratigrahashcha ##08.1.42## daNDAbhAve cha dhruvaH koshavinAshaH ##08.1.43## koshAbhAve cha shakyaH kupyena bhUmyA parabhUmisvaya~NgrAheNa vA daNDaH piNDayituM, daNDavatA cha koshaH ##08.1.44## svAminashchAsannavR^ittitvAd amAtyasadharmA daNDaH iti ##08.1.45## na iti kauTilyaH ##08.1.46## koshamUlo hi daNDaH ##08.1.47## koshAbhAve daNDaH paraM gachChati, svAminaM vA hanti ##08.1.48## sarvAbhiyogakarashcha kosho dharmakAmahetuH ##08.1.49## deshakAlakAryavashena tu koshadaNDayoranyataraH pramANIbhavati ##08.1.50## lambhapAlano hi daNDaH koshasya, koshaH koshasya daNDasya cha bhavati ##08.1.51## sarvadravyaprayojakatvAt koshavyasanaM garIya iti ##08.1.52## daNDamitravyasanayormitravyasanam iti vAtavyAdhiH ##08.1.53## mitramabhR^itaM vyavahitaM cha karma karoti, pArShNigrAhamAsAramamitramATavikaM cha pratikaroti, koshadaNDabhUmibhishchopakaroti vyasanAvasthAyogam iti ##08.1.54## na iti kauTilyaH ##08.1.55## daNDavato mitraM mitrabhAve tiShThati, amitro vA mitrabhAve ##08.1.56## daNDamitrayoH tu sAdhAraNe kArye sArataH svayuddhadeshakAlalAbhAd visheShaH ##08.1.57## shIghrAbhiyAne tvamitrATavikAnabhyantarakope cha na mitraM vidyate ##08.1.58## vyasanayaugapadye paravR^iddhau cha mitramarthayuktau tiShThati ##08.1.59## iti prakR^itivyasanasampradhAraNamuktam ##08.1.60## prakR^ityavayavAnAM tu vyasanasya visheShataH | bahubhAvo.anurAgo vA sAro vA kAryasAdhakaH ##08.1.61## dvayoH tu vyasane tulye visheSho guNataH kShayAt | sheShaprakR^itisAdguNyaM yadi syAnnAvidheyakam ##08.1.62## sheShaprakR^itinAshaH tu yatraikavyasanAd bhavet | vyasanaM tadgarIyaH syAt pradhAnasya itarasya vA (iti) ##08.1.63## ## Chapt | ## rAjarAjyayorvyasanachintA rAjA rAjyamiti prakR^itisa~NkShepaH ##08.2.01## rAj~no.abhyantaro bAhyo vA kopa iti ##08.2.02## ahibhayAd abhyantaraH kopo bAhyakopAt pApIyAn.h, antar.amAtyakopashchAntaHkopAt ##08.2.03## tasmAt koshadaNDashaktimAtmasaMsthAM kurvIta ##08.2.04## dvairAjyavairAjyayordvairAjyamanyonyapakShadveShAnurAgAbhyAM parasparasa~NgharSheNa vA vinashyati, vairAjyaM tu prakR^itichittagrahaNApekShi yathAsthitamanyairbhujyate ityAchAryAH ##08.2.05## na iti kauTilyaH ##08.2.06## pitAputrayorbhrAtrorvA dvairAjyaM tulyayogakShemamamAtyAvagrahaM vartayati ##08.2.07## vairAjyaM tu jIvataH parasyAchChidya naitan mama iti manyamAnaH karshayati, apavAhayati, paNyaM vA karoti, viraktaM vA parityajyApagachChatIti ##08.2.08## andhashchalitashAstro vA rAjA iti ashAstrachakShurandho yatki~nchanakArI dR^iDhAbhiniveshI parapraNeyo vA rAjyamanyAyenopahanti, chalitashAstraH tu yatra shAstrAchchalitamatirbhavati shakyAnunayo bhavati ityAchAryAH ##08.2.09## na iti kauTilyaH ##08.2.10## andho rAjA shakyate sahAyasampadA yatra tatra vA paryavasthApayitum ##08.2.11## chalitashAstraH tu shAstrAd anyathAbhiniviShTabuddhiranyAyena rAjyamAtmAnaM chopahantIti ##08.2.12## vyAdhito navo vA rAjA iti vyAdhito rAjA rAjyopaghAtamamAtyamUlaM prANAbAdhaM vA rAjyamUlamavApnoti, navaH tu rAjA svadharmAnugrahaparihAradAnamAnakarmabhiH prakR^itira~njanopakAraishcharati ityAchAryAH ##08.2.13## na iti kauTilyaH ##08.2.14## vyAdhito rAjA yathApravR^ittaM rAjapraNidhimanuvartayati ##08.2.15## navaH tu rAjA balAvarjitaM mamedaM rAjyam iti yatheShTamanavagrahashcharati ##08.2.16## sAmutthAyikairavagR^ihIto vA rAjyopaghAtaM marShayati ##08.2.17## prakR^itiShvarUDhaH sukhamuchChettuM bhavatIti ##08.2.18## vyAdhite visheShaH pAparogyapAparogI cha ##08.2.19## nave.apyabhijAto.anabhijAta iti ##08.2.20## durbalo.abhijAto balavAn anabhijAto rAjA iti durbalasyAbhijAtasyopajApaM daurbalyApekShAH prakR^itayaH kR^ichChreNopagachChanti, balavatashchAnabhijAtasya balApekShAH sukhena ityAchAryAH ##08.2.21## na iti kauTilyaH ##08.2.22## durbalamabhijAtaM prakR^itayaH svayamupanamanti, jAtyamaishvaryaprakR^itiranuvartata iti ##08.2.23## balavatashchAnabhijAtasyopajApaM visaMvAdayanti, anurAge sArvaguNyamiti ##08.2.24## prayAsavadhAt sasyavadho muShTivadhAt pApIyAn.h, nirAjIvatvAd avR^iShTirativR^iShTitaH ##08.2.25## dvayordvayorvyasanayoH prakR^itInAM balAbalam | pAramparyakrameNoktaM yAne sthAne cha kAraNam (iti) ##08.2.26## ## Chapt | ## puruShavyasanavargaH avidyAvinayaH puruShavyasanahetuH ##08.3.01## avinIto hi vyasanadoShAnna pashyati ##08.3.02## tAn upadekShyAmaH ##08.3.03## kopajaH trivargaH, kAmajashchaturvargaH ##08.3.04## tayoH kopo garIyAn ##08.3.05## sarvatra hi kopashcharati ##08.3.06## prAyashashcha kopavashA rAjAnaH prakR^itikopairhatAH shrUyante, kAmavashAH kShayanimittamarivyAdhibhiriti ##08.3.07## na iti bhAradvAjaH ##08.3.08## satpuruShAchAraH kopo vairayAtanamavaj~nAvadho bhItamanuShyatA cha ##08.3.09## nityashcha kopena sambandhaH pApapratiShedhArthaH ##08.3.10## kAmaH siddhilAbhaH sAntvaM tyAgashIlatA sampriyabhAvashcha ##08.3.11## nityashcha kAmena sambandhaH kR^itakarmaNaH phalopabhogArthaH iti ##08.3.12## na iti kauTilyaH ##08.3.13## dveShyatA shatruvedanaM duHkhAsa~Ngashcha kopaH ##08.3.14## paribhavo dravyanAshaH pATachcharadyUtakAralubdhakagAyanavAdakaishchAnarthyaiH saMyogaH kAmaH ##08.3.15## tayoH paribhavAd dveShyatA garIyasI ##08.3.16## paribhUtaH svaiH paraishchAvagR^ihyate, dveShyaH samuchChidyata iti ##08.3.17## dravyanAshAtshatruvedanaM garIyaH ##08.3.18## dravyanAshaH koshAbAdhakaH, shatruvedanaM prANAbAdhakamiti ##08.3.19## anarthyasaMyogAd duHkhasaMyogo garIyAn ##08.3.20## anarthyasaMyogo muhUrtapratIkAro, dIrghakleshakaro duHkhAnAmAsa~Nga iti ##08.3.21## tasmAt kopo garIyAn ##08.3.22## vAkpAruShyamarthadUShaNaM daNDapAruShyamiti ##08.3.23## vAkpAruShyArthadUShaNayorvAkpAruShyaM garIyaH iti vishAlAkShaH ##08.3.24## paruShamukto hi tejasvI tejasA pratyArohati ##08.3.25## duruktashalyaM hR^idi nikhAtaM tejaHsandIpanamindriyopatApi cha iti ##08.3.26## na iti kauTilyaH ##08.3.27## arthapUjA vAkShalyamapahanti, vR^ittivilopaH tvarthadUShaNam ##08.3.28## adAnamAdAnaM vinAshaH parityAgo vArthasya ityarthadUShaNam ##08.3.29## arthadUShaNadaNDapAruShyayorarthadUShaNaM garIyaH iti pArAsharAH ##08.3.30## arthamUlau dharmakAmau ##08.3.31## arthapratibaddhashcha loko vartate ##08.3.32## tasyopaghAto garIyAn iti ##08.3.33## na iti kauTilyaH ##08.3.34## sumahatApyarthena na kashchana sharIravinAshamichChet ##08.3.35## daNDapAruShyAchcha tameva doShamanyebhyaH prApnoti ##08.3.36## iti kopajaH trivargaH ##08.3.37## kAmajaH tu mR^igayA dyUtaM striyaH pAnamiti chaturvargaH ##08.3.38## tasya mR^igayAdyUtayormR^igayA garIyasI iti pishunaH ##08.3.39## stenAmitravyAladAvapraskhalanabhayadinmohAH kShutpipAse cha prANAbAdhaH tasyAm ##08.3.40## dyUte tu jitamevAkShaviduShA yathA jayatsenaduryodhanAbhyAm iti ##08.3.41## na itykauTilyaH ##08.3.42## tayorapyanyataraparAjayo.astIti nalayudhiShThirAbhyAM vyAkhyAtam ##08.3.43## tad eva vijitadravyamAmiShaM vairAnubandhashcha ##08.3.44## sato.arthasya vipratipattirasatashchArjanamapratibhuktanAsho mUtrapurIShadhAraNabubhukShA.a.adibhishcha vyAdhilAbha iti dyUtadoShAH ##08.3.45## mR^igayAyAM tu vyAyAmaH shleShmapittamedaHsvedanAshashchale sthite cha kAye lakShaparichayaH kopabhayasthAneShu cha mR^igANAM chittaj~nAnamanityayAnaM cha iti ##08.3.46## dyUtastrIvyasanayoH kaitavavyasanam iti kauNapadantaH ##08.3.47## sAtatyena hi nishi pradIpe mAtari cha mR^itAyAM dIvyatyeva kitavaH ##08.3.48## kR^ichChre cha pratipR^iShTaH kupyati ##08.3.49## strIvyasane tu snAnapratikarmabhojanabhUmiShu bhavatyeva dharmArthapariprashnaH ##08.3.50## shakyA cha strI rAjahiteniyoktuM, upAMshudaNDena vyAdhinA vA vyAvartayitumavasrAvayituM vA iti ##08.3.51## na iti kauTilyaH ##08.3.52## sapratyAdeyaM dyUtaM niShpratyAdeyaM strIvyasanam ##08.3.53## adarshanaM kAryanirvedaH kAlAtipAtanAd anartho dharmalopashcha tantradaurbalyaM pAnAnubandhashcha iti ##08.3.54## strIpAnavyasanayoH strIvyasanam iti vAtavyAdhiH ##08.3.55## strIShu hi bAlishyamanekavidhaM nishAntapraNidhau vyAkhyAtam ##08.3.56## pAne tu shabdAdInAmindriyArthAnAmupabhogaH prItidAnaM parijanapUjanaM karmashramavadhashcha iti ##08.3.57## na iti kauTilyaH ##08.3.58## strIvyasane bhavatyapatyotpattirAtmarakShaNaM chAntardAreShu, viparyayo vA bAhyeShu, agamyeShu sarvochChittiH ##08.3.59## tad ubhayaM pAnavyasane ##08.3.60## pAnasampat \- saMj~nAnAsho.anunmattasyonmattatvamapretasya pretatvaM kaupInadarshanaM shrutapraj~nAprANavittamitrahAniH sadbhirviyogo.anarthyasaMyogaH tantrIgItanaipuNyeShu chArthaghneShu prasa~Nga iti ##08.3.61## dyUtamadyayordyUtam ##08.3.62## ekeShAM paNanimitto jayaH parAjayo vA prANiShu nishchetaneShu vA pakShadvaidhena prakR^itikopaM karoti ##08.3.63## visheShatashcha sa~NghAnAM sa~NghadharmiNAM cha rAjakulAnAM dyUtanimitto bhedaH tannimitto vinAsha ityasatpragrahaH pApiShThatamo vyasanAnAM tantradaurbalyAditi ##08.3.64## asatAM pragrahaH kAmaH kopashchAvagrahaH satAm | vyasanaM doShabAhulyAd atyantamubhayaM matam ##08.3.65## tasmAt kopaM cha kAmaM cha vyasanArambhamAtmavAn | parityajen mUlaharaM vR^iddhasevI jitendriyaH (iti) ##08.3.66## ## Chapt | ## pIDanavargaH - stambhavargaH - koshasa.ngavargaH daivapIDanaM \- agnirudakaM vyAdhirdurbhikShaM maraka iti ##08.4.01## agny.udakayoragnipIDanamapratikAryaM sarvadAhi cha, shakyApagamanaM tAryAbAdhamudakapIDanam ityAchAryAH ##08.4.02## na it kauTilyaH ##08.4.03## agnirgrAmamardhagrAmaM vA dahati, udakavegaH tu grAmashatapravAhI iti ##08.4.04## vyAdhidurbhikShayorvyAdhiH pretavyAdhitopasR^iShTaparichArakavyAyAmoparodhena karmANyupahanti, durbhikShaM punarakarmopaghAti hiraNyapashukaradAyi cha ityAchAryAH ##08.4.05## na iti kauTilyaH ##08.4.06## ekadeshapIDano vyAdhiH shakyapratIkArashcha, sarvadeshapIDanaM durbhikShaM prANinAmajIvanAya iti ##08.4.07## tena marako vyAkhyAtaH ##08.4.08## kShudrakamukhyakShayayoH kShudrakakShayaH karmaNAmayogakShemaM karoti, mukhyakShayaH karmAnuShThAnoparodhadharmA ityAchAryAH ##08.4.09## na iti kauTilyaH ##08.4.10## shakyaH kShudrakakShayaH pratisandhAtuM bAhulyAt kShudrakANAM, na mukhyakShayaH ##08.4.11## sahasreShu hi mukhyo bhavatyeko na vA sattvapraj~nA.a.adhikyAt tad.AshrayatvAt kShudrakANAmiti ##08.4.12## svachakraparachakrayoH svachakramatimAtrAbhyAM daNDakarAbhyAM pIDayatyashakyaM cha vArayituM, parachakraM tu shakyaM praiyoddhumupasAreNa sandhinA vA mokShayitum ityAchAryAH ##08.4.13## na iti kauTilyaH ##08.4.14## svachakrapIDanaM prakR^itipuruShamukhyopagrahavighAtAbhyAM shakyate vArayitumekadeshaM vA pIDayati, sarvadeshapIDanaM tu parachakraM vilopaghAtadAhavidhvaMsanApavAhanaiH pIDayatIti ##08.4.15## prakR^itirAjavivAdayoH prakR^ItivivAdaH prakR^itInAM bhedakaH parAbhiyogAn Avahati, rAjavivAdaH tu prakR^itInAM dviguNabhaktavetanaparihArakaro bhavati ityAchAryAH ##08.4.16## na iti kauTilyaH ##08.4.17## shakyaH prakR^itivivAdaH prakR^itimukhyopagraheNa kalahasthAnApanayanena vA vArayitum ##08.4.18## vivadamAnAH tu prakR^itayaH parasparasa~NgharSheNopakurvanti ##08.4.19## rAjavivAdaH tu pIDanochChedanAya prakR^itInAM dviguNavyAyAmasAdhya iti ##08.4.20## desharAjavihArayordeshavihAraH traikAlyena karmaphalopaghAtaM karoti, rAjavihAraH tu kArushilpikushIlavavAgjIvanarUpAjIvAvaidehakopakAraM karoti ityAchAryAH ##08.4.21## na iti kauTilyaH ##08.4.22## deshavihAraH karmashramamavadhArthamalpaM bhakShayati bhakShayitvA cha bhUyaH karmasu yogaM gachChati, rAjavihAraH tu svayaM vallabhaishcha svaya~NgrAhapraNayapaNyAgArakAryopagrahaiH pIDayatIti ##08.4.23## subhagAkumArayoH kumAraH svayaM vallabhaishcha svaya~NgrAhapraNayapaNyAgArakAryopagrahaiH pIDayati, subhagA vilAsopabhogena ityAchAryAH ##08.4.24## na iti kauTilyaH ##08.4.25## shakyaH kumAro mantripurohitAbhyAM vArayituM, na subhagA bAlishyAd anarthyajanasaMyogAchcha iti ##08.4.26## shreNImukhyayoH shreNI bAhulyAd anavagrahA steyasAhasAbhyAM pIDayati, mukhyaH kAryAnugrahavighAtAbhyAm ityAchAryAH ##08.4.27## na iti kauTilyaH ##08.4.28## suvyAvartyA shreNI samAnashIlavyasanatvAt.h, shreNImukhyaikadeshopagraheNa vA ##08.4.29## stambhayukto mukhyaH paraprANadravyopaghAtAbhyAM pIDayatIti ##08.4.30## sannidhAtR^isamAhartroH sannidhAtA kR^itavidUShaNAtyayAbhyAM pIDayati, samAhartA karaNAdhiShThitaH pradiShTaphalopabhogI bhavati ityAchAryAH ##08.4.31## na iti kauTilyaH ##08.4.32## sannidhAtA kR^itAvasthamanyaiH koshapraveshyaM pratigR^ihNAti, samAhartA tu pUrvamarthamAtmanaH kR^itvA pashchAd rAjArthaM karoti praNAshayati vA, parasvAdAne cha svapratyayashcharatIti ##08.4.33## antapAlavaidehakayorantapAlashchoraprasargadeyAtyAdAnAbhyAM vaNikpathaM pIDayati, vaidehakAH tu paNya.pratipaNyAnugrahaiH prasAdhayanti ityAchAryAH ##08.4.34## na iti kauTilyaH ##08.4.35## antapAlaH paNyasampAtAnugraheNa vartayati, vaidehakAH tu sambhUya paNyAnAmutkarShApakarShaM kurvANAH paNe paNashataM kumbhe kumbhashatamityAjIvanti ##08.4.36## abhijAtoparuddhA bhUmiH pashuvrajoparuddhA vA iti abhijAtoparuddhA bhUmiH mahAphalApyAyudhIyopakAriNI na kShamA mokShayituM vyasanAbAdhabhayAt.h, pashuvrajoparuddhA tu kR^iShiyogyA kShamA mokShayitum ##08.4.37## vivItaM hi kShetreNa bAdhyate ityAchAryAH ##08.4.38## na iti kauTilyaH ##08.4.39## abhijAtoparuddhA bhUmiratyantamahopakArApi kShamA mokShayituM vyasanAbAdhabhayAt.h, pashuvrajoparuddhA tu koshavAhanopakAriNI na kShamA mokShayituM, anyatra sasyavApoparodhAditi ##08.4.40## pratirodhakATavikayoH pratirodhakA rAtrisattracharAH sharIrAkramiNo nityAH shatasahasrAhapAriNaH pradhAnakopakAshcha vyavahitAH pratyantarAraNyacharAshchATavikAH prakAshA dR^isyAshcharanti, ekadeshaghAtakAshcha ityAchAryAH ##08.4.41## na iti kauTilyaH ##08.4.42## pratirodhakAH pramattasyAparahanti, alpAH kuNThAH sukhA j~nAtuM grahItuM cha, svadeshasthAH prabhUtA vikrAntAshchATavikAH prakAshayodino.apahartAro hantArashcha deshAnAM rAjasadharmANa iti ##08.4.43## mR^igahastivanayoH mR^igAH prabhUtAH prabhUtamAMsacharmopakAriNo mandagrAsAvakleshinaH suniyamyAshcha ##08.4.44## viparItA hastino gR^ihyamANA duShTAshcha deshavinAshAya iti ##08.4.45## svaparasthAnIyopakArayoH svasthAnIyopakAro dhAnyapashuhiraNyakupyopakAro jAnapadAnAmApadyAtmadhAraNaH ##08.4.46## viparItaH parasthAnIyopakAraH ##08.4.47## iti pIDanAni \- Abhyantaro mukhyastambho bAhyo.amitrATavIstambhaH iti stambhavargah ##08.4.48## tAbhyAM pIDanairyathoktaishcha pIDitaH, sakto mukhyeShu, parihAropahataH, prakIrNo, mithyAsaMhR^itaH, sAmantATavIhR^ita iti koshasa~NgavargaH ##08.4.49## pIDanAnAmanutpattAvutpannAnAM cha vAraNe | yateta deshavR^iddhyarthaM nAshe cha stambhasa~NgayoH (iti) ##08.4.50## ## Chapt | ## balavyasanavargaH - mitravyasanavargaH balavyasanAni \- amAnitaM, vimAnitaM, abhR^itaM, vyAdhitaM, navAgataM, dUrAyAtaM, parishrAntaM, parikShINaM, pratihataM, hatAgravegaM, anR^ituprAptaM, abhUmiprAptaM, AshAnirvedi, parisR^iptaM, kalatragarbhi, antaHshalyaM, kupitamUlaM, bhinnagarbhaM, apasR^itaM, atikShiptaM, upaniviShTaM, samAptaM, uparuddhaM, parikShiptaM, ChinnadhAnyapuruShavIvadhaM, svavikShiptaM, mitravikShiptaM, dUShyayuktaM, duShTapArShNigrAhaM, shUnyamUlaM, asvAmisaMhataM, bhinnakUTaM, andhamiti ##08.5.01## teShAmamAnitavimAnitAniyatayoramAnitaM kR^itArthamAnaM yudhyeta, na vimAnitamantaHkopam ##08.5.02## abhR^itavyAdhitayorabhR^itaM tadAtvakR^itavetanaM yudhyeta, na vyAdhitamakarmaNyam ##08.5.03## navAgatadUrAyAtayornavAgatamanyatopalabdhadeshamanavamishraM yudhyeta, na dUrAyatamAyatagatapariklesham ##08.5.04## parishrAntaparikShINayoH parishrAntaM snAnabhojanasvapnalabdhavishrAmaM yudhyeta, na parikShINamanyatrAhave kShINayugyapuruSham ##08.5.05## pratihatahatAgravegayoH pratihatamagrapAtabhagnaM pravIrapuruShasaMhataM yudhyeta, na hatAgravegamagrapAtahatavIram ##08.5.06## anR^itv.abhUmiprAptayoranR^ituprAptaM yatha.R^ituyugyashastrAvaraNaM yudhyeta, nAbhUmiprAptamavaruddhaprasAravyAyAmam ##08.5.07## AshAnirvediparisR^iptayorAshAnirvedi labdhAbhiprAyaM yudhyeta, na parisR^iptamapasR^itamukhyam ##08.5.08## kalatragarbhyantaHshalyayoH kalatragarbhi unmuchya kalatraM yudhyeta, nAntaHshalyamantaramitram ##08.5.09## kupitamUlabhinnagarbhayoH kupitamUlaM prashamitakopaM sAmAdibhiryudhyeta, na bhinnagarbhamanyonyasmAd bhinnam ##08.5.10## apasR^itAtikShiptayorapasR^itamekarAjyAtikrAntaM mantravyAyAmAbhyAM sattramitrApAshrayaM yudhyeta, nAtikShiptamanekarAjyAtikrAntaM bahv.AbAdhatvAt ##08.5.11## upaniviShTasamAptayorupaniviShTaM pR^ithagyAnasthAnamatisandhAyAriM yudhyeta, na samAptamariNaikasthAnayAnam ##08.5.12## uparuddhaparikShiptayoruparuddhamanyato niShkramyoparoddhAraM pratiyudhyeta, na parikShiptaM sarvataH pratiruddham ##08.5.13## ChinnadhAnyapuruShavIvadhayoH ChinnadhAnyamanyato dhAnyamAnIya ja~NgamasthAvarAhAraM vA yudhyeta, na ChinnapuruShavIvadhamanabhisAram ##08.5.14## svavikShiptamitravikShiptayoH svavikShiptaM svabhUmau vikShiptaM sainyamApadi shakyamAvAhayituM, na mitravikShiptaM viprakR^iShTadeshakAlatvAt ##08.5.15## dUShyayuktaduShTapArShNigrAhayordUShyayuktamAptapuruShAdhiShThitamasaMhataM yudhyeta, na duShTapArShNigrAhaM pR^iShThAbhighAtatrastam ##08.5.16## shUnyamUlAsvAmisaMhatayoH shUnyamUlaM kR^itapaurajAnapadArakShaM sarvasandohena yudhyeta, nAsvAmisaMhataM rAjasenApatihInam ##08.5.17## bhinnakUTAndhayorbhinnakUTamanyAdhiShThitaM yudhyeta, nAndhamadeshikaM \- iti ##08.5.18## doShashuddhirbalAvApaH sattrasthAnAtisaMhitam | sandhishchottarapakShasya balavyasanasAdhanam ##08.5.19## rakShet svadaNDaM vyasane shatrubhyo nityamutthitaH | prahared daNDarandhreShu shatrUNAM nityamutthitaH ##08.5.20## yato nimittaM vyasanaM prakR^itInAmavApnuyAt | prAg eva pratikurvIta tannimittamatandritaH | ##08.5.21## abhiyAtaM svayaM mitraM sambhUyAnyavashena vA parityaktamashaktyA vA lobhena praNayena vA | ##08.5.22## vikrItamabhiyu~njAne sa~NgrAme vApavartinA dvaidhIbhAvena vAmitraM yAsyatA vAnyamanyataH | ##08.5.23## pR^ithag vA sahayAne vA vishvAsenAtisaMhitam bhayAvamAnAlasyairvA vyasanAnna pramokShitam | ##08.5.24## avaruddhaM svabhUmibhyaH samIpAd vA bhayAdgatam AchChedanAd adAnAd vA dattvA vApyavamAnitam | ##08.5.25## atyAhAritamarthaM vA svayaM paramukhena vA atibhAre niyuktaM vA bha~NktvA paramupasthitam | ##08.5.26## upekShitamashaktyA vA prArthayitvA virodhitam kR^ichChreNa sAdhyate mitraM siddhaM chAshu virajyati | ##08.5.27## kR^itaprayAsaM mAnyaM vA mohAn mitramamAnitam | mAnitaM vA na sadR^ishaM shaktito vA nivAritam ##08.5.28## mitropaghAtatrastaM vA sha~NkitaM vArisaMhitAt | dUShyairvA bhedituM mitraM sAdhyaM siddhaM cha tiShThati ##08.5.29## tasmAnnotpAdayed enAn doShAn mitropaghAtakAn | utpannAn vA prashamayedguNairdoShopaghAtibhiH (iti) ##08.5.30## ##Book | ## ## Chapt | ## shaktideshakAlabalAbalaj~nAnaM - yAtrAkAlAH vijigIShurAtmanaH parasya cha balAbalaM shaktideshakAlayAtrAkAlabalasamuddAnakAlapashchAtkopakShayavyayalAbhApadAM j~nAtvA vishiShTabalo yAyAt.h, anyathA.a.asIta ##09.1.01## utsAhaprabhAvayorutsAhaH shreyAn ##09.1.02## svayaM hi rAjA shUro balavAn arogaH kR^itAstro daNDadvitIyo.api shaktaH prabhAvavantaM rAjAnaM jetum ##09.1.03## alpo.api chAsya daNDaH tejasA kR^ityakaro bhavati ##09.1.04## nirutsAhaH tu prabhAvavAn rAjA vikramAbhipanno nashyati ityAchAryAH ##09.1.05## na iti kauTilyaH ##09.1.06## prabhAvavAn utsAhavantaM rAjAnaM prabhAvenAtisandhatte tadvishiShTamanyaM rAjAnamAvAhya bhR^itvA krItvA pravIrapuruShAn ##09.1.07## prabhUtaprabhAvahayahastirathopakaraNasampannashchAsya daNDaH sarvatrApratihatashcharati ##09.1.08## utsAhavatashcha prabhAvavanto jitvA krItvA cha striyo bAlAH pa~Ngavo.andhAshcha pR^ithivIM jigyuriti ##09.1.09## prabhAvamantrayoH prabhAvaH shreyAn ##09.1.10## mantrashaktisampanno hi vandhyabuddhiraprabhAvo bhavati ##09.1.11## mantrakarma chAsya nishchitamaprabhAvo garbhadhAnyamavR^iShTirivopahanti ityAchAryAH ##09.1.12## na iti kauTilyaH ##09.1.13## mantrashaktiH shreyasI ##09.1.14## praj~nAshAstrachakShurhi rAjAlpenApi prayatnena mantramAdhAtuM shaktaH parAn utsAhaprabhAvavatashcha sAmAdibhiryogopaniShadbhyAM chAtisandhAtum ##09.1.15## evamutsAhaprabhAvamantrashaktInAmuttarottarAdhiko.atisandhatte ##09.1.16## deshaH pR^ithivI ##09.1.17## tasyAM himavatsamudrAntaramudIchInaM yojanasahasraparimANaM tiryak chakravartikShetram ##09.1.18## tatrAraNyo grAmyaH parvatodako bhaumaH samo viShama iti visheShAH ##09.1.19## teShu yathAsvabalavR^iddhikaraM karma prayu~njIta ##09.1.20## yatrAtmanaH sainyavyAyAmAnAM bhUmiH, abhUmiH parasya, sottamo deshaH, viparIto.adhamaH, sAdhAraNo madhyamaH ##09.1.21## kAlaH shItoShNavarShAtmA ##09.1.22## tasya rAtrirahaH pakSho mAsa R^iturayanaM saMvatsaro yugamiti visheShAH ##09.1.23## teShu yathAsvabalavR^iddhikaraM karmaprayu~njIta ##09.1.24## yatrAtmanaH sainyavyAyAmAnAM R^ituH anR^ituH parasya, sottamaH kAlaH, viparIto.adhamaH, sAdhAraNo madhyamaH ##09.1.25## shaktideshakAlAnAM tu shaktiH shreyasI ityAchAryAH ##09.1.26## shaktimAn hi nimnasthalavato deshasya shItoShNavarShavatashcha kAlasya shaktaH pratIkAre bhavati ##09.1.27## deshaH shreyAn ityeke ##09.1.28## sthalagato hi shvA nakraM vikarShati, nimnagato nakraH shvAnam iti ##09.1.29## kAlaH shreyAn ityeke ##09.1.30## divA kAkaH kaushikaM hanti, rAtrau kaushikaH kAkam iti ##09.1.31## na iti kauTilyaH ##09.1.32## parasparasAdhakA hi shaktideshakAlAH ##09.1.33## tairabhyuchchitaH tR^itIyaM chaturthaM vA daNDasyAMshaM mUle pArShNyAM pratyantATavIShu cha rakShA vidhAya kAryasAdhanasahaM koshadaNDaM chAdAya kShINapurANabhaktamagR^ihItanavabhaktamasaMskR^itadurgamamitraM vArShikaM chAsya sasyaM haimanaM cha muShTimupahantuM mArgashIrShIM yAtrAM yAyAt ##09.1.34## haimAnaM chAsya sasyaM vAsantikaM cha muShTimupahantuM chaitrIM yAtrAM yAyAt ##09.1.35## kShINakR^iNakAShThodakamasaMskR^itadurgamamitraM vAsantikaM chAsya sasyaM vArShikIM cha muShTimupahantuM jyeShThAmUlIyAM yAtrAM yAyAt ##09.1.36## atyuShNamalpayavasendhanodakaM vA deshaM hemante yAyAt ##09.1.37## tuShAradurdinamagAdhanimnaprAyaM gahanatR^iNavR^ikShaM vA deshaM grIShme yAyAt ##09.1.38## svasainyavyAyAmayogyaM parasyAyogyaM varShati yAyAt ##09.1.39## mArgashIrShIM taiShIM chAntareNa dIrghakAlAM yAtrAM yAyAt.h, chaitrIM vaishAkhIM chAntareNa madhyamakAlAM, jyeShThAmUlIyAmAShADhIM chAntareNa hrasvakAlAM, upoShiShyan vyasane chaturthIm ##09.1.40## vyasanAbhiyAnaM vigR^ihyayAne vyAkhyAtam ##09.1.41## prAyashashchAchAryAH paravyasane yAtavyam ityupadishanti ##09.1.42## shakty.udaye yAtavyamanaikAnntikatvAd vyasanAnAmiti kauTilyaH ##09.1.43## yadA vA prayAtaH karshayitumuchChetuM vA shaknuyAd amitraM tadA yAyAt ##09.1.44## atyuShNopakShINe kAle hastibalaprAyo yAyAt ##09.1.45## hastino hyantaHsvedAH kuShThino bhavanti ##09.1.46## anavagAhamAnAH toyamapibantashchAntar.avakShArAchchAndhIbhavanti ##09.1.47## tasmAt prabhUtodake deshe varShati cha hastibalaprAyo yAyAt ##09.1.48## viparyaye kharoShTrAshvabalaprAyo deshamalpavarShapa~Nkam ##09.1.49## varShati maruprAyaM chatur.a~Ngabalo yAyAt ##09.1.50## samaviShamanimnasthalahrasvadIrghavashena vAdhvano yAtrAM vibhajet ##09.1.51## sarvA vA hrasvakAlAH syuryAtavyAH kAryalAghavAt | dIrghAH kAryagurutvAd vA varShAvAsaH paratra cha (iti) ##09.1.52## ## Chapt | ## balopAdAnakAlAH -samnAhaguNAH -pratibalakarma maulabhR^itakashreNImitrAmitrATavIbalAnAM samuddAnakAlAH ##09.2.01## mUlarakShaNAd atiriktaM maulabalaM, atyAvApayuktA vA maulA mUle vikurvIran.h, bahulAnuraktamaulabalaH sArabalo vA pratiyoddhA, vyAyAmena yoddhavyaM, prakR^iShTe.adhvani kAle vA kShayavyayasahatvAn maulAnAM, bahulAnuraktasampAte cha yAtavyasyopajApabhayAd anyasainyAnAM bhR^itAdInAmavishvAse, balakShaye vA sarvasainyAnAM \- iti maulabalakAlaH ##09.2.02## prabhUtaM me bhR^itabalamalpaM cha maulabalamN parasyAlpaM viraktaM vA maulabalaM, phalguprAyamasAraM vA bhR^itasainyamN mantreNa yoddhavyamalpavyAyAmenaN hrasvo deshaH kAlo vA tanukShayavyayahN alpAvApaM shAntopajApaM vishvastaM vA me sainyamN parasyAlpaH prasAro hantavyahN \- iti bhR^itabalakAlaH ##09.2.03## prabhUtaM me shreNIbalaM, shakyaM mUle yAtrAyAM chAdhAtumN hrasvaH pravAsaH, shreNIbalaprAyaH pratiyoddhA mantravyAyAmAbhyAM pratiyoddhukAmaH, daNDabalavyavahAraH \- iti shreNIbalakAlaH ##09.2.04## prabhUtaM me mitrabalaM shakyaM mUle yAtrAyAM chAdhAtumN alpaH pravAso mantrayuddhAchcha bhUyo vyAyAmayuddhamN mitrabalena vA pUrvamaTavIM nagarasthAnamAsAraM vA yodhayitvA pashchAt svabalena yoddhayiShyAmiN mitrasAdhAraNaM vA me kAryamN mitrAyattA vA me kAryasiddhihN AsannamanugrAhyaM vA me mitramN atyAvApaM vAsya sAdayiShyAmi \- iti mitrabalakAlaH ##09.2.05## prabhUtaM me shatrubalaM, shatrubalena yodhayiShyAmi nagarasthAnamaTavIM vA, tatra me shvavarAhayoH kalahe chaNDAlasyevAnyatarasiddhirbhaviShyatiN AsArANAmaTavInAM vA kaNTakamardanametat kariShyAmiN \- atyupachitaM vA kopabhayAnnityamAsannamaribalaM vAsayed.h, anyatrAbhyantarakopasha~NkAyAH \- shatruyuddhAvarayuddhakAlashcha \- ityamitrabalakAlaH ##09.2.06## tenATavIbalakAlo vyAkhyAtaH ##09.2.07## mArgAdeshikaM, parabhUmiyogyaM, ariyuddhapratilomaM, aTavIbalaprAyaH shatrurvA, bilvaM bilvena hanyatAmN alpaH prasAro hantavyaH \- ityaTavIbalakAlaH ##09.2.08## sainyamanekamanekasthamuktamanuktaM vA vilopArthaM yad uttiShThati tad autsAhikaM \- abhaktavetanaM vilopaviShTipratApakaraM bhedyaM pareShAM, abhedyaM tulyadeshajAtishilpaprAyaM saMhataM mahat iti balopAdAnakAlAh ##09.2.09## teShAM kupyabhR^itamamitrATavIbalaM vilopabhR^itaM vA kuryAt ##09.2.10## amitrasya vA balakAle pratyutpanne shatrubalamavagR^ihNIyAt.h, anyatra vA preShayet.h, aphalaM vA kuryAt.h, vikShiptaM vA vAsayet.h, kAle vAtikrAnte visR^ijet ##09.2.11## parasya chaitad balasamuddAnaM vighAtayet.h, AtmanaH sampAdayet ##09.2.12## pUrvaM pUrvaM chaiShAM shreyaH samnAhayitum ##09.2.13## tadbhAvabhAvitvAnnityasatkArAnugamAchcha maulabalaM bhR^itabalAtshreyaH ##09.2.14## nityAnantaraM kShiprotthAyi vashyaM va bhR^itabalaM shreNIbalAtshreyaH ##09.2.15## jAnapadamekArthopagataM tulyasa~NgharShAmarShasiddhilAbhaM cha shreNIbalaM mitrabalAtshreyaH ##09.2.16## aparimitadeshakAlamekArthopagamAchcha mitrabalamamitrabalAtshreyaH ##09.2.17## AryAdhiShThitamamitrabalamaTavIbalAtshreyaH ##09.2.18## tad ubhayaM vilopArtham ##09.2.19## avilope vyasane cha tAbhyAmahibhayaM syAt ##09.2.20## brAhmaNakShatriyavaishyashUdrasainyAnAM tejaHprAdhAnyAt pUrvaM pUrvaM shreyaH samnAhayitum ityAchAryAH ##09.2.21## na iti kauTilyaH ##09.2.22## praNipAtena brAhmaNabalaM paro.abhihArayet ##09.2.23## praharaNavidyAvinItaM tu kShatriyabalaM shreyaH, bahulasAraM vA vaishyashUdrabalamiti ##09.2.24## tasmAd evambalaH paraH, tasyaitat pratibalamiti balasamuddAnaM kuryAt ##09.2.25## hastiyantrashakaTagarbhakuntaprAsahATakaveNushalyavad hastibalasya pratibalam ##09.2.26## tad eva pAShANalaguDAvaraNA~NkushakachagrahaNIprAyaM rathabalasya pratibalam ##09.2.27## tad evAshvAnAM pratibalaM, varmiNo vA hastino.ashvA vA varmiNaH ##09.2.28## kavachino rathA AvaraNinaH pattayashcha chatur.a~Ngabalasya pratibalam ##09.2.29## evaM balasamuddAnaM parasainyanivAraNam | vibhavena svasainyAnAM kuryAd a~NgavikalpashaH (iti) ##09.2.30## ## Chapt | ## pashchAtkopachintA - bAhyAbhyantaraprakR^itikopapratIkAraH alpaH pashchAtkopo mahAn purastAllAbha iti alpaH pashchAtkopo garIyAn ##09.3.01## alpaM pashchAtkopaM prayAtassya dUShyAmitrATavikA hi sarvataH samedhayanti, prakR^itikopo vA ##09.3.02## labdhamapi cha mahAntaM purastAllAhamevambhUte bhR^ityamitrakShayavyayA grasante ##09.3.03## tasmAt sahasraikIyaH purastAllAbhasyAyogaH shataikIyo vA pashchAtkopa iti na yAyAt ##09.3.04## sUchImukhA hyanarthA iti lokapravAdaH ##09.3.05## pashchAtkope sAmadAnabhedadaNDAn prayu~njIta ##09.3.06## purastAllAbhe senApatiM kumAraM vA daNDachAriNaM kurvIta ##09.3.07## balavAn vA rAjA pashchAtkopAvagrahasamarthaH purastAllAbhamAdAtuM yAyAt ##09.3.08## abhyantarakopasha~NkAyAM sha~NkitAn AdAya yAyAt.h, bAhyakopasha~NkAyAM vA putradArameShAm ##09.3.09## abhyantarAvagrahaM kR^itvA shUnyapAlamanekabalavargamanekamukhyaM cha sthApayitvA yAyAt.h, na vA yAyAt ##09.3.10## abhyantarakopo bAhyakopAt pApIyAn ityuktaM purastAt ##09.3.11## mantrapurohitasenApatiyuvarAjAnAmanyatamakopo.abhyantarakopaH ##09.3.12## tamAtmadoShatyAgena parashaktyaparAdhavashena vA sAdhayet ##09.3.13## mahAparAdhe.api purohite samrodhanamavasrAvaNaM vA siddhiH, yuvarAje samrodhanaM nigraho vA guNavatyanyasmin sati putre ##09.3.14## putraM bhrAtaramanyaM vA kulyaM rAjagrAhiNamutsAhena sAdhayet.h, utsAhAbbhAve gR^ihItAnuvartanasandhikarmabhyAmarisandhAnabhayAt ##09.3.15## anyebhyaH tadvidhebhyo vA bhUmidAnairvishvAsayed enam ##09.3.16## tadvishiShTaM svaya~NgrAhaM daNDaM vA preShayet.h, sAmantATavikAn vA, tairvigR^ihItamatisandadhyAt ##09.3.17## aparuddhAdAnaM pAragrAmikaM vA yogamAtiShThet ##09.3.18## etena mantrasenApatI vyAkhyAtau ##09.3.19## mantry.AdivarjAnAmantar.amAtyAnAmanyatamakopo.antar.amAtyakopaH ##09.3.20## tatrApi yathArhamupAyAn prayu~njIta ##09.3.21## rAShTramukhyAntapAlATavikadaNDopanatAnAmanyatamakopo bAhyakopaH ##09.3.22## tamanyonyenAvagrAhayet ##09.3.23## atidurgapratiShTabdhaM vA sAmantATavikatatkulInAparuddhAnAmanyatamenAvagrAhayet ##09.3.24## mitreNopagrAhayed vA yathA nAmitraM gachChet ##09.3.25## amitrAd vA sattrI bhedayed enaM \- ayaM tvA yogapuruShaM manyamAno bhartaryeva vikramayiShyati, avAptArtho daNDachAriNamamitrATavikeShu kR^ichChre vA prayAse yokShyati, viputradAramante vA vAsayiShyati ##09.3.26## pratihatavikramaM tvAM bhartarypaNyaM kariShyati, tvayA vA sandhiM kR^itvA bhartArameva prasAdayiShyati ##09.3.27## mitramupakR^iShTaM vAsya gachCha iti ##09.3.28## pratipannamiShTAbhiprAyaiH pUjayet ##09.3.29## apratipannasya saMshrayaM bhedayed asau te yogapuruShaH praNihitaH iti ##09.3.30## sattrI chainamabhityaktashAsanairghAtayet.h, gUDhapuruShairvA ##09.3.31## sahaprasthAyino vAsya pravIrapuruShAn yathAbhiprAyakaraNenAvAhayet ##09.3.32## tena praNihitAn sattrI brUyAt ##09.3.33## iti siddhiH ##09.3.34## parasya chainAn kopAn utthApayet.h, Atmanashcha shamayet ##09.3.35## yaH kopaM kartuM shamayituM vA shaktaH tatropajApaH kAryaH ##09.3.36## yaH satyasandhaH shaktaH karmaNi phalAvAptau chAnugrahItuM vinipAte cha trAtuM tatra pratijApaH kAryaH, tarkayitavyashcha kalyANabuddhirutAho shaTha iti ##09.3.37## shaTho hi bAhyo.abhyantaramevamupajapati \- bhartAraM chedd hatvA mAM pratipAdayiShyati shatruvadho bhUmilAbhashcha me dvividho lAbho bhaviShyati, atha vA shatrurenamAhaniShyatIti hatabandhupakShaH tulyadoShadaNDenodvignashcha me bhUyAn akR^ityapakSho bhaviShyati, tadvidhe vAnyasminn api sha~Nkito bhaviShyati, anyamanyaM chAsya mukhyamabhityaktashAsanena ghAtayiShyAmi iti ##09.3.38## abhyantaro vA shaTho bAhyamevamupajapati \- koshamasya hariShyAmi, daNDaM vAsya haniShyAmi, duShTaM vA bhartAramanena ghAtayiShyAmi, pratipannaM bAhyamamitrATavikeShu vikramayiShyAmi chakramasya sajyatAM, vairamasya prasajyatAM, tataH svAdhIno me bhaviShyati, tato bhartArameva prasAdayiShyAmi, svayaM vA rAjyaM grahIShyAmiN baddhvA vA bAhyabhUmiM bhartR^ibhUmiM chobhayamavApsyAmi, viruddhaM vA.a.avAhayitvA bAhyaM vishvastaM ghAtayiShyAmi, shUnyaM vAsya mUlaM hariShyAmi iti ##09.3.39## kalyANabuddhiH tu sahajIvyarthamupajapati ##09.3.40## kalyANabuddhinA sandadhIta, shaThaM tathA iti pratigR^ihyAtisandadhyAt \- iti ##09.3.41## evamupalabhya \- pare parebhyaH sve svebhyaH sve parebhyaH svataH pare | rakShyAH svebhyaH parebhyashcha nityamAtmA vipashchitA (iti) ##09.3.42## ## Chapt | ## kShayavyayalAbhaviparimarshaH yugyapuruShApachayaH kShayaH ##09.4.01## hiraNyadhAnyApachayo vyayaH ##09.4.02## tAbhyAM bahuguNavishiShTe lAbhe yAyAt ##09.4.03## AdeyaH pratyAdeyaH prasAdakaH prakopako hrasvakAlaH tanukShayo.alpavyayo mahAn vR^iddhy.udayaH kalyo dharmyaH purogashcha iti lAbhasampat ##09.4.04## suprApyAnupAlyaH pareShAmapratyAdeya ityAdeyaH ##09.4.05## viparyaye pratyAdeyaH ##09.4.06## tamAdadAnaH tatrastho vA vinAshaM prApnoti ##09.4.07## yadi vA pashyet pratyAdeyamAdAya koshadaNDanichayarakShAvidhAnAnyavasrAvayiShyAmi, khanidravyahastivanasetubandhavaNikpathAn uddhR^itasArAn kariShyAmi, prakR^itIrasya karshayiShyAmi, apavAhayiShyAmi, AyogenArAdhayiShyAmi vA, tAH paraM pratiyogena kopayiShyati, pratipakShe vAsya paNyamenaM kariShyAmi, mitramaparuddhaM vAsya pratipAdayiShyAmi, mitrasya svasya vA deshasya pIDAmatrasthaH taskarebhyaH parebhyashcha pratikariShyAmi, mitramAshrayaM vAsya vaiguNyaM grAhayiShyAmi, tad amitraviraktaM tatkulInaM pratipatsyate, satkR^itya vAsmai bhUmiM dAsyAmi iti saMhitasamutthitaM mitraM me chirAya bhaviShyatIti pratyAdeyamapi lAbhamAdadIta ##09.4.08## ityAdeyapratyAdeyau vyAkhyAtau ##09.4.09## adhArmikAd dhArmikasya lAbho labhyamAnaH sveShAM pareShAM cha prasAdako bhavati ##09.4.10## viparItaH prakopaka iti ##09.4.11## mantriNAmupadeshAllAbho.alabhyamAnaH kopako bhavati ayamasmAbhiH kShayavyayau grAhitaH iti ##09.4.12## dUShyamantriNAmanAdarAllAbho labhyamAnaH kopako bhavati siddhArtho.ayamasmAn vinAshayiShyatIti ##09.4.13## viparItaH prasAdakaH ##09.4.14## iti prasAdakakopakau vyAkhyAtau ##09.4.15## gamanamAtrasAdhyatvAd hrasvakAlaH ##09.4.16## mantrasAdhyatvAt tanukShayaH ##09.4.17## bhaktamAtravyayatvAd alpavyayaH ##09.4.18## tadAtvavaipulyAn mahAn ##09.4.19## arthAnubandhakatvAd vR^iddhy.udayaH ##09.4.20## nirAbAdhakatvAt kalyaH ##09.4.21## prashastopAdAnAd dharmyaH ##09.4.22## sAmavAyikAnAmanirbandhagAmitvAt purogaH \- iti ##09.4.23## tulye lAbhe deshakAlau shakty.upAyau priyApriyau javAjavau sAmIpyaviprakarShau tadAtvAnubandhau sAratvasAtatye bAhulyabAhuguNye cha vimR^ishya bahuguNayuktaM lAbhamAdadIta ##09.4.24## lAbhavighnAH \- kAmaH kopaH sAdhvasaM kAruNyaM hrIranAryabhAvo mAnaH sAnukroshatA paralokApekShA dhArmikatvamatyAgitvaM dainyamasUyA hastagatAvamAno daurAtmyamavishvAso bhayamapratIkAraH shItoShNavarShANAmAkShamyaM ma~NgalatithinakShatreShTitvamiti ##09.4.25## nakShatramati pR^ichChantaM bAlamartho.ativartate | artho hyarthasya nakShatraM kiM kariShyanti tArakAH ##09.4.26## nAdhanAH prApnuvantyarthAnnarA yatnashatairapi | arthairarthA prabadhyante gajAH prajigajairiva (iti) ##09.4.27## ## Chapt | ## bAhyAbhyantarAshchApadaH sandhy.AdInAmayathoddeshAvasthApanamapanayaH ##09.5.01## tasmAd ApadaH sambhavanti ##09.5.02## bAhyotpattirabhyantarapratijApA, abhyantarotpattirbAhyapratijApA, bAhyotpattirbAhyapratijApA, abhyantarotpattirabhyantarapratijApA \- ityApadaH ##09.5.03## yatra bAhyA abhyantarAnupajapanti, abhyantarA vA bAhyAn.h, tatrobhayayoge pratijapataH siddhirvisheShavatI ##09.5.04## suvyAjA hi pratijapitAro bhavanti, nopajapitAraH ##09.5.05## teShu prashAnteShu nAnyAnshaknuyurupajapitumupajapitAraH ##09.5.06## kR^ichChropajApA hi bAhyAnAmabhyantarAH teShAmitare vA ##09.5.07## mahatashcha prayatnasya vadhaH pareShAM, arthAnubandhashchAtmana iti ##09.5.08## abhyantareShu pratijapatsu sAmadAne prayu~njIta ##09.5.09## sthAnamAnakarma sAntvam ##09.5.10## anugrahaparihArau karmasvAyogo vA dAnam ##09.5.11## bAhyeShu pratijapatsu bhedadaNDau prayu~njIta ##09.5.12## sattriNo mitravya~njanA vA bAhyAnAM chArameShAM brUyuH ayaM vo rAjA dUShyavya~njanairatisandhAtukAmaH, budhyadhvam iti ##09.5.13## dUShyeShu vA dUShyavya~njanAH praNihitA dUShyAn bAhyairbhedayeyuH, bAhyAn vA dUShyaiH ##09.5.14## dUShyAn anupraviShTA vA tIkShNAH shastrarasAbhyAM hanyuH ##09.5.15## AhUya vA bAhyAn ghAtayeyuH ##09.5.16## yatra bAhyA bAhyAn upajapanti, abhyantarAn abhyantarA vA, tatraikAntayogopajapituH siddhirvisheShavatI ##09.5.17## doShashuddhau hi dUShyA na vidyante ##09.5.18## dUShyashuddhau hi doShaH punaranyAn dUShayati ##09.5.19## tasmAd bAhyeShUpajapatsu bhedadaNDau prayu~njIta ##09.5.20## sattriNo mitravya~njanA vA brUyuH ayaM vo rAjA svayamAdAtukAmaH, vigR^ihItAH sthAnena rAj~nA, budhyadhvam iti ##09.5.21## pratijapiturvA dUtadaNDAn anupraviShTAH tIkShNAH shastrarasAdibhireShAM ChidreShu prahareyuH ##09.5.22## tataH sattriNaH pratijapitAramabhishaMseyuH ##09.5.23## abhyantarAn abhyantareShUpajapatsu yathArhamupAyaM prayu~njIta ##09.5.24## tuShTali~NgamatuShTaM viparItaM vA sAma prayu~njIta ##09.5.25## shauchasAmarthyApadeshena vyasanAbhyudayAvekShaNena vA pratipUjanamiti dAnam ##09.5.26## mitravya~njano vA brUyAd etAn chittaj~nAnArthamupadhAsyati vo rAjA, tad asyAkhyAtavyamiti ##09.5.27## parasparAd vA bhedayed enAn asau chAsau cha vo rAjanyevamupajapati \- iti bhedaH ##09.5.28## dANDakarmikavachcha daNDaH ##09.5.29## etAsAM chatasR^iNAmApadAmabhyantarAmeva pUrvaM sAdhayet ##09.5.30## ahibhayAd abhyantarakopo bAhyakopAt pApIyAn ityuktaM purastAd ##09.5.31## pUrvAM pUrvAM vijAnIyAllaghvImApadamApadAm | utthitAM balavadbhyo vA gurvIM laghvIM viparyaye (iti) ##09.5.32## ## Chapt | ## dUShyashatrusaMyuktAH dUShyebhyaH shatrubhyashcha dvividhA shuddhA ##09.6.01## dUShyashuddhAyAM paureShu jAnapadeShu vA daNDavarjAn upAyAn prayu~njIta ##09.6.02## daNDo hi mahAjane kSheptumashakyaH ##09.6.03## kShipto vA taM chArthaM na kuryAt.h, anyaM chAnarthamutpAdayet ##09.6.04## mukhyeShu tveShAM dANDakarmikavachcheShTeta ##09.6.05## shatrushuddhAyAM yataH shatruH pradhAnaH kAryo vA tataH sAmAdibhiH siddhiM lipseta ##09.6.06## svAminyAyattA pradhAnasiddhiH, mantriShvAyattA.a.ayattasiddhiH, ubhayAyattA pradhAnAyattasiddhiH ##09.6.07## dUShyAdUShyANAmAmishritatvAd AmishrA ##09.6.08## AmishrAyAmadUShyataH siddhiH ##09.6.09## AlambanAbhAve hyAlambitA na vidyante ##09.6.10## mitrAmitrANAmekIbhAvAt paramishrA ##09.6.11## paramishrAyAM mitrataH siddhiH ##09.6.12## sukaro hi mitreNa sandhiH, nAmitreNa iti ##09.6.13## mitraM chenna sandhimichChed abhIkShNamupajapet ##09.6.14## tataH sattribhiramitrAd bhedayitvA mitraM labheta ##09.6.15## mitrasa~Nghasya vA yo.antasthAyI taM labheta ##09.6.16## antasthAyini labdhe madhyasthAyino bhidyante ##09.6.17## madhyasthAyinaM vA labheta ##09.6.18## madhyasthAyini labdhe nAntasthAyinaH saMhanyante ##09.6.19## yathA chaiShAmAshrayabhedaH tAn upAyAn prayu~njIta ##09.6.20## dhArmikaM jAtikulashrutavR^ittastavena sambandhena pUrveShAM traikAlyopakArAn apakArAbhyAM vA sAntvayet ##09.6.21## nivR^ittotsAhaM vigrahashrAntaM pratihatopAyaM kShayavyayAbhyAM pravAsena chopataptaM shauchenAnyaM lipsamAnamanyasmAd vA sha~NkamAnaM maitrIpradhAnaM vA kalyANabuddhiM sAmnA sAdhayet ##09.6.22## lubdhaM kShINaM vA tapasvimukhyAvasthApanApUrvaM dAnena sAdhayet ##09.6.23## tat pa~nchavidhaM \- deyavisargo gR^ihItAnuvartanamAttapratidAnaM svadravyadAnamapUrvaM parasveShu svaya~NgrAhadAnaM cha ##09.6.24## iti dAnakarma ##09.6.25## parasparadveShavairabhUmiharaNasha~Nkitamato.anyatamena bhedayet ##09.6.26## bhIruM vA pratighAtena kR^itasandhireSha tvayi karmakariShyati, mitramasya nisR^iShTaM, sandhau vA nAbhyantaraH iti ##09.6.27## yasya vA svadeshAd anyadeshAd vA paNyAni paNyAgAratayA.a.agachCheyuH tAni asya yAtavyAllabdhAni iti sattriNashchArayeyuH ##09.6.28## bahulIbhUte shAsanamabhityaktena preShayet etatte paNyaM paNyAgAraM vA mayA te preShitaM, sAmavAyikeShu vikramasva, apagachCha vA, tataH paNasheShamavApsyasi iti ##09.6.29## tataH sattriNaH pareShu grAhayeyuH etad aripradattam iti ##09.6.30## shatruprakhyAtaM vA paNyamavij~nAtaM vijigIShuM gachChet ##09.6.31## tad asya vaidehakavya~njanAH shatrumukhyeShu vikrINIran ##09.6.32## tataH sattriNaH pareShu grAhayeyuH etat paNyamaripradattam iti ##09.6.33## mahAparAdhAn arthamAnAbhyAmupagR^ihya vA shastrarasAgnibhiramitre praNidadhyAt ##09.6.34## athaikamamAtyaM niShpAtayet ##09.6.35## tasya putradAramupagR^ihya rAtrau hatamiti khyApayet ##09.6.36## athAmAtyaH shatroH tAn ekaikashaH prarUpayet ##09.6.37## te ched yathoktaM kuryurna chainAn grAhayet ##09.6.38## ashaktimato vA grAhayet ##09.6.39## AptabhAvopagato mukhyAd asyAtmAnaM rakShaNIyaM kathayet ##09.6.40## athAmitrashAsanaM mukhyopaghAtAya preShitamubhayavetano grAhayet ##09.6.41## utsAhashaktimato vA preShayet amuShya rAjyaM gR^ihANa, yathAsthito naH sandhiH iti ##09.6.42## tataH sattriNaH pareShu grAhayeyuH ##09.6.43## ekasya skandhAvAraM vIvadhamAsAraM vA ghAtayeyuH ##09.6.44## itareShu maitrIM bruvANAH tvameteShAM ghAtayitavyaH ityupajapeyuH ##09.6.45## yasya vA pravIrapuruSho hastI hayo vA mriyeta gUDhapuruShairhanyeta hriyeta vA sattriNaH parasparopahataM brUyuH ##09.6.46## tataH shAsanamabhishastasya preShayet bhUyaH kuru tataH paNashIShamavApsyasi iti ##09.6.47## tad ubhayavetanA grAhayeyuH ##09.6.48## bhinneShvanyatamaM labheta ##09.6.49## tena senApatikumAradaNDachAriNo vyAkhyAtAH ##09.6.50## sAndhikaM cha bhedaM prayu~njIta ##09.6.51## iti bhedakarma ##09.6.52## tIkShNamutsAhinaM vyasaninaM sthitashatruM vA gUDhapuruShAH shastrAgnirasAdibhiH sAdhayeyuH, saukaryato vA teShAmanyatamaH ##09.6.53## tIkShNo hyekaH shastrarasAgnibhiH sAdhayet ##09.6.54## ayaM sarvasandohakarma vishiShTaM vA karoti ##09.6.55## ityupAyachaturvargaH ##09.6.56## pUrvaH pUrvashchAsya laghiShThaH ##09.6.57## sAntvamekaguNam ##09.6.58## dAnaM dviguNaM sAntvapUrvam ##09.6.59## bhedaH triguNaH sAntvadAnapUrvaH ##09.6.60## daNDashchaturguNaH sAntvadAnabhedapUrvaH ##09.6.61## ityabhiyu~njAneShUktam ##09.6.62## svabhUmiShTheShu tu taivopAyAH ##09.6.63## visheShaH tu ##09.6.64## svabhUmiShThAnAmanyatamasya paNyAgArairabhij~nAtAn dUtamukhyAn abhIkShNaM preShayet ##09.6.65## tainaM sandhau parahiMsAyAM vA yojayeyuH ##09.6.66## apratipadyamAnaM kR^ito naH sandhiH ityAvedayeyuH ##09.6.67## tamitareShAmubhayavetanAH sa~NkrAmayeyuH ayaM vo rAjA duShTaH iti ##09.6.68## yasya vA yasmAd bhayaM vairaM dveSho vA taM tasmAd bhedayeyuH ayaM te shatruNA sandhatte, purA tvAmatisandhatte, kShiprataraM sandhIyasva, nigrahe chAsya prayatasva iti ##09.6.69## AvAhavivAhAbhyAM vA kR^itvA saMyogamasaMyuktAn bhedayet ##09.6.70## sAmantATavikatatkulInAparuddhaishchaiShAM rAjyAni ghAtayet.h, sArthavrajATavIrvA, daNDaM vAbhisR^itam ##09.6.71## parasparApAshrayAshchaiShAM jAtisa~NghAshChidreShu prahareyuH, gUDhAshchAgnirasashastreNa ##09.6.72## vItaMsagilavachchArIn yogairAcharitaiH shaThaH | ghAtayet paramishrAyAM vishvAsenAmiSheNa cha (iti) ##09.6.73## ## Chapt | ## arthAnarthasa.nshayayuktAH - tAsAmupAyavikalpajAH siddhayaH kAmAdirutsekaH svAH prakR^itIH kopayati, apanayo bAhyAH ##09.7.01## tad ubhayamAsurI vR^ittiH ##09.7.02## svajanavikAraH kopaH ##09.7.03## paravR^iddhihetuShu Apad.artho.anarthaH saMshaya iti ##09.7.04## yo.arthaH shatruvR^iddhimaprAptaH karoti, prAptaH pratyAdeyaH pareShAM bhavati, prApyamANo vA kShayavyayodayo bhavati, sa bhavatyApad.arthaH ##09.7.05## yathA sAmantAnAmAmiShabhUtaH sAmantavyasanajo lAbhaH, shatruprArthito vA svabhAvAdhigamyo lAbhaH, pashchAt kopena pArShNigrAheNa vA vigR^ihItaH purastAllAbhaH, mitrochChedena sandhivyatikrameNa vA maNDalaviruddho lAbhaH ityApad.arthaH ##09.7.06## svataH parato vA bhayotpattirityanarthaH ##09.7.07## tayoH artho na vA iti, anartho na vA iti, artho.anartha iti, anartho.artha iti saMshayaH ##09.7.08## shatrumitramutsAhayitumartho na vA iti saMshayaH ##09.7.09## shatrubalamarthamAnAbhyAmAvAhayitumanartho na vA iti saMshayaH ##09.7.10## balavatsAmantAM bhUmimAdAtumartho.anartha iti saMshayaH ##09.7.11## jAyasA sambhUyayAnamanartho.artha iti saMshayaH ##09.7.12## teShAmarthasaMshayamupagachChet ##09.7.13## artho.arthAnubandhaH, artho niranubandhaH, artho.anarthAnubandhaH, anartho.arthAnubandhaH, anartho niranubandhaH, anartho.anarthAnubandhaH ityanubandhaShaDvargaH ##09.7.14## shatrumutpATya pArShNigrAhAdAnamartho.anarthAnubandhaH ##09.7.15## udAsInasya daNDAnugrahaH phalenArtho niranubandhaH ##09.7.16## parasyAntar.uchChedanamartho.anarthAnubandhaH ##09.7.17## shatruprativeshasyAnugrahaH koshadaNDAbhyAmanartho.anarthAnubandhaH ##09.7.18## hInashaktimutsAhya nivR^ittiranartho niranubandhaH ##09.7.19## jyAyAMsamutthApya nivR^ittiranartho.anarthAnubandhaH ##09.7.20## teShAM pUrvaH pUrvaH shreyAn upasamprAptum ##09.7.21## iti kAryAvasthApanam ##09.7.22## samantato yugapad.arthotpattiH samantato.arthApad bhavati ##09.7.23## saiva pArShNigrAhavigR^ihItA samantato.arthasaMshayApad bhavati ##09.7.24## tayormitrAkrandopagrahAt siddhiH ##09.7.25## samantataH shatrubhyo bhayotpattiH samantto.anarthApad bhavati ##09.7.26## saiva mitravigR^ihItA samantato.anarthasaMshayApad bhavati ##09.7.27## tayoshchalAmitrAkrandopagrahAt siddhiH, paramishrApratIkAro vA ##09.7.28## ito lAbha itarato lAbha ityubhayato.arthApad bhavati ##09.7.29## tasyAM samantato.arthAyAM cha lAbhaguNayuktamarthamAdAtuM yAyAt ##09.7.30## tulye lAbhaguNe pradhAnamAsannamanatipAtinamUno vA yena bhavet tamAdAtuM yAyAt ##09.7.31## ito.anartha itarato.anartha ityubhayato.anarthApat ##09.7.32## tasyAM samantato.anarthAyAM cha mitrebhyaH siddhiM lipseta ##09.7.33## mitrAbhAve prakR^itInAM laghIyasyaikato.anarthAM sAdhayet.h, ubhayato.anarthAM jyAyasyA, samantato.anarthAM mUlena pratikuryAt ##09.7.34## ashakye sarvamutsR^ijyApagachChet ##09.7.35## dR^iShTA hi jIvataH punar.AvR^ittiryathA suyAtrodayanAbhyAm ##09.7.36## ito lAbha itarato rAjyAbhimarsha ityubhayato.arthAnarthApad bhavati ##09.7.37## tasyAmanarthasAdhako yo.arthaH tamAdAtuM yAyAt ##09.7.38## anyathA hi rAjyAbhimarshaM vArayet ##09.7.39## etayA samantato.arthAnarthApad vyAkhyAtA ##09.7.40## ito.anartha itarato.arthasaMshaya ityubhayato.anarthArthasaMshayA ##09.7.41## tasyAM pUrvamanarthaM sAdhayet.h, tatsiddhAvarthasaMshayam ##09.7.42## etayA samantato.anarthArthasaMshayA vyAkhyAtA ##09.7.43## ito.artha itarato.anarthasaMshaya ityubhayato.arthAnarthasaMshayApad ##09.7.44## etayA samantato.arthAnarthasaMshayA vyAkhyAtA ##09.7.45## tasyAM pUrvAM pUrvAM prakR^itInAmanarthasaMshayAn mokShayituM yateta ##09.7.46## shreyo hi mitramanarthasaMshaye tiShThanna daNDaH, daNDo vA na kosha iti ##09.7.47## samagramokShaNAbhAve prakR^itInAmavayavAn mokShayituM yateta ##09.7.48## tatra puruShaprakR^itInAM bahulamanuraktaM vA tIkShNalubdhavarjaM, dravyaprakR^itInAM sAraM mahopakAraM vA ##09.7.49## sandhinA.a.asanena dvaidhIbhAvena vA laghUni, viparyayairgurUNi ##09.7.50## kShayasthAnavR^iddhInAM chottarottaraM lipseta ##09.7.51## prAtilomyena vA kShayAdInAmAyatyAM visheShaM pashyet ##09.7.52## iti deshAvasthApanam ##09.7.53## etena yAtrA.a.adimadhyAnteShvarthAnarthasaMshayAnAmupasamprAptirvyAkhyAtA ##09.7.54## nirantarayogitvAchchArthAnarthasaMshayAnAM yAtrA.a.adAvarthaH shreyAn upasamprAptuM pArShNigrAhAsArapratighAte kShayavyayapravAsapratyAdeye mUlarakShaNeShu cha bhavati ##09.7.55## tathAnarthaH saMshayo vA svabhUmiShThasya viShahyo bhavati ##09.7.56## etena yAtrAmadhye.arthAnarthasaMshayAnAmupasamprAptirvyAkhyAtA ##09.7.57## yAtrAnte tu karshanIyamuchChedanIyaM vA karshayitvochChidya vArthaH shreyAn upasamprAptuM nAnarthaH saMshayo vA parAbAdhabhayAt ##09.7.58## sAmavAyikAnAmapurogasya tu yAtrAmadhyAntago.anarthaH saMshayo vA shreyAn upasamprAptumanirbandhagAmitvAt ##09.7.59## artho dharmaH kAma ityarthatrivargaH ##09.7.60## tasya pUrvaH pUrvaH shreyAn upasamprAptum ##09.7.61## anartho.adharmaH shoka ityanarthatrivargaH ##09.7.62## tasya pUrvaH pUrvaH shreyAn pratikartum ##09.7.63## artho.anartha iti, dharmo.adharma iti, kAmaH shoka iti saMshayatrivargaH ##09.7.64## tasyottarapakShasiddhau pUrvapakShaH shreyAn upasamprAptum ##09.7.65## iti kAlAvasthApanam ##09.7.66## ityApadaH \- tAsAM siddhiH ##09.7.67## putrabhrAtR^ibandhuShu sAmadAnAbhyAM siddhiranurUpA, paurajAnapadadaNDamukhyeShu dAnabhedAbhyAM, sAmantATavikeShu bhedadaNDAbhyAm ##09.7.68## eShAnulomA, viparyaye pratilomA ##09.7.69## mitrAmitreShu vyAmishrA siddhiH ##09.7.70## parasparasAdhakA hyupAyAH ##09.7.71## shatroH sha~NkitAmAtyeShu sAntvaM prayuktaM sheShaprayogaM nivartayati, dUShyAmAtyeShu dAnaM, sa~NghAteShu bhedaH, shaktimatsu daNDa iti ##09.7.72## gurulAghavayogAchchApadAM niyogavikalpasamuchchayA bhavanti ##09.7.73## anenaivopAyena nAnyena iti niyogaH ##09.7.74## anena vAnyena vA iti vikalpaH ##09.7.75## anenAnyena cha iti samuchchayaH ##09.7.76## teShAmekayogAshchatvAraH triyogAshcha, dviyogAH ShaT, ekashchaturyogaH ##09.7.77## iti pa~nchadashopAyAH ##09.7.78## tAvantaH pratilomAH ##09.7.79## teShAmekenopAyena siddhirekasiddhiH, dvAbhyAM dvisiddhiH, tribhiH trisiddhiH, chaturbhishchatuHsiddhiriti ##09.7.80## dharmamUlatvAt kAmaphalatvAchchArthasya dharmArthakAmAnubandhA yArthasya siddhiH sA sarvArthasiddhiH ##09.7.81## daivAd agnirudakaM vyAdhiH pramAro vidravo durbhikShamAsurI sR^iShTirityApadaH ##09.7.82## tAsAM daivatabrAhmaNarpaNipAtataH siddhiH ##09.7.83## ativR^iShTiravR^iShTirvA sR^iShTirvA yA.a.asurI bhavet | tasyAmAtharvaNaM karma siddhArambhAshcha siddhayaH (iti) ##09.7.84## ##Book | ## ## Chapt | ## skandhAvAraniveshaH vAstukaprashaste vAstuni nAyakavardhaki mauhUrtikAH skandhAvAraM, vR^ittaM dIrghaM chatur.ashraM vA bhUmivashena vA, chaturdvAraM ShaTpathaM navasaMsthAnaM mApayeyuH khAtavaprasAladvArATTAlakasampannaM bhaye sthAne cha ##10.1.01## madhyamasyottare navabhAge rAjavAstukaM dhanuHshatAyAmamardhavistAraM, pashchimArdhe tasyAntaHpuram ##10.1.02## antarvaMshikasainyaM chAnte nivisheta ##10.1.03## purastAd upasthAnaM, dakShiNataH koshashAsanakAryakaraNAni, vAmato rAjopavAhyAnAM hastyashvarathAnAM sthAnam ##10.1.04## ato dhanuHshatAntarAshchatvAraH shakaTamethIpratatistambhasAlaparikShepAH ##10.1.05## prathame purastAn mantripurohitau, daNShiNataH koShThAgAraM mahAnasaM cha, vAmataH kupyAyudhAgAram ##10.1.06## dvitIye maulabhR^itAnAM sthAnamashvarathAnAM senApateshcha ##10.1.07## tR^itIye hastinaH shreNyaH prashAstA cha ##10.1.08## chaturthe viShTirnAyako mitrAmitrATavIbalaM svapuruShAdhiShThitam ##10.1.09## vaNijo rUpAjIvAshchAnumahApatham ##10.1.10## bAhyato lubdhakashvagaNinaH satUryAgnayaH, gUDhAshchArakShAH ##10.1.11## shatrUNAmApAte kUpakUTAvapAtakaNTakinIshcha sthApayet ##10.1.12## aShTAdashavargANAmArakShaviparyAsaM kArayet ##10.1.13## divAyAmaM cha kArayed apasarpaj~nAnArtham ##10.1.14## vivAdasaurikasamAjadyUtavAraNaM cha kArayet.h, mudrArakShaNaM cha ##10.1.15## senAnivR^ittamAyudhIyamashAsanaM shUnyapAlo badhnIyAt ##10.1.16## purastAd adhvanaH samyakprashAstA rakShaNAni cha | yAyAd vardhakiviShTibhyAmudakAni cha kArayet (iti) ##10.1.17## ## Chapt | ## skandhAvAraprayANaM - balavyasanAvaskandakAlarakShaNam.h grAmAraNyAnAmadhvani niveshAn yavasendhanodakavashena parisa~NkhyAya sthAnAsanagamanakAlaM cha yAtrAM yAyAt ##10.2.01## tatpratIkAradviguNaM bhaktopakaraNaM vAhayet ##10.2.02## ashakto vA sainyeShvAyojayet.h, antareShu vA nichinuyAt ##10.2.03## purastAnnAyakaH, madhye kalatraM svAmI cha, pArshvayorashvA bAhu.utsAraH, chakrAnteShu hastinaH prasAravR^iddhirvA, pashchAt senApatiryAyAt nivisheta ##10.2.04## sarvato vanAjIvaH prasAraH ##10.2.05## svadeshAd anvAyatirvIvadhaH ##10.2.06## mitrabalamAsAraH ##10.2.07## kalatrasthAnamapasAraH ##10.2.08## purastAd adhyAghAte makareNa yAyAt.h, pashchAtshakaTena, pArshvayorvajreNa, samantataH sarvatobhadreNa, ekAyane sUchyA ##10.2.09## pathidvaidhIbhAve svabhUmito yAyAt ##10.2.10## abhUmiShThAnAM hi svabhUmiShThA yuddhe pratilomA bhavanti ##10.2.11## yojanamadhamA, adhyardhaM madhyamA, dviyojanamuttamA, sambhAvyA vA gatiH ##10.2.12## AshrayakArI sampannaghAtI pArShNirAsAro madhyamodAsIno vA pratikartavyaH, sa~NkaTo mArgaH shodhayitavyaH, kosho daNDo mitrAmitrATavIbalaM viShTi.R^iturvA pratIkShyAH, kR^itadurgakarmanichayarakShAkShayaH krItabalanirvedo mitrabalanirvedashchAgamiShyati, upajapitAro vA nAtitvarayanti, shatrurabhiprAyaM vA pUrayiShyati, iti shanairyAyAt.h, viparyaye shIghram ##10.2.13## hastistambhasa~NkramasetubandhanaukAShThaveNusa~NghAtairalAbucharmakaraNDadR^itiplavagaNDikAveNikAbhishchodakAni tArayet ##10.2.14## tIrthAbhigrahe hastyashvairanyato rAtrAvuttArya sattraM gR^ihNIyAt ##10.2.15## anudake chakrichatuShpadaM chAdhvapramANena shaktyodakaM vAhayet ##10.2.16## dIrghakAntAramanudakaM yavasendhanodakahInaM vA kR^ichChrAdhvAnamabhiyogapraskannaM kShutpipAsAdhvaklAntaM pa~NkatoyagambhIrANAM vA nadIdarIshailAnAmudyAnApayAne vyAsaktamekAyanamArge shailaviShame sa~NkaTe vA bahulIbhUtaM niveshe prasthite visamnAhaM bhojanavyAsaktamAyatagataparishrAntamavasuptaM vyAdhimarakadurbhikShapIDitaM vyAdhitapattyashvadvipamabhUmiShThaM vA balavyasaneShu vA svasainyaM rakShet.h, parasainyaM chAbhihanyAt ##10.2.17## ekAyanamArgaprayAtasya senAnishchAragrAsAhArashayyAprastArAgninidhAnadhvajAyudhasa~NkhyAnena parabalaj~nAnam ##10.2.18## tadA.a.atmAno gUhayet ##10.2.19## pArvataM vanadurgaM vA sApasArapratigraham | svabhumau pR^iShThataH kR^itvA yudhyeta nivisheta cha (iti) ##10.2.20## ## Chapt | ## kUTayuddhavikalpAH - svasainyotsAhanaM - svabalAnyabalavyAyogaH balavishiShTaH kR^itopajApaH prativihita.R^ituH svabhUmyAM prakAshayuddhamupeyAt ##10.3.01## viparyaye kUTayuddham ##10.3.02## balavyasanAvaskandakAleShu paramabhihanyAt.h, abhUmiShThaM vA svabhUmiShThaH, prakR^itipragraho vA svabhUmiShTham ##10.3.03## dUShyAmitrATavIbalairvA bha~NgaM dattvA vibhUmiprAptaM hanyAt ##10.3.04## saMhatAnIkaM hastibhirbhedayet ##10.3.05## pUrvaM bha~NgapradAnenAnupralInaM bhinnamabhinnaH pratinivR^itya hanyAt ##10.3.06## purastAd abhihatya prachalaM vimukhaM vA pR^iShThato hastyashvenAbhihanyAt ##10.3.07## pR^iShThato.abhihatyA prachalaM vimukhaM vA purastAt sArabalenAbhihanyAt ##10.3.08## tAbhyAM pArshvAbhigAtau vyAkhyAtau ##10.3.09## yato vA dUShyaphalgubalaM tato.abhihanyAt ##10.3.10## purastAd viShamAyAM pR^iShThato.abhihanyAt ##10.3.11## pR^iShThato viShamAyAM purastAd abhihanyAt ##10.3.12## pArshvato viShamAyAmitarato.abhihanyAt ##10.3.13## dUShyAmitrATavIbalairvA pUrvaM yodhayitvA shrAntamashrAntaH paramabhihanyAt ##10.3.14## dUShyabalena vA svayaM bha~NgaM dattvA jitam iti vishvastamavishvastaH sattrApAshrayo.abhihanyAt ##10.3.15## sArthavrajaskandhAvArasaMvAhavilopapramattamapramatto.abhihanyAt ##10.3.16## phalgubalAvachChannasArabalo vA paravIrAn anupravishya hanyAt ##10.3.17## gograhaNena shvApadavadhena vA paravIrAn AkR^iShya sattrachChanno.abhihanyAt ##10.3.18## rAtrAvavaskandena jAgarayitvA nidrAklAntAn avasuptAn vA divA hanyAt ##10.3.19## sapAdacharmakoshairvA hastibhiH sauptikaM dadyAt ##10.3.20## ahaHsamnAhaparishrAntAn aparAhne.abhihanyAt ##10.3.21## shuShkacharmavR^ittasharkarAkoshakairgomahiShoShTrayUthairvA trasnubhirakR^itahastyashvaM bhinnamabhinnaH pratinivR^ittaM hanyAt ##10.3.22## pratisUryavAtaM vA sarvamabhihanyAt ##10.3.23## dhAnvanavanasa~NkaTapa~NkashailanimnaviShamanAvo gAvaH shakaTavyUho nIhAro rAtririti sattrANi ##10.3.24## pUrve cha praharaNakAlAH kUTayuddhahetavaH ##10.3.25## sa~NgrAmaH tu nirdiShTadeshakAlo dharmiShThaH ##10.3.26## saMhatya daNDaM brUyAt tulyavetano.asmi, bhavadbhiH saha bhogyamidaM rAjyaM, mayAbhihitaiH paro.abhihantavyaH iti ##10.3.27## vedeShvapyanushrUyate samAptadakShiNAnAM yaj~nAnAmavabhR^itheShu sA te gatiryA shUrANAm iti ##10.3.28## api iha shlokau bhavataH ##10.3.29## yAn yaj~nasa~NghaiH tapasA cha viprAH svargaiShiNaH pAtrachayaishcha yAnti | kShaNena tAn apyatiyAnti shUrAH prANAn suyuddheShu parityajantaH ##10.3.30## navaM sharAvaM salilasya pUrNaM susaMskR^itaM darbhakR^itottarIyam | tat tasya mA bhUnnarakaM cha gachChed yo bhartR^ipiNDasya kR^ite na yudhyet \- iti ##10.3.31## mantripurohitAbhyAmutsAhayed yodhAn vyUhasampadA ##10.3.32## kArtAntikAdishchAsya vargaH sarvaj~nadaivatasaMyogakhyApanAbhyAM svapakShamuddharShayet.h, parapakShaM chodvejayet ##10.3.33## shvo yuddham iti kR^itopavAsaH shastravAhanaM chAnushayIta ##10.3.34## atharvabhishcha juhuyAt ##10.3.35## vijayayuktAH svargIyAshchAshiSho vAchayet ##10.3.36## brAhmaNebhyashchAtmAnamatisR^ijet ##10.3.37## shauryashilpAbhijanAnurAgayuktamarthamAnAbhyAmavisaMvAditamanIkagarbhaM kurvIta ##10.3.38## pitR^iputrabhrAtR^ikANAmAyudhIyAnAmadhvajaM muNDAnIkaM rAjasthAnam ##10.3.39## hastI ratho vA rAjavAhanamashvAnubandhaH ##10.3.40## yat prAyasainyo yatra vA vinItaH syAt t(ad) adhirohayet ##10.3.41## rAjavya~njano vyUhAdhiShThAnamAyojyaH ##10.3.42## sUtamAgadhAH shUrANAM svargamasvargaM bhIrUNAM jAtisa~NghakulakarmavR^ittastavaM cha yodhAnAM varNayeyuH ##10.3.43## purohitapuruShAH kR^ityAbhichAraM brUyuH, yantrikavardhakimauhUrtikAH svakarmasiddhimasiddhiM pareShAm ##10.3.44## senApatirarthamAnAbhyAmabhisaMskR^itamanIkamAbhASheta \- shatasAhasro rAjavadhaH, pa~nchAshatsAhasraH senApatikumAravadhaH, dashasAhasraH pravIramukhyavadhaH, pa~nchasAhasro hastirathavadhaH, sAhasro.ashvavadhaH, shatyaH pattimukhyavadhaH, shiro viMshatikaM bhogadvaiguNyaM svaya~NgrAhashcha iti ##10.3.45## tad eShAM dashavargAdhipatayo vidyuH ##10.3.46## chikitsakAH shastrayantrAgadasnehavastrahastAH striyashchAnnapAnarakShiNyaH puruShANAmuddharShaNIyAH pR^iShThataH tiShTheyuH ##10.3.47## adakShiNAmukhaM pR^iShThataHsUryamanulomavAtamanIkaM svabhUmau vyUheta ##10.3.48## parabhUmivyUhe chAshvAMshchArayeyuH ##10.3.49## yatra sthAnaM prajavashchAbhUmirvyUhasya tatra sthitaH prajavitashchobhayathA jIyeta ##10.3.50## viparyaye jayati, ubhayathA sthAne prajave cha samA viShamA vyAmishrA vA bhUmiriti purastAt pArshvAbhyAM pashchAchcha j~neyA ##10.3.52## samAyAM daNDamaNDalavyUhAH, viShamAyAM bhogAsaMhatavyUhAH, vyAmishrAyAM viShamavyUhAH ##10.3.53## vishiShTabalaM bha~NktvA sandhiM yAcheta ##10.3.54## samabalena yAchitaH sandadhIta ##10.3.55## hInamanuhanyAt.h, na tveva svabhUmiprAptaM tyaktAtmAnaM vA ##10.3.56## punar.AvartamAnasya nirAshasya cha jIvite | adhAryo jAyate vegaH tasmAd bhagnaM na pIDayet (iti) ##10.3.57## ## Chapt | ## yuddhabhUmayaH - pattyashvarathahastikarmANi svabhUmiH pattyashvarathadvipAnAmiShTA yuddhe niveshe cha ##10.4.01## dhAnvanavananimnasthalayodhinAM khanakAkAshadivArAtriyodhinAM cha puruShANAM nAdeyapArvatAnUpasArasAnAM cha hastinAmashvAnAM cha yathAsvamiShTA yuddhabhUmayaH kAlAshcha ##10.4.02## samA sthirAbhikAshA nirutkhAtinyachakrakhurAnakShagrAhiNyavR^ikShagulmavratatIstambhakedArashvabhravalmIkasikatApa~Nkabha~NgurA daraNahInA cha rathabhUmiH, hastyashvayormanuShyANAM cha same viShame hitA yuddhe niveshe cha ##10.4.03## aNv.ashmavR^ikShA hrasvala~NghanIyashvabhrA mandadaraNadoShA chAshvabhUmiH ##10.4.04## sthUlasthANvashmavR^ikShavratatIvalmIkagulmA padAtibhUmiH ##10.4.05## gamyashailanimnaviShamA mardanIyavR^ikShA ChedanIyavratatI pa~Nkabha~NgurA daraNahInA cha hastibhUmiH ##10.4.06## akaNTakinyabahuviShamA pratyAsAravatI iti padAtInAmatishayaH ##10.4.07## dviguNapratyAsArA kardamodakakha~njanahInA nihsharkarA iti vAjinAmatishayaH ##10.4.08## pAMsukardamodakanalasharAdhAnavatI shvadaNShTrahInA mahAvR^ikShashAkhAghAtaviyuktA iti hastinAmatishayaH ##10.4.09## toyAshayApAshrayavatI nirutkhAtinI kedArahInA vyAvartanasamarthA iti rathAnAmatishayaH ##10.4.10## uktA sarveShAM bhUmiH ##10.4.11## etayA sarvabalaniveshA yuddhAni cha vyAkhyAtAni bhavanti ##10.4.12## bhUmivAsavanavichayo.aviShamatoyatIrthavAtarashmigrahaNaM vIvadhAsArayorghAto rakShA vA vishuddhiH sthApanA cha balasya prasAravR^iddhirbAhu.utsAraH pUrvaprahAro vyAveshanaM vyAvedhanamAshvAso grahaNaM mokShaNaM mArgAnusAravinimayaH koshakumArAbhiharaNaM jaghanakoTyabhighAto hInAnusAraNamanuyAnaM samAjakarma ityashvakarmANi ##10.4.13## puroyAnamakR^itamArgavAsatIrthakarma bAhu.utsAraH toyataraNAvataraNe sthAnagamanAvataraNaM viShamasambAdhapravesho.agnidAnashamanamekA~Ngavijayo bhinnasandhAnamabhinnabhedanaM vyasane trANamabhighAto vibhIShikA trAsanaM.audAryaM grahaNaM mokShaNaM sAladvArATTAlakabha~njanaM koshavAhanApavAhanamiti hastikarmANi ##10.4.14## svabalarakShA chatur.a~NgabalapratiShedhaH sa~NgrAme grahaNaM mokShaNaM bhinnasandhAnamabhinnabhedanaM trAsanamaudAryaM bhImaghoShashcha iti rathakarmANi ##10.4.15## sarvadeshakAlashastravahanaM vyAyAmashcha iti padAtikarmANi ##10.4.16## shibiramArgasetukUpatIrthashodhanakarma yantrAyudhAvaraNopakaraNagrAsavahanamAyodhanAchcha praharaNAvaraNapratividdhApanayanamiti viShTikarmANi ##10.4.17## kuryAdgavAshvavyAyogaM ratheShvalpahayo nR^ipaH | kharoShTrashakaTAnAM vA garbhamalpagajaH tathA (iti) ##10.4.18## ## Chapt | ## pakShakakShorasyAnAM balAgrato vyUhavibhAgaH - sAraphalgubalavibhAgaH - pattyashvarathahastiyuddhAni pa~nchadhanuHshatApakR^iShTaM durgamavasthApya yuddhamupeyAt.h, bhUmivashena vA ##10.5.01## vibhaktamukhyAmachakShurviShaye mokShayitvA senAM senApatinAyakau vyUheyAtAm ##10.5.02## shamAntaraM pattiM sthApayet.h, trishamAntaramashvaM, pa~nchashamAntaraM rathaM hastinaM vA ##10.5.03## dviguNAntaraM triguNAntaraM vA vyUheta ##10.5.04## evaM yathAsukhamasambAdhaM yudhyeta ##10.5.05## pa~nchAratni dhanuH ##10.5.06## tasmin dhanvinaM sthApayet.h, tridhanuShyashvaM, pa~nchadhanuShi rathaM hastinaM vA ##10.5.07## pa~nchadhanuranIkasandhiH pakShakakShorasyAnAm ##10.5.08## ashvasya trayaH puruShAH pratiyoddhAraH ##10.5.09## pa~nchadasha rathasya hastino vA, pa~ncha chAshvAH ##10.5.10## tAvantaH pAdagopA vAjirathadvipAnAM vidheyAH ##10.5.11## trINi trikANyanIkaM rathAnAmurasyaM sthApayet.h, tAvat kakShaM pakShaM chobhayataH ##10.5.12## pa~nchachatvAriMshad evaM rathA rathavyUhe bhavanti, dve shate pa~nchaviMshatishchAshvAH, ShaTshatAni pa~nchasaptatishcha puruShAH pratiyodhAraH, tAvantaH pAdagopAH ##10.5.13## eSha samavyUhaH ##10.5.14## tasya dvirathottarA vR^iddhiraikaviMshatirathAditi ##10.5.15## evamojA dasha samavyUhaprakR^itayo bhavanti ##10.5.16## pakShakakShorasyAnAM mitho viShamasa~NkhyAne viShamavyUhaH ##10.5.17## tasyApi dvirathottarA vR^iddhiraikaviMshatirathAditi ##10.5.18## evamojA dasha viShamavyUhaprakR^itayo bhavanti ##10.5.19## ataH sainyAnAM vyUhasheShamAvApaH kAryaH ##10.5.20## rathAnAM dvau tribhAgAva~NgeShvAvApayet.h, sheShamurasyaM sthApayet ##10.5.21## evaM tribhAgono rathAnAmAvApaH kAryaH ##10.5.22## tena hastinAmashvAnAmAvApo vyAkhyAtaH ##10.5.23## yAvad.ashvarathadvipAnAM yuddhasambAdhanM na kuryAt tAvad AvApaH kAryaH ##10.5.24## daNDabAhulyamAvApaH ##10.5.25## pattibAhulyaM pratyApAvaH ##10.5.26## ekA~NgabAhulyamanvAvApaH ##10.5.27## dUShyabAhulyamatyAvApaH ##10.5.28## parAvApAt pratyAvApAchcha chaturguNAd AShTaguNAditi vA vibhavataH sainyAnAmAvApaH ##10.5.29## rathavyUhena hastivyUho vyAkhyAtaH ##10.5.30## vyAmishro vA hastirathAshvAnAM \- chakrAnteShu hastinaH pArshvayorashvA rathorasye ##10.5.31## hastinAmurasyaM rathAnAM kakShAvashvAnAM pakShAviti madhyabhedI ##10.5.32## viparIto.antabhedI ##10.5.33## hastinAmeva tu shuddhaH \- sAmnAhyAnAmurasyamaupavAhyAnAM jaghanaM vyAlAnAM koTyAviti ##10.5.34## ashvavyUho \- varmiNAmurasyaM shuddhAnAM kakShapakShAviti ##10.5.35## pattivyUhaH \- purastAd AvaraNinaH pR^iShThato dhanvinaH ##10.5.36## iti shuddhAH ##10.5.37## pattayaH pakShayorashvAH pArshvayoH hastinaH pR^iShThato rathAH purastAt.h, paravyUhavashena vA viparyAsaH ##10.5.38## iti dvya~NgabalavibhAgaH ##10.5.39## tena tr.a~NgabalavibhAgo vyAkhyAtaH ##10.5.40## daNDasampat sArabalaM puMsAM ##10.5.41## hastyashvayorvisheShaH kulaM jAtiH sattvaM vayaHsthatA prANo varShma javaH tejaH shilpaM stairyamudagratA vidheyatvaM suvya~njanAchAratA iti ##10.5.42## pattyashvarathadvipAnAM sAratribhAgamurasyaM sthApayet.h, dvau tribhAgau kakShaM pakShaM chobhayataH, anulomamanusAraM, pratilomaM tR^itIyasAraM, phalgu pratilomam ##10.5.43## evaM sarvamupayogaM gamayet ##10.5.44## phalgubalamanteShvavadhAya vegAbhihUliko bhavati ##10.5.45## sArabalamagrataH kR^itvA koTIShvanusAraM kuryAt.h, jaghane tR^itiyiyasAraM, madhye phalgubalam ##10.5.46## evametat sahiShNu bhavati ##10.5.47## vyUhaM tu sthApayitvA pakShakakShorasyAnAmekena dvAbhyAM vA praharet.h, sheShaiH pratigR^ihNIyAt ##10.5.48## yat parasya durbalaM vItahastyashvaM dUShyAmAtyaM kR^itopajApaM vA tatprabhUtasAreNAbhihanyAt ##10.5.49## yad vA parasya sAriShThaM taddviguNasAreNAbhihanyAt ##10.5.50## yad a~NgamalpasAramAtmanaH tad bahunopachinuyAt ##10.5.51## yataH parasyApachayaH tato.abhyAshe vyUheta, yatot vA bhayaM syAt ##10.5.52## abhisR^itaM parisR^itamatisR^itamapasR^itamunmathyAvadhAnaM valayo gomUtrikA maNDalaM prakIrNikA vyAvR^ittapR^iShThamanuvaMshamagrataH pArshvAbhyAM pR^iShThato bhagnarakShA bhagnAnupAta ityashvayuddhAni ##10.5.53## prakIrNikAvarjAnyetAnyeva chaturNAma~NgAnAM vyastasamastAnAM vA ghAtaH, pakShakakShorasyAnAM cha prabha~njanamavaskandaH sauptikaM cha iti hasityuddhAni ##10.5.54## unmathyAvadhAnavarjAnyetAnyeva svabhUmAvabhiyAnApayAnasthitayuddhAni iti rathayuddhAni ##10.5.55## sarvadeshakAlapraharaNamupAMshudaNDashcha iti pattiyuddhAni ##10.5.56## etena vidhinA vyUhAn ojAn yugmAMshcha kArayet | vibhavo yAvad a~NgAnAM chaturNAM sadR^isho bhavet ##10.5.57## dve shate dhanuShAM gatvA rAjA tiShThet pratigrahe | bhinnasa~NghAtanaM tasmAnna yudhyetApratigrahaH (iti) ##10.5.58## ## Chapt | ## daNDabhogamaNDalAsa.nhatavyUhavyUhanaM - tasya prativyUhasthAnam.h pakShAvurasyaM pratigraha ityaushanaso vyUhavibhAgaH ##10.6.01## pakShau kakShAvurasyM pratigraha iti bArhasptyaH ##10.6.02## prapakShakakShorasyobhayoH daNDabhogamaNDalAsaMhatAH prakR^itivyUhAH ##10.6.03## tatra tiryagvR^ittirdaNDaH ##10.6.04## samastAnAmanvAvR^ittirbhogaH ##10.6.05## saratAM sarvatovR^ittirmaNDalaH ##10.6.06## sthitAnAM pR^ithag.anIkavR^ittirasaMhataH ##10.6.07## pakShakakShorasyaiH samaM vartamAno daNDaH ##10.6.08## sa kakShAtikrAntaH pradaraH ##10.6.09## saiva pakShakakShAbhyAM pratikrAnto dR^iDhakaH ##10.6.10## saivAtikrAntaH pakShAbhyAmasahyaH ##10.6.11## pakShAvavasthApyorasyAtikrAntaH shyenaH ##10.6.12## viparyaye chApaM chApakukuShiH pratiShThaH supratiShThashcha ##10.6.13## chApapakShaH sa~njayaH ##10.6.14## saivorasyAtikrAnto vijayaH ##10.6.15## sthUlakarNapakShaH sthUNAkarNaH ##10.6.16## dviguNapakShasthUNo vishAlavijayaH ##10.6.17## tryabhikrAntapakShashchamUmukhaH ##10.6.18## viparyaye jhaShAsyaH ##10.6.19## UrdhvarAjirdaNDaH sUchI ##10.6.20## dvau daNDau valayaH ##10.6.21## chatvAro durjayaH ##10.6.22## iti daNDavyUhAH ##10.6.23## pakShakakShorasyairviShamaM vartamAno bhogaH ##10.6.24## sa sarpasArI gomUtrikA vA ##10.6.25## sa yugmorasyo daNDapakShaH shakaTaH ##10.6.26## viparyaye makaraH ##10.6.27## hastyashvarathairvyatikIrNaH shakaTaH pAripatantakaH ##10.6.28## iti bhogavyUhAH ##10.6.29## pakShakakShorasyAnAmekIbhAve maNDalaH ##10.6.30## sa sarvatomukhaH sarvatobhadraH ##10.6.31## aShTAnIko durjayaH ##10.6.32## iti maNDalavyUhAH ##10.6.33## pakShakakShorasyAnAmasaMhatAd asaMhataH ##10.6.34## sa pa~nchAnIkAnAmAkR^itisthApanAd vajro godhA vA ##10.6.35## chaturNAmuddhAnakaH kAkapadI vA ##10.6.36## trayANAmardhachandrakaH karkaTakashR^i~NgI vA ##10.6.37## ityasaMhatavyUhAH ##10.6.38## rathorasyo hastikakSho.ashvapR^iShTho.ariShTaH ##10.6.39## pattayo.ashvA rathA hastinashchAnupR^iShThamachalaH ##10.6.40## hastino.ashvA rathAH pattayashchAnupR^iShThamapratihataH ##10.6.41## teShAM pradaraM dR^iDhakena ghAtayet.h, dR^iDhakamasahyena, shyenaM chApena, pratiShThaM supratiShThena, sa~njayaM vijayena, sthUNAkarNaM vishAlavijayena, pAripatantakaM sarvatobhadreNa ##10.6.42## durjayena sarvAn prativyUheta ##10.6.43## pattyashvarathadvipAnAM pUrvaM pUrvamuttareNa ghAtayet.h, hInA~NgamadhikA~Ngena cha iti ##10.6.44## a~NgadashakasyaikaH patiH patikaH, patikadashakasyaikaH senApatiH, taddashakasyaiko nAyaka iti ##10.6.45## sa tUryaghoShadhvajapatAkAbhirvyUhA~NgAnAM saMj~nAH sthApayed a~NgavibhAge sa~NghAte sthAne gamane vyAvartane praharaNe cha ##10.6.46## same vyUhe deshakAlasArayogAt siddhiH ##10.6.47## yantrairupaniShadyogaiH tIkShNairvyAsaktaghAtibhiH | mAyAbhirdevasaMyogaiH shakaTairhastibhIShaNaiH ##10.6.48## dUShyaprakopairgoyUthaiH skandhAvArapradIpanaiH | koTIjaghanaghAtairvA dUtavya~njanabhedanaiH ##10.6.49## durgaM dagdhaM hR^itaM vA te kopaH kulyaH samutthitaH | shatrurATaviko vA iti parasyodvegamAcharet ##10.6.50## ekaM hanyAnna vA hanyAd iShuH kShipto dhanuShmatA | praj~nAnena tu matiH kShiptA hanyAdgarbhagatAn api (iti) ##10.6.51## ##Book | ## ## Chapt | ## bhedopAdAnAni - upA.nshudaNDAH sa~NghalAbho daNDamitralAbhAnAmuttamaH ##11.1.01## sa~NghA hi saMhatatvAd adhR^iShyAH pareShAm ##11.1.02## tAn anuguNAn bhu~njIta sAmadAnAbhyAM, viguNAn bhedadaNDAbhyAm ##11.1.03## kAmbojasurAShTrakShatriyashreNy.Adayo vArttashastropajIvinaH ##11.1.04## lichChivikavR^ijikamallakamadrakakukurakurupA~nchAlAdayo rAjashabdopajIvinaH ##11.1.05## sarveShAmAsannAH sattriNaH sa~NghAnAM parasparanya~NgadveShavairakalahasthAnAnyupalabhya kramAbhinItaM bhedamupachArayeyuH asau tvA vijalpatIti ##11.1.06## evamubhayatobaddharoShANAM vidyAshilpadyUtavaihArikeShvAchAryavya~njanA bAlakalahAn utpAdayeyuH ##11.1.07## veshashauNDikeShu vA pratilomaprashaMsAbhiH sa~NghamukhyamanuShyANAM tIkShNAH kalahAn utpAdayeyuH, kR^ityapakShopagraheNa vA ##11.1.08## kumArakAn vishiShTachChindikayA hInachChindikAn utsAhayeyuH ##11.1.09## vishiShTAnAM chaikapAtraM vivAhaM vA hInebhyo vArayeyuH ##11.1.10## hInAn vA vishiShTairekapAtre vivAhe vA yojayeyuH ##11.1.11## avahInAn vA tulyabhAvopagamane kulataH pauruShataH sthAnaviparyAsato vA ##11.1.12## vyavahAramavasthitaM vA pratilomasthApanena nishAmayeyuH ##11.1.13## vivAdapadeShu vA dravyapashumanuShyAbhighAtena rAtrau tIkShNAH kalahAn utpAdayeyuH ##11.1.14## sarveShu cha kalahasthAneShu hInapakShaM rAjA koshadaNDAbhyAmupagR^ihya pratipakShavadhe yojayet ##11.1.15## bhinnAn apavAhayed vA ##11.1.16## bhUmau chaiShAM pa~nchakulIM dashakulIM vA kR^iShyAyAM niveshayet ##11.1.17## ekasthA hi shastragrahaNasamarthAH syuH ##11.1.18## samavAye chaiShAmatyayaM sthApayet ##11.1.19## rAjashabdibhiravaruddhamavakShiptaM vA kulyamabhijAtaM rAjaputratve sthApayet ##11.1.20## kArtAntikAdishchAsya vargo rAjalakShaNyatAM sa~NgheShu prakAshayet ##11.1.21## sa~NghamukhyAMshcha dharmiShThAn upajapet svadharmamamuShya rAj~naH putre bhrAtari vA pratipadyadhvam iti ##11.1.22## pratipanneShu kR^ityapakShopagrahArthamarthaM daNDaM cha preShayet ##11.1.23## vikramakAle shauNDikavya~njanAH putradArapretApadeshena naiShechanikam iti madanarasayuktAn madyakumbhAnshatashaH prayachCheyuH ##11.1.24## chaityadaivatadvArarakShAsthAneShu cha sattriNaH samayakarmanikShepaM sahiraNyAbhij~nAnamudrANi hiraNyabhAjanAni cha prarUpayeyuH ##11.1.25## dR^ishyamAneShu cha sa~NgheShu rAjakIyAH ityAvedayeyuH ##11.1.26## athAvaskandaM dadyAt ##11.1.27## sa~NghAnAM vA vAhanahiraNye kAlike gR^ihItvA sa~NghamukhyAya prakhyAtaM dravyaM prayachChet ##11.1.28## tad eShAM yAchite dattamamuShmai mukhyAya iti brUyAt ##11.1.29## etena skandhAvArATavIbhedo vyAkhyAtaH ##11.1.30## sa~NghamukhyaputramAtmasambhAvitaM vA sattrI grAhayet amuShya rAj~naH putraH tvaM, shatrubhayAd iha nyasto.asi iti ##11.1.31## pratipannaM rAjA koshadaNDAbhyAmupagR^ihya sa~NgheShu vikramayet ##11.1.32## avAptArthaH tamapi pravAsayet ##11.1.33## bandhakIpoShakAH plavakanaTanartakasaubhikA vA praNihitAH strIbhiH paramarUpayauvanAbhiH sa~NghamukhyAn unmAdayeyuH ##11.1.34## jAtakAmAnAmanyatamasya pratyayaM kR^itvAnyatra gamanena prasabhaharaNena vA kalahAn utpAdayeyuH ##11.1.35## kalahe tIkShNAH karma kuryuH hato.ayamitthaM kAmukaH iti ##11.1.36## visaMvAditaM vA marShayamANamabhisR^itya strI brUyAt asau mAM mukhyaH tvayi jAtakAmAM bAdhate, tasmi~njIvati neha sthAsyAmi iti ghAtamasya prayojayet ##11.1.37## prasahyApahR^itA vA vanAnte kriDAgR^ihe vApahartAraM rAtrau tIkShNena ghAtayet.h, svayaM vA rasena ##11.1.38## tataH prakAshayet amunA me priyo hataH iti ##11.1.39## jAtakAmaM vA siddhavya~njanaH sAMvadanikIbhirauShadhIbhiH saMvAsya rasenAtisandhAyApagachChet ##11.1.40## tasminn apakrAnte sattriNaH paraprayogamabhishaMseyuH ##11.1.41## ADhyavidhavA gUDhAjIvA yogastriyo vA dAyanikShepArthaM vivadamAnAH sa~NghamukhyAn unmAdayeyuH, aditikaushikastriyo nartakIgAyanA vA ##11.1.42## pratipannAn gUDhaveshmasu rAtrisamAgamapraviShTAMH tIkShNA hanyurbaddhvA hareyurvA ##11.1.43## sattrI vA strIlolupaM sa~NghamukhyaM prarUpayet amuShmin grAme daridrakullamapasR^itaM, tasya strI rAjArhA, gR^ihANainAm iti ##11.1.44## gR^ihItAyAmardhamAsAnantaraM siddhavya~njano dUShyasa~Nghamukhyamadhye prakroshet asau me mukhyo bhAryAM snuShAM bhaginIM duhitaraM vAdhicharatIti ##11.1.45## taM chet sa~Ngho nigR^ihNIyAt.h, rAjainamupagR^ihya viguNeShu vikramayet ##11.1.46## anigR^ihIte siddhavya~njanaM rAtrau tIkShNAH pravAsayeyuH ##11.1.47## tataH tadvya~njanAH prakrosheyuH asau brahmahA brAhmaNIjArashcha iti ##11.1.48## kArtAntikavya~njano vA kanyAmanyena vR^itAmanyasya prarUpayet amuShya kanyA rAjapatnI rAjaprasavinI cha bhaviShyati, sarvasvena prasahya vainAM labhasva iti ##11.1.49## alabhyamAnAyAM parapakShamuddharShayet ##11.1.50## labdhAyAM siddhaH kalahaH ##11.1.51## bhikShukI vA priyabhAryaM mukhyaM brUyAt asau te mukhyo yauvanotsikto bhAryAyAM mAM prAhiNot.h, tasyAhaM bhayAllekhyamAbharaNaM gR^ihItvA.a.agatAsmi, nirdoShA te bhAryA, gUDhamasmin pratikartavyaM, ahamapi tAvat pratipatsyAmi iti ##11.1.52## evaM.AdiShu kalahasthAneShu svayamutpanne vA kalahe tIkShNairutpAdite vA hInapakShaM rAjA koshadaNDAbhyAmupagR^ihya viguNeShu vikramayed apavAhayed vA ##11.1.53## sa~NgheShvevamekarAjo varteta ##11.1.54## sa~NghAshchApyevamekarAjAd etebhyo.atisa~NghAn ebhyo rakShayeyuH ##11.1.55## sa~Nghamukhyashcha sa~NgheShu nyAyavR^ittirhitaH priyaH | dAnto yuktajanaH tiShThet sarvachittAnuvartakaH (iti) ##11.1.56## ##Book | ## ## Chapt | ## dUtakarma balIyasAbhiyukto durbalaH sarvatrAnupraNato vetasadharmA tiShThet ##12.1.01## indrasya hi sa praNamati yo balIyaso namatIti bhAradvAjaH ##12.1.02## sarvasandohena balAnAM yudhyeta ##12.1.03## parAkramo hi vyasanamapahanti ##12.1.04## svadharmashchaiSha kShatriyasya, yuddhe jayaH parAjayo vA iti vishAlAkShaH ##12.1.05## na iti kauTilyaH ##12.1.06## sarvatrAnupraNataH kulaiDakeva nirAsho jIvite vasati ##12.1.07## yudhyamAnashchAlpasainyaH samudramivAplavo.avagAhamAnaH sIdati ##12.1.08## tadvishiShTaM tu rAjAnamAshrito durgamaviShahyaM vA cheShTeta ##12.1.09## trayo.abhiyoktAro dharmalobhAsuravijayina iti ##12.1.10## teShAmabhyavapattyA dharmavijayI tuShyati ##12.1.11## tamabhyavapadyeta, pareShAmapi bhayAt ##12.1.12## bhUmidravyaharaNena lobhavijayI tuShyati ##12.1.13## tamarthenAbhyavapadyeta ##12.1.14## bhUmidravyaputradAraprANaharaNenAsuravijayI ##12.1.15## taM bhUmidravyAbhyAmupagR^ihyAgrAhyaH pratikurvIta ##12.1.16## teShAmanyatamamuttiShThamAnaM sandhinA mantrayuddhena kUTayuddhena vA prativyUheta ##12.1.17## shatrupakShamasya sAmadAnAbhyAM, svapakShaM bhedadaNDAbhyAm ##12.1.18## durgaM rAShTraM skandhAvAraM vAsya gUDhAH shastrarasAgnibhiH sAdhayeyuH ##12.1.19## sarvataH pArShNimasya grAhayet ##12.1.20## aTavIbhirvA rAjyaM ghAtayet.h, tatkulInAparuddhAbhyAM vA hArayet ##12.1.21## apakArAnteShu chAsya dUTaM preShayet ##12.1.22## anapakR^itya vA sandhAnam ##12.1.23## tathApyabhiprayAntaM koshadaNDayoH pAdottaramahorAtrottaraM vA sandhiM yAcheta ##12.1.24## sa ched daNDasandhiM yAcheta, kuNThamasmai hastyashvaM dadyAd.h, utsAhitaM vA garayuktam ##12.1.25## puruShasandhiM yAcheta, dUShyAmitrATavIbalamasmai dadyAd yogapuruShAdhiShThitam ##12.1.26## tathA kuryAd yathobhayavinAshaH syAt ##12.1.27## tIkShNabalaM vAsmai dadyAd yad avamAnitaM vikurvIta, maulamanuraktaM vA yad asya vyasane.apakuryAt ##12.1.28## koshasandhiM yAcheta, sAramasmai dadyAd yasya kretAraM nAdhigachChet.h, kupyamayuddhayogyaM vA ##12.1.29## bhUmisandhiM yAcheta, pratyAdeyAM nityAmitrAmanapAshrayAM mahAkShayavyayaniveshAM vAsmai bhUmiM dadyAt ##12.1.30## sarvasvena vA rAjadhAnIvarjena sandhiM yAcheta balIyasaH ##12.1.31## yat prasahya hared anyaH tat prayachched upAyataH | rakShet svadehaM na dhanaM kA hyanitye dhane dayA (iti) ##12.1.32## ## Chapt | ## mantrayuddha sa chet sandhau nAvatiShTheta, brUyAd enaM \- ime shatruShaDvargavashagA rAjAno vinaShTAH, teShAmanAtmavatAM nArhasi mArgamanugantum ##12.2.01## dharmamarthaM chAvekShasva ##12.2.02## mitramukhA hyamitrAH te ye tvA sAhasamadharmamarthAtikramaM cha grAhayanti ##12.2.03## shUraiH tyaktAtmabhiH saha yoddhuM sAhasaM, janakShayamubhayataH kartumadharmaH, dR^iShTamarthaM mitramaduShTaM cha tyaktumarthAtikramaH ##12.2.04## mitravAMshcha sa rAjA, bhUyashchaitenArthena mitrANyudyojayiShyati yAni tvA sarvato.abhiyAsyanti ##12.2.05## na cha madhyamodAsInayormaNDalasya vA parityaktaH, bhavAMH tu parityaktaH yattvA samudyuktamupaprekShante bhUyaH kShayavyayAbhyAM yujyatAM, mitrAchcha bhidyatAM, athainaM parityaktamUlaM sukhenochChetsyAmaH iti ##12.2.06## sa bhavAnnArhati mitramukhAnAmamitrANAM shrotuM, mitrANyudvejayitumamitrAMshcha shreyasA yoktuM, prANasaMshayamanarthaM chopagantum iti yachChet ##12.2.07## tathApi pratiShThamAnasya prakR^itikopamasya kArayed yathA sa~NghavR^itte vyAkhyAtaM yogavAmane cha ##12.2.08## tIkShNarasadaprayogaM cha ##12.2.09## yad uktamAtmarakShitake rakShyaM tatra tIkShNAn rasadAMshcha prayu~njIta ##12.2.10## bandhakIpoShakAH paramarUpayauvanAbhiH strIbhiH senAmukhyAn unmAdayeyuH ##12.2.11## bahUnAmekasyAM dvayorvA mukhyayoH kAme jAte tIkShNAH kalahAn utpAdayeyuH ##12.2.12## kalahe parAjitapakShaM paratrApagamane yAtrAsAhAyyadAne vA bharturyojayeyuH ##12.2.13## kAmavashAn vA siddhavya~njanAH sAMvadanikIbhiroShadhIbhiratisandhAnAya mukhyeShu rasaM dApayeyuH ##12.2.14## vaidehakavya~njane vA rAjamahiShyAH subhagAyAH preShyAmAsannAM kAmanimittamarthenAbhivR^iShya parityajet ##12.2.15## tasyaiva parichArakavya~njanopadiShTaH siddhavya~njanaH sAMvadanikImoShadhIM dadyAt vaidehakasharIre.avaghAtavyA iti ##12.2.16## siddhe subhagAyA apyenaM yogamupadishet rAjasharIre.avadhAtavyA iti ##12.2.17## tato rasenAtisandadhyAt ##12.2.18## kArtAntikavya~njano vA mahAmAtraM rAjalakShaNasampannam kramAbhinItaM brUyAt ##12.2.19## bhAryAmasya bhikShukI rAjapatnI rAjaprasavinI vA bhaviShyasi iti ##12.2.20## bhAryAvya~njanA vA mahAmAtraM brUyAt rAjA kila mAmavarodhayiShyati, tavAntikAya pattralekhyamAbharaNaM chedaM parivrAjikayA.a.ahR^itam iti ##12.2.21## sUdArAlikavya~njano vA rasaprayogArthaM rAjavachanamarthaM chAsya lobhanIyamabhinayet ##12.2.22## tad asya vaidehakavya~njanaH pratisandadhyAt.h, kAryasiddhiM cha brUyAt ##12.2.23## evamekena dvAbhyAM tribhirityupAyairekaikamasya mahAmAtraM vikramAyApagamanAya vA yojayet \- iti ##12.2.24## durgeShu chAsya shUnyapAlAsannAH sattriNaH paurajAnapadeShu maitrInimittamAvedayeyuH \- shUnyapAlenoktA yodhAshchAdhikaraNasthAshcha kR^ichChragato rAjA jIvann AgamiShyati, na vA, prasahya vittamArjayadhvaM, amitrAMshcha hata iti ##12.2.25## bahulIbhUte tIkShNAH paurAnnishAsvAhArayeyuH, mukhyAMshchAbhihanyuH evaM kriyante ye shUnyapAlasya na shushrUShante iti ##12.2.26## shUnyapAlasthAneShu cha sashoNitAni shastravittabandhanAnyutsR^ijeyuH ##12.2.27## tataH sattriNaH shUnyapAlo ghAtayati vilopayati cha ityAvedayeyuH ##12.2.28## evaM jAnapadAn samAharturbhedayeyuH ##12.2.29## samAhartR^ipuruShAMH tu grAmamadhyeShu rAtrau tIkShNA hatvA brUyuH evaM kriyante ye janapadamadharmeNa bAdhante iti ##12.2.30## samutpanne doShe shUnyapAlaM samAhartAraM vA prakR^itikopena ghAtayeyuH ##12.2.31## tatkulInamaparuddhaM vA pratipAdayeyuH ##12.2.32## antaHpurapuradvAraM dravyadhAnyaparigrahAn | daheyuH tAMshcha hanyurvA brUyurasyArtavAdinaH (iti) ##12.2.33## ## Chapt | ## senAmukhyavadhah - maNDalaprotsAhanam.h rAj~no rAjavallabhAnAM chAsannAH sattriNaH pattyashvarathadvipamukhyAnAM rAjA kruddhaH iti suhR^idvishvAsena mitrasthAnIyeShu kathayeyuH ##12.3.01## bahulIbhUte tIkShNAH kR^itarAtrichArapratIkArA gR^iheShu svAmivachanenAgamyatAm iti brUyuH ##12.3.02## tAnnirgachChataivAbhihanyuH, svAmisandeshaH iti chAsannAn brUyuH ##12.3.03## ye chApravAsitAH tAn sattriNo brUyuH etat tad yad asmAbhiH kathitaM, jIvitukAmenApakrAntavyam iti ##12.3.04## yebhyashcha rAjA yAchito na dadAti tAn sattriNo brUyuH \- uktaH shUnyapAlo rAj~nA ayAchyamarthamasau chAsau cha mA yAchate, mayA pratyAkhyAtAH shatrusaMhitAH, teShAmuddharaNe prayatasva iti ##12.3.05## tataH pUrvavad Acharet ##12.3.06## yebhyashcha rAjA yAchito dadAti tAn sattriNo brUyuH \- uktaH shUnyapAlo rAj~nA ayAchyamarthamasau chAsau cha mA yAchate, tebhyo mayA so.artho vishvAsArthaM dattaH, shatrusaMhitAH, teShAmuddharaNe prayatasva iti ##12.3.07## tataH pUrvavad Acharet ##12.3.08## ye chainaM yAchyamarthaM na yAchante tAn sattriNo brUyuH \- uktaH shUnyapAlo rAj~nA yAchyamarthamasau chAsau cha mA na yAchate, kimanyat svadoShasha~NkitatvAt.h, teShAmuddharaNe prayatasva iti ##12.3.09## tataH pUrvavad Acharet ##12.3.10## etena sarvaH kR^ityapakSho vyAkhyAtaH ##12.3.11## pratyAsanno vA rAjAnaM sattrI grAhayet asau chAsau cha te mahAmAtraH shatrupuruShaiH sambhAShate iti ##12.3.12## pratipanne dUShyAn asya shAsanaharAn darshayet etat tat iti ##12.3.13## senAmukhyaprakR^itipuruShAn vA bhUmyA hiraNyena vA lobhayitvA sveShu vikramayed apavAhayed vA ##12.3.14## yo.asya putraH samIpe durge vA prativasati taM sattriNopajApayet AtmasampannataraH tvaM putraH, tathApyantarhitaH, tatkimupekShase vikramya gR^ihANa, purA tvA yuvarAjo vinAshayatIti ##12.3.15## tatkulInamaparuddhaM vA hiraNyena pratilobhya brUyAt antarbalaM pratyantaskandhamantaM vAsya pramR^idnIhi iti ##12.3.16## ATavikAn arthamAnAbhyAmupagR^ihya rAjyamasya ghAtayet ##12.3.17## pArShNigrAhaM vAsya brUyAt eSha khalu rAjA mAmuchChidya tvAmuchChetsyati, pArShNimasya gR^ihANa, tvayi nivR^ittasyAhaM pArShNiM grahIShyAmi iti ##12.3.18## mitrANi vAsya brUyAt ahaM vaH setuH, mayi vibhinne sarvAn eSha vo rAjA plAvayiShyati, sambhUya vAsya yAtrAM vihanAma iti ##12.3.19## tatsaMhatAnAmasaMhatAnAM cha preShayet eSha khalu rAjA mAmutpATya bhavatsu karma kariShyati, budhyadhvaM, ahaM vaH shreyAn abhyupapattum iti ##12.3.20## madhyamasya prahiNuyAd udAsInasya vA punaH | yathA.a.asannasya mokShArthaM sarvasvena tad.arpaNam (iti) ##12.3.21## ## Chapt | ## shastrAgnirasapraNidhayaH - vIvadhAsAraprrasAravadhaH ye chAsya durgeShu vaidehakavya~njanAH, grAmesu gR^ihapatikavya~njanAH, janapadasandhiShu gorakShakatApasavya~njanAH, te sAmantATavikatatkulInAparuddhAnAM paNyAgArapUrvaM preShayeyuH ayaM desho hAryaH iti ##12.4.01## AgatAMshchaiShAM durge gUDhapuruShAn arthamAnAbhyAmabhisatkR^itya prakR^itichChidrANi pradarshayeyuH ##12.4.02## teShu taiH saha prahareyuH ##12.4.03## skandhAvAre vAsya shauNDikavya~njanaH putramabhityaktaM sthApayitvAvaskandakAle rasena pravAsayitvA naiShechanikam iti madanarasayuktAn madyakumbhAnshatashaH prayachChet ##12.4.04## shuddhaM vA madyaM pAdyaM vA madyaM dadyAd ekamahaH, uttaraM rassiddhaM prayachChet ##12.4.05## shuddhaM vA madyaM daNDamukhyebhyaH pradAya madakAle rasasiddhaM prayachChet ##12.4.06## daNDamukhyavya~njano vA putramabhityaktamiti samAnam ##12.4.07## pAkvamAMsikodanikoNDikApUpikavya~njanA vA paNyavisheShamavaghoShayitvA parasparasa~NgharSheNa kAlikaM samarghataramiti vA parAn AhUya rasena svapaNyAnyapachArayeyuH ##12.4.08## surAkShIradadhisarpistailAni vA tadvyavahartR^ihasteShu gR^ihItA striyo bAlAshcha rasayukteShu svabhAjaneShu parikireyuH ##12.4.09## anenArgheNa, vishiShTaM vA bhUyo dIyatAm iti tatraivAvAkireyuH ##12.4.10## etAnyeva vaidehakavya~njanAH, paNyavireyeNAhartAro vA ##12.4.11## hastyashvAnAM vidhAyavaseShu rasamAsannA dadyuH ##12.4.12## karmakaravya~njanA vA rasAktaM yavasamudakaM vA vikrINIran ##12.4.13## chirasaMsR^iShTA vA govANijakA gavAmajAvInAM vA yUthAnyavaskandakAleShu pareShAM mohasthAneShu pramu~ncheyuH, ashvakharoShTramahiShAdInAM duShTAMshcha ##12.4.14## tadvya~njanA vA chuchChundarIshoNitAktAkShAn ##12.4.15## lubdhakavya~njanA vA vyAlamR^igAn pa~njarebhyaH pramu~ncheyuH, sarpagrAhA vA sarpAn ugraviShAn.h, hastijIvino vA hastinaH ##12.4.16## agnijIvino vAgnimavasR^ijeyuH ##12.4.17## gUDhapuruShA vA vimukhAn pattyashvarathadvipamukhyAn abhihanyuH, AdIpayeyurvA mukhyAvAsAn ##12.4.18## dUShyAmitrATavikavya~njanAH praNihitAH pR^iShThAbhighAtamavaskandapratigrahaM vA kuryuH ##12.4.19## vanagUDhA vA pratyantaskandhamupaniShkR^iShyAbhihanyuH, ekAyane vIvadhAsAraprasArAn vA ##12.4.20## sasa~NketaM vA rAtriyuddhe bhUritUryamAhatya brUyuH anupraviShTAH smo, labdhaM rAjyam iti ##12.4.21## rAjAvAsamanupraviShTA vA sa~NkuleShu rAjAnaM hanyuH ##12.4.22## sarvato vA prayAtamena(?eva?) mlechChATavikadaNTachAriNaH sattrApAshrayAH stambhavATApAshrayA vA hanyuH ##12.4.23## lubdhakavya~njanA vAvaskandasa~NkuleShu gUDhayuddhahetubhirabhihanyuH ##12.4.24## ekAyane vA shailastambhavATakha~njanAntar.udake vA svabhUmibalenAbhihanyuH ##12.4.25## nadIsarastaTAkasetubandhabhedavegena vA plAvayeyuH ##12.4.26## dhAnvanavanadurganimnadurgasthaM vA yogAgnidhUmAbhyAM nAshayeyuH ##12.4.27## sa~NkaTagatamagninA, dhAnvanagataM dhUmena, nidhAnagataM rasena, toyAvagADhaM duShTagrAhairudakacharaNairvA tIkShNAH sAdhayeyuH, AdIptAvAsAnniShpatantaM vA ##12.4.28## yogavAmanayogAbhyAM yogenAnyatamena vA | amitramatisandadhyAt saktamuktAsu bhUmiShu (iti) ##12.4.29## ## Chapt | ## yogAtisa.ndhAnaM - daNDAtisa.ndhAnaM - ekavijayaH daivatejyAyAm yAtrAyAmamitrasya bahUni pUjA.a.agamasthAnAni bhaktitaH ##12.5.01## tatrAsya yogamubjayet ##12.5.02## devatAgR^ihapraviShTasyopari yantramokShaNena gUDhabhittiM shilAM vA pAtayet ##12.5.03## shilAshastravarShamuttamAgArAt.h, kapATamavapAtitaM vA, bhittipraNihitamekadeshabaddhaM vA parighaM mokShayet ##12.5.04## devatAdehadhvajapraharaNAni vAsyopariShTAt pAtayet ##12.5.05## sthAnAsanagamanabhUmiShu vAsya gomayapradehena gandhodakaprasekena vA rasamatichArayet.h, puShpachUrNopahAreNa vA ##12.5.06## gandhapratichChannaM vAsya tIkShNaM dhUmamatinayet ##12.5.07## shUlakUpamavapAtanaM vA shayanAsanasyAdhastAd yantrabaddhatalamenaM kIlamokShaNena praveshayet ##12.5.08## pratyAsanne vAmitre janapadAj janamavarodhakShamamatinayet ##12.5.09## durgAchchAnavarodhakShamamapanayet.h, pratyAdeyamariviShayaM vA preShayet ##12.5.10## janapadaM chaikasthaM shailavananadIdurgeShvaTavIvyavahiteShu vA putrabhrAtR^iparigR^ihItaM sthApayet ##12.5.11## uparodhahetavo daNDopanatavR^itte vyAkhyAtAH ##12.5.12## tR^iNakAShThamAyojanAd dAhayet ##12.5.13## udakAni cha dUShayet.h, avasrAvayechcha ##12.5.14## kUpakUTAvapAtakaNTakinIshcha bahirubjayet ##12.5.15## suru~NgAmamitrasthAne bahumukhIM kR^itvA nichayamukhyAn abhihArayet.h, amitraM vA ##12.5.16## paraprayuktAyAM vA suru~NgAyAM parikhAmudakAntikIM khAnayet.h, kUpashAlAmanusAlaM vA ##12.5.17## toyakumbhAn kAMsyabhANDAni vA sha~NkAsthAneShu sthApayet khAtAbhij~nAnArtham ##12.5.18## j~nAte suru~NgApathe pratisuru~NgAM kArayet ##12.5.19## madhye bhittvA dhUmamudakaM vA prayachChet ##12.5.20## prativihitadurgo vA mUle dAyAd kR^itvA pratilomAmasya dishaM gachChet.h, yato vA mitrairbandhubhirATavikairvA saMsR^ijyeta parasyAmitrairdUShyairvA mahadbhiH, yato vA gato.asya mitrairviyogaM kuryAt pArShNiM vA gR^ihNIyAt rAjyaM vAsya hArayet vIvadhAsAraprasArAn vA vArayet.h, yato vA shaknuyAd AkShikavad apakShepeNAsya prahartuM, yato vA svaM rAjyaM trAyeta mUlasyopachayaM vA kuryAt ##12.5.21## yataH sandhimabhipretaM labheta tato vA gachChet ##12.5.22## sahaprasthAyino vAsya preShayeyuH ayaM te shatrurasmAkaM hastagataH, paNyaM viprakAraM vApadishya hiraNyamantaHsArabalaM cha preShaya yasyainamarpayema baddhaM pravAsitaM vA iti ##12.5.23## pratipanne hiraNyaM sArabalaM chAdadIta ##12.5.24## antapAlo vA durgasampradAne balaikadeshamatinIya vishvastaM ghAtayet ##12.5.25## janapadamekasthaM vA ghAtayitumamitrAnIkamAvAhayet ##12.5.26## tad avaruddhadeshamatinIya vishvastaM ghAtayet ##12.5.27## mitravya~njano vA bAhyasya preShayet kShINamasmin durge dhAnyaM snehAH kShAro lavaNaM vA, tad amuShmin deshe kAle cha pravekShyati, tad upagR^ihANa iti ##12.5.28## tato rasaviddhaM dhAnyaM snehaM kShAraM lavaNaM vA dUShyAmitrATavikAH praveshayeyuH, anye vAbhityaktAH ##12.5.29## tena sarvabhANDavIvadhagrahaNaM vyAkhyAtam ##12.5.30## sandhiM vA kR^itvA hiraNyaikadeshamasmai dadyAt.h, vilambamAnaH sheSham ##12.5.31## tato rakShAvidhAnAnyavasrAvayet ##12.5.32## agnirasashastrairvA praharet ##12.5.33## hiraNyapratigrAhiNo vAsya vallabhAn anugR^ihNIyAt ##12.5.34## parikShINo vAsmai durgaM dattvA nirgachChet ##12.5.35## suru~NgayA kukShipradareNa vA prAkArabhedena nirgachChet ##12.5.36## rAtrAvavaskandaM dattvA siddhaH tiShThet.h, asiddhaH pArshvenApagachChet ##12.5.37## pAShaNDachChadmanA mandaparivAro nirgachChet ##12.5.38## pretavya~njano vA gUDhairnihriyeta ##12.5.39## strIveShadhArI vA pretamanugachChet ##12.5.40## daivatopahArashrAddhaprahavaNeShu vA rasaviddhamannapAnamavasR^ijya ##12.5.41## kR^itopajApo dUShyavya~njanairniShpatya gUDhasainyo.abhihanyAt ##12.5.42## evaM gR^ihItadurgo vA prAshyaprAshaM chaityamupasthApya daivatapratimAchChidraM pravishyAsIta, gUDhabhittiM vA, daivatapratimAyuktaM vA bhUmigR^iham ##12.5.43## vismR^ite suru~NgayA rAtrau rAjAvAsamanupravishya suptamamitraM hanyAt ##12.5.44## yantravishleShaNaM vA vishleShyAdhastAd avapAtayet ##12.5.45## rasAgniyogenAvaliptaM gR^ihaM jatugR^ihaM vAdhishayAnamamitramAdIpayet ##12.5.46## pramadavanavihArANAmanyatame vA vihArasthAne pramattaM bhUmigR^ihasuru~NgAgUDhabhittipraviShTAH tIkShNA hanyuH, gUDhapraNihitA vA rasena ##12.5.47## svapato vA niruddhe deshe gUDhAH striyaH sarparasAgnidhUmAn upari mu~ncheyuH ##12.5.48## pratyutpanne vA kAraNe yad yad upapadyeta tat tad amitre.antaHpuragate gUDhasa~nchAraH prayu~njIta ##12.5.49## tato gUDhamevApagachChet.h, svajanasaMj~nAM cha prarUpayet ##12.5.50## dvAhsthAn varShadharAMshchAnyAnnigUDhopahitAn pare | tUryasaMj~nAbhirAhUya dviShatsheShANi ghAtayet (iti) ##12.5.51## ##Book | ## ## Chapt | ## upajApaH vijigIShuH paragrAmamavAptukAmaH sarvaj~nadaivatasaMyogakhyApanAbhyAM svapakShamuddharShayet.h, parapakShaM chodvejayet ##13.1.01## sarvaj~nakhyApanaM tu \- gR^ihaguhyapravR^ittij~nAnena pratyAdesho mukhyAnAM, kaNTakashodhanApasarpAvagamena prakAshanaM rAjadviShTakAriNAM, vij~nApyopAyanakhyApanamadR^iShTasaMsargavidyAsaMj~nA.a.adibhiH, videshapravR^ittij~nAnaM tad ahareva gR^ihakapotena mudrAsaMyuktena ##13.1.02## daivatasaMyogakhyApanaM tu \- suru~NgAmukhenAgnichaityadaivatapratimAchChidrAn anupraviShTairagnichaityadaivatavya~njanaiH sambhAShaNaM pUjanaM cha, udakAd utthitairvA nAgavaruNavya~njanaiH sambhAShaNaM pUjanaM cha, rAtrAvantar.udake samudravAlukAkoshaM praNidhAyAgnimAlAdarshanaM, shilAshikyAvagR^ihIte plavake sthAnaM, udakabastinA jarAyuNA vA shiro.avagUDhanAsaH pR^iShatAntrakulIranakrashiMshumArodravasAbhirvA shatapAkyaM tailaM nastaH prayogaH ##13.1.03## tena rAtrigaNashcharati ##13.1.04## ityudakacharaNAni ##13.1.05## tairvaruNanAgakanyAvAkyakriyA sambhAShaNaM cha, kopasthAneShu mukhAd agnidhUmotsargaH ##13.1.06## tad asya svaviShaye kArtAntikanaimittikamauhUrtikapaurANikekShaNikagUDhapuruShAH sAchivyakarAH taddarshinashcha prakAshayeyuH ##13.1.07## parasya viShaye daivatadarshanaM divyakoshadaNDotpattiM chAsya brUyuH ##13.1.08## daivataprashnanimittavAyasA~NgavidyAsvapnamR^igapakShivyAhAreShu chAsya vijayaM brUyuH, viparItamamitrasya ##13.1.09## sadundubhimulkAM cha parasya nakShatre darshayeyuH ##13.1.10## parasya mukhyAn mitratvenopadishanto dUtavya~njanAH svAmisatkAraM brUyuH, svapakShabalAdhAnaM parapakShapratighAtaM cha ##13.1.11## tulyayogakShemamamAtyAnAmAyudhIyAnAM cha kathayeyuH ##13.1.12## teShu vyasanAbhyudayAvekShaNamapatyapUjanaM cha prayu~njIta ##13.1.13## tena parapakShamutsAhayed yathoktaM purastAt ##13.1.14## bhUyashcha vakShyAmaH ##13.1.15## sAdhAraNagardabhena dakShAn.h, lakuTashAkhAhananAbhyAM daNDachAriNaH, kulaiDakena chodvignAn.h, ashanivarSheNa vimAnitAn.h, vidulenAvakeshinA vAyasapiNDena kaitavajameghena iti vihatAshAn durbhagAla~NkAreNa dveShiNA iti pUjAphalAn.h, vyAghracharmaNA mR^ityukUTena chopahitAn.h, pIluvikhAdanena karakayoShTrayA gardabhIkShIrAbhimanthanena iti dhruvopakAriNa iti ##13.1.16## pratipannAn arthamAnAbhyAM yojayet ##13.1.17## dravyabhaktachChidreShu chainAn dravyabhaktadAnairanugR^ihNIyAt ##13.1.18## apratigR^ihNatAM strIkumArAla~NkArAn abhihareyuH ##13.1.19## durbhikShastenATavy.upaghAteShu cha paurajAnapadAn utsAhayantaH sattriNo brUyuH rAjAnamanugrahaM yAchAmahe niranugrahAH paratra gachChAmaH iti ##13.1.20## tathA iti pratipanneShu dravyadhAnyAnyaparigrahaiH | sAchivyaM kAryamityetad upajApAd bhUtaM mahat (iti) ##13.1.21## ## Chapt | ## yogavAmanam.h muNDo jaTilo vA parvataguhAvAsI chaturvarShashatAyurbruvANaH prabhUtajaTilAntevAsI nagarAbhyAshe tiShThet ##13.2.01## shiShyAshchAsya mUlaphalopagamanairamAtyAn rAjAnaM cha bhagavaddarshanAya yojayeyuH ##13.2.02## samAgatAshcha rAj~nA pUrvarAjadeshAbhij~nAnAni kathayet.h, shate shate cha varShANAM pUrNe.ahamagniM pravishya punarbAlo bhavAmi, tad iha bhavat samIpe chaturthamagniM pravekShyAmi, avashyaM me bhavAn mAnayitavyaH, trIn varAn vR^iNIShNa(vR^iShIShva) iti ##13.2.03## pratipannaM brUyAt saptarAtramiha saputradAreNa prekShAprahavaNapUrvaM vastavyam iti ##13.2.04## vasantamavaskandeta ##13.2.05## muNDo vA jaTilo vA sthAnikavya~njanaH prabhUtajaTilAntevAsI vastashoNitadigdhAM veNushalAkAM suvarNachUrNenAvalipya valmIke nidadhyAd upajihvikAnusaraNArthaM, svarNanAlikAM vA ##13.2.06## tataH sattrI rAj~naH kathayet asau siddhaH puShpitaM nidhiM jAnAtIti ##13.2.07## sa rAj~nA pR^iShThaH tathA iti brUyAt.h, tachchAbhij~nAnaM darshayet.h, bhUyo vA hiraNyamantar.AdhAya ##13.2.08## brUyAchchainaM nAgarakShito.ayaM nidhiH praNipAtasAdhyaH iti ##13.2.09## pratipannaM brUyAt saptarAtram iti samAnam ##13.2.10## sthAnikavya~njanaM vA rAtrau tejanAgniyuktamekAnte tiShThantaM sattriNaH kramAbhInItaM rAj~naH kathayeyuH asau siddhaH sAmedhikaH iti ##13.2.11## taM rAjA yamarthaM yAcheta tamasya kariShyamANaH saptarAtram iti samAnam ##13.2.12## siddhavya~njano vA rAjAnaM jambhakavidyAbhiH pralobhayet ##13.2.13## taM rAjA iti samAnam ##13.2.14## siddhavya~njano vA deshadevatAmabhyarhitAmAshritya prahavaNairabhIkShNaM prakR^itimukhyAn abhisaMvAsya krameNa rAjAnamatisandadhyAt ##13.2.15## jaTilavya~njanamantar.udakavAsinaM vA sarvashvetaM taTasuru~NgAbhUmigR^ihApasaraNaM varuNaM nAgarAjaM vA sattriNaH kramAbhinItaM rAj~naH kathayeyuH ##13.2.16## taM rAjA iti samAnam ##13.2.17## janapadAntevAsI siddhavya~njano vA rAjAnaM shatrudarshanAya yojayet ##13.2.18## pratipannaM bimbaM kR^itvA shatrumAvAhayitvA niruddhe deshe ghAtayet ##13.2.19## ashvapaNyopayAtA vaidehakavya~njanAH paNyopAyananimittamAhUya rAjAnaM paNyaparIkShAyAmAsaktamashvavyatikIrNaM vA hanyuH, ashvaishcha prahareyuH ##13.2.20## nagarAbhyAshe vA chaityamAruhya rAtrau tIkShNAH kumbheShu nAlIn vA vidulAni dhamantaH svAmino mukhyAnAM vA mAMsAni bhakShayiShyAmaH, pUjA no vartatAm ityavyaktaM brUyuH ##13.2.21## tad eShAM naimittikamauhUrtikavya~njanAH khyApayeyuH ##13.2.22## ma~Ngalye vA hrade taTAkamadhye vA rAtrau tejanatailAbhyaktA nAgarUpiNaH shaktimusalAnyayomayAni niShpeShayantaH tathaiva brUyuH ##13.2.23## R^ikShacharmaka~nchukino vAgnidhUmotsargayuktA rakShorUpaM vahantaH trirapasavyaM nagaraM kurvANAH shvasR^igAlavAshitAntareShu tathaiva brUyuH ##13.2.24## chaityadaivatapratimAM vA tejanatailenAbhrapaTalachChannenAgninA vA rAtrau prajvAlya tathaiva brUyuH ##13.2.25## tad anye khyApayeyuH ##13.2.26## daivatapratimAnAmabhyarhitAnAM vA shoNitena prasrAvamatimAtraM kuryuH ##13.2.27## tad anye devarudhirasaMsrAve sa~NgrAme parAjayaM brUyuH ##13.2.28## sandhirAtriShu shmashAnapramukhe vA chaityamUrdhvabhakShitairmanuShyaiH prarUpayeyuH ##13.2.29## tato rakShorUpI manuShyakaM yAcheta ##13.2.30## yashchAtra shUravAdiko.anyatamo vA draShTumAgachChet tamanye lohamusalairhanyuH, yathA rakShobhirhata iti j~nAyeta ##13.2.31## tad adbhutaM rAj~naH taddarshinaH sattriNashcha kathayeyuH ##13.2.32## tato naimititkamauhUrtikavya~njanAH shAntiM prAyashchittaM brUyuH anyathA mahad akushalaM rAj~no deshasya cha iti ##13.2.33## pratipannameteShu saptarAtramekaikamantrabalihomaM svayaM rAj~nA kartavyam iti brUyuH ##13.2.34## tataH samAnam ##13.2.35## etAn vA yogAn Atmani darshayitvA pratikurvIta pareShAmupadeshArtham ##13.2.36## tataH prayojayed yogAn ##13.2.37## yogadarshanapratIkAreNa vA koshAbhisaMharaNaM kuryAt ##13.2.38## hastikAmaM vA nAgavanapAlA hastinA lakShaNyena pralobhayeyuH ##13.2.39## pratipannaM gahanamekAyanaM vAtinIya ghAtayeyuH, baddhvA vApahareyuH ##13.2.40## tena mR^igayAkAmo vyAkhyAtaH ##13.2.41## dravyastrIlolupamADhyavidhavAbhirvA paramarUpayauvanAbhiH strIbhirdAyanikShepArthamupanItAbhiH sattriNaH pralobhayeyuH ##13.2.42## pratipannaM rAtrau sattrachChannAH samAgame shastrarasAbhyAM ghAtayeyuH ##13.2.43## siddhapravrajitachaityastUpadaivatapratimAnAmabhIkShNAbhigamaneShu vA bhUmigR^ihasuru~NgArUDhabhittipraviShTAH tIkShNAH paramabhihanyuH ##13.2.44## yeShu desheShu yAH prekShAH prekShate pArthivaH svayam | yAtrAvihAre ramate yatra krIDati vAmbhasi ##13.2.45## dhig.ukty.AdiShu sarveShu yaj~naprahavaNeShu vA | sUtikApretarogeShu prItishokabhayeShu vA | ##13.2.46## pramAdaM yAti yasmin vA vishvAsAt svajanotsave yatrAsyArakShisa~nchAro durdine sa~NkuleShu vA | ##13.2.47## viprasthAne pradIpte vA praviShTe nirjane.api vA | vastrAbharaNamAlyAnAM phelAbhiH shayanAsanaiH ##13.2.48## madyabhojanaphelAbhiH tUryairvAbhigatAH saha | prahareyurariM tIkShNAH pUrvapraNihitaiH saha (iti) ##13.2.49## yathaiva pravisheyushcha dviShataH sattrahetubhiH | tathaiva chApagachCheyurityuktaM yogavAmanam ##13.2.50## ## Chapt | ## apasarpapraNidhiH shreNImukhyamAptaM niShpAtayet ##13.3.01## sa paramAshrtya pakShApadeshena svaviShayAt sAchivyakarasahAyopAdAnaM kurvIta ##13.3.02## kR^itApasarpopachayo vA paramanumAnya svAmino dUShyagrAmaM vItahastyashvaM dUShyAmAtyaM daNDamAkrandaM vA hatvA parasya preShayet ##13.3.03## janapadaikadeshaM shreNImaTavIM vA sahAyopAdAnArthaM saMshrayeta ##13.3.04## vishvAsamupagataH svAminaH preShayet ##13.3.05## tataH svAmI hastibandhanamaTavIghAtaM vApadishya gUDhameva praharet ##13.3.06## etenAmAtyATavikA vyAkhyAtAH ##13.3.07## shatruNA maitrIM kR^itvAmAtyAn avakShipet ##13.3.08## te tatshatroH preShayeyuH bhartAraM naH prasAdaya iti ##13.3.09## sa yaM dUtaM preShayet.h, tamupAlabheta bhartA te mAmamAtyairbhedayati, na cha punarihAgantavyam iti ##13.3.10## athaikamamAtyaM niShpAtayet ##13.3.11## sa paramAshritya yogApasarpAparaktadUShyAn ashaktimataH stenATavikAn ubhayopaghAtakAn vA parasyopaharet ##13.3.12## AptabhAvopagataH pravIrapuruShopaghAtamasyopahared antapAlamATavikaM daNDachAriNaM vA dR^iDhamasau chAsau cha te shatruNA sandhatte iti ##13.3.13## atha pashchAd abhityaktashAsanairenAn ghAtayet ##13.3.14## daNDabalavyavahAreNa vA shatrumudyojya ghAtayet ##13.3.15## kR^ityapakShopagraheNa vA parasyAmitraM rAjAnamAtmanyapakArayitvAbhiyu~njIta ##13.3.16## tataH parasya preShayet asau te vairI mamApakaroti, tamehi sambhUya haniShyAvaH, bhUmau hiraNye vA te parigrahaH iti ##13.3.17## pratipannamabhisatkR^ityAgatamavaskandena prakAshayuddhena vA shatruNA ghAtayet ##13.3.18## abhivishvAsanArthaM bhUmidAnaputrAbhiShekarakShApadeshena vA grAhayet ##13.3.19## aviShahyamupAMshudaNDena vA ghAtayet ##13.3.20## sa ched daNDaM dadyAnna svayamAgachChet tamasya vairiNA ghAtayet ##13.3.21## daNDena vA prayAtumichChenna vijigIShuNA tathApyenamubhayataHsampIDanena ghAtayet ##13.3.22## avishvasto vA pratyekasho yAtumichChed rAjyaikadeshaM vA yAtavyasyAdAtukAmaH, tathApyenaM vairiNA sarvasandohena vA ghAtayet ##13.3.23## vairiNA vA saktasya daNDopanayena mUlamanyato hArayet ##13.3.24## shatrubhUmyA vA mitraM paNeta, mitrabhUmyA vA shatrum ##13.3.25## tataH shatrubhUmilipsAyAM mitreNAtmanyapakArayitvAbhiyu~njIta \- iti samAnAH pUrveNa sarvaiva yogAH ##13.3.26## shatruM vA mitrabhUmilipsAyAM pratipannaM daNDenAnugR^ihNIyAt ##13.3.27## tato mitragatamatisandadhyAt ##13.3.28## kR^itapratividhAno vA vyasanamAtmano darshayitvA mitreNAmitramutsAhayitvA.a.atmAnamabhiyojayet ##13.3.29## tataH sampIDanena ghAtayet.h, jIvagrAheNa vA rAjyavinimayaM kArayet ##13.3.30## mitreNAshritashchetshatruragrAhye sthAtumichChet sAmantAdibhirmUlamasya hArayet ##13.3.31## daNDena vA trAtumiChet tamasya ghAtayet ##13.3.32## tau chenna bhidyeyAtAM prakAshamevAnyonyabhUmyA paNeta ##13.3.33## tataH parasparaM mitravya~njanA vobhayavetanA vA dUtAn preShayeyuH ayaM te rAjA bhUmiM lipsate shatrusaMhitaH iti ##13.3.34## tayoranyataro jAtAsha~NkAroShaH, pUrvavachcheShteta ##13.3.35## durgarAShTradaNDamukhyAn vA kR^ityapakShahetubhirabhivikhyApya pravrAjayet ##13.3.36## te yuddhAvaskandAvarodhavyasaneShu shatrumatisandadhyuH ##13.3.37## bhedaM vAsya svavargebhyaH kuryuH ##13.3.38## abhityaktashAsanaiH pratisamAnayeyuH ##13.3.39## lubdhakavya~njanA vA mAMsavikrayeNa dvAhsthA dauvArikApAshrayAshchorAbhyAgamaM parasya dviH tririti nivedya labdhapratyayA bharturanIkaM dvidhA niveshya grAmavadhe.avaskande cha dviShato brUyuH AsannashchoragaNaH, mahAMshchAkrandaH, prabhUtaM sainyamAgachChatu iti ##13.3.40## tad arpayitvA grAmaghAtadaNDasya sainyamitarad AdAya rAtrau durgadvAreShu brUyuH hatashchoragaNaH, siddhayAtramidaM sainyamAgataM, dvAramapAvriyatAm iti ##13.3.41## pUrvapraNihitA vA dvArANi dadyuH ##13.3.42## taiH saha prahareyuH ##13.3.43## kArushilpipAShaNDakushIlavavaidehakavya~njanAn AyudhIyAn vvA paradurge praNidadhyAt ##13.3.44## teShAM gR^ihapatikavya~njanAH kAShThatR^iNadhAnyapaNyashakaTaiH praharaNAvaraNAnyabhihareyuH, devadhvajapratimAbhirvA ##13.3.45## tataH tadvya~njanAH pramattavadhamavaskandapratigrahamabhipraharaNaM pR^iShThataH sha~Nkhadundubhishabdena vA praviShTam ityAvedayeyuH ##13.3.46## prAkAradvArATTAlakadAnamanIkabhedaM ghAtaM vA kuryuH ##13.3.47## sArthagaNavAsibhirAtivAhikaiH kanyAvAhikairashvapaNyavyavahAribhirupakaraNahArakairdhAnyakretR^ivikretR^ibhirvA pravrajitali~NgibhirdUtaishcha daNaD.atinayanaM, sandhikarmavishvAsanArtham ##13.3.48## iti rAjApasarpAH ##13.3.49## etaivATavInAmapasarpAH kaNTakashodhanoktAshcha ##13.3.50## vrajamaTavy.AsannamapasarpAH sArthaM vA chorairghAtayeyuH ##13.3.51## kR^itasa~NketamannapAnaM chAtra madanarasaviddhaM vA kR^itvApagachCheyuH ##13.3.52## gopAlakavaidehakAshcha tatashchorAn gR^ihItaloptrabhArAn madanarasavikArakAle.avaskandayeyuH ##13.3.53## sa~NkarShaNadaivatIyo vA muNDajaTilavya~njanaH prahavaNakarmaNA madanarasayogenAtisandadhyAt ##13.3.54## athAvaskandaM dadyAt ##13.3.55## shauNDikavya~njano vA daivatapretakAryotsavasamAjeShvATavikAn surAvikrayopAyananimittaM madanarasayogenAtisandadhyAt ##13.3.56## athAvaskandaM dadyAt ##13.3.57## grAmaghAtapraviShTAM vA vikShipya bahudhATavIm | ghAtayediti chorANAmapasarpAH prakIrtitAH (iti) ##13.3.58## ## Chapt | ## paryupAsanakarma - avamardaH karshanapUrvaM paryupAsanakarma ##13.4.01## janapadaM yathAniviShTamabhaye sthApayet ##13.4.02## utthitamanugrahaparihArAbhyAM niveShayet.h, anyatrApasarataH ##13.4.03## sa~NgrAmAd anyasyAM bhUmau niveshayet.h, ekasyAM vA vAsayet ##13.4.04## na hyajano janapado rAjyamajanapadaM vA bhavatIti kauTilyaH ##13.4.05## viShamasthasya muShTiM sasyaM vA hanyAd.h, vIvadhaprasArau cha ##13.4.06## prasAravIvadhachChedAn muShTisasyavadhAd api | vamanAdgUDhaghAtAchcha jAyate prakR^itikShayaH ##13.4.07## prabhUtaguNabaddha(vaddha) anyakupyayantrashastrAvaraNaviShTirashmisamagraM me sainyaM, R^itushcha purastAt.h, apartuH parasya, vyAdhidurbhikShanichayarakShAkShayaH krItabalanirvedo mitrabalanirvedashcha iti paryupAsIta ##13.4.08## kR^itvA skandhAvArasya rakShAM vIvadhAsArayoH pathashcha, parikShipya durgaM khAtasAlAbhyAM, dUShayitvodakaM, avasrAvya parikhAH sampUrayitvA vA, suru~NgAbalakuTikAbhyAM vapraprAkArau hArayet.h, dAraM cha guDena ##13.4.09## nimnaM vA pAMsumAlayA.a.achChAdayet ##13.4.10## bahulArakShaM yantrairghAtayet ##13.4.11## niShkirAd upaniShkR^iShyAshvaishcha prahareyuH ##13.4.12## vikramAntareShu cha niyogavikalpasamuchchayaishchopAyAnAM siddhiM lipseta ##13.4.13## durgavAsinaH shyenakAkanaptR^ibhAsashukasArikolUkakapotAn grAhayitvA puchCheShvagniyogayuktAn paradurge visR^ijet ##13.4.14## apakR^iShTaskandhAvArAd uchChritadhvajadhanvArakSho vA mAnuSheNAgninA paradurgamAdIpayet ##13.4.15## gUDhapurShAshchAntardurgapAlakA nakulavAnarabiDAlashunAM puchCheShvagniyogamAdhAya kANDanichayarakShAvidhAnaveshmasu visR^ijeyuH ##13.4.16## shuShkamatsyAnAmudareShvagnimAdhAya vallUre vA vAyasopahAreNa vayobhirhArayeyuH ##13.4.17## saraladevadArupUtitR^iNaguggulushrIveShTakasarjarasalAkShAgulikAH kharoShTrAjAvInAM leNDaM chAgnidhAraNam ##13.4.18## priyAlachUrNamavalgujamaShImadhu.uchChiShTamashvakharoShTragoleNDamityeSha kShepyo.agniyogaH ##13.4.19## sarvalohachUrNamagnivarNaM vA kumbhIsIsatrapuchUrNaM vA pAribhadrakapalAshapuShpakeshamaShItailamadhu.uchChiShTakashrIveShTakayukto.agniyogo vishvAsaghAtI vA ##13.4.20## tenAvaliptaH shaNatrapusavalkaveShTito bANa ityagniyogaH ##13.4.21## na tveva vidyamAne parAkrame.agnimavasR^ijet ##13.4.22## avishvAsyo hyagnirdaivapIDanaM cha, apratisa~NkhyAtaprANidhAnyapashuhiraNyakupyadravyakShayakaraH ##13.4.23## kShINanichayaM chAvAptamapi rAjyaM kShayAyaiva bhavatIti paryupAsanakarma ##13.4.24## sarvArambhopakaraNaviShTisampanno.asmi, vyAdhitaH paropadhAviruddhaprakR^itirakR^itadurgakarmanichayo vA, nirAsAraH sAsAro vA purA mitraiH sandhatte ityavamardakAlaH ##13.4.25## svayamagnau jAte samutthApite vA prahavaNe prekShAnIkadarshanasa~NgasaurikakalaheShu nityayuddhashrAntabale bahulayuddhapratividdhapretapuruShe jAgaraNaklAntasuptajane durdine nadIvege vA nIhArasamplave vAvamR^idnIyAt ##13.4.26## skandhAvAramutsR^ijya vA vanagUDhaH shatruM niShkrAntaM ghAtayet ##13.4.27## mitrAsAramukhyavya~njano vA samruddhena maitrIM kR^itvA dUtamabhityaktaM preShayet \- idaM te ChidraM, ime dUShyAH samroddhurvA ChidraM, ayaM te kR^ityapakShaH iti ##13.4.28## taM pratidUtamAdAya nirgachChantaM vijigIShurgR^ihItvA doShamabhivikhyApya pravAsyApagachChet ##13.4.29## tato mitrAsAravya~njano vA samruddhaM brUyAt mAM trAtumupanirgachCha, mayA vA saha samroddhAraM jahi iti ##13.4.30## pratipannamubhayataHsampIDanena ghAtayet.h, jIvagrAheNa vA rAjyavinimayaM kArayet ##13.4.31## nagaraM vAsya pramR^idnIyAt ##13.4.32## sArabalaM vAsya vamayitvAbhihanyAt ##13.4.33## tena daNDopanatATavikA vyAkhyAtAH ##13.4.34## daNDopanatATavikayoranyataro vA samruddhasya preShayet \- ayaM samroddhA vyAdhitaH, pArShNigrAheNAbhiyuktaH, Chidramanyad utthitaM, anyasyAM bhUmAvapayAtukAmaH iti ##13.4.35## pratipanne samroddhA skandhAvAramAdIpyApayAyAt ##13.4.36## tataH pUrvavad Acharet ##13.4.37## paNyasampAtaM vA kR^itvA paNyenainaM rasaviddhenAtisandadhyAt ##13.4.38## AsAravya~njano vA samruddhasya dUtaM preShayet \- mayA bAhyamabhihatamupanirgachChAbhihantum iti ##13.4.39## pratipannaM pUrvavad Acharet ##13.4.40## mitraM bandhuM vApadishya yogapuruShAH shAsanamudrAhastAH pravishya durgaM grAhayeyuH ##13.4.41## AsAravya~nj~nano vA samruddhasya preShayet \- amuShmin deshe kAle cha skandhAvAramabhihaniShyAmi, yuShmAbhirapi yoddhavyam iti ##13.4.42## pratipannaM yathoktamabhyAghAtasa~NkulaM darshayitvA rAtrau durgAnniShkrAntaM ghAtayet ##13.4.43## yad vA mitramAvAhayed ATavvikaM vA, tamutsAhayet vikramya samruddhe bhUmimasya pratipadyasva iti ##13.4.44## vikrAntaM prakR^itibhirdUShyamukhyopagraheNa vA ghAtayet.h, svayaM vA rasena mitraghAtako.ayam ityavAptArthaH ##13.4.45## vikramitukAmaM vA mitravya~njanaH parasyAbhishaMset ##13.4.46## AptabhAvopagataH pravIrapuruShAnasyopaghAtayet ##13.4.47## sandhiM vA kR^itvA janapadamenaM niveshayet ##13.4.48## niviShTamasya janapadamavij~nAto hanyAt ##13.4.49## apakArayitvA dUShyATavikeShu vA balaikadeshamatinIya durgamavaskandena hArayet ##13.4.50## dUShyAmitrATavikadveShyapratyapasR^itAshcha kR^itArthamAnasaMj~nAchihnAH paradurgamavaskandeyuH ##13.4.51## paradurgamavaskandya skandhAvAraM vA patitaparAnmukhAbhipannamuktakeshashastrabhayavirUpebhyashchAbhayamayudhyamAnebhyashcha dadyuH ##13.4.52## paradurgamavApya vishuddhashatrupakShaM kR^itopAMshudaNDapratIkAramantarbahishcha pravishet ##13.4.53## evaM vijigIShuramitrabhUmiM labdhvA madhyamaM lipseta, tatsiddhAvudAsInam ##13.4.54## eSha prathamo mArgaH pR^ithivIM jetum ##13.4.55## madhyamodAsInayorabhAve guNAtishayenAriprakR^itIH sAdhayet.h, tatottarAH prakR^itIH ##13.4.56## eSha dvitIyo mArgaH ##13.4.57## maNDalasyAbhAve shatruNA mitraM mitreNa vA shatrumubhayataHsampIDanena sAdhayet ##13.4.58## eShatR^itIyo mArgaH ##13.4.59## shakyamekaM vA sAmantaM sAdhayet.h, tena dviguNo dvitIyaM, triguNaH tR^itIyam ##13.4.60## eSha chaturtho mArgaH pR^ithivIM jetum ##13.4.61## jitvA cha pR^ithivIM vibhaktavarNAshramAM svadharmeNa bhu~njIta ##13.4.62## upajApo.apasarpashcha vAmanaM paryupAsanam | avamardashcha pa~nchaite durgalambhasya hetavaH (iti) ##13.4.63## ## Chapt | ## labdhaprashamanam.h dvividhaM vijigIShoH samutthAnaM \- aTavy.AdikamekagrAmAdikaM cha ##13.5.01## trividhashchAsya lambhaH \- navo, bhUtapUrvaH, pitrya iti ##13.5.02## navamavApya lAbhaM paradoShAn svaguNaishChAdayet.h, guNAn guNadvaiguNyena ##13.5.03## svadharmakarmAnugrahaparihAradAnamAnakarmabhishcha prakR^itipriyahitAnyanuvarteta ##13.5.04## yathAsambhAShitaM cha kR^ityapakShamupagrAhayet.h, bhUyashcha kR^itaprayAsam ##13.5.05## avishvAso hi visaMvAdakaH sveShAM pareShAM cha bhavati, prakR^itiviruddhAchArashcha ##13.5.06## tasmAt samAnashIlaveShabhAShA.a.achAratAmupagaChet ##13.5.07## deshadaivatasmAjotsavavihAreShu cha bhaktimanuvarteta ##13.5.08## deshagrAmajAtisa~NghamukhyeShu chAbhIkShNaM sattriNaH parasyApachAraM darshayeyuH, mAhAbhAgyaM bhaktiM cha teShu svAminaH, svAmisatkAraM cha vidyamAnam ##13.5.09## uchitaishchainAn bhogaparihArarakShAvekShaNairbhu~njIta ##13.5.10## sarvadevatA.a.ashramapUjanaM cha vidyAvAkyadharmashUrapuruShANAM cha bhUmidravyadAnaparihArAn kArayet.h, sarvabandhanamokShaNamanugrahaM dInAnAthavyAdhitAnAM cha ##13.5.11## chAturmAsyeShvardhamAsikamaghAtaM, paurNamAsIShu cha chAtUrAtrikaM rAjadeshanakShatreShvaikarAtrikam ##13.5.12## yonibAlavadhaM puMstvopaghAtaM cha pratiShedhayet ##13.5.13## yachcha koshadaNDopaghAtakamadharmiShThaM vA charitraM manyeta tad apanIya dharmyavyavahAraM sthApayet ##13.5.14## choraprakR^itInAM mlechChajAtInAM cha sthAnaviparyAsamanekasthaM kArayet.h, durgarAShTradaNDamukhyAnAM cha ##13.5.15## paropagR^ihItAnAM cha mantripurohitAnAM parasya pratyanteShvanekasthaM vAsaM kArayet ##13.5.16## apakArasamarthAn anukShiyato vA bhartR^ivinAshamupAMshudaNDena prashamayet ##13.5.17## svadeshIyAn vA pareNa vAparuddhAn apavAhitasthAneShu sthApayet ##13.5.18## yashcha tatkulInaH pratyAdeyamAdAtuM shaktaH, pratyantATavIstho vA prabAdhitumabhijAtaH, tasmai viguNAM bhUmiM prayachChet.h, guNavatyAshchaturbhAgaM vA koshadaNDadAnamavasthApya, yad upakurvANaH paurajAnapadAn kopayet ##13.5.19## kupitaiH tairenaM ghAtayet ##13.5.20## prakR^itibhirupakruShTamapanayet.h, aupaghAtike vA deshe niveshayet \- iti ##13.5.21## bhUtapUrve yena doSheNApavR^ittaH taM prakR^itidoShaM ChAdayet.h, yena cha guNenopAvR^ittaH taM tIvrIkuryAt \- iti ##13.5.22## pitrye piturdoShAMshChAdayet.h, guNAMshcha prakAshayet \- iti ##13.5.23## charitramakR^itaM dharmyaM kR^itaM chAnyaiH pravartayet | pravartayenna chAdharmyaM kR^itaM chAnyairnivartayet (iti) ##13.5.24## ##Book | ## ## Chapt | ## parabalaghAtaprayogaH chAturvarNyarakShArthamaupaniShadikamadharmiShTheShu prayu~njIta ##14.1.01## kAlakUTAdirviShavargaH shraddheyadeshaveShashilpabhAShAbhijanApadeshaiH kubjavAmanakirAtamUkabadhirajaDAndhachChadmabhirmlechChajAtIyairabhipretaiH strIbhiH pumbhishcha parasharIropabhogeShvavadhAtavyaH ##14.1.02## rAjakrIDAbhANDanidhAnadravyopabbhogeShu gUDhAH shastranidhAnaM kuryuH, sattrAjIvinashcha rAtrichAriNo.agnijIvinashchAgninidhAnam ##14.1.03## chitrabhekakauNDinyakakR^ikaNapa~nchakuShThashatapadIchUrNamuchchidi~NgakambalIshatakanda(kardama?) idhmakR^ikalAsachUrNaM gR^ihagolikAndhAhikakrakaNTakapUtikITagomArikAchUrNaM bhallAtakAvalgujarasaMyuktaM sadyaHprANaharaM, eteShAM vA dhUmaH ##14.1.04## kITo vAnyatamaH taptaH kR^iShNasarpapriya~NgubhiH | shoShayed eSha saMyogaH sadyaHprANaharo mataH ##14.1.05## dhAmArgavayAtudhAnamUlaM bhallAtakapuShpachUrNayuktamArdhamAsikaH ##14.1.06## vyAghAtakamUlaM bhallAtakapuShpachUrNayuktaM kITayogo mAsikaH ##14.1.07## kalAmAtraM puruShANAM, dviguNaM kharAshvAnAM, chaturguNaM hasty.uShTrANAm ##14.1.08## shatakardamochchidi~NgakaravIrakaTutumbImatsyadhUmo madanakodravapalAlena hastikarNapalAshapalAlena vA pravAtAnuvAte praNIto yAvachcharati tAvan mArayati ##14.1.09## pUkikITamastyakaTutumbIshatakardamedhmendragopachUrNaM pUtikITakShudrArAlAhemavidArIchUrNaM vA bastashR^i~NgakhurachUrNayuktamandhIkaro dhUmaH ##14.1.10## pUtikara~njapattraharitAlamanaHshilAgu~njAraktakArpAsapalAlAnyAsphoTakAchagoshakR^idrasapiShTamandhIkaro dhUmaH ##14.1.11## sarpanirmokaM go.ashvapurIShamandhAhikashirashchAndhIkaro dhUmaH ##14.1.12## pArAvataplavakakravyAdAnAM hastinaravarAhANAM cha mUtrapurIShaM kAsIsahi~NguyavatuShakaNataNDulAH kArpAsakuTajakoshAtakInAM cha bIjAni gomUtrikAbhANDImUlaM nimbashigruphaNirjakAkShIvapIlukabha~NgaH sarpashapharIcharma hastinakhashR^i~NgachUrNamityeSha dhUmo madanakodravapalAlena hastikarNapalAshapalAlena vA praNItaH pratyekasho yAvachcharati tAvan mArayati ##14.1.13## kAlIkuShThanaDashatAvalImUlaM sarpaprachalAkakR^ikaNapa~nchakuShThachUrNaM vA dhUmaH pUrvakalpenArdrashuShkapalAlena vA praNItaH sa~NgrAmAvataraNAvaskandanasa~NkuleShu kR^itanejanodakAkShipratIkAraiH praNItaH sarvaprANinAM netraghnaH ##14.1.14## shArikAkapotabakabalAkAleNDamarkAkShipIlukasnuhikShIrapiShTamandhIkaraNama~njanamudakadUShaNaM cha ##14.1.15## yavakashAlimUlamadanaphalajAtIpattranaramUtrayogaH plakShavidArImUlayukto mUkodumbaramadanakodravakvAthayukto hastikarNapalAshakvAthayukto vA madanayogaH ##14.1.16## shR^i~NgigautamavR^ikakaNTakAramayUrapadIyogo gu~njAlA~NgalIviShamUlike~NgudIyogaH karavIrAkShipIlukArkamR^igamAraNIyogo madnakodravakvAthayukto hastikarNapalAshakvAthayukto vA madanayogaH ##14.1.17## samastA vA yavasendhanodakadUShaNAH ##14.1.18## kR^itakaNDalakR^ikalAsagR^ihagolikAndhAhikadhUmo netravadhamunmAdaM cha karoti ##14.1.19## kR^ikalAsagR^ihagolikAyogaH kuShThakaraH ##14.1.20## saiva chitramekAntramadhuyuktaH pramehamApAdayati, manuShyalohitayuktaH shoSham ##14.1.21## dUShIviShaM madanakodravachUrNamapajihvikAyogaH ##14.1.22## mAtR^ivAhakA~njalikAraprachalAkabhekAkShipIlukayogo viShUchikAkaraH ##14.1.23## pa~nchakuShThakakauNDinyakarAjavR^ikShapuShpamadhuyogo jvarakaraH ##14.1.24## bhAsanakulajihvAgranthikAyogaH kharIkShIrapiShTo mUkabadhira.karo mAsArdhamAsikaH ##14.1.25## kalAmAtraM puruShANAmit samAnaM pUrveNa ##14.1.26## bha~NgakvAthopanayanamauShadhAnAM, chUrNaM prANabhR^itAM, sarveShAM vA kvAthopanayanaM, evaM vIryavattaraM bhavti ##14.1.27## iti yogasampat ##14.1.28## shAlmalI vidArIdhAnyasiddho mUlavatsanAbhasaMyuktashchuchChundarIshoNitapralepena digdho bANo yaM vidhyati sa viddho.anyAn dashapuruShAn dashati, te daShTA dashAnyAn dashanti puruShAn ##14.1.29## ballAtakayAtudhAnAvAnudhAmArgavabANAnAM puShpairelakAkShigugguluhAlAhalAnAM cha kaShAyaM bastanarashoNitayuktaM daMshayogaH ##14.1.30## tato.ardhadharaNiko yogaH saktupiNyAkAbhyAmudake praNIto dhanuHshatAyAmamudakAshayaM dUShayati ##14.1.31## matsyaparamparA hyetena daShTAbhimR^iShTA vA viShIbhavati, yashchaitad udakaM pibati spR^ishati vA ##14.1.32## raktashvetasarShapairgodhA tripakShamuShTrikAyAM bhUmau nikhAtAyAM nihitA vadhyenoddhR^itA yAvat pashyati tAvan mArayati, kR^iShNasarpo vA ##14.1.33## vidyutpradagdho.a~NgAro jvAlo vA vidyutpradagdhaiH kAShThairgR^ihItashchAnuvAsitaH kR^ittikAsu bharaNIShu vA raudreNa karmaNAbhihuto.agniH praNItashcha nispratIkAro dahati ##14.1.34## karmArAd agnimAhR^itya kShaudreNa juhuyAt pR^ithak | surayA shauNDikAd agniM mArgato.agniM ghR^itena cha ##14.1.35## mAlyena chaikapatnyagniM puMshchalyagniM cha sarShapaiH | dadhnA cha sUtikAsvagnimAhitAgniM cha taNDulaiH ##14.1.36## chaNDAlAgniM cha mAMsena chitAgniM mAnuSheNa cha samastAn bastavasayA mAnuSheNa dhruveNa cha ##14.1.37## juhuyAd agnimantreNa rAjavR^ikShasya dArubhiH | eSha niShpratikAro.agnirdviShatAM netramohanaH ##14.1.38## adite namaste, anumate namaste, sarasvati namaste, deva savitarnamAste ##14.1.39## agnaye svAhA, somAya svAhA, bhUH svAhA bhuvaH svAhA (iti) ##14.1.40## ## Chapt | ## pralambhanaM, tatrAdbhutotpAdanam.h shirIShodumbarashamIchUrNaM sarpiShA saMhR^ityArdhamAsikaH kShudyogaH ##14.2.01## kasherukotpalakandekShumUlabisadUrvAkShIraghR^itamaNDasiddho mAsikaH ##14.2.02## mAShayavakulatthadarbhamUlachUrNaM vA kShIraghR^itAbhyAM, vallIkShIraghR^itaM vA samasiddhaM, sAlapR^ishniparNImUlakalkaM payasA pItvA, payo vA tatsiddhaM madhughR^itAbhyAmashitvA mAsamupavasati ##14.2.03## shvetabastamUtre saptarAtroShitaiH siddhArthakaiH siddhaM tailaM kaTukAlAbau mAsArdhamAsasthitaM chatuShpadadvipadAnAM virUpakaraNam ##14.2.04## takrayavabhakShasya saptarAtrAd UrdhvaM shvetagardabhasya leNDayavaiH siddhaM gaurasarShapatailaM virUpakaraNam ##14.2.05## etayoranyatarasya mUtraleNDarasasiddhaM siddhArthakatailamarkatUlapata~NgachUrNapratIvApaM shvetIkaraNam ##14.2.06## shvetakukkuTAjagaraleNDayogaH shvetIkaraNam ##14.2.07## shvetabastamUtre shvetasarShapAH saptarAtroShitAstakra(?)marka.kShIralavaNaM dhAnyaM cha pakShasthito yogaH shvetIkaraNam ##14.2.08## kaTukAlAbau valIgate gataM.ardhamAsasthitaM gaurasarShapapiShTaM romNAM shvetIkaraNam ##14.2.09## alojuneti yaH kITaH shvetA cha gR^ihagolikA | etena piShtenAbhyaktAH keshAH syuH sha~NkhapANDarAH ##14.2.10## gomayena tindukAriShTakalkena vA marditA~Ngasya bhallAtakarasAnuliptasya mAsikaH kuShThayogaH ##14.2.11## kR^iShNasarpamukhe gR^ihagolikAmukhe vA saptarAtroShitA gujjAH kuShThayogaH ##14.2.12## shukapittANDarasAbhya~NgaH kuShThayogaH ##14.2.13## kuShThasyapriyAlakalkakaShAyaH pratIkAraH ##14.2.14## kukkuTakoshAtakI(?)shatAvarImUlayuktamAhArayamANo mAsena gauro bhavati ##14.2.15## vaTakaShAyasnAtaH sahacharakalkadigdhaH kR^iShNo bhavati ##14.2.16## shakunaka~NgutailayuktA haritAlamanaHshilAH shyAmIkaraNam ##14.2.17## khadyotachUrNaM sarShapatailayuktaM rAtrau jvalati ##14.2.18## khadyotagaNDUpadachUrNaM samudrajantUnAM bhR^i~NgakapAlAnAM khadirakarNikArANAM puShpachUrNaM vA shakunaka~NgutailayuktaM tejanachUrNam ##14.2.19## pAribhadrakatvanmaShI maNDUkavasayA yuktA gAtraprajvAlanamagninA ##14.2.20## paribhadrakatvaktilakalkapradigdhaM sharIramagninA jvalati ##14.2.21## pIlutvanmaShImayaH piNDo haste jvalati ##14.2.22## maNDUkavasAdigdho.agninA jvalati ##14.2.23## tena pradigdhama~NgaM kushAmraphalatailasiktaM samudramaNDUkIphenakasarjarasachUrNayuktaM vA jvalati ##14.2.24## maNDUkakulIrAdInAM vasayA samabhAgaM tailaM siddhamabhya~NgaM gAtrANAmagniprajvAlanam ##14.2.25## veNumUlashaivalaliptama~NgaM maNDUkavasAdigdhamagninA jvalati ##14.2.26## pAribhadrakappatibalAva~njulavajrakadalImUlakalkena maNDUkavasAsiddhena tailenAbhyaktapAdo.a~NgAreShu gachChati ##14.2.27## upodakA pratibalA va~njulaH pAribhadrakaH | eteShAM mUlakalkena maNDUkavasayA saha ##14.2.28## sAdhayet tailametena pAdAvabhyajya nirmalau | a~NgArarAshau vichared yathA kusumasa~nchaye ##14.2.29## haMsakrau~nchamayUrANAmanyeShAM vA mahAshakunInAmudakaplavAnAM puchCheShu baddhA naladIpikA rAtrAvulkAdarshanam ##14.2.30## vaidyutaM bhasmA~Ngishamanam ##14.2.31## strIpuShpapAyitA mAShA vrajakulImUlaM maNDUkavasAmishraM chulluyAM dIptAyAmapAchanam ##14.2.32## chullIshodhanaM pratIkAraH ##14.2.33## pIlumayo maNiragnigarbhaH suvarchalAmUlagranthiH sUtragranthirvA pichupariveShTito mukhyAd agnidhUmotsargaH ##14.2.34## kushAmraphalatailasikto.agnirvarShapravAteShu jvalati ##14.2.35## samudraphenakaH tailayukto.ambhasi plavamAno jvalati ##14.2.36## plavamAnAnAmasthiShu kalmAShaveNunA nirmathito.agnirnodakena shAmyati, udakena jvalati ##14.2.37## shastrahatasya shUlaprotasya vA puruShasya vAmapArshvaparshukAsthiShu kalmAShaveNunA nirmathito.agniH striyAH puruShasya vAsthiShu manuShyaparshukayA nirmathito.agniryatra trirapasavyaM gachChati na chAtrAnyo.agnirjvalati ##14.2.38## chuchchundarI kha~njarITaH khArakITashcha piShyate | ashvamUtreNa saMsR^iShTA nigalAnAM tu bha~njanam ##14.2.39## ayaskAnto vA pAShANaH kulIradardurakhArakITavasApradehena dviguNaH ##14.2.40## nArakagarbhaH ka~NkabhAsapArshvotpalodakapiShTashchatuShpadadvipadAnAM pAdalepaH ##14.2.41## ulUkagR^idhravasAbhyAmuShTracharmopAnahAvabhyajya vaTapattraiH pratichChAdya pa~nchAshadyojanAnyashrAnto gachChati ##14.2.42## shyenaka~NkakAkagR^idhrahaMsakrau~nchavIchIrallAnAM majjAno retAMsi vA yojanashatAya, siMhavyAghradvIpakAkolUkAnAM majjAno retAMsi vA ##14.2.43## sArvavarNikAni garbhapatanAnyuShTrikAyAmabhiShUya shmashAne pretashishUn vA tatsamutthitaM medo yojanashatAya ##14.2.44## aniShTairadbhutotpAtaiH parasyodvegamAcharet | ArAjyAya iti nirvAdaH samAnaH kopochyate (iti) ##14.2.45## ## Chapt | ## pralambhanaM, tatra bhaiShajyamantrayogaH mArjAroShTravR^ikavarAhashvAvidvAgulInaptR^ikAkolUkAnAmanyeShAM vA nishAcharANAM sattvAnAmekasya dvayorbahUnAM vA dakShiNAni vAmAni chAkShINi gR^ihItvA dvidhA chUrNaM kArayet ##14.3.01## tato dakShiNaM vAmena vAmaM dakShiNena samabhyajya rAtrau tamasi cha pashyati ##14.3.02## ekAmlakaM varAhAkShi khadyotaH kAlashArivA | etenAbhyaktanayano rAtrau rUpANi pashyati ##14.3.03## trirAtropoShitaH puShyeNa shastrahatasya shUlaprotasya vA puMsaH shiraHkapAle mR^ittikAyAM yavAn AvAsyAvikShIreNa sechayet ##14.3.04## tato yavavirUDhamAlAmAbadhya naShTachChAyArUpashcharati ##14.3.05## triratropoShitaH puShyeNa shvamArjArolUkavAgulInAM dakShiNAni vAmAni chAkShINi dvidhA chUrNaM kArayet ##14.3.06## tato yathAsvamabhyaktAkSho naShTachChAyArUpashcharati ##14.3.07## trirAtropoShitaH puShyeNa puruShaghAtinaH kANDakasya shalAkAma~njanIM cha kArayet ##14.3.08## tato.anyatamenAkShichUrNenAbhyaktAkSho naShTachChAyArUpashcharati ##14.3.09## trirAtropoShitaH puShyeNa kAlAyasIma~njanIM shalAkAM cha kArayet ##14.3.10## tato nishAcharANAM sattvAnAmanyatamasya shiraHkapAlama~njanena pUrayitvA mR^itAyAH striyA yonau praveshya dAhayet ##14.3.11## tad a~njanaM puShyeNoddhR^itya tasyAma~njanyAM nidadhyAt ##14.3.12## tenAbhyaktAkSho naShTaChAyArUpashcharati ##14.3.13## yatra brAhmaNamAhitAgniM dagdhaM dahyamAnaM vA pashyet tatra trirAtropoShitaH puShyeNa svayaMmR^itasya vAsasA prasevaM kR^itvA chitAbhasmanA pUrayitvA tamAbadhya naShTachChAyArUpashcharati ##14.3.14## brAhmaNasya pretakArye yo gaurmAryate tasyAsthimajjachUrNapUrNAhibhastrA pashUnAmantardhAnam ##14.3.15## sarpadaShTasya bhasmanA pUrNA prachalAkabhastrA mR^igANAmantardhAnam ##14.3.16## ulUkavAgulIpuchChapurIShajAnv.asthichUrNapUrNAhibhastrA pakShiNAmantardhAnam ##14.3.17## ityaShTAvantardhAnayogaH ##14.3.18## baliM vairochanaM vande shatamAyaM cha shambaram | bhaNDIrapAkaM narakaM nikumbhaM kumbhameva cha ##14.3.19## devalaM nAradaM vande vande sAvarNigAlavam | eteShAmanuyogena kR^itaM te svApanaM mahat ##14.3.20## yathA svapantyajagarAH svapantyapi chamUkhalAH | tathA svapantu puruShA ye cha grAme kutUhalAH ##14.3.21## bhaNDakAnAM sahasreNa rathanemishatena cha | imaM gR^ihaM pravekShyAmi tUShNImAsantu bhANDakAH ##14.3.22## namaskR^itvA cha manave baddhvA shunakaphelakAH | ye devA devalokeShu mAnuSheShu cha brAhmaNAH ##14.3.23## adhyayanapAragAH siddhA ye cha kaulAsa tApasAH | etebhyaH sarvasiddhebhyaH kR^itaM te svApanaM mahat ##14.3.24## atigachChanti cha mayyapagachChantu saMhatAH ##14.3.25## alite, valite, manave svAhA ##14.3.26## etasya prayogaH ##14.3.27## trirAtropoShitaH kR^iShNachaturdashyAM puShyayoginyAM shvapAkIhastAd vilakhAvalekhanaM krINIyAt ##14.3.28## tanmAShaiH saha kaNDolikAyAM kR^itvAsa~NkIrNAdahane nikhAnayet ##14.3.29## dvitIyasyAM chaturdashyAmuddhR^itya kumAryA peShayitvA gulikAH kArayet ##14.3.30## tataikAM gulikAmabhimantrayitvA yatraitana mantreNa kShipati tat sarvaM prasvApayati ##14.3.31## etenaiva kalpena shvAvidhaH shalyakaM trikAlaM trishvetamasa~NkIrNAdahane nikhAnayet ##14.3.32## dvitIyasyAM chaturdashyAmuddhR^ityAdahanabhasmanA saha yatraitena mantreNa kShipati tat sarvaM prasvApayati ##14.3.33## suvarNapuShpIM brahmANIM brahmANaM cha kushadhvajam | sarvAshcha devatA vande vande sarvAMshcha tApasAn ##14.3.34## vashaM me brAhmaNA yAntu bhUmipAlAshcha kShatriyAH | vashaM vaishyAshcha shUdrAshcha vashatAM yAntu me sadA ##14.3.35## svAhA \- amile kimile vayuchAre prayoge phakke vayuhve vihAle dantakaTake svAhA ##14.3.36## sukhaM svapantu shunakA ye cha grAme kutUhalAH | shvAvidhaH shalyakaM chaitat trishvetaM brahmanirmitam ##14.3.37## prasuptAH sarvasiddhA hi etatte svApanaM kR^itam | yAvadgrAmasya sImAntaH sUryasyodgamanAditi ##14.3.38## svAhA ##14.3.39## etasya prayogaH ##14.3.40## shvAvidhaH shalyakAni trishvetAni, saptarAtropoShitaH kR^iShNachaturdashyAM khAdirAbhiH samidhAmir(?) agnimetena mantreNAShTashatasampAtaM kR^itvA madhughR^itAbhyAmabhijuhuyAt ##14.3.41## tataikametena mantreNa grAmadvAri gR^ihadvAri vA yatra nikhanyate tat sarvaM prasvApayati ##14.3.42## baliM vairochanaM vande shatamAyaM cha shambaram | nikumbhaM narakaM kumbhaM tantukachChaM mahAsuram ##14.3.43## armAlavaM pramIlaM cha maNDolUkaM ghaTobalam | kR^iShNakaMsopachAraM cha paulomIM cha yashasvinIm ##14.3.44## abhimantrayitvA gR^ihNAmi siddhyarthaM shavashArikAm | jayatu jayati cha namaH shalakabhUtebhyaH svAhA ##14.3.45## sukhaM svapantu shunakA ye cha grAme kutUhalAH | sukhaM svapantu siddhArthA yamarthaM mArgayAmahe | yAvad astamayAd udayo yAvad arthaM phalaM mama ##14.3.46## iti svAhA ##14.3.47## etasya prayogaH ##14.3.48## chaturbhaktopavAsI kR^iShNachaturdashyAmasa~NkIrNAdahane baliM kR^itvaitena mantreNa shavashArikAM gR^ihItvA pautrIpoTTalikaM badhnIyAt ##14.3.49## tanmadhye shvAvidhaH shalyakena viddhvA yatraitena mantreNa nikhanyate tat sarvaM prasvApayati ##14.3.50## upaimi sharaNaM chAgniM daivatAni disho dasha | apayAntu cha sarvANi vashatAM yAntu me sadA ##14.3.51## svAhA ##14.3.52## etasya prayogaH ##14.3.53## trirAtroposShitaH puShyeNa sharkaraikaviMshatisampAtaM kR^itvA madhughR^itAbhyAmabhijuhuyAt ##14.3.54## tato gandhamAlyena pUjayitvA nikhAnayet ##14.3.55## dvitIyena puShyeNoddhR^ityaikAM sharkarAmabhimantrayitvA kapATamAhanyAt ##14.3.56## abhyantarM chatasR^iNAM sharkarANAM dvAramapAvriyate ##14.3.57## chaturbhaktopavAsI kR^iShNachaturdashyAM bhagnasya puruShasyAsthnA R^iShabhaM kArayet.h, abhimantrayechchaitena ##14.3.58## dvigoyuktaM goyAnamAhR^itaM bhavati ##14.3.59## tataH paramAkAshe virAmati ##14.3.60## ravisagandhaH parighamati sarvaM pR^iNAti ##14.3.61## chaNDAlIkumbhItumbakaTukasAroghaH sanArIbhago.asi \- svAhA ##14.3.62## tAlodghATanaM prasvApanaM cha ##14.3.63## trirAtropoShitaH puShyeNa shastrahatasya shUlaprotasya vA puMsaH shiraHkapAle mR^ittikAyAM tuvarIrAvAsyodakena sechayet ##14.3.64## jAtAnAM puShyeNaiva gR^ihItvA rajjukAM vartayet ##14.3.65## tataH sajyAnAM dhanuShAM yantrANAM cha purastAchChedanaM jyAchChedanaM karoti ##14.3.66## udakAhibhastrAmuchChvAsamR^ittikayA striyAH puruShasya vA pUrayet.h, nAsikAbandhanaM mukhagrahashcha ##14.3.67## varAhabhastrAmuchChvAsamR^ittikayA pUrayitvA markaTasnAyunAvabadhnIyAt.h, AnAhakAraNam ##14.3.68## kR^iShNachaturdashyAM shastrahatAyA goH kapilAyAH pittena rAjavR^ikShamayImamitrapratimAma~njyAt.h, andhIkaraNam ##14.3.69## chaturbhaktopavAsI kR^iShNachaturdashyAM baliM kR^itvA shUlaprotasya puruShasyAsthnA kIlakAn kArayet ##14.3.70## eteShAmekaH purIShe mUtre vA nikhAta AnAhaM karoti, pade.asyAsane vA nikhAtaH shoSheNa mArayati, ApaNe kShetre gR^ihe vA vR^ittichChedaM karoti ##14.3.71## etenaiva kalpena vidyuddagdhasya vR^ikShasya kIlakA vyAkhyAtAH ##14.3.72## punarnavamavAchInaM nimbaH kAmamadhushcha yaH | kapiroma manuShyAsthi baddhvA mR^itakavAsasA ##14.3.73## nikhanyate gR^ihe yasya dR^iShTvA vA yat padaM nayet | saputradAraH sadhanastrIn pakShAnnAtivartate ##14.3.74## punarnavamavAchInaM nimbaH kAmamadhushcha yaH | svaya~NguptA manuShyAsthi pade yasya nikhanyate ##14.3.75## dvAre gR^ihasya senAyA grAmasya nagarasya vA | saputradAraH sadhanastrIn pakShAnnAtivartate ##14.3.76## ajamarkaTaromANi mArjAranakulasya cha | brAhmaNAnAM shvapAkAnAM kAkolUkasya chAharet | etena viShThAvakShuNNA sadyotsAdakArikA ##14.3.77## pretanirmAlikA kiNvaM romANi nakulasya cha | vR^ishchikAly(?) ahikR^ittishcha pade yasya nikhanyate | bhavatyapuruShaH sadyo yAvattannApanIyate ##14.3.78## trirAtropoShitaH puShyeNa shastrahatasya shUlaprotasya vA puMsaH shiraHkapAle mR^ittikAyAM gu~njA AvAsyodakena sechayet ##14.3.79## jAtAnAmamAvAsyAyAM paurNamAsyAM vA puShyayoginyAM gu~njavallIrgrAhayitvA maNDalikAni kArayet ##14.3.80## teShvannapAnabhAjanAni nyastAni na kShIyante ##14.3.81## rAtriprekShAyAM pravR^ittAyAM pradIpAgniShu mR^itadhenoH stanAn utkR^itya dAhayet ##14.3.82## dagdhAn vR^iShamUtreNa peShayitvA navakumbhamantarlepayet ##14.3.83## taM grAmamapasavyaM pariNIya yattatra nyastaM navanItameShAM tat sarvamAgachChati ##14.3.84## kR^iShNachaturdashyAM puShyayoginyAM shuno lagnakasya yonau kAlAyasIM mudrikAM preShayet ##14.3.85## tAM svayaM patitAM gR^ihNIyAt ##14.3.85## tayA vR^ikShaphalAnyAkAritAnyAgachChanti ##14.3.87## mantrabhaiShajyasaMyuktA yogA mAyAkR^itAshcha ye | upahanyAd amitrAMH taiH svajanaM chAbhipAlayet (iti) ##14.3.88## ## Chapt | ## svabalopaghAtapratIkAraH svapakShe paraprayuktAnAM dUShIviShagarANAM pratIkAraH ##14.4.01## shleShmAtakakapitthadantidantashaThagojishirIShapATalIbalAsyonAgapunarnavAshvetavAraNakvAthayuktam(?) chandanasAlAvR^ikIlohitayuktaM nejanodakaM rAjopabhogyAnAM guhyaprakShAlanaM strINAM, senAyAshcha viShapratIkAraH ##14.4.02## pR^iShatanakulanIlakaNThagodhApittayuktaM mahIrAjIchUrNaM sinduvAritavaraNavAruNItaNDulIyakashataparvAgrapiNDItakayogo madanadoShaharaH ##14.4.03## sR^igAlavinnAmadanasinduvAritavaraNavAraNavalImUlakaShAyANAmanyatamasya samastAnAM vA kShIrayuktaM pAnaM madanadoShaharam ##14.4.04## kaiDaryapUtitilatailamunmAdaharaM nastaHkarma ##14.4.05## priya~NgunaktamAlayogaH kuShThaharaH ##14.4.06## kuShThalodhrayogaH pAkashoShaghnaH ##14.4.07## kaTaphaladravantIvila~NgachUrNaM nastaHkarma shirorogaharam ##14.4.08## priya~Nguma~njiShThAtagaralAkShArasamadhukaharidrAkShaudrayogo rajju.udakaviShaprahArapatananihsaMj~nAnAM punaHpratyAnayanAya ##14.4.09## manuShyANAmakShamAtraM, gavAshvAnAM dviguNaM, chaturguNaM hasty.uShTrANAm ##14.4.10## rukmagarbhashchaiShAM maNiH sarvaviShaharaH ##14.4.11## jIvantIshvetAmuShkakapuShpavandAkAnAmakShIve jAtasyAshvatthasya maNiH sarvaviShaharaH ##14.4.12## tUryANAM taiH praliptAnAM shabdo viShavinAshanaH | liptadhvajaM patAkAM vA dR^iShTvA bhavati nirviShaH ##14.4.13## etaiH kR^itvA pratIkAraM svasainyAnAmathAtmanaH | amitreShu prayu~njIta viShadhUmAmbudUShaNAn (iti) ##14.4.14## ##Book | ## ## Chapt | ## tantrayuktayaH manuShyANAM vR^ittirarthaH, manuShyavatI bhUmirityarthaH ##15.1.01## tasyAH pR^ithivyA lAbhapAlanopAyaH shAstramarthashAstramiti ##15.1.02## taddvAtriMshad yuktiyuktaM \- adhikaraNaM, vidhAnaM, yogaH, padArthaH, hetv.arthaH, uddeshaH, nirdeshaH, upadeshaH, apadeshaH, atideshaH, pradeshaH, upamAnaM, arthApattiH, saMshayaH, prasa~NgaH, viparyayaH, vAkyasheShaH, anumataM, vyAkhyAnaM, nirvachanaM, nidarshanaM, apavargaH, svasaMj~nA, pUrvapakShaH, uttarapakShaH, ekAntaH, anAgatAvekShaNaM, atikrAntAvekShaNaM, niyogaH, vikalpaH, samuchchayaH Uhyamiti ##15.1.03## yamarthamadhikR^ityochyate tad adhikaraNam ##15.1.04## pR^ithivyA lAbhe pAlane cha yAvantyarthashAstrANi pUrvAchAryaiH prasthApitAni prAyashaH tAni saMhR^ityaikamidamarthashAstraM kR^itam iti ##15.1.05## shAstrasya prakaraNAnupUrvI vidhAnam ##15.1.06## vidyAsamuddeshaH, vR^iddhasaMyogaH, indriyajayaH, amAtyotpattiH ityevaM.Adikamiti ##15.1.07## vAkyayojanA yogaH ##15.1.08## chaturvarNAshramo lokaH iti ##15.1.09## padAvadhikaH padArthaH ##15.1.10## mUlahara iti padam ##15.1.11## yaH pitR^ipaitAmahamarthamanyAyena bhakShayati sa mUlaharaH ityarthaH ##15.1.12## heturarthasAdhako hetv.arthaH ##15.1.13## arthamUlau hi dharmakAmau iti ##15.1.14## samAsavAkyamuddeshaH ##15.1.15## vidyAvinayaheturindriyajayaH iti ##15.1.16## vyAsavAkyaM nirdeshaH ##15.1.17## karNatvagakShijihvAghrANendriyANAM shabdasparsharUparasagandheShvavipratipattirindriyajayaHiti ##15.1.18## evaM vartitavyamityupadeshaH ##15.1.19## dharmArthavirodhena kAmaM seveta, na nihsukhaH syAt iti ##15.1.20## evamasAvAha ityapadeshaH ##15.1.21## mantripariShadaM dvAdashAmAtyAn kurvIta iti mAnavAH \- ShoDasha iti bArhaspatyAH \- viMshatimityaushanasAH \- yathAsAmarthyamiti kauTilyaH iti ##15.1.22## uktena sAdhanamatideshaH ##15.1.23## dattasyApradAnaM R^iNAdAnena vyAkhyAtam iti ##15.1.24## vaktavyena sAdhanaM pradeshaH ##15.1.25## sAmadAnabhedadaNDairvA, yathA.a.apatsu vyAkhyAsyAmaH iti ##15.1.26## dR^iShTenAdR^iShTasya sAdhanamupamAnam ##15.1.27## nivR^ittaparihArAn pitevAnugR^ihNIyAt iti ##15.1.28## yad anuktamarthAd Apadyate sArthApattiH ##15.1.29## lokayAtrAvid rAjAnamAtmadravyaprakR^itisampannaM priyahitadvAreNAshrayeta ##15.1.30## nApriyahitadvAreNAshrayeta ityarthAd ApannaM bhavatIti ##15.1.31## ubhayatohetumAn arthaH saMshayaH ##15.1.32## kShINalubdhaprakR^itimapacharitaprakR^itiM vA iti ##15.1.33## prakaraNAntareNa samAno.arthaH prasa~NgaH ##15.1.34## kR^iShikarmapradiShTAyAM bhUmau \- iti samAnaM pUrveNa iti ##15.1.35## pratilomena sAdhanaM viparyayaH ##15.1.36## viparItamatuShTasya iti ##15.1.37## yena vAkyaM samApyate sa vAkyasheShaH ##15.1.38## ChinnapakShasyeva rAj~nashcheShTAnAshashcha iti ##15.1.39## tatra shakuneH iti vAkyasheShaH ##15.1.40## paravAkyamapratiShiddhamanumatam ##15.1.41## pakShAvurasyaM pratigraha ityaushanaso vyUhavibhAgaH iti ##15.1.42## atishayavarNanA vyAkhyAnam ##15.1.43## visheShatashcha sa~NghAnAM sa~NghadharmiNAM cha rAjakulAnAM dyUtanimitto bhedaH tannimitto vinAsha ityasatpragrahaH pApiShThatamo vyasanAnAM tantradaurbalyAt iti ##15.1.44## guNataH shabdaniShpattirnirvachanam ##15.1.45## vyasyatyenaM shreyasa iti vyasanam iti ##15.1.46## dR^iShTAnto dR^iShTAntayukto nidarshanam ##15.1.47## vigR^ihIto hi jyAyasA hastinA pAdayuddhamivAbhyupaitIti ##15.1.48## abhiplutavyapakarShaNamapavargaH ##15.1.49## nityamAsannamaribalaM vAsayed anyatrAbhyantarakopasha~NkAyAH iti ##15.1.50## parairasamitaH shabdaH svasaMj~nA ##15.1.51## prathamA prakR^itiH, tasya bhUmyanantarA dvitIyA, bhUmy.ekAntarA tR^itIyA iti ##15.1.52## pratiSheddhavyaM vAkyaM pUrvapakShaH ##15.1.53## svAmyamAtyavyasanayoramAtyavyasanaM garIyaH iti ##15.1.54## tasya nirNayanavAkyamuttarapakShaH ##15.1.55## tad.AyattatvAt.h, tatkUTasthAnIyo hi svAmI iti ##15.1.56## sarvatrAyattamekAntaH ##15.1.57## tasmAd utthAnamAtmanaH kurvIta iti ##15.1.58## pashchAd evaM vihitamityanAgatAvekShaNam ##15.1.59## tulApratimAnaM pautavAdhyakShe vakShyAmaH iti ##15.1.60## purastAd evaM vihitamityatikrAntAveShkaNam ##15.1.61## amAtyasampad uktA purastAt iti ##15.1.62## evaM nAnyathA iti niyogaH ##15.1.63## tasmAd dharmyamarthyaM chAsyopadishet.h, nAdharmyamanarthayM cha iti ##15.1.64## anena vAnena vA iti vikalpaH ##15.1.65## duhitaro vA dharmiShTheShu vivAheShu jAtAH iti ##15.1.66## anena chAnena cha iti samuchchayaH ##15.1.67## svaya~njAtaH piturbandhUnAM cha dAyAdaH iti ##15.1.68## anuktakaraNamUhyam ##15.1.69## yathA cha dAtA pratigrahItA cha nopahatau syAtAM tathAnushayaM kushalAH kalpayeyuH iti ##15.1.70## evaM shAstramidaM yuktametAbhiH tantrayuktibhiH | avAptau pAlane choktaM lokasyAsya parasya cha ##15.1.71## dharmamarthaM cha kAmaM cha pravartayati pAti cha | adharmAnarthavidveShAn idaM shAstraM nihanti cha ##15.1.72## yena shAstraM cha shastraM cha nandarAjagatA cha bhUH | amarSheNoddhR^itAnyAshu tena shAstramidaM kR^itam (iti) ##15.1.73## ## End of the ArthashAstra ## ## \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}