Tulasi Mahatmyam Marathi

तुळशीमाहात्म्यं मराठी

श्रीगणेशाय नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः । अथ तुळसीमाहात्म्यप्रारंभः ।

१. प्रथमोऽध्यायः

श्रीगणेशाय नमः । श्रीगणेशासीं नमन । ज्याचे ठाईं नाहीं भिन्नपण । जो दुमदुमीत परिपूर्ण । सर्वां ठाई ॥ १॥ नमस्कार ऐसिया गणेशा । ज्याच्या कृपेनें अंधकार पावे नाशा । स्मरणमात्रें ज्ञानप्रकाशा । पावे देखा ॥ २॥ प्रसंगी त्यासीं प्रार्थुनी । वक्ता विनवी जोडून पाणी । तुळसीमाहात्म्य वदवीं वदनीं । श्रीगणेशा तूं ॥ ३॥ आतां नमू ते शारदा । जीपासुनी पाविजे कवित्वपदा । क्षणमात्रे गर्भाधा । ज्ञानदृष्टी देत जे ॥ ४॥ वक्ता म्हणे माझी विज्ञापना ऐसी । वदावें तुळसीमाहात्म्यासीं । तरी कृपा करून दीनासीं । सिद्धीतें पाववीं ॥ ५॥ आतां नमन श्रीगुरु ज्ञानदेवा । माझा संसार सुफळ करावा । जेणें पावेन परतीर ठेवा । ऐसें करीं स्वामिया ॥ ६॥ हा भवसिंधु तरावयासीं । भगवत्कथा वदवीं अहर्निशी । हेच मति द्यावी मज दीनासीं । कृपाळुवा ॥ ७॥ माझिये मनींची कल्पना ऐसी । कीं वदावें तुळसीमाहात्म्यासीं । हेचि विज्ञत्पी चरणासीं । देवाधिदेवा ॥ ८॥ श्रवण करितां श्रोते तृप्त होती । समाधान पाविजे संत महंतीं । ऐसें करीं कृपामूर्ती । देवराया ॥ ९॥ भातां श्रोतयांसीं हेच विनवणी । उदासता न धरावी मनीं । तुळसीमाहात्म्य ऐकतां श्रवणीं । महापातकें जातील ॥ १०॥ हा भवसिंधु तरावयासीं । श्रवण करावें तुळसीमाहात्म्यासीं । पवित्र होय महादोषी । श्रवणमात्रें ॥ ११॥ तुम्ही तरी जाणते श्रोते सज्जन । तुम्हां प्रार्थू शके कोण । परी प्रसंगोचित आपण । तुम्हासी विनंति करीतसें ॥ १२॥ आतां मज द्यावे कृपादान । कथा ऐकावी सावधान । तुळसीमाहात्म्य करा श्रवण । महादोष जातील ॥ १३॥ स्कंदपुराणींची कथा । सावधान परिसावी आतां । दुश्चित्त न व्हावें श्रोता । म्हणोनी वक्ता विनवीतसे ॥ १४॥ नैमिषारण्यीं अठ्यायशी सहस्र । बैसले असती ऋषीश्वर । त्यांसी सूत सांगे सविस्तर । तुळसीमाहात्म्य हें ॥ १५॥ कोणे एके दिवशीं । इंद्र बैसला सभेसी । देवगुरु तयापासीं । बैसलासे ॥ १६॥ इंद्र म्हणे गुरु अवधारीं । बहुत पाप झालें पृथ्वीवरी । तरी लोकांसी तरणोपाय करीं । स्वामिराजा ॥ १७॥ ऐसी सांगावी कथा । जेणें तरणोपाय होय समस्तां । हरे भवरोगव्यथा । प्राणियांची ॥ १८॥ म्हणोनी बहुतप्रकारें । गुरूसी स्तविलें आदरें । मग सांगताझाला त्वरें । बृहस्पती इंद्रासीं ॥ १९॥ म्हणे ऐक गा वज्रधरा । जुनाटकथा श्रवण करा । श्रवणें पाविजे परत्रा । सर्वलोकीं ॥ २०॥ श्रीतुळसीचें महिमान । मज तों न वदवे जाण । ब्रह्मा कांहीं वढेल आपण । ऐसें कळों येतसे ॥ २१॥ मज तंव वदावया थोडी मती । किंचित सांगतों तुजप्रती । ऐसें इंद्रासीं बृहस्पती । बोलता झाला ॥ २२॥ आतां ऐक सावधान । सांगतों तुळसीचें महिमान । श्रवण करितां दोष दारुण । क्षणमात्रें दग्ध होती ॥ २३॥ प्रह्लाद इंद्रापासीं । बैसलासे त्या समयासीं । तेणेंही बृहस्पतीसीं । विनवणी केली ॥ २४॥ प्रह्लाद म्हणे देवगुरु । आम्हासीं तुमचा आधारू । तू बुद्धिवंत कृपासागरु । स्वामिनाथा ॥ २५॥ तरी कृपा करा आम्हावरी । तुळसीमाहात्म्य सांगा झडकरी । श्रवण करितां ये संसारीं । तरोनियां जाइजे ॥ २६॥ इंद्र प्रह्लाद त्या समयासीं । विनविते झाले बृहस्पतीसी । गुरु सांगता झाला तयांसीं । तें आईका जी ॥ २७॥ गुरु म्हणे इंद्रासीं । तुवां अनुष्ठान केलें तुळसीपासीं । म्हणोनी वधिलें राक्षसांसीं । सत्य जाणपां ॥ २८॥ दैत्य मारून पावलासी जय । ऐसें अनुष्ठानाचें महिमान आहे । आणीक सांगतों तें हें । ऐक चित्त देऊनी ॥ २९॥ प्रह्लादे तुळसीचें अनुष्ठान । यथासांग केलें आपण । म्हणोनी पावला संपूर्ण । राज्य दैत्यांचें ॥ ३०॥ मंगळे केलें तुळसीचें अनुष्ठान । म्हणोनी पावला भूमीचें अधिष्ठान । भूमिपुत्र म्हणती संपूर्ण । लोकत्रयीं ॥ ३१॥ तुळसीकाष्टाचे गंध श्रीपती । भावें करूनि भाळीं लाविती । त्याचे ठाई परम प्रीती । भगवंताची ॥ ३२॥ कंठी तुळसीमाळा घाली । यज्ञसूत्री असे बांधिली । कर्णी शिरीं असे धरिली । माळा देखा ॥ ३३॥ ऐशा माळा घालूनि ठाई ठाई । नित्य जप करितां पाहीं । अनंतफळ भोगी तोही । अश्वमेधांचें ॥ ३४॥ आणीक तो पावे परंधाम । पुन्हा त्यासीं नाहीं जन्म । तुटे त्याचा भवभ्रम । संसारींचा ॥ ३५॥ पत्र पुष्प फळ तोय । जेणें तुळसीची पूजा करिताहे । तो परम पावन होय । लक्ष्मीवंत ॥ ३६॥ द्वारीं तुळसीचें झाड असे । त्यासी पत्र पुष्प कांहींच नसे । तरी पूजावें उल्हासें । संशय मानसीं न धरावा ॥ ३७॥ प्राणी जालिया गतप्राण । तुळसीकाष्ठे जरी होय दहन । तरी तो निःपाप आपण । सर्वपाप दहन झाले ॥ ३८॥ प्रेतासीं घालोनि तुळसीमाळा । कीर्तन करीत नेला दहनस्थळा । त्याच्या पातकाचा मेळा । पळे देखा ॥ ३९॥ हस्ती देखोनि सिंहासीं । पलायन करी दूरदेशीं । तैसा प्राणियाच्या पातकासीं । पळ सुटताहे ॥ ४०॥ संपूर्ण दहन करावयासीं । इतुकी काठे मिळतील कैसीं । ऐसी आशंका धराल मानसीं । तरी तेंही ऐकावें ॥ ४१॥ एक तुळसीकाष्ठ घाली । तेणें अवधींच तुळसीकाष्ठें झालीं । ऐसें कल्पोनि तये वेळीं । एकतरी काष्ठ घालिजे ॥ ४२॥ त्या दहनांतून अग्नी घेऊन जाय । आणि होम करिता होय । तरी एका होमें आठांचें पाहे । श्रेय येईल ॥ ४३॥ तुळसीकाष्ठाचे चूर्ण । अग्नीवरी घाली आपण । धूप म्हणोनीयां जाण । श्रीहरीसी समर्पी ॥ ४४॥ त्यासी शतयागांचें पुण्य । सहस्र घडलीं गोदानें । हा संशय न धरावा मनें । पुराणीं पाहा ॥ ४५॥ तुळसीकाष्ठ उजळोनी । तो दीप लावी श्रीहरीलागुनी । तरी सहस्रदीप उजळिले ऐसें मनीं । श्रीहरी मानिता होय ॥ ४६॥ नैवेद्यावरी प्रोक्षिजे तुळसीतीर्थं । तुळसीपत्र घालिजे नैवेद्यांत । तरी त्याच्या पुण्यासी नाहीं मित । तो नैवेद्य देवासीं बहुप्रिय ॥ ४७॥ ऐसा नैवेद्य समर्पी भगवंता । त्याच्या पुण्यास नाहीं साम्यता । ऐसें जाण तत्वतां । निश्चयेंसीं ॥ ४८॥ तुळसीतळींची मृत्तिका घेऊन । सप्त वर्षे करी अंगासीं लेपन । त्या पुण्याचें फळ न सांगवे जाण । तें अगाध पैं ॥ ४९॥ तुळसी काष्ठ उगाळून । त्याणें करीतसे तर्पण । तरी पितृगण संपूर्ण । संतुष्ट होती ॥ ५०॥ गरुडावरी बैसोन । वैकुंठासी जाती आपण । ऐसें घ्राणाचें महिमान । असे देखा ॥ ५१॥ तुळसीकाष्ठ उगाळून । पितृगणासीं लावी आपण । तरी अष्टश्राद्धे केलीं जाण । येके श्राद्धें ॥ ५२॥ श्राद्धकाळी तुळसीकाष्ठाचा होम करी । तरी पितृगण तृप्त स्वर्गीतरीं । ऐसी काष्ठगंधाची थोरी । असे जाण ॥ ५३॥ तुळसीकाष्ठ उगाळून । शाळिग्रामासीं चर्चून । त्याच गंधे आमंत्रण । ब्राह्मणांसी करावें ॥ ५४॥ ऐसे अवघे ब्राह्मण । श्राद्धी सांगे आपण । तरीच त्याचे पितृगण । तृप्त होती ॥ ५५॥ त्यासीं घडे अश्वमेधाचें पुण्य । याविषयीं संशय न धरावा जाण । हें तुळसीचें महिमान । अगाध असे ॥ ५६॥ जयाच्या द्वारीं तुळसीवृंदावन । तयासीं लक्ष्मीचें काय उणें । स्वयें नारायण आपण । वसे तेथे ॥ ५७॥ तुळसीविरहित नारायण नसे । ऐसें पुराणीं बोलिलें असे । म्हणोनी धन्य धन्य ते पुरुष । जे नित्य तुळसी पूजिती ॥ ५८॥ भाव धरोनियां मनी । हा ग्रंथ पडे जैं श्रवणीं । तैं पापा होय धुणी । मद्मपुराणी हे ख्याती ॥ ५९॥ दुःस्वप्न देखिलिया वरी । कारागृहीं पडे त्या अवसरी । व्याधी प्राप्त झालिया शरीरीं । या अध्यायाचा जप करावा ॥ ६०॥ ऐसें नित्यनेमी चैव । ग्रहण पंचपर्व । जप करावा धरोनि भाव । निश्चयेंसीं ॥ ६१॥ अपस्मारादि प्राणसंकट । प्राण होतां जप करावा एकनिष्ठ । अवघें वारील संकट । ऐसें महिमान तुळसीचें ॥ ६२॥ हा अध्याय श्रवण करील अंतकाळीं । त्यासी नाहीं जन्मावळी । जन्म मृत्युसी टाळी । तुळसादेवी ॥ ६३॥ ऐसा धरून विश्वास । श्रवण करावें तुळसी माहात्म्यास । तरी हरती महादोष । विठ्ठलदास रुद्र म्हणे ॥ ६४॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे तुळसीमाहात्म्ये प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

२. द्वितीयोऽध्यायः

श्रीगणेशाय नमः । कित्येकांचा भाव ऐसा मनीं । कीं महाराष्ट्र नायकावें कानीं । एका संस्कृतावांचूनी । ऐकूनये ॥ १॥ तरी बीजावीण वृक्ष वाढेल कैसा । पायावीण भिंती चढेना सहसा । ग्राम नसतां सिंवेस कैसा । ठाव असे जी ॥ २॥ संस्कृताची टीका महाराष्ट्र । ऐसा असे हा विचार । स्पष्ट विकल्प टाकोनि दूर । नष्ट श्रवण कीजे ॥ ३॥ मत मतांतरें उदंड असती । परी एकात्मता धरावी चित्तीं । भावें तुळसीमाहात्म्य श्रवण करिती । तरी इच्छिलें पावती नरनारी ॥ ४॥ आतां असो हे आडकथा । कथेचे अनुसंधान चालवीं आतां । म्हणोनी झाला बोलता । श्रोता वक्तयासी ॥ ५॥ होजी म्हणोनी वक्ता म्हणे । आतां कथेसीं अवधान देणें । एकचित्तें श्रवण करणें । हें तुळसीमाहात्म्य ॥ ६॥ प्रह्लाद आणि इंद्रासीं । बृहस्पती सांगे उभयतांसी । कथा ऐकावी ऐसी । सांगतों तुम्हाप्रती ॥ ७॥ इंद्रासीं देवगुरु म्हणे । हरिहर एकचि प्रतिमा जाण । भिन्नता धरावी आपण । हृदयामाजी ॥ ८॥ जो हरी तोचि हर । ऐसा मानावा निर्धार । शंकराची ही पूजा निरंतर । करीतजावी ॥ ९॥ आषाढीपासून कार्तिकीद्वादशी । सहस्र बेलपत्रे वाहावीं शिवासीं । तरी त्याची फळश्रुती ऐसी । ऐका तुम्ही ॥ १०॥ दरिद्राचा तात्काळ नाश । ज्ञानाचा होय प्रकाश । विद्या प्राप्त होय अनायासें । सत्य जाणा ॥ ११॥ भाद्रपदशुक्लचतुर्दशीस । ऐसें आचरण करावें पुरुषे । तें सांगतों तुम्हांस । सावधान ऐकावें ॥ १२॥ सहस्र बेलपत्रे सहस्र दूर्वा । त्यादिवसीं वाहाव्या केशवा । समर्पाव्या देवाधिदेवा । विष्णुनामें ॥ १३॥ त्यासीं आत्मप्राप्ती होय । उत्तम नक्षत्र होऊनि राहे । पुण्य सरलिया जन्मास ये । भाग्यवंताचे पोटीं ॥ १४॥ रामनवमी विजयादशमी । पौर्णिमा वैशाखी ज्येष्ठशुद्ध पंचमी । आश्विनशुद्ध नवमी । ऐसिया तिथी जाण पां ॥ १५॥ कार्तिकीपौर्णिमा मार्गशीषीं । मकरसंक्रांत रविवारासीं । पूजन करावें तें परियेसीं । सांगतों तुम्हा ॥ १६॥ शतदूर्वा संपूर्ण । तोडून घ्याव्या आपण । सहस्र तुळसी मंजिऱ्या निवडून । घ्याव्या देखा ॥ १७॥ मंजिऱ्या घ्यावयाची युक्ती । ते सांगतों तुम्हाप्रती । तें सावधान चित्तीं । ऐका तुम्हीं ॥ १८॥ दोन पानें खालीं वरी मंजिरी । ऐशा तोडाव्या ते अवसरीं । मग दूर्वा आणि मंजिरी । विष्णूस समर्पाव्या ॥ १९॥ तरी सदा सर्वकाळ । यश पावे प्रबळ । तयासी संतृष्ट गोपाळ । सर्वकाळ होतसे ॥ २०॥ एकादशीस करावें जागरण । तुळसीवृंदावनीं हरिकीर्तन । तरी कोड जाय जाण । कर्त्या पुरुषाचें ॥ २१॥ तुळसीचें भावें पूजन । पार्वतीनें केलें आपण । मग शंकरप्राप्ती शाली जाण । तुळसीकृपेनें ॥ २२॥ सावित्रीने केलें तुळसी पूजन । ब्रह्मदेवा पावली आपण । ऐसें तुळसादेवीचें महिमान । आहे देखा ॥ २३॥ अरुंधती स्त्री वसिष्ठाची । सेवा करिती झाली तुळसीची । प्राप्ती झाली वसिष्ठाची । तये लागीं ॥ २४॥ रुक्मिणीसी पाहिजे कृष्णप्राप्ती । म्हणोनी तुळसी सेवा झाली करिती । तिचे कृपेनें झाली प्राप्ती । श्रीकृष्णाची ॥ २५॥ तुळसीचें अनुष्ठान । देव गुरूने केलें आपण । संजीवनी विद्या संपूर्ण । प्राप्तझाली ॥ २६॥ समुद्र उल्लंघावयातें । वायुपुत्रे केलें अनुष्ठानातें । मग चळ पावला पूर्णतें । पैलतीरा जावया ॥ २७॥ शेषानें तुळसीचें अनुष्ठान । बहुत केलें आपण । मग उर्वी मस्तकीं धरून । उचलिली ॥ २८॥ राज्य पावला नागलोकींचें । ऐसें महिमान तुळसीचें । गुरु सांगे आपुले वाचे । इंद्रादिप्रह्लादांसीं ॥ २९॥ श्रीरामें केलें अनुष्ठान । तुळसीप्रसन्न झाली आपण । वर दिला संपूर्ण । श्रीरामासीं ॥ ३०॥ रावण कुंभकर्णांचें निर्दाळण । रामा तूं करिसील जाण । जय पावसील संपूर्ण । युद्धसमयीं ॥ ३१॥ गणेशाने केली सेवा । प्राप्त झाला चतुर्दशविद्येचा ठेवा । गजा सुराचा प्राण घ्यावा । ऐसा वर दीधला ॥ ३२॥ कार्तिकस्वामी आपण । करिता झाला तुळसीचें आराधन । वर पावोनियां तेणें । तारकासुर वधियेला ॥ ३३॥ नंदिकेश्वर आपण । करिता झाला आराधन । तात्काळ झाला वहन । श्रीशंकराचें ॥ ३४॥ तुळसीचे कृपेंकरून । क्षीरसागर केला प्राशन । शुभ्रवर्ण झाला तेणें । वरदें देखा ॥ ३५॥ वीरभद्रे तुळसीचें अनुष्ठान । करून केली सुप्रसन्न । वर मागोनियां आपण । दक्षाचे शिर तोडिलें ॥ ३६॥ तुळसीचें आराधन । शंकरें केलें आपण । मग वर पावोन जाण । त्रिपुर मारिला ॥ ३७॥ गरुडें केलें अनुष्ठान । वर पावला परिपूर्ण । मग उल्लंघिता झाला जाण । सप्तसमुद्र ॥ ३८॥ वरदानें नागकुळ मारिता झाला । अमृतासी घेऊनि आला । स्वयें विष्णूचा होऊनि ठेला । वहन देखा ॥ ३९॥ अष्टलोकपाळ निर्मळ । अनुष्ठान करिते झाले तात्काळ । मग अष्टदिशाधिपती सकळ । होऊनि ठेले ॥ ४०॥ सरस्वती आपण । करिती झाली आराधन । वर पावोनियां जाण । त्रिभुवन व्यापिलें ॥ ४१॥ तुळसीचें अनुष्ठान । दुर्गादेवीने केलें आपण । वर पावोनि वधिले कोण । ऐका नामें तयांचीं ॥ ४२॥ चंड मुंड महिषासुर । मारिती झाली सत्वर । निर्दाळूनियां असुर । विजयी झाली ॥ ४३॥ मार्कंडेय ऋषीनें केलें अनुष्ठान । चतुर्दश कल्पें आयुष्य पावला जाण । ऐसें महिमान । तुळसादेवीचें ॥ ४४॥ रंभेनें केलें पूजन । देवांगना झाली वरें करून । देवसभेसीं असे जाण । अद्यापि वरी ॥ ४५॥ ऐसें जेणें केलें अनुष्ठान । त्याचे मनोरथ झाले पूर्ण । आतां पत्रे न तोडावीं जाण । ते तिथिवार ऐकावे ॥ ४६॥ संक्रांति द्वादशी शुक्रवार । रवि भौम व्यतिपात साचार । या दिवसीं तुळसीपत्र । सहसाही तोडूंनये ॥ ४७॥ जे पत्रे तोडिती तये दिवसीं । ब्रह्महत्या घडे त्यांसी । संशय न धरावा मानसीं । पुराणीं पाहा ॥ ४८॥ माघद्वादशीस पूजा घडे । तरीं अश्वमेधाचें पुण्य जोडे । चुके संसारसांकडें । ऐसें पुराण बोलतसे ॥ ४९॥ अर्धोदयीं रविवारीं । माघमासीं स्नानकरी । तुळसी मृत्तिका लाऊन जरी । सर्वांगासीं ॥ ५०॥ तरी त्याचीं तीन कुळें उद्धरती । हें यथार्थ जाणावें समर्थी । विकल्प न धरावा चित्तीं । हें पुराणीं बोलिलें ॥ ५१॥ फाल्गुनीपौर्णिमा दशमी अमा । द्वादशीस घेतलें नेमा । पूजा करोनी पुरुषोत्तमा । संतुष्ट कीजे ॥ ५२॥ दीप लाऊनि रात्रीसीं । नैवेद्य समर्पावा तुळसीसीं । ऐसें केलिया नेमेसीं । जन्म मृत्यु तया नाहीं ॥ ५३॥ चैत्रमासीं पूर्णिमेसीं । पायसान्न भोजन ब्राह्मणासीं । संतुष्ट करावें वृंदावनापासीं । तरी सिद्धि प्राप्त होती ॥ ५४॥ अक्षय्य तृतीयेचें दिवसीं । तुळसीवृंदावनीं बाह्यणांसीं । दध्यन्नभोजन घालावे त्यांसीं । तरी तो वासव लोकासीं जाय ॥ ५५॥ ज्येष्ठदशमी पासून द्वादशी पर्यंत । ब्राह्मणभोजन जे घालित । तेणें परमेश्वर तृप्त । होय देखा ॥ ५६॥ आषाढीपासोनि कार्तिकीपर्यंत । पूजा करावी नेमस्त । चळों न द्यावें व्रत । निश्चयेंसीं ॥ ५७॥ धनधान्य पावती नर नारी । स्वपुरुषेसीं राज्य करी । अंतकाळीं मोक्ष पावती निर्धारी । नारी नर ॥ ५८॥ जयंतीस अर्धरात्रीं । पूजा करिती नर नारी । पुत्र होती आणि संसारीं । तरोनि जाती ॥ ५९॥ गजछाया पडेल जे दिवसीं । ब्राह्मणभोजन घाली वृंदावनापासीं । नैवेद्य समर्पूनि तुळसीसीं । पूजा करी ॥ ६०॥ तुळसी वृंदावना सेजारीं । हिरण्यश्राद्ध करी तेच अवसरी । पितृगण तृप्त होती तरी । सहस्र संवत्सर ॥ ६१॥ माघनवमीचे दिवसीं । भोजन घालावें अष्ट सुवासिनीसी । तुळसी वृंदावनीं त्यांसी । तृप्त करावें ॥ ६२॥ तरी वंध्या होय पुत्रवंती । ये विषयीं संशय न धरावाचित्तीं । प्रह्लादाप्रति बृहस्पती । सांगताहे ॥ ६३॥ चातुर्मासी संध्याकाळीं । दीप लावी तुळसी जवळी । नेम टळों नेदी कदाकाळीं । तरी याची फळश्रुती ऐकावी ॥ ६४॥ दीप लाऊन समर्पावा नैवेद्य । तेणें तृप्त होयपरमानंद । नैवेद्य दीपाचें फळ प्रसिद्ध । ऐसें असे ॥ ६५॥ अष्ट महासिद्धी प्राप्त होती । चिंता जाईल दिगंतीं । संशय न धरावा चित्तीं । हें बोलती पुराणें ॥ ६६॥ मकरसंक्रांति पौषमासी । गाईची पूजा करील ते दिवसीं । तो जाय स्वर्गलोकासी । सत्य जाणा ॥ ६७॥ हरिवासरी जागरण । तुळसीजवळी करावें आपण । धूप दीप नैवेद्य समर्पण । पूजा करावी ॥ ६८॥ तेणें पावे सायुज्यता मुक्ती । होईल केल्या शीघ्र प्राप्ती । ऐसें बोलिला ग्रंथीं । देवगुरु ॥ ६९॥ सूत सांगती ऋषीश्वरांस । गुरु सांगती इंद्रप्रह्लादांस । तेचि कथा सांगीतली तुम्हांस । विठ्ठलदास रुद्र म्हणे ॥ ७०॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे तुळसीमाहात्म्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥

३. तृतीयोऽध्यायः

श्रीगणेशाय नमः । हा अध्याय करितां श्रवण । तरी आयुष्य होय संपूर्ण । सर्वरोग हरे जाण । निश्वयेंसी ॥ १॥ ऐश्वर्य पावे आपण । अंतकाळीं विष्णुपद प्राप्त जाण । ऐसें बोलिलें आपण । वगुरु ॥ २॥ इंद्र प्रह्लाद अमरावती । उभयतां बैसले असती । देवगुरु तयांप्रती । तुळसीहामात्म्य सांगताहे ॥ ३॥ सूर्यवंशी राजा दशरथ जाण । तो निपुत्रिक असे बहुत दिन । बहुत कष्टी होतसे जाण । पुत्राकारणें उभयतां ॥ ४॥ जळो जळो हें सुख । निपुत्रिकाचें पाहों नये मुख । पुत्राविण मज होतसे दुःख । तें काय सांगूं कौसल्ये ॥ ५॥ निपुत्रिकाचें अन्न । नवेती भले सज्जन । निपुत्रिकाचें वदन । अवलोकन करूं नये ॥ ६॥ म्हणोनीयां मज निंदिती जगीं । यालागी हळहळ होतसे आंगीं । ऐसें बोलोनि ते प्रसंगीं । दुःखित जाहला ॥ ७॥ बहुत शोक केला रायें । तयासी कौसल्या बोलत आहे । म्हणे कांहीं करावा उपाय । पुत्रप्राप्तीचा ॥ ८॥ शोक केलियानें सार्थक काय । ऐसा कहीं करावा उपाय । जेणें कार्यसिद्धि होय । तो विचार करावा ॥ ९॥ तुम्ही तो राया सर्वज्ञ । मी काय बोलूं अज्ञान । ऐसें ऐकोनियां वचन । राव बोलता जाहला ॥ १०॥ म्हणे मी पुत्र न देखें निभ्रांत । तुज कांहीं उपाय असेल सुचत । तरी मज करावा श्रुत । येसमयीं ॥ ११॥ परिसोन रायाचें वचन । कौसल्या बोले जाण । म्हणे राया चित्त देऊन । परिसा तुझी ॥ १२॥ श्रीभगवंतासी जावें शरण । सेवा करावी आपण । तो झालिया सुप्रसन्न । सर्वमनोरथ पुरतील ॥ १३॥ जगदीशा वेगळा कोण दाता । हें सत्य निज तत्वतां । म्हणोनीयां आतां । हरिसेवा करावी ॥ १४॥ परिसोनि कौसल्येचें वचन । रायास मानलें प्रमाण । म्हणे धन्य धन्य तुझें ज्ञान । उत्तम उपाय सांगीतला ॥ १५॥ मग रायें एकनिष्ठा धरूनी । बैसता झाला एकासनीं । हरिस्मरण करी मनी । राजा दशरथ ॥ १६॥ तंव अकस्मात भगवंत । देखिला से मूर्तिमंत । शंखचक्र गदापद्यसंयुक्त । देखिलें श्रीहरीसी ॥ १७॥ पीतांबर परिधान केला । कर्णी कुंडलांचा झळाळा । चतुर्भुज घनसांवळा । भेटता झाला वेगेंसीं ॥ १८॥ हरि म्हणे दशरथासी । इच्छा काय आहे मानसीं । राजा म्हणे पुत्र माझा होसी । तरी माझी इच्छा पुरेल ॥ १९॥ बहुत बरवें हरि म्हणे । तुझा पुत्र मी स्वयें होईन । परी सांगतों तें करणें । राया दशरथा ॥ २०॥ म्हणे दशरथा परियेसीं । अनुष्ठान करीं तुळसीपासीं । एक संवत्सर अनुष्ठानासीं । करीं राया ॥ २१॥ संतुष्ट होऊन तुळस । पुत्र देईल तुम्हांस । ऐसें सांगून हृषीकेश । मागुती गुप्त जाहले ॥ २२॥ राये सांगीतलें कौसल्येसीं । दोघे अनुष्ठान करती तुळसीपाशी । राहिले नित्यनेमेंसीं । एक संवत्सर ॥ २३॥ मग तुळसादेवी होऊन सुप्रसन्न । रायासीं दिधलें वरदान । चारपुत्र होतील जाण । राया दशरथा ॥ २४॥ ऐकोनि तुळसीचें वरदान । रायाचें संतोषलें मन । सांग करूनी पूजार्चन । व्रत समाप्त केलें तें ॥ २५॥ पुढें दशरथासी झाले चारपुत्र । राजाधिराज श्रीरामचंद्र । जो नरांमध्यें नरेन्द्र । देवाधिदेव ॥ २६॥ लक्ष्मण भरत शत्रुघ्न । ऐसे चवधे झाले निर्माण । देखोनी हरला शीण । राया दशरथाचा ॥ २७॥ ऐसें अनुष्ठान करितां । प्रचीत आली दशरथा । सद्भावें तुम्ही आचरतां । अनुभव त्वरित येईल ॥ २८॥ ऐसें तुळसीचें महिमान । गुरु सांगे आपण । इंद्रप्रह्लाह परिसती जाण । आनंदें करूनी ॥ २९॥ स्कंदपुराणींचें बोलणें । तुळसीमाहात्म्य परिसणें । हा अध्याय करितां श्रवण पठण । आरोग्य करी सर्वदा ॥ ३०॥ क्षत्रिय युद्धी पावे जय पूर्ण । वैश्य पठण करितां जाण । तुळसीमाहात्म्येंकरून । धनधान्य प्राप्त होय ॥ ३१॥ ब्राह्मणासीं प्रसन्न जालिया होय ज्ञान । शूद्रासी मुक्तिमुक्ति पावन । स्त्रियांसीं सौभाग्यवर्द्धन । श्रवणमात्रें होय देखा ॥ ३२॥ आयुरारोग्य होय अवघियांस । आयुष्यवर्धमान तयांस । ऐसें फळ असे विशेष । तृतीयाध्यायाचें ॥ ३३॥ लक्ष्मी होय परिपूर्ण । अंतीं विष्णुपद प्राप्त जाण । म्हणोनी हा अध्याय पठण । सर्वत्रांहीं करावा ॥ ३४॥ देवगुरूनें सांगितलें ऐसें । तेंचि श्रोतियांसीं सांगतसें । उदास न करावी मानसें । विठ्ठलदासरुद्र म्हणे ॥ ३५॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे तुळसीमाहात्म्ये तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥

४. चतुर्थोऽध्यायः

श्रीगणेशाय नमः । स्रत सांगे ऋषीश्वरांप्रती । इंद्र प्रह्लादां सांगे बृहस्पती । तेचि कथा सकळश्रोतीं । प्रीतिकरूनी ऐकावी ॥ १॥ जयाचे द्वारीं नाहीं तुळसी वृंदावन । त्याचें गृह स्मशान जाण । त्यागृहीं न जावें आपण । बैसावयासीं ॥ २॥ द्वारीं असावें तुळसीवृंदावन । प्रातःकाळीं नमस्कार करावा आपण । सव्य घालोनियां जाण । कार्यासी जावें ॥ ३॥ जपमाळा घेऊन करीं । सोळा नावें निरंतरी । अनुष्ठान निर्धारी । जो करील कोणी ॥ ४॥ त्यासीं होय वैकुंठप्राप्ती । चिरकाळ राहे वैकुंठाप्रती । ऐसी ऐकून गुरूची वदंती । प्रह्लाद बोलता जाहला ॥ ५॥ प्रह्लाद म्हणे गुरुप्रती । सोळानावें कोणकोण असती । तीं सांगावीं मजप्रती । कृपामूर्ती कृपाळुवा ॥ ६॥ ऐकोनि प्रह्लादाचा प्रश्न । देवगुरु बोलता झाला आपण । सोळानामें संपूर्ण । ऐक आतां ॥ ७॥ तुळसीनाम एक । श्रीनाम दुसरें देख । तिसरें बोलिलें अवश्यक । म्हणा ऐसें ॥ ८॥ लक्ष्मीनाम चवथें । विद्या पांचवें नेमस्तें । यशश्री साहावें गणितें । केलें आहे ॥ ९॥ धर्माधर्मा माना । सातवें नाम जाणा । देवी आठवें म्हणा । नामें देवीचीं ॥ १०॥ देवदेवि ममप्रिये । नववें नाम जाणती स्वयें । लक्ष्मी नाम दशम होय । निश्वयेंसी ॥ ११॥ सखीनाम एकादश । शुभनामद्द्वादश । भूमिनाम त्रयोदश । जाणावें पै ॥ १२॥ अचळनाम चतुर्दश । अमिला नाम पंचदश । अमळानाम षोडश । ऐसीं नामें सांगीतलीं ॥ १३॥ याउपरी प्रह्लाद म्हणे स्वामी । हीं नामें सांगीतलीं तुम्ही । तीं परिसोनियां आम्ही । समाधान पावलों ॥ १४॥ आतां कृपा करून गोसावी । पुढें कथा चालवावी । हे विज्ञप्ति ऐकावी । गुरुवर्या ॥ १५॥ परिसोन प्रह्लादाचें विज्ञापन । गुरु सांगताझाला आपण । म्हणे चित्त देऊनि यां श्रवण । करावें पुढील कथेसीं ॥ १६॥ रुद्राक्षतुळसीचे मणी । माळा कीजे एकत्र मेळौनी । एके माळेंत मणी ओउनी । अष्टाक्षरी जप कीजे ॥ १७॥ सर्वपाप निरसन होय । ऐसा महिमा तयाचा आहे । जप केलिया पाहे । मनोरथ पूर्ण होती ॥ १८॥ तुळसीचा वारा प्रेतावरुनी जाय । तरी तो मुक्त होऊनि राहे । अंतीं फळ पावताहे । विष्णुलोक सायुज्यता ॥ १९॥ ऐसें सांगतां गुरूसीं । प्रह्लाद पुसताझाला तयासी । स्वामीनें कथा सांगीतली ऐसी । तरी उद्धार कोणाचा जाहला ॥ २०॥ तेंचि सांगावें मज रंका । श्रवण केलिया पुरे आशंका । ऐसें म्हणूनियां देखा । गुरुविनविला ॥ २१॥ गुरु म्हणे प्रह्लादासीं । तुवां प्रश्न केला ऐसियासीं । तेचि कथा सांगतों तुम्हांसी । सावध ऐका ॥ २२॥ पौंड्रक नामा लुब्धक देखा । तो महापापी ऐका । संख्या नाहीं पातका । तयाचिया ॥ २३॥ उपजल्या दिवसापासूनी । पोट भरी नानाहिंसा करूनी । अखंड हिंडे जाय वनीं । श्वापदें मारावयासीं ॥ २४॥ प्रत्यहीं शतमृग मारी । परी त्याची नव्हे पोटभरी । मग दुसरा उपाय करी । तोही ऐकावा ॥ २५॥ वाटपाडी मार्गस्थांचा शिरच्छेद करी । त्यांची मात्रा घेऊन जाय घरीं । तयानें उदरपूर्ति करी । पौंड्रक कोळी तो ॥ २६॥ ऐसें करितां कोणे एके दिवसीं । कांहींच न मिळेसें झालें तयासीं । उपवास पडले त्यासीं । पांच देखा ॥ २७॥ अरण्याप्रती जंव जाय । तंव वनीं न मिळे तोय । यास्तव श्वापदें गेलीं पाहे । त्या अरण्यांतूनी ॥ २८॥ पक्षी मात्र गेले तेथूनी । मग कोळी आला परतोनी । पिता वधूनि त्याचें मांस वदनीं । घालिता झाला ॥ २९॥ पिता क्रमलिया ऐशापरी । मग माता वधूनि पोट भरी । तेहि क्रमलियावरी । स्त्री भक्षिली ॥ ३०॥ मग पुत्र भक्षिला तेणें । तीं समग्र भक्षून आपण । हिंडता झाला वनोवन । पूर्वस्थळें ॥ ३१॥ तंव तेथें व्याघ्र होता दरींत । निर्माण झाला अकस्मात । तेणें कंठी धरिला निमिषांत । तयासीं देखा ॥ ३२॥ मग प्राण गेला ते ठाई । तुळसीवरून वायु आला लवलाहीं । तो स्पर्शला पाहीं । महापापियासीं ॥ ३३॥ तुळसीचें पक्कपर्ण । वायुवेगें उडा लें जाण । त्या प्रेताच्या हृदयावरी जाऊन । पडिलें देखा ॥ ३४॥ मग यमदूत आले ते अवसरीं । त्यासीं नेलें यमपुरीं । उभा केला पुढारीं । यमधर्मापासीं ॥ ३५॥ यमें पाहूनि त्यासीं । मग पुसिलें चित्रगुप्तासीं । याची वर्तणूक आहे कैसी । किती पुण्य पाप ॥ ३६॥ चित्रगुप्त म्हणे स्वामी । हा जन्मापासून अधर्मी । पुण्याचे क्रियाकर्मी । प्रवर्त्तलाचि नाहीं ॥ ३७॥ याचें पाप बहुतचि असे । पुण्य तिळभरी नसे । सांगतां यम धर्मास ऐसें । क्रोध बहुतचि आला ॥ ३८॥ मग म्हणे दूतांसीं । आपला पराक्रम दाखवावयासीं । ताडण करा महापापियासीं । यमदूतहो ॥ ३९॥ ताडण करूनि यासीं । कुंभपाकी टाका त्वरेंसीं । तेथें कित्येक दिवस कासाविसी । होऊंदेणें ॥ ४०॥ मग सूकरयोनीसीं । जन्म घालावा यासीं । तो भोगिल्यावरी यासीं । पक्षियोनींत घालारे ॥ ४१॥ पक्षियांत कुश्चळ असती । तेथें घालावा याजप्रती । ऐसी आज्ञा करिती । यमरावो ॥ ४२॥ ऐसी आज्ञा होत पुरे । तों दूत विक्राळ झाले त्वरें । महाभयानक धरून शरीरें । ताडण करिते जाहले ॥ ४३॥ पाश अंकुश मुसळें । एकत्र करूनि मारिती बळें । ताडण करून तयेवेळे । कुंभपाकाजवळी नेला ॥ ४४॥ जो टाकावा कुंभपाकाभीतरीं । तंव ऐसी झाली नवलपरी । ते प्रह्लादा अवधारीं । चित्त देऊनी ॥ ४५॥ अंतरव्यापक श्रीहरी । त्यासीं कळलें अंतरीं । पौंड्रीक कुंभपाकाभी-तरीं । टाकावया पैं नेला ॥ ४६॥ मग महाराज होऊन कृपावंत । स्वयें दूतांसी आज्ञा करित । तुम्ही धांवा धांवा त्वरित । पौंड्रीक येथे आणावा ॥ ४७॥ यमदूतांपासुनी । बळेच घ्यावा आसडनी । युद्धासी आले तरी युद्ध करूनी । आणावा येथें ॥ ४८॥ ऐसी आज्ञा दूतांसीं । सांगता झाला हृषीकेशी । आज्ञा वंदूनि मस्तकासीं । दूत तेव्हां निघाले ॥ ४९॥ दूत येऊनी यमपुरीसीं । बोलते झाले यमदूतांसीं । आज्ञा आहे ऐसी । आमुचे स्वामीची ॥ ५०॥ हा पौंड्रीक आमुच्या हातीं द्यावा । आम्ही नेऊन भेटऊं देवा । तुम्ही अनमान न करावा । यमदूत हो ॥ ५१॥ यमदूत म्हणती त्यांसीं । जाऊनि पुसा यमापासीं । त्याची आज्ञा होईल आम्हासीं । तरी हा तुमच्या हातीं देऊं ॥ ५२॥ विष्णुदास म्हणती आम्हासीं । काय कारण पुसावयासीं । आम्ही बळेच नेऊं यासीं । हें सत्य जाणा ॥ ५३॥ यासीं आमुच्या हातीं देणें । तुम्ही आपुलें महत्त्व राखणें । नाहीं तरी युद्धकरणें । आम्हासीं तुम्ही ॥ ५४॥ ऐसें बोलोनि निकरीं । शस्त्र धरिते झाले करीं । मग यमदूत तये अवसरीं । युद्धासी प्रवर्त्तले ॥ ५५॥ परस्परें युद्ध झालें घोरांदर । भूमि कापिन्नली थोर । मग यमदूतांसी करोनिजर्जर । पौंड्रीक नेला तेवेळीं ॥ ५६॥ नेऊनियां वैकुंठासीं । भेटविला श्रीहरीसीं । आलिंगूनियां तयासीं । हरीनें सन्निध बैसविला ॥ ५७॥ तों यमदूत जाऊनि यमापासीं । दंड समर्पिले त्यासीं । म्हणती स्वामी आम्हासीं । परम पीडा जाहली ॥ ५८॥ विष्णुदूत येऊनि आपण । आम्हासीं युद्ध केलें दारुण । पौंड्रीक पापी नेला तेणें । वैकुंठासी ॥ ५९॥ परिसोन दूतांचें वचन । क्रोधायमान शाला सूर्यनंदन । मग चित्रगुप्ताकडे अवलोकून । क्रूरदृष्टीने पाहिलें ॥ ६०॥ म्हणे पुण्यावांचून वैकुंठासीं । नेणार नाहीं हृषीकेसीं । म्यां तुज पुसिलें ऐसियासी । त्वां सांगीतलें पुण्य नाहीं ॥ ६१॥ तरी सूक्ष्मदृष्टीने पाहणें । आणि याचा वृत्तांत मज सांगणे । सांगावया उशीर न करणें । अर्धपळ ॥ ६२॥ यमाची आज्ञा प्रमाण । चित्रगुप्त पाहे शोधून । तंव तिळाचा शतां शभाग जाण । पुण्यनिघालें ॥ ६३॥ चित्रगुप्त म्हणे यमासीं । तिळाचा शतांशभाग आहे यासीं । ऐसें ऐकतां चित्रगुप्तासीं । यम बोलता जाहला ॥ ६४॥ पहिलें कां नाहीं बोलिलासीं । आतां ऐसें सांगसीं । तरी पुण्य कोणते प्रकारचें तें आम्हासीं । सविस्तर श्रुत करीं ॥ ६५॥ चित्रगुप्त म्हणे यमासीं । तुळसबन होतें अरण्यासीं । ते स्थळीं देहत्याग घडला यासीं । सत्य जाणा ॥ ६६॥ वायु गेला तुळसीवरूनी । त्याचा स्पर्श झाला यालागुनी । गलित पत्र एक उडोनी । याचे हृदयीं पडियेलें ॥ ६७॥ इतुके पुण्य यासीं घडलें । म्हणोनी विष्णुदूतीं नेलें । ऐसें परिसतांच भरलें । कोषाचें भरतें मानसीं ॥ ६८॥ म्हणे याचें पुण्य तें किती । यासी वैकुंठीं जावया कैंची शक्ती । आतां जाऊनि विष्णुप्रती । त्याचा अधिकार नीरऊं ॥ ६९॥ मग होऊनी क्रोधायमान । यम चालिला आपण । विष्णुभुवनीं सूर्यनंदन । येता जाहला ॥ ७०॥ जंव आला विष्णूचे दारी । तंव वर्जिती वेत्रधारी । आज्ञे विरहित भीतरीं । नव जावें तुम्ही ॥ ७१॥ प्रविष्ट करूं समाचार । आज्ञेप्रमाणें जावें भीतर । ऐसें म्हणोनीयां स्थिर । यमासीं केलें ॥ ७२॥ यम बाहेर बैसविला । द्वारपाळीं समाचार श्रुत केला । मग दूतांसी आज्ञा करिता झाला । देवाधिदेव ॥ ७३॥ म्हणे यमासीं येऊ देणें । म्हणोनी आज्ञा केली नारायणें । मग द्वारपाळ सांगती येऊन । यमरायासी ॥ ७४॥ आज्ञा झाली तुम्हासीं । भीतरी जावें भेटीसीं । आलेति ज्या कार्यासीं । तें करोनि घेणे ॥ ७५॥ मग यम गेला भीतरीं । साष्टांग नमस्कार करी । तंव देखता झाला सामोरी । पौंड्रिकासी ॥ ७६॥ हरिसन्निध बैसलासे । यम दृष्टीनें देखतसे । मग कोषें बोलतसे । यम हरीसीं ॥ ७७॥ म्हणे हा परमचांडाळ पातकी । पासीं तुम्हीं आणिलें विष्णुलोकीं । आणुनियां सेखीं । आपुले सन्निध बैसविला ॥ ७८॥ हा तो परम चांडाळ । यासी आम्ही दंड करावा केवळ । तें नसतां येवेळें । यासीं पाठीसी घातलें ॥ ७९॥ पुरे तुमच्या अधिकारासीं । हा कार्यभाग सांगा आणिकासीं । ऐसें बोलोनि हातींच्या दंडासीं । पुढें ठेविलें ॥ ८०॥ म्हणे देवाधिदेवा पुरुषोत्तमा । ब्रह्मादिकां न कळे महिमा । सर्वसाक्ष आत्मारामा । पूर्णकामा सर्वेशा ॥ ८१॥ हें त्रिभुवन तुझ्या उदरीं । तूं खेळविसी सूत्रधारी । ऐसा तूं परमात्मा श्रीहरी । अनंत व्यापक ॥ ८२॥ तूं देवांचाही देव । या ब्रह्मांडाचा जीव । परी तुझे करणीचा नवलाव । अपूर्व देखा ॥ ८३॥ या चांडाळाचें पुण्य । तिळाचा शतांश भाग जाण । यासी तुवां वैकुंठासी आणून । आपुले सन्निध बैसविलें ॥ ८४॥ तुळसीवरून आला वारा । तो लागला याच्या शरीरा । तेणें याच्या पातकाचा मोडला थारा । हें मज अपूर्व वाटतें ॥ ८५॥ आतां तुळसोवरून वारा । येऊन लागेल पामरा । मग सर्व आणाल वैकुंठपुरा । मग दंड करावा कोणासी ॥ ८६॥ तुमची आज्ञा ऐसी । कीं दंड करावा पापियासीं । तरी या चांडाळासी । पाठीसी कैसें घातलें ॥ ८७॥ ऐसा बोलिला यम । त्यासीं उत्तर दे पुरुषोत्तम । म्हणे हा परम उत्तम । परमपुण्यात्मा ॥ ८८॥ जैं तुळसीवरून आला वारा । स्पर्श केला पाचिया शरीरा । तैं पवित्र झाला सारा । देह याचा ॥ ८९॥ हा परम झाला पुनीत । याच्या पुण्यासी नाहीं मित । हें तुम्ही जाणा नेमस्त । यमराया ॥ ९०॥ आणिक सांगतों एक । याचे पूर्वपुण्य असे देख । यास्तव पावला विष्णुलोक । पौंड्रिक हा ॥ ९१॥ हा मज परमप्रिय । मदनाहून अधिक होय । त्या पुत्रापरीस यावरी स्नेह । माझा याचे ठाई ॥ ९२॥ ऐसें देवाचें बोलणें । परिसोन चकित झाला मनें । मागुती त्यासी नारायण । काय बोलता जाहला ॥ ९३॥ आतां तुझीं आपुल्या स्थळासीं जावें । आपुलें कार्य करून सुखी रहावें । तुळसीची सेवा करिती तिकडे न जावें । यमदूतीं ॥ ९४॥ ऐसें बोलोनि ते अवसरीं । यमासीं हृदयीं आलिंगी श्रीहरी । मग विडा देऊनियां करीं । परम समाधान केलें ॥ ९५॥ आज्ञा दिधली तयासीं । यम जाता झाला निजस्थळासीं । गुरु सांगे इंद्रप्रह्लादांसीं । कथा पौंड्रिकाची ॥ ९६॥ ऐसें तुळसीचें महिमान । वायूने महापापी उद्धरिला जाण । इंद्रप्रह्लाद ऐकती आपण । देवगुरु बोलतसे ॥ ९७॥ हें तुळसी माहात्म्य । ऐकती पढती धरूनि नेम । तयांसीं श्रीपुरुषोत्तम । आपणाजवळी रक्षित ॥ ९८॥ क्षत्रिय हा अध्याय करितां पठण । तरी युद्धीं जय पावती आपण । वैश्य पठण करितां जाण । धनप्राप्ती होय त्या ॥ ९९॥ ब्राह्मणा प्राप्त होय ज्ञान । शूद्रासी भुक्ति मुक्ति जाण । स्त्रियांसी सौभाग्य संपूर्ण । होय देखा ॥ १००॥ आरोग्य होय सकळांस । आयुष्य होय बहुवस । ऐसें फळ हें असे । या अध्यायाचें ॥ १॥ लक्ष्मी होय संपूर्ण । अंतीं विष्णुपद प्राप्त जाण । म्हणोनी हा अध्याय पठण । करावा देखा ॥ २॥ सूत सांगे ऋषीश्वरां प्रती । त्याचीं उच्छीष्टौतरें तुम्हाप्रती । सांगितलीं अल्पमती । श्रवण भावें करावीं ॥ ३॥ जो श्रवण करी तुळसीमाहात्म्यास । तरी गणना नाहीं त्याचे पुण्यास । विश्वास धरावा मानस । विठ्ठलदास रुद्र म्हणे ॥ ४॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे तुळसीमाहात्म्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥

५. पञ्चमोऽध्यायः

श्रीगणेशाय नमः । मुख प्रक्षाळूनि प्रातःकाळीं । तुळसीवृंदावनीं । जावें तयेवेळीं । जोडूनियां बद्धांजुळी ॥ १॥ ऐसें म्हणावें श्लोक । यन्मूले सर्वतीर्थानि यन्मध्ये सर्वदेवताः । यदग्रे सर्ववेदाश्व तुलसि त्वां नमाम्यहं ॥ २॥ या मंत्रेकरूनियां जाण । प्रार्थावें तुळसीस आपण । अनन्य होऊनि शरण । पाणी घालावें ॥ ३॥ यावरी प्रह्लाद म्हणे गुरुनाथा । तुझीं सांगीतली पौंड्रिकाची कथा । ते परिसोनियां चित्ता । परमसमाधान जाहलें ॥ ४॥ तुळसी रोप लाऊनियां द्वारीं । भावें त्याची पूजा करी । ऐसें करितां कोणीतरी । उचरला आहे ॥ ५॥ ऐसें पुसता झाला गुरूसी । गुरु म्हणती तयासीं । येच विषयीं ऐका कथेसीं । सांगतो तुज ॥ ६॥ कैलासभुवन परम सुंदर । अतिलावण्य मनोहर । जेथें वास्तव्य करी श्रीशंकर । सदाशिव जो ॥ ७॥ तेथें नाना वनस्पती । सर्वांस फळें पुष्पें येती । पक्षी क्रीडा करिती । आपुले आनंदानें ॥ ८॥ कल्प तरु असती तेठाई । वसंत तेथें वसे पाहीं । नाना श्वापदें तींही । निरंतर राहती ॥ ९॥ बहुत तटाक सरोवर । उदकीं परिपूर्ण निरंतर । भीतरीं पद्मकमळें सुंदर । विकासली असती ॥ १०॥ ऐसें तें कैलास । तेथे श्रीशंभु करी वास । आसन वाळूनि बैसलासे । देवाधिदेव ॥ ११॥ परमहर्षयुक्ते । सदाशिव बैसला तेथें । तव अकस्माते । पार्वती तेव्हां पातली ॥ १२॥ नमस्कार करूनी शिवासीं । पुसती झाली वामांगासीं । वामहस्तें कवळूनि नीळकंठासी । विनोद करिती जाहली ॥ १३॥ म्हणे सदाशिवा समर्था । धर्माचा लोप झाला तत्वतां । सत्कर्मै बुडाली आतां । अधर्मे फार प्रवर्तला ॥ १४॥ आपला स्वधर्म टाकूनि । लोक अधर्मकर्मै करिती देख । यांचा संहार अवश्यक । करावा स्वामी ॥ १५॥ तरी तुझीं उघडोनि तृतीयनयन । भस्म करावे अवघे जन । ऐसें ऐकतां पंचानन । सदाशिव कोपला ॥ १६॥ म्हणे या सकळ जनाचा घात । तुवां केला कीं नेमस्त । पाप घडलें बहुत । तुजलागीं ॥ १७॥ वाचेंतून जें निघालें । तें कर्म त्यासी तत्काळ घडलें । म्हणोनी न पाहिजे बोलिलें । विरुद्ध बोलासीं ॥ १८॥ माझा उघडतांच तृतीयनयन । त्रैलोक्य भस्म करीन । त्यासीं तूं उघडोन । भस्म करा म्हणतेसी ॥ १९॥ या शब्दे तुज घडलें महापातक । प्रायश्चित्तषेणें लागे देख । आतांचि तूं अवश्यक । प्रायश्चित्त घेई ॥ २०॥ जोवरी त्वां प्रायश्चित घेतलें नाहीं । तोंवरी तूं अशुद्ध आहेस पाहीं । ऐसें बोलतां ते समयीं । परम भयभीत जाहली ॥ २१॥ परम होऊनिम्लान मुख । अति चिंतातुर झाली देख । बहुतां रीतीं करी शोक । मनामाजी ॥ २२॥ म्हणे व्यर्थ या अवसरीं । विनोद केला त्रिपुरारी । नसते पातक पदरीं । बांधोनियां घेतलें ॥ २३॥ आतां प्रायश्चित्तावांचुनी । मज शुद्धता कैंची याजनीं । ऐसें अंतर्यामीं कल्पुनी । नमन साष्टांग पैं केलें ॥ २४॥ म्हणे कृपाळुवा सदाशिवा । मज तरणोपाय सांगावा । ऐसें विनवोनि देवाधिदेवा । मस्तक चरणीं ठेविला ॥ २५॥ मग शिव कृपा करून । सांगता झाला आपण । तुळसीची सेवा करी जाण । येणें प्रकारें ॥ २६॥ तुळसी रोपें लावोनि अपार । सेवा करावी निरंतर । तेणें पाप जाईल समग्र । सत्य जाण पार्वती ॥ २७॥ ऐसें शिवें सांगतां जाण । मग पार्वती पुसे आपण । तुळसीची सेवा करून । कोण निष्पाप जाहले ॥ २८॥ हें सांगावें तत्वतां । कृपा करोनी कृपावंता । म्हणोनी चरणीं ठेविला माथा । पार्वतीनें ॥ २९॥ शिव म्हणे भली भली । बरवी प्रश्नोक्ती । हे केली । वहिली श्रवण करीं कां ॥ ३०॥ उज्जनी नाम नगरी । तेथें कौंतीय तेचि कथा ब्राह्मण राज्य करी । तो पुण्यवंत झाला कवणिये परी । तें आईकें ॥ ३१॥ ग्रामापासोनि समीप अरण्य । तेथें राहे ब्राह्मण । तेणें तुळसी रोप परिपूर्ण । लाविलें देखा ॥ ३२॥ त्या तुळसी वनामध्यें देख । अच्युतवृक्ष असे एक । सदा फळ देखोनि लोक । समाधान पावती ॥ ३३॥ त्या वृक्षाचे तळीं । वाळूचें लिंग असे ते स्थळीं । अपूज्य लिंग ते वेळीं । तो पूजिता होय ॥ ३४॥ आधीं करूनि तुळसीचें पूजन । धूप दीप नैवेद्य समपन । मग प्रार्थना करून । पत्र मंजुरी तोडित ॥ ३५॥ मग लिंगासी करूनि अभिषेक । तुळसीपत्र मंजुरी समर्पी देख । नैवेद्य समर्पितां सुख । मुख वस्त्रे झांकी ॥ ३६॥ ऐसी पूजा ते वेळीं । एकसंवत्सर तेणें केली । संतोष पावोनि चंद्रमौळी । प्रसन्न जाहला ॥ ३७॥ मी जावोनि विप्रापासीं । बोलता झालों तयासीं । धन्य धन्य तू होसी । पुण्यवंता ॥ ३८॥ तूं झालासी निःपाप । तिळभरी नसे तुज पाप । आतां तुझा सर्व संकल्प । सिद्धी पावेल ॥ ३९॥ आतां तुज मी झालों प्रसन्न । आपणासारिखा पुत्र दीधला जाण । तूं सुख भोगी संपूर्ण । याचदेहीं ॥ ४०॥ ऐसियासि तूं या अवसरीं । जावोनि त्या स्थळाभीतरी । त्याचिये समसरीं । सेवा कीजे तुळसीची ॥ ४१॥ तेथें तुझें जाईल पाप । तूं होसील निःपाप । पूजावें तुळसी रोप । सद्भावेंकरूनी ॥ ४२॥ ऐसें ऐकोनि ते अवसरीं । उमा उठली झडकरी । मस्तक ठेऊनि शिवचरणावरी । नभन केलें ॥ ४३॥ मग येऊनि उज्जनीसीं । पाहिलें क्षिप्रा नदीतीरासीं । वास्तव्य केलें तया स्थळासी । नदीतीरीं जाणपां ॥ ४४॥ तुळसी रोप लावोनि सांग । मग एक केलें वाळूचें लिंग । पूजाकरीतसे प्रसंगें । तुळसी आणि लिंगाची ॥ ४५॥ आधीं करी तुळसीपूजन । प्रदक्षिणा करूनि आपण । मग प्रार्थना करूनि जाण । तुळसी आणि मंजुरी तोडी ॥ ४६॥ तीं तुळसीपत्रे समर्पुनी । मग पूजा करी भवानी । श्रीशिवासी नैवेद्य दाखवोनी । नमस्कार घालीतसे ॥ ४७॥ पायसान्नाचा नैवेद्य नित्यानीं । शिवासी समप भवानी । तेणें शिव संतुष्ट होउनी । नांव ठेविलें अन्नपूर्णा ॥ ४८॥ त्या दिवसापासुनी देख । अन्नपूर्णा म्हणती लोक । आणीक ही आइक । प्रह्लादा तूं ॥ ४९॥ सहस्रपत्रे तुळसीचीं । मोजून पूजा करी शिवाची । सहस्रनामें करूनी पत्रीची । पूजा समर्पी ॥ ५०॥ शिवसस्रहनामें समर्पिलें पर्णा । म्हणोनी नांव ठेविलें अपर्णा । ऐसें एक संवत्सर जाणा । अनुष्ठान केलें तुळसीचें ॥ ५१॥ तुळसी होऊनि प्रसन्न । पार्वतीस दिलें आलिंगन । शिवासारिखा पुत्र होईल जाण । उमादेवी ॥ ५२॥ तूं पुत्रफळ पावसी । आणीक वचन परियेसीं । तूं निःपाप झालीस निश्चयेंसीं । सत्य जाण ॥ ५३॥ तूं शिवाची वल्लभा होसी । मी प्रिय होय विष्णूसीं । तुज मज भिन्नता कोणेविशीं । नाहीं देखा ॥ ५४॥ तै सेंचि शिवविष्णूस तत्वता । भिन्नता नसे सर्वथा । भिन्नता धरिती ते कोणे पंथा । जातील तें आइका ॥ ५५॥ भिन्नता धरिती मानसीं । तेजाती कुंभपाकासीं । रखरख भोगणें लागे त्यांसी । यावत् चंद्र सूर्य ॥ ५६॥ शिवस्य हृदयं विष्णुर्विष्णोश्व हृदयं शिवः । ऐसा ज्याचा पूर्णभाव । एकचि मानी उभय देव । त्यासीं मुक्तीचा उपाव । करणेंच नलगे ॥ ५७॥ तो सहजचि जीवन्मुक्त । एक विध परम भक्त । आनंदरूप सदोदित । असे सर्वकाळ ॥ ५८॥ ऐसें सांगूनि पार्वतीसी । अदृश्य झाली श्रीतुळसी । उमा परम उल्हासेसीं । गमन करिती जाहली ॥ ५९॥ उमेनें केलिया गमन । कैलासासीं गेली जाण । ऐकोनि पावेतीचें आगमन । श्रीशिव संतोषला ॥ ६०॥ म्हणे निःपाप झाली पार्वती । सामोरें जावें तियेप्रती । ऐसें बोडूनि उमापती । वृषभारूढ पैं झाले ॥ ६१॥ सवें घेऊनि गणांचा मेळा । कार्तिकस्वामी गणेश वीरभद्र सकळां । बोलाऊनि तये वेळां । सामोरे चालिले ॥ ६२॥ सन्मुख देखतांचि उमेसीं । संतोष झाला सदाशिवासीं । मग उमेनें त्यासमयासीं । मस्तक चरणीं ठेविला ॥ ६३॥ शिवें उचलोनि ते अवसरीं । अर्धांगीं बैसविली सुंदरी । संतोष पावले त्रिपुरारी । तये समयीं ॥ ६४॥ ऐसें तुळसीचें महिमान । इंद्रप्रह्लादासी गुरु सांगे आपण । तेंच केलें निरोपण । श्रोतयांलागीं ॥ ६५॥ श्रवण करितां तुळसी माहात्म्यास । तुटती भवरोगपाश । आणि प्राप्त होती चतुर्दश प्रकाश । विठ्ठलदास रुद्र म्हणे ॥ ६६॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे तुळसीमाहात्म्ये पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥

६. षष्ठोऽध्यायः

श्रीगणेशाय नमः । बृहस्पति इंद्रप्रह्लादासीं । सांगतां कथा ऐसी । श्रवण केलें पार्वतीच्या कथेसीं । स्वामीचेनि मुखे ॥ १॥ तुळसीची सेवा करूनी । निःपाप झाली भवानी । पुढें आणीक कोणी । अनुष्ठान पैं केलें ॥ २॥ हें आतां आम्हांप्रती । सांगावें गा कृपामूर्ती । ऐसी केली विज्ञप्ती । गुरुवर्यां ॥ ३॥ परिसोनि उभयतांची प्रभोक्ती । बोलता झाला बृहस्पती । पुढील कथा तुम्हांप्रती । सांगतों ती ऐका ॥ ४॥ भूमिदेवीचें अनुष्ठान । दुर्वासदेव करी आपण । करूनि पूजा अर्चन । पुष्पांजुळी समप ॥ ५॥ ऐसी सेवा करितां ऋषी । तंव समस्त ऋषि आले त्यास्थळासीं । मग विनंती करिते झाले । ऐसी आइका ॥ ६॥ आम्हासीं गमन नाहीं सत्यलोकासीं । आपण जावें ब्रह्मभुवनासी । बह्मदेवाची स्थिति आहे कैसी । ते दृष्टीसी पहावी ॥ ७॥ आमुची हेचि विज्ञप्ती । पुरवावी जी कृपामूर्ती । ऐसें बोलोनियां पुढतीं । नमस्कार केला ॥ ८॥ जाणोनि ऋषीश्वरांचा भावो । तात्काळ उठिला दुर्वासदेवो । क्षणांत पातला ठावो । सत्यलोकींचा ॥ ९॥ तंव ब्रह्मा ते अवसरीं । सावित्रीसमवेत क्रीडा करी । सारीपाट मांडूनि करीं । ढाळीत फांसे ॥ १०॥ जों हातीं घरी फांसा । तों फांसाच पडे अपैसा । ब्रह्मदेव ऐसा । देहावरी नाहीं ॥ ११॥ संमुख उभे असती ऋषी । ब्रह्मा न पाहे त्यांसी । मन शाला द्यूतकर्मासीं । तये अवसरीं ॥ १२॥ ऐसें देखोनि त्यासमयासीं । कोपायमान झाले ऋषी । कमंडलूंतून उदकासीं । टाकिते झाले ॥ १३॥ उदक शिंपिलें ब्रह्मयावरी । आपण चालिले झडकरी । मग चतुरानन धांवोन द्वारीं । येता जाहला ॥ १४॥ दृष्टीं देखिलें ब्रह्मयासीं । प्रगट शाप बोलिले ऋषी । त्वां गर्व धरिला मानसीं । सृष्टि कर्ता म्हणोनी ॥ १५॥ तरी तुझें समूळ जाईल ज्ञान । तूं होसील परम अज्ञान । सत्य मानीं आमुचें वचन । मिथ्या नव्हे सर्वथा ॥ १६॥ मग भयभीत होऊनि ब्रह्मा । म्हणे मज दीनावरी करीं क्षमा । तरणोपाय सांगावा आम्हां । कृपावंता ॥ १७॥ नानाप्रकारी भाकी कींव । मग बोलिले दुर्वासदेव । सेवा करूनियां केशव । संतुष्ट करावा ॥ १८॥ तो तुज होईल सुप्रसन्न । जें जें मागसील वरदान । तेंतें पावोनि अज्ञान । निरसेल तुझें ॥ १९॥ आतां तूं जाई नैमिषारण्यांत । अनुष्ठान करावें शीघ्रगत । ऐसें सांगोनियां त्वरित । ऋषि गेला पूर्वस्थळा ॥ २०॥ मग ब्रह्मा जावोनि नैमिषारण्यांत । अनुष्ठान करी विष्णुप्रीत्यर्थ । ऐसें करितां दिवस बहुत । क्रमिले देखा ॥ २१॥ देखोनि चतुराननाचे कष्ट । श्रीभगवंत झाले प्रगट । रूप दाखविलें स्पष्ट । तयेवेळीं ॥ २२॥ चतुर्भुज पीतांबरधारी । रत्नजडित मुगुट शिरीं । शंखचक्रगदापद्म शोभे करी । नारायणाच्या ॥ २३॥ संमुख देखिला श्रीहरी । आनंद झाला हृदयांतरीं । स्तुति करिता झाला ते अवसरीं । नारायणाची ॥ २४॥ जयजयाजी परम पुरुषा । अव्यक्ता परम परेशा । सर्वव्यापक जगदीशा । तुज नमस्कार माझा ॥ २५॥ तूंचि ज्ञानद चिन्मय चिह्नन । तूं या ब्रह्मांडाचें जीवन । तूं परमात्मा परिपूर्ण । तुज नमस्कार माझा ॥ २६॥ तूं स्थूळ नासूक्ष्म । तूं परमात्मा परब्रह्म । सकळ सुखाचा विश्राम । तुज नमस्कार माझा ॥ २७॥ तूं सदा आनंदभरित । तूं सर्वाठाई सदोदित । भूतमात्री प्रकाशवंत । तुज नमस्कार माझा ॥ २८॥ तूं सगुण निर्गुण निराकार । ब्रह्मादिकांसीं नकळे तुझा पार । तूं परमात्मा सर्वेश्वर । तुज नमस्कार माझा ॥ २९॥ तूं परमेश्वर पद्मनाभ । तूं सगुणरूपें रमावल्लभ । तूं भक्तांलागीं सुलभ । तुज नमस्कार माझा ॥ ३०॥ मी जन्मलों तुझे नाभिकमळीं । परी तुझा पार नकळे वनमाळी । ऐसें बोलोनि बद्धांजुळी । जोडूनि उभा राहिला ॥ ३१॥ मग श्रीहरी झाला प्रसन्न । म्हणे माग माग रे वरदान । जें अपेक्षित असेल मन । तें देईन येकाळी ॥ ३२॥ ब्रह्मा म्हणे नारायणा । दुर्वासदेवें शापिलें जाणा । त्यापासोनि मज दीना । ये रक्षिले पाहिजे ॥ ३३॥ ऐकोनि ब्रह्मयाचे उत्तर । बोलता झाला शार्ङ्गधर । चतुरानना ऐक सादर । चित्त देऊनियां ॥ ३४॥ मी समर्थ या चराचरीं । मीं सकळसृष्टी करी । ऐसी गर्वता मनांतरीं । धरली तुवां ॥ ३५॥ उत्पत्ति करिता मी एक । निर्माणकरिता मी सकळिक । माझें कर्त्तव्य त्रैलोक्य । निर्माण झालें ॥ ३६॥ धन्य धन्य मी समर्थ थोर । माझिया भाग्यासि नाहीं पार । ऐसा अभिमान परमदुर्धर । त्वां हृदयीं धरियेला ॥ ३७॥ यास्तव हैं रचिलें निमित्त । तुज शाप झाला प्राप्त । तेणें कष्टी झालासि बहुत । ब्रह्मदेवा ॥ ३८॥ जेथें अभिमान वसे । तेथें ज्ञान सर्वथा नसे । ज्ञात्यास लाविलें पिसें । ज्ञानाचे अभिमानें ॥ ३९॥ अभिमान ज्ञानाचा करि क्षय । अभिमानें देव दुरी होय । अभिमानें न जोडती पाय । भगवंताचे ॥ ४०॥ मुख्य अहंकार ऐसा वैरी । बैसला असतां उरावरी । तो ज्ञानाचा नाश करी । क्षण मात्र न लागतां ॥ ४१॥ जोवरी निरसला नाहीं अभिमान । तोंवरी सर्व कमैं निर्फळ जाण । अभिमानें घर बुडवण । तात्काळ होय ॥ ४२॥ अभिमान असतां अंतरी । उदंड ज्ञानचर्चा करी । तें पोकळ ज्ञान निर्धारी । ब्रह्मदेवा ॥ ४३॥ तुझा निरसला नाहीं अभिमान । म्हणोनी प्राप्त जालें जाण । आतां सोडून अभिमान । निरभिमान तूं होय ॥ ४४॥ अरे माझी वैष्णवी माया जाण । तिचा पार नेणें शंकरादि आपण । तेथे तूं जाणावया कवण । अभिमान सांडी आतां ॥ ४५॥ या अभिमानें करून । ठकला विश्वामित्र आपण । मदन अंग जाळून । भस्म झाला ॥ ४६॥ रावण निमाला सहकुळें । दुर्योधन गेला बंधुसबळें । इंद्र चंद्र भ्रमबळें । भुलोनि गेले ॥ ४७॥ तुवां माझें केलें अनुष्ठान । म्हणूनी मी झालों सुप्रसन्न । तुज सांगतों मी प्रमाण । तें करीं आतां ॥ ४८॥ तुळसी रोप लाऊन । सुंदर बांधीं वृंदावन । त्याचें करूनि पूजन । प्रदक्षिणा करीं कां ॥ ४९॥ धूप दीप समर्पूनी नैवेद्य । वृंदावनीं करावा ब्रह्मानंद । तेणें करोनि गोविंद । संतुष्ट होईल ॥ ५०॥ तुळसी होऊनि सुप्रसन्न । करील तुझें शापमोचन । ऐसें ब्रह्मदेवासीं नारायण । स्वयें सांगे ॥ ५१॥ मज वैष्णवी माया व्हावया प्राप्त । तुळसीचें अनुष्ठान केलें दिवस बहुत । मग मी पावलों त्वरित । वरदान ॥ ५२॥ म्हणोनी सांगितल्या प्रमाणें । तुळसीचें अर्चन करणें । ऐसें सांगोनि नारायणें । अदृश्य जाहला ॥ ५३॥ आज्ञेप्रमाणें विधाता । अनुष्ठान झाला करिता । तुळसी प्रसन्न होऊनि तत्वतां । शापविमोचन केलें ॥ ५४॥ बहुत दिवस पर्यंत । स्वाहा स्वधाकार राहिले होते । यज्ञकमैं समस्तें । मागुती चालों लागलीं ॥ ५५॥ ऐसी कथा इंद्रप्रह्लादांसी । गुरूनें सांगीतली रायासीं । आणीक सांगतों तुम्हापासीं । तें आईका ॥ ५६॥ वामदेवाची कन्या सुमालिनी । तिची ऐका करणी । निरंतर हृदयीं चक्रपाणी । हरिस्मरण करीतसे ॥ ५७॥ श्रीकृष्णावांचूनि आणीक देव । तेथे कधींच नधरी भाव । निरंतर केशव । हेंचि स्मरणजियेचें ॥ ५८॥ पूजार्चन ध्यान धारणा । धरुनी हृदयीं नारायणा । तेणें करोनि पुण्यपरायणा । परम जाहली ॥ ५९॥ ऐसें असतां एके दिवशीं । पुसती झाली पितयासीं । माझी गती होईल कैसी । तें सांगिजे मज आतां ॥ ६०॥ परिसोनि बोले वामदेव । याचा तुज सांगतों उपाव । त्यासीं धरूनी एकभाव । सांगीतलें तूं करीं ॥ ६१॥ तुळसीरोप लाऊन । त्यासीं बांधी वृंदावन । नित्य करूनियां पूजार्चन । प्रदक्षिणा कराव्या ॥ ६२॥ द्वादश करितां प्रदक्षिणा । तेणें पुरती मनकामना । चतुर्विंशती जाणा । शत्रुपराजय ॥ ६३॥ करितां अष्टोत्तरशत । धनधान्य प्राप्त होत । सहस्र करितां अगणित । पुत्र कन्या प्राप्त होती ॥ ६४॥ लक्षाचें करितां प्रमाण । मुक्तिमुक्ति सदा कल्याण । द्वितीयल जाण । यश कीर्ति होय तेणें ॥ ६५॥ पंचलक्ष प्रदक्षिणा करितां । त्रिभुवनींचें ज्ञान होय त्वरिता । दशलक्ष प्रदक्षिणें तत्वतां । सर्व सिद्धी पावेतो ॥ ६६॥ द्वादशें होय शापमोचन । त्रयोदशें मोक्ष प्राप्त जाण । चतुर्दशें कळाप्रवीण । होय देखा ॥ ६७॥ प्रत्यहीं धूप दीप नैवेद्य । समपनि करीं ब्रह्मानंद । तेणें संतुष्ट होईल गोविंद । तुळसीद्वारें ॥ ६८॥ येणें तुळसी होईल प्रसन्न । तुझी गती सांगेल आपण । ऐसें सांगीतलें तेचक्षणी जाण । पित्यानें कन्येसी ॥ ६९॥ पित्याच्या आज्ञेप्रमाणें । सुमालिनी करी आचरण । बहुत दिवस पूजार्चन । करिती झाली ॥ ७०॥ करितां अनुष्ठानासीं । सोळा पुत्र झाले तियेसीं । परंतु तुळसीच्या पुजेसीं । सोडिलेंचि नाहीं ॥ ७१॥ तंव सोळाहि पुत्र अरण्यासीं । गेले समिधा आणावयासी । तंव देखिलें आश्रमासीं । ऋषी गौतमाच्या ॥ ७२॥ उत्तम देखिलें सरोवर । भीतरी कमळें मनोहर । त्यांत प्रवेशले कुमर । सुमालिनीचे ॥ ७३॥ स्नानें करोनि डहुळिलें उदक । कमळिणी दुखविल्या निष्टंक । तों तेथें गौतम आले देख । स्नानालागीं ॥ ७४॥ विच्छिन्नदेखिलें जलासीं । शाप देता झाला ऋषी । अंध व्हाल रे निश्चयेंसीं । येचक्षणीं ॥ ७५॥ शाप होतांचि तात्काळ । अंध जाहले सकळ । मार्ग नदिसे केवळ । चालतां ठोकर लागती ॥ ७६॥ माता पुत्रांची वाट पाहे । तंव त्यांसीं वेळ लागला आहे । मग हळू हळू लवलाहें । आश्रमासीं पातले ॥ ७७॥ पुत्राची दशा ते अवसरीं । देखोनि आक्रंदों लागली भारी । ताता धांवधांव ये झडकरी । म्हणोनी बोभाइली ॥ ७८॥ वामदेव बैसले होते ध्यानीं । तंव शब्द ऐकिला श्रवणीं । मग उठोनियां तेचक्षणीं । कन्ये जवळीं पातला ॥ ७९॥ म्हणे नवल झालें जी ताता । पुत्र अंध झाले करूं काय आतां । तंव ज्ञानी झाला पाहता । वामदेव ॥ ८०॥ शाप घडला गौतमाचा । यासीं उपाव न चले कोणाचा । मग बोलता झाला वाचा । कन्येप्रती ॥ ८१॥ मी परतोनि येतों तोंवरी । तुवां धीर धरावा मनांतरी । तुळसीची सेवा करीं । दुश्चित्त न व्हावें ॥ ८२॥ तुळसीची सेवा करितां जाण । अवघेंचि होईल कल्याण । भाव असों द्यावा संपूर्ण । तुळसीचे ठायीं ॥ ८३॥ ऐसें सांगोन कन्येसीं । वामदेव चालिले गौतमाश्रमासीं । तंव ध्यानस्थ होते गौतमऋषी । त्यांस अंतरी जाणवलें ॥ ८४॥ कष्टी न करावें वामदेवासीं । श्रम पावोन येती आश्रमासीं । तरी आपण त्यांचिये भेटीसीं । जावें बरें ॥ ८५॥ ऐसें कल्पूनियां मनीं । वामदेवाजवळी आले तेचक्षणीं । मग वामदेवें मस्तक चरणीं । गौतमाच्या ठेविला ॥ ८६॥ पुढती उठोनि सत्वर । साष्टांग केला नमस्कार । धन्य आजिचा दिवस थोर । तुमचे चरण देखिले ॥ ८७॥ पुण्याचा प्रवाह जोडे । तरी तुमचें दर्शन घडे । तुटे संसारसांकडें । ऋषिवर्या ॥ ८८॥ ऐसें बोलोनि ते अवसरीं । गौतमाचे पाय अर्ची करीं । चरणोदक वंदोनि मस्तकावरी । षोडशोपचार पूजा केली ॥ ८९॥ परम संतोषला ऋषी । म्हणे वामदेवा परियेसीं । तूं ईश्वरी पुरुष होसी । परम ज्ञानी ॥ ९०॥ तुज देखोनि झालें समाधान । धन्य धन्य तुझें ज्ञान । भूत भविष्य वर्तमान । सर्व जाणसी ॥ ९१॥ वामदेव म्हणती स्वामी । तुमचे आज्ञाधारक आम्ही । जे आज्ञा कराल स्वामी । ते आम्हास वंद्य असे ॥ ९२॥ तेव्हां गौतमऋषी झुणती । वामदेवा काय इच्छिलें चित्तीं । तें सांगावें मजप्रती । प्रीतिपूर्वक ॥ ९३॥ परिसोनि ऋषीची प्रश्नोक्ती । वामदेव प्रत्युत्तर देती । एक मागणें तुम्हाप्रती । आहे तितुकें द्यावें जी ॥ ९४॥ आमचे नातू स्वामीचे विद्यार्थी । त्यांसीं तुम्ही शापिलें कृपामूर्ती । यास्तव ते अंध असती । सोळाहि जण ॥ ९५॥ दया करूनि त्यांवरी । अंधकार दवडावा दिगंतरीं । ऐसी अनाथासीं कृपा करीं । कृपावंता ॥ ९६॥ ऐकोनि वामदेवाचें बोलणें । गौतम म्हणती मी बोललों याचकारणें । सुमालिनीचा भाव पाहणें । सेवा करिते कीं नाहीं ॥ ९७॥ आपुले आराध्य दैवत । विपत्तिकाळीं सोडोन देत । तैसा नव्हे पूर्ण भावार्थ । सत्य जाणा ॥ ९८॥ देह जावो अथवा राहो । परंतु एकनिष्ठा एकभावो । तरीं तयासी देवाधिदेवो । सर्वथाही नुपेक्षी ॥ ९९॥ तरी धन्य सुमालिनीची भक्ती । पुत्रांचें अंधत्व नाठवे चित्तीं । तुळसीची सेवा सर्वांर्थी । सोडिलीच नाहीं ॥ १००॥ येणें मी झालों हर्षायमाण । त्यांचे शापमोचन झालें जाण । पूर्वी नेत्र होते तैसेचि पूर्ण । तात्काळ झाले ॥ १॥ ऐसें ऋषि बोलिला आपण । तंव पाहते झाले सोळाजण । पूर्वी नेत्र होते तैसेचि पूर्ण । तात्काळ झाले ॥ २॥ ऐसें ऋषीचें सामर्थ्य । क्षणें अंघ क्षणें देखत । ऐसें झालें त्वरित । तेचि समयीं ॥ ३॥ मग गौतमदेव गेले निजस्थाना । पुत्रासहित सुमालिनी वृंदावना । सेवा करूनियां जाणा । निष्ठा धरोनी राहिली ॥ ४॥ तुळसीची सेवा पुनरावृत्ती । सद्भावें करोनि परम प्रीती । हे कथा सांगती बृहस्पती । इंद्रप्रह्लादासीं ॥ ५॥ तींच उच्छिष्टे श्रोतयांसीं । वक्तयानें सांगीतली परियेसीं । दुजा भाव मानसीं । न धरावा ॥ ६॥ भावें तुळसीमाहात्म्यास । श्रवण करितां हरती क्लेश । संतोष पावे जगदीश । विठ्ठलदास रुद्र म्हणे ॥ ७॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे तुळसीमाहात्मये षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥

७. सप्तमोऽध्यायः

श्रीगणेशाय नमः । प्रह्लाद आणि इंद्र । गुरूसीं करिती नमस्कार । जोडोनियां दोन्ही कर । विनविते झाले ॥ १॥ सुमालिनीची कथा श्रवण । झाली जी गुरुनाथा । पुढें कोर्णे चालविलें त्रता । तें समर्थ सांगणे ॥ २॥ गुरु म्हणती सावधान । स्वस्थचित्तें करा श्रवण । जेणें हरेल भवरोग दारुण । तें सांगतों तुम्हांसी ॥ ३॥ उरगाक्षी नाम नगरीं । सुशीळराजा राज्य करी । पवित्र आणि परोपकारी । पुण्यवंत ॥ ४॥ सुशीला नायें त्याची स्त्री । परमपवित्रता सुंदरी । एक कन्या उभयतां उदरीं । असे देखा ॥ ५॥ तिचें नाम देवसेना । हरिभक्तीसीं तत्पर जाणा । तुळसीची सेवा करूनि प्रदक्षिणा । नित्यानित्य करीतसे ॥ ६॥ तिच्या सौंदर्याची स्थिती । इंद्र प्रह्लादाप्रती । सांगता झाला बृहस्पती । तें ऐका आतां ॥ ७॥ जितुकें सुलक्षण । तितुकें देहीं असे जाण । मुख चंद्राकार पूर्ण । नेत्र कमळा सारिखे ॥ ८॥ तेज सूर्याच्या तेजासारिखें । नखें आरक्त सुरेख । अधर कुंकुमासारिखे । दंत दाडिमीबीजोपम ॥ ९॥ माज सिंहाचे माजासारिखा । जानु कर्दळीचा गाभा देखा । अंगोळिया समान सारिख्या । हस्तपादादिकांच्या ॥ १०॥ ऐसी सुंदर ते सकुमारी । द्वादश वर्षांची झाली ते अवसरीं । पिता वरविच्यार करी । कोणासीं द्यावी ॥ ११॥ इच्या योग्य कैसा मिळेल वर । म्हणोनी पिता चिंतातुर । मग करिता झाला स्वयंवर । राजा सुशीळ तो ॥ १२॥ पृथ्वीचे समग्र भूपती । ते आणिले स्वयंवराप्रती । ऋषीश्वरांसहित भूपती । येते झाले ॥ १३॥ राजे आणि ऋषेश्वर । स्वयंवरास मिळाले समग्र । मग बोलता झाला नृपवर । कन्येप्रती ॥ १४॥ यांजमध्यें तुज मानेल जो वर । त्याचा करीं तूं अंगीकार । ऐसी आज्ञा सत्वर । करिता जाहला ॥ १५॥ परिसोन पित्याचें वचन । देवसेना बोले आपण । श्वेतदीप देखिलें असेल जेणें । तेणें मज वरावें ॥ १६॥ परिसोन तिचें वचन । तटस्थ झाले अवघेजण । मग धरोनियां मौन । अधोमुख राहिले ॥ १७॥ एक गेले आपुलिया देशा । एक धरोनि राहिले आशा । कित्येक पहावया तमाशा । विचार करोनी राहिले ॥ १८॥ एकासीं आला शीतज्वर । एक झाले चिंतातुर । एक म्हणे इची प्राप्ति होणें दुर्धर । कोणा सही दिसेना ॥ १९॥ ऐसें होतां ते समयीं । तंव जमदग्नि आले पाहीं । यांसी देखोनि लवलाहीं । देवसेना बोलत ॥ २०॥ तुम्ही श्वेतद्वीप देखिलें आहे । ऋषी म्हणे होय । मग खुणा पुसताहे । तये स्थानींच्या ॥ २१॥ तये स्थानीं वस्ती कोणासी । तेथील रचना आहे कैसी । ते सांगा मजपासीं । ऋषिवर्या ॥ २२॥ ऋषि म्हणे आम्हासीं तेथें नसे गमन । आम्ही येऊन पाहिलें तुझें मन । तुज कैसें आहे ज्ञान । तेंच आह्नीं पाहिलें ॥ २३॥ आम्ही वसतों बद्रिकावना । आतां जातों तया स्थाना । ऐसें बोलोनि त्याच क्षणा । ऋषि गेले ॥ २४॥ तंव देवदत्तनामें ब्राह्मण । तो तेथे आला तेच क्षण । देवसेना म्हणे तयालागुन । कोठोन येणें जाहलें ॥ २५॥ तो म्हणे श्वेतद्वीपाहून । येथें झालें आगमन । मग हाकस्यवदन करून । पुसती जाहली ॥ २६॥ झुणे कैसी तेथील रचना । तेथें वास्तव्य कोण कोणा । हें मज सांगावें ब्राह्मणा । कृपा करोनी ॥ २७॥ ऐकोनि प्रयोक्तीचा आदर । सांगता झाला द्विजवर । म्हणे चित्त देऊनियां सादर । परिसें आतां ॥ २८॥ तेथें वास्तव्य श्रीनारायणा । रहावयाचें मंदिर शतयोजन जाणा । गोमेदरत्नें पाचु खणोखणा । रत्नकलश शोभती ॥ २९॥ मध्ये अष्टकोणी मंडप थोर । त्यासीं अष्ट द्वारे रत्नखचित परिकर । अष्टदिग्पाळ तिष्ठती निरंतर । अष्टदिशा धरोनि उभे ॥ ३०॥ प्रवाळस्तंभाची मांडणी । भूमी काचवंद आंगणीं । देवांगना चौघीजणी । नृत्य करिती नित्यानी ॥ ३१॥ गंधर्व करिती गायन । नारद वीणा वाजवी आपण । सरस्वती आलाप करी जाण । समयासारिखी ॥ ३२॥ विष्णुभक्त वैष्णव समस्त । जयजयकारें कीर्तन करित । गरुड दारी उभा तिष्ठत । सन्मुख असे ॥ ३३॥ शयन करावया नारायणासीं । शेष राहिला तया स्थळासीं । तुळसीची सेवा अहर्निशीं । नरनारी करिती तेथें ॥ ३४॥ क्षीरसमुद्राचे पैलतीरा समीप । उचरभागी असे श्वेतदीप । ऐसें ऐकतां विकल्प । सांडिला चित्तें ॥ ३५॥ म्हणे सत्य बोलिला बाम्हण । यथार्थ सांगितली खूण । ऐसें असतां तेचिक्षण । चित्रमुनी तेथें आला ॥ ३६॥ तो म्हणे तुझा भाव धन्यधन्य । तुळसीची सेवा करिसी नित्याने । तुज तुळसी आहे सुप्रसन्न । सदा सर्वकाळ ॥ ३७॥ जेजे तुझे मनोरथ । ते तुळसी पुरवील यथार्थ । परी मी सांगतों त्यास चित्त । देऊनियां ऐकावें ॥ ३८॥ दैवत असे मंत्राधीन । शास्त्र बोले प्रमाण । तरी तूं मंत्र जपोन । पूजा करणें ॥ ३९॥ ऐकोन देवसेना बोले ऋषिदेवा । मंत्र कोणाजवळीं पुसावा । येरु म्हणे प्रश्न केलासी बरवा । त्याचें प्रत्युतर ऐकावें ॥ ४०॥ आम्ही होऊन कृपावंत । तुजला मंत्र सांगतों नेमस्त । जप करावा एकचिचें । सप्तकोटी ॥ ४१॥ ऐसें बोलोनि तियेसीं । मंत्र सांगता झाला ऋषी । जप करी अहर्निशीं । बत्तीस अक्षरांचा ॥ ४२॥ मंत्र । तुलसि श्रीसखिशुभे पापहारिणि पुण्यदे । नमस्ते नारदनुते नारायणमनः प्रिये ॥ हा मंत्र जप करीं अहर्निशीं । तुज प्रसन्न होईल तुळसी । मनोरथ सिद्धी पावसी । अंतीं जासील विष्णुपदा ॥ ४३॥ ऐसें सांगूनि तियेसीं । आपण सर्प झाला त्याक्षणासीं । देखोनि भयभीत झाले राजे ऋषी । चळचळां कांपों लागले ॥ ४४॥ जिव्हा लवथवीत विक्राळ । भासे गिळील हा भूमंडळ । धार्के पळाले सकळ । राजे आणि ऋषि ॥ ४५॥ राजे ऋषी समस्त । स्वयंवरासी आले होते । धाकें पळोनियां त्वरित । समस्त गेले ॥ ४६॥ ऐसें झालियावरी । सर्प अवलोकन करी । संमुख वृक्ष देखिला ते अवसरीं । महाप्रचंड ॥ ४७॥ त्याचे ढोलीत आपण । निघोन फुंपारला जाण । तंव गरुडाचें आगमन । अकस्मात जाहलें ॥ ४८॥ गरुड विचारी अंतःकरणें । म्हणे हा भक्ष दीघला नारायणें । आतां याचक्षणें । भक्षूं यासीं ॥ ४९॥ ऐसें म्हणोनी सरसावला । तंव सर्प सहस्रफणी झाला । धुंदकारूनि युद्धासी निघाला । मग लोटला बाहेरी ॥ ५०॥ गरुडासीं तत्काळ दंश केला । मागुती ढोलीत निघाला । मग गरुडासीं कोष आला । ते समयीं ॥ ५१॥ क्रोधें धरिला चंचुपुटी । अगदीच सामावला पोटीं । उपजा नव्हता सृष्टीं । ऐसें केलें ॥ ५२॥ ऐसा तो सर्प भक्षिला । मग गरुड बोलता झाला । येणें त्रास फार दीधला । होता लोकांसीं ॥ ५३॥ हा पापी भ्यां मारिला जाण । आतां तुझी असा क्षेम कल्याण । ऐसें बोलोनियां आपण । जाता जाहला ॥ ५४॥ गरुडें केलिया गमन । देवदच निघता झाला आपण । मग देवसेनेप्रति वचन । बोलता जाहला ॥ ५५॥ देवदत्त म्हणे देवसेनेसीं । तूं जरी माझे समागमें येसी । तरी तुज नेईन श्वेतद्वीपासीं । सत्य जाण ॥ ५६॥ ऐकोनि देवदचाचें वचन । देवसेना निघाली जाण । तीस समागमें घेऊन । श्वेतद्वीपासीं गेला ॥ ५७॥ उभयतां श्वेतद्वीपा पावली आपण । देवसेनेनें देखिला नारायण । चतुर्भुज पीतांबरधारी सांवळा वर्ण । देवाधिदेव ॥ ५८॥ विस्तीर्ण द्वारीं तुळसी वृंदावन । तेथें बैसला लक्ष्मीनारायण । सन्निध रखुमा देवी आपण । विडिया देव ॥ ५९॥ सत्यभामा चवरें ढाळी । नारद वीणा वाजवी जवळी । ब्रह्मानंदाचे कल्होळीं । हरिदास गर्जती ॥ ६०॥ रंभा उर्वशी मेनका । चौथी तिलोत्तमा देखा । नृत्य करिती अनेका । प्रकार प्रकारींचें ॥ ६१॥ सरस्वती आलाप करी । गरुड सन्मुख उभा द्वारीं । ब्रह्मानंदाचे कडोळ गजरीं । भक्त वैष्णव गर्जती ॥ ६२॥ रत्नजडित मुगुट शिरीं । शंखचक्रगदा शोभे करी । वैजयंती हृदयावरी । शोभतसे ॥ ६३॥ कर्णी कुंडलांचा झळाळ । समे विराजमान गोपाळ । ज्याचें ध्यान करिती सकळ । सुरवर स्वर्गीचे ॥ ६४॥ ऐसा देखिला शारंगधर । देवसेनेने केला नमस्कार । सद्गदीत होऊन परमपूर । प्रेमाचा लोटला ॥ ६५॥ देखोनि तन्मय झाली आपण । मग प्राणें केलें प्रयाण । धन्य धन्य तुळसीचें महिमान । याचदेहीं नारायण दाखविला ॥ ६६॥ देवदत्ते देखिला हरी । मग साष्टांग नमस्कार करी । त्याच क्षणामाझारी । त्याचिया प्राणें प्रयाण केलें ॥ ६७॥ तोहि झाला दिव्यदेही । हे भगवंताची कृपा पाहीं । धन्य धन्य पुरुष तेही । जे तत्पदीं ! मिळाले ॥ ६८॥ श्वेतदोपकथा झाली ऐसी । नारद वदे बद्रिकाश्रमासीं । जमदग्नीनें देखोनि त्यासी । नमस्कार केला ॥ ६९॥ बहुत तारतम्य केलें त्याचें । पूजार्चन केलें मुनीचें । म्हणे धन्य धन्य भाग्य आमुचें । तुमचे चरण देखिले ॥ ७०॥ कोठोनि आलेत स्वामी । तुमचे शब्दाचे आतंभूत आम्ही । सांगितलें पाहिजे तुम्ही । कृपा करूनियां ॥ ७१॥ देखोनि जमदग्नीचा आदर । सांगताझाला मुनीश्वर । श्वेतद्वीपा होनि सत्वर । आलों आतां ॥ ७२॥ उभयतांचें होतां ऐसें भाषण । तंव देवसेना आली आपण । नारदासीं नमस्कार करून । मस्तक चरणीं ठेविला ॥ ७३॥ नारद उठवी जंव तियेसीं । तव देवदत्त आले त्यासमयासीं । नमस्कार करूनि नारदासीं । सन्निध बैसला ॥ ७४॥ उभयतांसीं देखोनि नयनीं । बोलता झाला नारदमुनी । म्हणे ऐका हो जमदग्नी । उभयतांचे लग्न लावावें ॥ ७५॥ जमदग्नी म्हणे मुनि समर्था । जें मानलें तुमचिया चिता । तेंचि करणे आतां । उशीर न करावा ॥ ७६॥ मग देवदत्त आणि देवसेनेचें । मंत्रोक्त लग्न लाविलें दोघांचें । मनोरथ पूर्ण केले त्यांचे । नारदमुनीनें ॥ ७७॥ देवसेनेचें मनोगत । भ्रतार व्हावा देवदत्त । तिचाही पुरविला हेत । तुळसी देवीनें ॥ ७८॥ आतां भावपूर्वक नारी । एकनिष्ठ सेवा करी जरी । तरी मनकामना होईल पुरी । सत्य जाणा ॥ ७९॥ तुळसीनारायणासीं कांहीं । भिन्नता नसे पाहीं । भाव धरूनियां हृदयीं । सेवा करावी ॥ ८०॥ जे वस्तु भगवंतासीं प्रिय । तेथें भगवंत सर्वदा राहे । त्यावस्तूची सेवा केलिया पाहें । अवश्य मनोरथ पुरती ॥ ८१॥ नित्यानित्य तुळसीचें भजन । करिती पूजन अर्चन । नारी अथवा पुरुष जाण । त्याची ऐका फळश्रुती ॥ ८२॥ नारी सद्भावें पूजन करितां । सौभाग्य वर्धन होय तत्वतां । पुरुष जरी आचरतां । आयुष्य वर्द्धमान पावे ॥ ८३॥ ऐसें बद्रिकावनीं जालियावरी । नारद आला उरगाक्षी नगरीं । सुशील रायासीं ते अवसरीं । भेटता जाहला ॥ ८४॥ नारदासी देखोनि ते क्षणीं । राजा सुशील लागला चरणीं । मग पाद प्रक्षाळुनी । चरणतीर्थ घेतलें ॥ ८५॥ म्हणे धन्य धन्य भाग्य माझें । आजि चरण देखिले तुझे । निरसले संसारओझें । मुनिराया ॥ ८६॥ मग षोडशोपचारें केली पूजा । नारदासीं पुसताझाला राजा । कोठोनियां ब्रह्मात्मजा । येणें जाहलें ॥ ८७॥ बद्रिकावनींहून । प्रस्तुत आलों तेथून । तेथील काय वर्तमान । तें सांगें स्वामी ॥ ८८॥ परिसोन रायाचा आदर । बोलता झाला मुनेश्वर । म्हणे होऊनि सादर । ऐके राया ॥ ८९॥ देवदत्तासीं समर्पिली तुमची कन्या । उभयतांचें लग्न लाविलें जाणा । ऐसें करूनियां बद्रिकावना । आम्ही येथें पावलों ॥ ९०॥ ऐसें सांगत नारदऋषी । तंव देवदत्त आला तया समयासीं । समागमें घेवोनि देवसेनेसीं । भयतां आलीं ॥ ९१॥ देवसेना भेटली मातापितयांसीं । समागमें देखोनि उभयतांसीं । परम हर्ष झाला रायासीं । मग बोलता जाहला ॥ ९२॥ म्हणे धन्य धन्य नारदमुनी । काय सांगावी तुमची करणी । देवसेना येचक्षणीं । आम्हालागोनी भेटविली ॥ ९३॥ जामात आणि कन्या । आम्हासीं तुम्ही दिली जाणा । ऐसें म्हणोनिया चरणा । लागला नारदाच्या ॥ ९४॥ नारद म्हणे तुझे कन्येचें बहुत पुण्य । यास्तव तुमचा उद्धार झाला जाण । आतां वास्तव्य वैकुंठभुवन । तुझा लागी होईल ॥ ९५॥ आपुलिया वंशाभीतरीं । पुत्र अथवा पुत्री । तुळसीची सेवा करी जरी । तरी माता पिता उद्धरती ॥ ९६॥ तुळसीची सेवा संपूर्ण । तुझे कन्येनें केली जाण । अगाधपुण्याचे आचरण । घडलें तियेसीं ॥ ९७॥ ऐसें सांगूनियां नारदमुनी । गमन करिताझाला तेक्षणीं । प्रवेशला स्वर्गभुवनीं । निमिषामध्यें ॥ ९८॥ नारद गेलियावरी । देवदत्त रायासी विज्ञप्ती करी । म्हणे वैकुंठभुवनाभीतरीं । जाऊं चला ॥ ९९॥ राजा राणी देवसेना । चवथा देवदत्त जाणा । चवर्षे गेलीं विष्णुभुवना । दवेसेनेचे प्रसादें ॥ १००॥ संताची संगती घडे । तरी महा पातकियासीं पुण्य जोडे । देवसेनेचे पुण्यास्तव रोकडें । रायासीं प्राप्त झालें वैकुंठ ॥ १०१॥ ऐसी कथा इंद्रप्रह्लादासीं । देवगुरूनें सांगितली ऐसी । तेचि कथा तुम्हांसीं । वक्तयानें सांगितली ॥ १०२॥ येथें नाहीं जोडाजोडी शब्दाची । शुद्ध टीका संस्कृताची । कृपा झाली ज्ञानेश्वराची । त्यांहीं मज हें बोलिलें ॥ १०३॥ जरी धराल मानसीं । सद्भावें श्रवण कराल ग्रंथासीं । तरी चुकाल भवरोगासीं । विठ्ठलदास रुद्र म्हणे ॥ १०४॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे गुरुइन्द्रप्रह्लादसंवादे तुळसीमाहात्म्ये सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥

८. अष्टमोऽध्यायः

श्रीगणेशाय नमः । प्रह्लाद इंद्र म्हणती । गुरुदेवा ऐक विज्ञप्ती । देवसेनेची कथा आम्हांप्रती । सांगीतली तुम्ही ॥ १॥ ऐकोनि पावलों समाधान । परी पुढें कैसें कथानुसंधान । आणखी कोण उद्धरला करितां अनुष्ठान । तुळसीदेवीचें ॥ २॥ तें सांगावें स्वामी । श्रवणें पुनीत होऊं आम्ही । कृपा करावी तुम्ही । उभयतांवरी ॥ ३॥ ऐकोनि त्यांची प्रभोक्ती । बोलता झाला बृहस्पती । म्हणे सावधान असा चितीं । पुढिले अनुसंधानासीं ॥ ४॥ उदयन राजा उज्जनींत । राज्य करी परम पुण्यवंत । प्रजा पाळण यथायुक्त । धर्मन्यायें करीतसे ॥ ५॥ हरिभक्तीस तत्पर । विष्णूची सेवा करी निरंतर । ब्राह्मणाची शुश्रूषा अग्निहोत्र । चालवी सर्वकाळ ॥ ६॥ संपत्तीसीं नाहीं मिती । दया असे सर्वां भूतीं । आनंदमय प्रजा नांदती । दुःख कोणाप्रती असेना ॥ ७॥ त्याची भार्या सुशीळा । धर्मासीं नटळे कोणेवेळा । समदृष्टी नें सकळां । सर्वदां पाहे ॥ ८॥ ऐसें असतां कित्येकदिवस । वार्धक्य प्राप्त झालें उभयतांस । परी वाढला नाहीं वंश । निपुत्रिक असे देखा ॥ ९॥ राजा निघाला पारधीमिसे । समागमें मंत्रीसमुदाय असे । लोकपालासमवेत जातसे । व्यहाळी खेळावयासीं ॥ १०॥ आपण बैसला रथावरी । ध्वजपताका हारोहारी । सप्त तुरंगम रथास तरी । जुंपले असती ॥ ११॥ ऐसा खेळ खेळत वनासी । रवि आला भरमध्यान्हासीं । तव उद्देग उठिला मानसीं । तो ऐका ॥ १२॥ हाणे जळो जळो हे संपत्ती । मजला नाहीं पुत्रप्राती । ऐसा उद्वेग करितां चित्तीं । यमुनातीरासी पावला ॥ १३॥ तंव तेथें अठ्यायशीं सहस्र ऋषेश्वर । अनुष्ठान करिती समग्र । मध्यें वसिष्ठमुनेश्वर । बैसला असे ॥ १४॥ दैदीप्य तेजोमय । जयाचे तेजें अंधकार जाय । ज्याचे स्मरणें लोकत्रय । पुण्यवंत होती ॥ १५॥ जवळीं बैसली अरुंधती कांता । जे परमपावन पतित्रता । दृष्टीसीं देखोनि उभयतां । राजा रथाखाली उतरला ॥ १६॥ साष्टांग घातलें दंडवत । हात जोडोनि उभा तिष्ठत । तव वसिष्ठमुनी अकस्मात । वचन काय बोलिले ॥ १७॥ म्हणे तुझी काय इच्छा आहे मानसीं । ते सांग आम्हापासीं । ते सिद्धी पावसी निश्चयेंसीं । चिंता न करावी ॥ १८॥ परिसोन ऋषीचें वचन । राजा बोलता झाला आपण । मी आहें पुत्रकृपण । अनाथ दीन तुमचा ॥ १९॥ तुमच्या आशीर्वादाची प्राप्ती । मज आहे सर्व संपती । परी पुत्रावीण चित्तीं । दुःखित आहें ॥ २०॥ जेणें होय पुत्रप्राप्ती । तें करीं कृपामूर्ती । ऐसें बोलोनि ऋषी प्रती । पुन्हा साष्टांग नमस्कार केला ॥ २१॥ जाणोनि रायाचा अभिप्रावो । बोलता झाला ऋषिरावो । तुज सांगतों उपावो । तो तूं करीं राया ॥ २२॥ उत्तम करीं तुळसीवृंदावन । दशशत रोपें लावीं संपूर्ण । तेथें शत शाळिग्रामाचें पूजन । एकसंवत्सर करावें ॥ २३॥ तुळसीचें पूजन करावयाची युक्ती । जे सांगतों ती धरावी चित्तीं । सद्भावें तूं निश्चिती । जप करीं ॥ २४॥ मंत्र । तुळसि श्रीसखिशुभे पापहारिणि पुण्यदे । नमस्ते नारदनुते । नारायणमनःप्रिये ॥ हा मंत्र बत्तीसाक्षरो । एकनिष्ठ जप करीं । कामना होय पुरी । सत्य जाणा ॥ २५॥ शाळिग्रामासीं करीं तुळसी अभिषेक । ऐसें करूनी घालीं उदक । विष्णुसहस्रनामें देख । पक्कपानें समर्पी ॥ २६॥ ज्याज्या ऋतूचे ठायीं पुष्पें येती । तींच पुष्पें शाळिग्रामाप्रती । समर्पी यथा निगुती । सांगीतल्या प्रमाणें ॥ २७॥ धूपदीप दाखवूनि नैवेद्य । समर्पोनि दक्षिणा भावशुद्ध । ऐसें करी एकविध । भाव धरोनी ॥ २८॥ स्त्रीसहवर्त्तमान । तुळसीचें करीं पूजन । प्रदक्षिणा करोनि नित्यान । एकसंवत्सर ॥ २९॥ नित्यानित्य जाण । ब्राह्मणासीं उत्तम भोजन । तुळसीवृंदावनीं तृप्त करीं पूर्ण । दिजवरांसीं ॥ ३०॥ येणें मनोरथ होती पूर्ण । पुत्रफळ पावसी जाण । एकपुत्र होईल सुलक्षण । तुजलागीं ॥ ३१॥ पुत्र होईल त्याचें नाव ठेवीं भरत । तो परमपुरुषार्थी होईल विख्यात । त्याचेनि तूं सुख पावसी बहुत । चिंता न करीं ॥ ३२॥ तुम्ही दोघें स्त्री पुरुष । तुम्हांस वार्धक्यदशा प्राप्त जालीसे । तुळसी सेवेनें होईल ऐसें । तें आइका ॥ ३३॥ तारुण्य येईल उभयतांसीं । वार्धक्य जाई निश्चयेसीं । ऐसें बोले ऋषी । रायाप्रती ॥ ३४॥ राजा म्हणे स्वामी प्रमाण । मी करीन आचरण । मग वंदोन ऋषीचरण । नमन साष्टांग पैं केलें ॥ ३५॥ तेथेंचि राहिला यमुनेतीरीं । स्त्री पाचारोनि आणिली झडकरी । सुमुहूर्त पाहूनि ते अवसरीं । आरंभ केला ॥ ३६॥ उत्तम बांधलें वृंदावन । तुळसीरोपें सहस्र लाविलीं जाण । मग शतशाळिग्राम आणून । पूजार्चन करिता झाला ॥ ३७॥ ऋषीनें जैसी आज्ञा केली होती । त्याप्रमाणें करी नृपती । राजा राणी सेवा करिती । सांगीतल्या प्रमार्णे ॥ ३८॥ उभयतांचें गेलें वार्धक्य । दोघे तरुण झालीं देख । नवल करिती सकळ लोक । मंत्री आणि महाजन ॥ ३९॥ उभयतां झालीं द्वादश वर्षीचीं । चिंता हारली मनाची । सेवा करितां तुळसीची । ऐसें जाहलें ॥ ४०॥ राजा पावला तारुण्य । हर्षायमाण झाले प्रधान । नगरींचे सर्वही जन । आनंदमय जाहले ॥ ४१॥ तंव गर्भ राहिला राणीस । प्रसूत झाली नववे मासीं । पुत्र झाला तियेसीं । महा सुलक्षण ॥ ४२॥ राजा पुत्रावण करी । दान धर्म केला ते अवसरी । ढोल दमामे त्रहाटिल्या भेरी । निशाणीं घाव दीवला ॥ ४३॥ धन्य धन्य ऋषिदत्त । निपुत्रिक झाला पुत्रवंत । वार्धक्य जाऊन तारुण्य प्राप्त । ऋषिवाक्यें जाहलें ॥ ४४॥ ऐसी संतांची संगती । आशीर्वादें मनोरथ पूर्ण होती । म्हणोनी ईश्वराप्रती । संतसमागम मागावा ॥ ४५॥ पुत्राचें नामकरण करी नृपनाथ । नाम ठेविलें राजा भरत । जातक वर्णिलें नेमस्त । तथैवेळीं ॥ ४६॥ मग तेथूनि आला नगरासीं । उत्साह झाला सकळजनासी । उदंड द्रव्य दिधलें पाचकांसीं । रायें उदारपणें ॥ ४७॥ जरी पावला पुत्रप्रातीसीं । सोडिलें नाहीं हरिभक्तीसीं । नित्य पूजी शाळिग्रामासीं । पूर्वस्थितीसी टळेना ॥ ४८॥ ऐसें तुळसीचें महिमान । गुरु सांगे आपण । परिसतां इंद्रप्रह्लाद दोघेजण । परम सुख पावले ॥ ४९॥ तें मी सांगितले श्रोतेजनां । तुळसीमाहात्म्य परम सुरस । श्रवण करितां हरतील केश । विठ्ठलदास रुद्र म्हणे ॥ ५०॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे तुळसीमाहात्म्ये अष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥

९. नवमोऽध्यायः

श्रीगणेशाय नमः । कृतयुगीं नैमिषारण्याप्रती । अठ्यायशीसहस्र ऋषि बैसले असती । त्यांप्रती सूत सांगती । तुळसीमाहात्म्य ॥ १॥ स्वर्गी इंद्रप्रह्लादांप्रती । सांगताहे बृहस्पती । तेचि कथा श्रोतयांप्रती । वक्ता सांगताहे ॥ २॥ प्रह्लाद म्हणे गुरुनाथा । उदयनरायाची श्रवण केली कथा । तुळसीकवच आतां । सांगणें स्वामी ॥ ३॥ तुळसी कवच श्रवण करावयासीं । इच्छा आहे आमुचे मानसीं । तरी सांगावें आम्हापासीं । कृपा करोनियां ॥ ४॥ ऐसें प्रह्लाद बोलला । गुरु म्हणे भला भला । बरवा प्रश्न तुवां केला । तरी तुळसीकवच सांगतों ॥ ५॥ तारकासुर पापमूर्ती । पीडा करी ब्राह्मणांप्रती । उपद्रव देत नानारीती । ब्राह्मणांसीं देखा ॥ ६॥ ब्राह्मण परम झाले कष्टी । कैलासीं गेलें उठाउठी । जाऊनि घेते झाले भेटी । श्रीशंकराची ॥ ७॥ स्कंदासीं विनविलें ते अवसरीं । म्हणे स्वामी विनंती अवधारीं । आम्हांसीं पीडिलें भारी । तारकासुरानें ॥ ८॥ म्हणोनी आलों कैलासासीं । परंतु आमुचेनि न बोलवे शंकरासीं । तुम्ही कृपाळु होऊनि आम्हासीं । श्रीशिवासीं श्रुत करावें ॥ ९॥ तयांची ऐकोनि दीनवाणी । स्कंद कळवळिला मनीं । मग शिवाप्रती तेच क्षणीं । सांगता झाला ॥ १०॥ म्हणे ताता अवधारीं । ब्राह्मणासी पीडा झाली भारी । तारकासुरें ये अवसरीं । परम त्रास दीघला ॥ ११॥ ब्राह्मण होऊनि भयभीत । तुम्हांसी आले शरणागत । सांगावयासीं वृतांत । येथे आले ॥ १२॥ तुम्हासन्मुख न बोलवे त्यांसीं । हावृतांत सांगितला मजपासीं । म्यां निवेदन केला तुम्हांसीं । स्वामीनाथा ॥ १३॥ तरी हा मरे तारकासुर ब्राह्मण । सुखी राहती निरंतर । तोचि मज विचार । सांगा स्वामी ॥ १४॥ माझेनि तंव न मरे तारकासुर । तो तपोनिधी अपार । शस्त्रविद्या जाणे फार । नानाप्रकारच्या संपूर्ण ॥ १५॥ माइकविद्या समस्ता । तो जाणेजी तत्वतां । त्यासीं युद्ध करितां । पुरा कोणी न पडेचि ॥ १६॥ सर्व जिणोनि भूमंडळ । भाग्यें करूनि अतिप्रबळ । त्रासें पळाले सकळ । देव आणि राजे पृथ्वीचे ॥ १७॥ त्याच्या तपाच्या सामर्थ्य । कोणी पराभवूं न शके त्यातें । माझें तों सामर्थ्य न चले तेथें । ऐसियासीं काय युक्ती करावी ॥ १८॥ परिसोन स्कंदाचें वचन । श्रीशिव बोलता झाला आपण । तुझा अपराध तेणें । काय केलासे ॥ १९॥ तो माझा परम भक्त । माझी विद्या त्यासीं दत्त । त्यावरी माझी कृपा बहुत । त्याचा द्वेष तूं कां करतोसी ॥ २०॥ हें ऐकोनि शिवाचें वचन । स्कंदें धरिले दोनी चरण । म्हणे परमपीडा दारुण । गोब्राह्मणासीं केली पैं ॥ २१॥ तूं तंव गोब्राह्मणपाळक । दुष्टांचा संहार करिसी देख । भूपाल अलोकिक तूं एक । ऐसें श्रुति बोलती ॥ २२॥ तरी हे विज्ञप्ती करावी मान्य । त्याच्या वधाचा सांगावा यत्न । ऐसें बोलोनियां आपण । साष्टांग नमस्कार केला ॥ २३॥ परिसोनि स्कंदाचें वचन । कृपाळू झाला त्रिनयन । म्हणे ऐक सावधान । ममात्मजा ॥ २४॥ माझें परमगुद्ध गुज । तें मी सांगतों तुज । तेणें सिद्धि पावेल काज । सर्व तुझें ॥ २५॥ पूर्वी त्रिपुर मारावया कारणें । हेंच म्यां केलें अनुष्ठान । तोचि गुह्यार्थ तुजकारणें । सांगतसे ॥ २६॥ तुज मंत्र सांगतों आपण । त्या मंत्रे करीं अनुष्ठान । सर्व मनोरथ होईल पूर्ण । सत्य जाण पुत्रोत्तमा ॥ २७॥ ऐसें बोलतां स्कंदासीं । मंत्र उपदेशिला । श्रीशिवें स्वमुखेसीं । हा मंत्र सांगितला ॥ २८॥ मंत्र । तुळसि श्रीसखिशुभे पापहारिणि पुण्यदे । नमस्ते नारदनुते नारायणमनःप्रिये ॥ ऐसें बत्तीसाक्षरी मंत्रासीं । शिवें सांगितलें स्कंदासीं । याची फळश्रुती आहे ऐसी । ते ऐका ॥ २९॥ कोणकोणा कार्यांसीं । उपावें या मंत्रासीं । तेंहि सांगतों तुजपासीं । सावधान ऐकावें ॥ ३०॥ परम प्रताप होईल संकट । तेव्हां हा जप करावा एकनिष्ठ । तेणें हरेल अवघे दुर्घट । हा जप केलियानें ॥ ३१॥ विषमकाळ जैं येई । तेव्हां हा जप करावा पाहीं । विषमकाळ तो शुभ होई । ऐसें पुण्य लाहें जपें करूनी ॥ ३२॥ दुर्गम प्राप्त होय जेव्हां । हा जप करावा तेव्हां । येणें हरेल अवघा । दुर्गमप्रकार ॥ ३३॥ भय प्राप्त जालियावरी । हा जप करावा निर्द्धारीं । भय निवारेल तेचि अवसरीं । हें सामर्थ्य मंत्राचें ॥ ३४॥ वाद प्राप्त होय जेव्हां । या मंत्र जप करावा तेव्हां । वाद तुटेल जाणावा । निश्वयेसीं ॥ ३५॥ महाहव्य व्हावें मानसीं । तरी जप करावा अहर्निशीं । हव्य होईल निश्वयेसीं । जप करितां ॥ ३६॥ मोक्ष पाहिजे जयासी । तरी पठण करावे या मंत्रासीं । सत्वर मोक्ष होईल तयासी । संशय नाहीं ॥ ३७॥ लक्ष्मी प्राप्त व्हावया लागुनी । जो इच्छित असेल मनीं । तेणें जप करावा नित्यानी । लक्ष्मी प्राप्त होईल ॥ ३८॥ जयासीं उत्तम प्रिया पाहिजे । तेणें हा जप कीजे । उत्तम प्रिया पाविजे । हें सामर्थ्य मंत्राचें ॥ ३९॥ यशस्वी सदा व्हावें । ऐसी इच्छा असेल भावें । तेणें अहर्निशीं जपावें । सिद्धि होय ॥ ४०॥ शत्रु पराभवोनि विजय । सर्वदा व्हावा जय । ज्याची ऐसी वासना होय । तेणें हा जप करावा ॥ ४१॥ व्याधि नसावी आपणासीं । ऐसी मनकामना ज्यासीं । तेणें या मंत्रासीं । जपावें जाणा ॥ ४२॥ शिरोरोग असेल ज्यासीं । त्यानें जप करावा निश्वयेसीं । रोग हरेल क्षणमात्रेंसीं । मुक्त होईल जाणपां ॥ ४३॥ वशीकरण जरी करणें । तरी हा मंत्र जपावा नित्यानें । सिद्धी पावेल जाण । मनकामना ॥ ४४॥ विद्या पाहिजे मजलागुनी । ऐसें असेल जयाचे मनीं । तेणें जप करावा सद्भाव धरूनी । मूर्खासीं विद्या प्राप्त होय ॥ ४५॥ दरिद्र नसावें जन्मवरी । ऐसें असेल जयाचे अंतरीं । तेणें हा जप करावा निर्धारीं । दरिद्र विच्छिन्न होय ॥ ४६॥ माझें पाप जावें सकळ । म्यां पुनीत व्हावें तात्काळ । ऐसा ज्याचा भाव असेल सबळ । त्यासीं जपाचेनि सिद्धि होय ॥ ४७॥ याच देहीं म्यां जावें स्वर्गासीं । ऐसी कल्पना असेल मानसीं । तेणें जपावें या मंत्रासीं । जाय स्वर्गासी संशय नाहीं ॥ ४८॥ मज पशूंची व्हावी प्राप्ती । ऐसें असेल ज्याचे चित्तीं । तेणें जप करावा एकाग्रचित्तीं । पशु अपार प्राप्त होती ॥ ४९॥ पुत्रप्राप्तीकारणें । जप करावा एकाग्रमनें । पुत्रप्राप्ती होय जाण । जपकर्त्यांसीं ॥ ५०॥ राज्यभ्रष्ट झाला नर । तेणें जप करावा धरूनी निर्धार । राज्य पावेल सत्वर । पुनरावृत्ति नाहीं अंतीं ॥ ५१॥ अशक्त असेल शरीरीं । तो जरी निष्ठा धरूनि जप करी । बलाढ्य होईल ते अवसरीं । शक्तिवंत ॥ ५२॥ विष्णुभक्तीचे ठायीं भाव असावा । हेंच देई मज देवाधिदेवा । ऐसी कल्पना धरूनी जपावा । हाचि मंत्र ॥ ५३॥ ज्याचा भाव बैसे भक्तीचे ठायीं । श्रीहरी कृपा करील पाहीं । तो विष्णूस प्रिय होईल याच देहीं । या मंत्राच्या जपानें ॥ ५४॥ ज्यांची जैसी वासना । त्यांच्या पुरतील मनकामना । सद्भाव धरोनियां जाणा । प्रचीत याची पाहावी ॥ ५५॥ तुळसीवन असेल अपार । तेथें उभा राहोनि जप करी नर । त्यासी वैकुंठ प्राप्त होईल सत्वर । कर्त्या पुरुषासीं ॥ ५६॥ जे स्त्रीचीं बाळकें मरती । तिनें जप करावा एक चित्तीं । तिचीं बाळकें वांचती । निश्चयेंसीं ॥ ५७॥ जे वंध्या असेल नारी । ब्राह्मणें दर्भ घेऊनि करीं । या मंत्रे तिच्या मस्तकावरी । उदक टाकावें ॥ ५८॥ तेणें वंध्या होय पुत्रवंती । आंति न धरावी चित्तीं । ऐसें स्कंदाप्रती । शिवें सांगितलें ॥ ५९॥ पालाशमूळावरी । बैसोनियां जप करी । तरी कोड जाय निर्धारी । नर आणि नारीचें ॥ ६०॥ एकसंवत्सर आदितवारीं । पिंपळासन्निध जप करी । तरी पूर्ण विद्यावंत होय सत्वरीं । कर्ता देखा ॥ ६१॥ कन्येची इच्छा असेल मानसीं । तेणें हा जप करावा निश्चयेसीं । सुलक्षण कन्या होईल तिसीं । येणें मंत्रे ॥ ६२॥ स्रोसीं भ्रतार असेल वश्य करणें । तरी या मंत्राचा जप करावा तिणें । तरीं निश्चयें करून । भ्रतार वश्य होईल ॥ ६३॥ जारण मारण आणि स्तंभन । उच्चाटण आणि संहारण । याच मंत्रे होतसे जाण । जप करणें म्हणोनी हा ॥ ६४॥ रायाची कृपा व्हावी आपणावरी । म्हणोनी या मंत्राचा जप करी । तरी रायाची कृपा निरंतरी । कर्त्यावरी होतसे ॥ ६५॥ ऐसें श्रीशिवें स्वमुखेंसीं । सांगितलें कार्ति कस्वामीसीं । यामंत्रे तूं जयासीं । पावसी जाणा ॥ ६६॥ श्रीशिवें स्कंदासीं । निज गुज सांगितलें परियेसीं । हें करावें निश्चयेसीं । तारकाचे वधालागीं ॥ ६७॥ आतां तूं करीं अनुष्ठान । यामंत्र जप करीं पूर्ण । ऐसें शिवे आपण । सांगीतलें ॥ ६८॥ तंव स्कंदानें दुरात्म्यास । अनुष्ठान करूनि रात्रंदिवस । संहारिलें तारकासुरास । गोब्राह्मणासीं रक्षिलें ॥ ६९॥ सूत सांगती ऋषीश्वराप्रती । इंद्रप्रह्लादांप्रती सांगे बृहस्पती । गुरु म्हणे कवचसमाप्ती । सांगीतली तुज ॥ ७०॥ पुराणींचा इतिहास । वक्त्यानें सांगितला श्रोतियांस । तुळसीमाहात्म्य अगाध विशेष । विठ्ठलदास रुद्र म्हणे ॥ ७१॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे तुळसीमाहात्म्ये नवमोऽध्यायः ॥ ९॥

१०. दशमोऽध्यायः

श्रीगणेशाय नमः । महाराष्ट्र म्हणोनी न करावा अव्हेर । अवघ्यांस संस्कृताचा आधार । बीजावीण विस्तार । मीकाय बोलूं जाणें ॥ १॥ तुझी तो जाणते श्रोतेजन । मो तव बोलू न जाणें तुमचा दीन । मजवरी कृपा करोनि आपण । श्रवण केलें पाहिजे ॥ २॥ इंद्रप्रह्लाद पृच्छा करिती । गुरु सांगे तयांप्रती । तेंचि बोलिलों या ग्रंथीं । तुळसीमाहात्म्य ॥ ३॥ पद्मपुराणींची कथा । सावधान परिसावी श्रोतां । दुश्चित न व्हावें सर्वथा । ऐसी विज्ञप्ती तुम्हासीं ॥ ४॥ सद्भावें कराल पठण । तरी अगाध घडेल पुण्य । महादोष होती दहन । तुळसीमाहात्म्य ऐकिल्या ॥ ५॥ नैमिषारण्यीं ऋषीश्वर । बैसले असती समग्र । तयांसीं सूत सांगे सविस्तर । तुळसीमाहात्म्य हैं ॥ ६॥ गुरु सांगे इंद्रप्रह्लादांसीं । तुळसीकवचाची कथा झाली ऐसी । पुढिले अनुसंधानासीं । चित्त देणें ॥ ७॥ कृष्णा नामें ब्राह्मण । ब्राह्मणयोनीत जन्मला आपण । परी महामूर्ख अज्ञान । लेश नाहीं ज्ञानाचा ॥ ८॥ नाहीं वेदाध्ययन । नव्हे शास्त्रपठण । निरर्थक जन्म गेला म्हणून । जनतयासीं हांसती ॥ ९॥ ब्राह्मण कुळीं जरीं जन्मला । ज्ञान नसतां वायां गेला । जैसा अजागळींचा गलोला । निरर्थक ॥ १०॥ ऐसा तो ब्राह्मण । महामूर्ख ज्ञानहीन । कित्येक काळ व्यर्थ गेला जाण । आयुष्याची हानि झाली ॥ ११॥ ऐसें असतां एकेदिवसीं । काष्ठे आणावया गेला वनासीं । भ्रमण करितां तयासीं । क्षुधेनें फार पीडिलें ॥ १२॥ तंव दृष्टीं देखिलें तुळसीवन । सहस्रावधी रोपें जाण । मग तयां मध्ये आपण । प्रवेशता जाहला ॥ १३॥ आतां भक्षीन ही तुळसीपणें । तेणें माझी क्षुधा हरेल जाण । ऐसें बोलूनियां आपण । पर्णे तोडिता जाहला ॥ १४॥ जंव पर्णांस घाली हात । तंव कृष्णसर्प निघाला अकस्मात । तेणें दंश केला त्वरित । तयालागीं ॥ १५॥ विषं प्राण झाला व्याकुळ । भूमीवरी पडिला तात्काळ । मूर्च्छना आली सबळ । तयालागीं ॥ १६॥ तंव त्यामार्गी अकस्मात । जात होते यमदूत । ते एकमेकासीं बोलत । तेसमयीं ॥ १७॥ हा परम पातकी असे मेला । यासीं घेऊनि जाऊं चला । सांडूनियां आपुले कुळा । जाऊं नये ॥ १८॥ ऐसें बोलून आले तयाजवळी । तो कृष्णसर्प धुःकारला तये वेळीं । बोलता जाहला मुखकमळीं । तयांप्रती ॥ १९॥ अरे हा तुळसी वनांत पडिला । तुळसीचा वायू यासीं स्पर्शला । हा परमपुण्यवंत झाला । तुम्हासीं संबंध नाहीं ॥ २०॥ म्यां यासीं केला देश । तैंच हा जाला पुण्य पुरुष । ऐसें बोलूनियां अदृश्य । सर्प जाहला ॥ २१॥ तंव तेच वेळीं अकस्मात । विष्णुचक्र आलें त्वरित । तें ब्राह्मणाचे हातांत । सांपडलें देखा ॥ २२॥ चक्र हातीं सांपडलें पाहीं । यमदूतांचें नचले कांहीं । मग एकमेकासीं तेसमयीं । बोलते जाहले ॥ २३॥ आतां याचा पाहों प्रांत । हा मरेल कीं पुन्हा होईल जिवंत । याचा पुरऊं अंत । मग आम्ही जाऊं ॥ २४॥ तुळसीच्या कृपेकरून । तात्काळ उठिला ब्राह्मण । हातीं चक्र असे दारुण । स्पर्श न करवे दूतांसीं ॥ २५॥ ब्राह्मण उठतां लवलाही । परमज्ञाता जाला ते समयीं । तुळसी महिमा न वर्णवे पाही । मूर्ख तो ज्ञाता जाहला ॥ २६॥ तुळसीवनाचा वायु स्पर्शतां । पातक संहारूनि झाला ज्ञाता । तुळसीप्रसादें तत्वतां । यमदूतांची वार्चा चालेना ॥ २७॥ म्हणोनी धन्य तो संसारी । जो तुळसीची सेवा करी । त्यापुरुषासीं श्रीहरी । कोणे काळीं नुपेक्षी ॥ २८॥ जो प्रातःकाळी उठोन । आधीं करी तुळसीचें दर्शनं । तरी फलश्रुती ऐसी जाण । सांगतों तुम्हासीं ॥ २९॥ त्यासीं जालें नर्मदेचं स्नान । गंगा गौतमीचें जालें दर्शन । आणि अगाध घडे पुण्य । प्रातःकाळच्या दर्शनें ॥ ३०॥ सायं प्रातर्मध्यान्ह । पूजा करी तो धन्यधन्य । त्यासी लक्ष्मीचें नाहीं न्यून । ऐसें पुराणीं बोलिलें ॥ ३१॥ पूर्वीचिया अनुसंधानीं । चित्त द्यावे श्रोतेजनी । स्वस्थ चित्त करूनी । करावें श्रवण ॥ ३२॥ ब्राह्मणासीं झाली ज्ञानप्राप्ती । उठोनि चालिला गृहाप्रती । यमदूत परस्परें ह्यणती । समागमें जाऊं याच्या ॥ ३३॥ चक्र असे ब्राह्मणाचे हातांत । म्हणोनी यमदूत अंतरें चालत । त्रिवर्ग पावले त्वरित । गृहा ब्राह्मणाच्या ॥ ३४॥ दारी बैसला ब्राह्मण । मग त्यासीं यमदूत करिती प्रश्न । आम्ही यमदूत तुज न्यावयालागुन । आलों होतीं ॥ ३५॥ परी भगवंत कृपाळु जाला । चक्र पाठविलें तुजला । जामुचा यत्न खुंटला । नचले कांहीं ॥ ३६॥ तरी तुज पुसतों एक । तें सांगावें प्रीतिपूर्वक । पूर्वील पुण्य कितीक । आहे तुझें ॥ ३७॥ त्वां पूर्वी काय केलें आचरण । तुज प्रसन्न झाला नारायण । हें कृपा करून । आम्हासीं सांग ॥ ३८॥ ऐकोनि प्रश्नाचा आदर । बोलता झाला द्विजवर । हा सकळ समाचार । तुम्हांस श्रुत आहे ॥ ३९॥ तुझांसी असे पूर्ण ज्ञान । भूत भविष्य वर्त्तमान । मी काय सांगों अज्ञान । तुम्ही सज्ञान जाणतसां ॥ ४०॥ ऐकोनि त्याचें प्रतिवचन । यमदूत जाले हर्षायमाण । मग मागतेजाले वचन । तयाप्रती ॥ ४१॥ तुझ्या पुण्याचा लक्षांश । आम्हास देणे यासमयास । ऐसें बोलोनि ब्राह्मणास । नमस्कार केला ॥ ४२॥ ऐसें बोलतां तयांस । कृपा उपजली ब्राह्मणास । लक्षांशपुण्य दिधलें त्यांस । तेसमयीं ॥ ४३॥ मग आज्ञा मागोनी ब्राह्मणासीं । यमदूत गेले आपुले स्थळासीं । ब्राह्मण करिताजाला सेवेसीं । पुनर्रपि तुळसीच्या ॥ ४४॥ उत्तम केलें वृंदावन । सहस्ररोप लाविलें जाण । कर्दळी स्तंभ लाऊन । मंडप केला ॥ ४५॥ भोंवत्या लाविल्या पुष्पयाती । ज्या मनोहर सुगंध असती । रम्यस्थल करोनि मध्यें मूर्ती । शाळिग्रामाच्या स्थापिल्या ॥ ४६॥ तुळसीशाळिग्रामाचें पूजन । विष्णुसहस्रनामें करून । तुळसीपत्रे वाहून । नमस्कार करी ॥ ४७॥ येणें करून परमजाला ज्ञाता । लक्ष्मीवंत जाला तत्वता । हरली संसारचिंता । भगवत्कृपा जाहली ॥ ४८॥ कृष्णंभदृ ब्राम्हण । जाला वेदशास्त्री प्रवीण । अठरापुराणें मुखोद्गत जाण । जालीं तुळसी प्रसादें ॥ ४९॥ ब्राह्मणासीं जाली हे फलश्रुती । ऋषीश्वरांप्रती सूत सांगती । नैमिषारण्यीं बैसले असती । एकांतस्थानीं ॥ ५०॥ हेचि कथा स्वर्गी बृहस्पती । सांगतसे इंद्रप्रह्लादांप्रती । ऐकोनियां चित्तीं । इंद्रप्रह्लाद संतोषले ॥ ५१॥ त्याच संस्कृताची टीका । श्रोतयांसी सांगीतली देखा । ऐकतांची परमसुखा । पात्र जाहले ॥ ५२॥ तुळसी माहात्म्य परमदुर्लभ असे । श्रवण करितां दिवसों दिवसें । लक्ष्मीवृद्धी होतसे । विठ्ठलदास रुद्र म्हणे ॥ ५३॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे ऋषिसुतसंवादे तुळसीमाहात्म्ये दशमोऽध्यायः ॥ १०॥

११. एकादशोऽध्यायः

श्रीगणेशाय नमः । ब्राह्मण जाला पुण्यपावन । करिताजाला तुळसी अनुष्ठान । तंव तेथें नारदाचें आगमन । अकस्मात जाहलें ॥ १॥ पुनीत देखोनियां त्यासीं । आश्रयवाटलें नारदासीं । म्हणे हा होता महादोषी । तुळसी सेवेनें पावन जाला ॥ २॥ तरीं धन्यधन्य तुळसीचें महिमान । ऐसें म्हणोनी केलें गमन । मग विष्णुलोकास जाऊन । विष्णूस भेटता जाहला ॥ ३॥ ब्राह्मणाचा सांगीतला वृतांत । महामूर्ख जाला पंडित । ऐसें तुळसीचें दत्त । तयासी जाहलें ॥ ४॥ परिसोनि बोले नारायण । तुळसीचें ऐसेंचि महिमान । मज आणि तुळसींत भिन्नपण । नाहीं जाण सर्वथा ॥ ५॥ तुळसीवेगळा मी नाहीं । मज वेगळी तुळस नराहे कदाही । द्वेष तुळसीचा करिती पाहीं । त्यांसीं निर्दाळीं मी स्वयें ॥ ६॥ ऐसें बोलिला भगवान । नारद विनवी आपण । मज सांगावें तुळसीचें अनुष्ठान । आज्ञेप्रमाणें करीन मी ॥ ७॥ तुळसीचे ठायीं नारदाची प्रीती । जडली देखोनि सांगे श्रीपती । पूजन सांगतों येणें रीती । तें तूं करीं आतां ॥ ८॥ उभयपक्षीं शुभवारीं । शुभौदय शुभ नक्षत्रीं । क्लेश निवारणार्थ ऐसें करी । तें सांगतों तुज ॥ ९॥ गृहाचे द्वारी अथवा एकांतवनीं । उभयभूमिका पाहोनी । उत्तम वृंदावन करूनी । सहस्रावधी रोपे लावीं ॥ १०॥ आपुली स्नान संध्या करी । नित्य नेम सारी । गायत्रीचा जप करी । मग आरंभ करी पूजना ॥ ११॥ सायं प्रातर्मध्याह्न । तुळसीचें ध्यान करून । पूजा करी एकाग्र मन । निश्चयेंसीं ॥ १२॥ आधीं करी तुळसीची प्रार्थना । करद्वय जोडोनियां जाणा । उभा राहोनि वृंदावना । प्रार्थना ऐसी करावी ॥ १३॥ प्रार्थना । नमो नमो जगद्धात्रि जगद्देवि नमोस्तुते । नमो नमो जगद्भूते नमस्ते परमेश्वरि ॥ १॥ ऐसी प्रार्थना करी । मग तुळसीचें ध्यान धरी । ध्यान सांगतों मनांतरीं । बरवें धरीं कां ॥ १४॥ ध्यानम् । ध्यायेच्च तुलसीं देवीं श्यामां कमललोचनाम् । प्रसन्नपद्मकल्हारवरदां सुचतुर्भुजाम् ॥ २॥ किरीटहारकेयूरकुंडलादिविभूषिताम् । धवलां सुखसंयुक्तां पद्मासनविराजिताम् ॥ ३॥ ऐसें करूनियां ध्यान । मग करी आवाहन । आवाहन तुज लागोन । सांगतों ऐक ॥ १५॥ आवाहनम् । देवि त्रैलोक्यजननि सर्वलोकैकपावनि । आगच्छ भगवद्देविप्रसीद तुलसि प्रिये ॥ ४॥ या मंत्र करून आवाहन । आतां तुज सांगतों आसन । एकाग्रचितें करून । सावधान ऐक ॥ १६॥ आसनम् । सर्वदेवमये देवि सवेदाविष्णुवल्लभे । देवि स्वर्णमयं दिव्यं गृहाणासनमव्ययम् ॥ ५॥ ऐसें जालिया आसन । मग करी पादार्चन । पादार्चन करावयाचा मंत्र जाण । सांगतों तुज ॥ १७॥ पाद्यम् । सर्वदेवमयाकारे सर्वदेवि मनोस्तुते । दत्तं पाद्यं गृहाण त्वं तुलसि त्वं प्रसीद मे ॥ ६॥ यामंत्र जालिया पादार्चन । मग अर्ध्य समर्पावें जाण । आतां अर्ध्याचा मंत्र आपण । सांगतों तुज ॥ १८॥ अर्घ्यम् । सर्वतीर्थमये देवि सर्वागमनिषेविते । इदमयै गृहाण त्वं देवि दैत्यांतकप्रिये ॥ ७॥ ऐसें अर्घ्यं जालियावरी । आचमन सांगतों तें अवधारीं । नारदाप्रती स्वयें श्रीहरी । सांगताहे ॥ १९॥ आचमनम् । सर्वलोकस्य रक्षार्थं सदा सन्निधिकारिणी । गृहाणाचमनं देवि प्रीत्यर्थं परमेश्वरि ॥ ८॥ ऐसें आचमन जालियावरी । स्नानाचा मंत्र अवधावरीं । सांगतों तो मनांतरी । दृढ घरीं ॥ २०॥ स्नानम् । गंगादिभ्यो नदीम्पश्च समानीतमिदं जलम् । स्नानार्थं तुलसि स्वच्छं प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ९॥ मंदाकिनी गौतमी च यमुना च सरस्वती । गोमती नर्मदा तापी ताभ्यः स्नानार्थमाहृतम् ॥ १०॥ नदीनदसमुद्भूतं पवित्रं निर्मलं जलम् । स्नानार्थं तुलसी मातः प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ११॥ स्रानाचा मंत्र सांगीतला । वस्त्रे वाहावया सांगतों तुला । या मंत्रे वस्त्रे समर्प वहिला । तुळसी देवीसीं ॥ २१॥ वस्त्रम् । क्षीरोदमथनोत चंद्रलक्ष्मीसहोदरम् । गृह्यतां परिधानार्थमिदं क्षौमांबरं शुभम् ॥ १२॥ ऐसें वाहिल्यावरी वस्त्र । आतां गंधाचा ऐक मंत्र । सांगतों तुज सविस्तर । तो अवधारीं ॥ २२॥ गंध । श्रीखंड कुंकुमं दिव्यं कर्पूरागरुसंयुतम् । कल्पितं च महादेवि प्रीत्यर्थे प्रतिगृह्यताम् ॥ १३॥ ऐसें गंध समर्पिल्यावरी । अक्षतेचा मंत्र अवधारी । सांगतों तुज निर्धारीं । तो ऐकपां ॥ २३॥ अक्षताः । अक्षताश्च सुरश्रेष्ठाः कुंकुमाक्ताः सुशोभिताः । मया निवेदिता भक्त्या गृहाण परमेश्वरी ॥ १४॥ अक्षतेचा मंत्र सांगीतला । सौभाग्य द्रव्य अर्पील्यावरी । त्याचा मंत्र तुजला । सांगतों ऐक ॥ २४॥ सोभाग्यद्रव्यम् । हरिद्रा कुंकुमं चैव कज्जलं सिंदुरं तथा । सौभाग्यद्रव्यं प्रीत्यर्थं गृहाण परमेश्वरि ॥ १५॥ कंठसूत्रं ताडपत्रं तथैव पादभूषणम् । नासामोक्तं चांजनं च अर्पितं ते सुरेश्वरि ॥ १६॥ सौभाग्यद्रव्य अर्पिल्यावरी । पुष्पें समर्पा ते अवसरीं । त्याचा मंत्र निर्धारीं । सांगतों तुज ॥ २५॥ पुष्पम् । नीलोतल सुकल्हारमालत्यादीनि शोभने । गधवंति च पद्मानि पुष्पाणि प्रतिगृह्यताम् ॥ १७॥ आतां धूपाचा मंत्र तुजप्रती । सांगतों तो धरून चित्तीं । धूप समर्पी ऐसिया रीती । तुळसी देवीसीं ॥ २६॥ धूपम् । देवि गृहाण देवेशि मनोहारि सुगुग्गुलम् । आज्यमिश्रं तु तुलसि प्रीत्याऽभीष्टप्रदायिनि ॥ १८॥ ऐसा धूप समर्पिल्यावरी । दीप दाखवीं ते अवसरीं । तो मंत्र अवधारीं । एकचित्तें ॥ २७॥ दीपम् । अज्ञानतिमिरांधस्य ज्ञानदीपप्रदायिनि । तथैव तुलसि प्रीत्या दीपोयं प्रतिगृह्यताम् ॥ १९॥ दीप समर्पिल्यावरी । नैवेद्याचा मंत्र अवचारीं । सांगतों या अवसरी । तुजकारणें ॥ २८॥ नैवेद्यम् । नमस्ते जगतां नाथे प्राणिनां प्रियदर्शने । यथाशक्ति मया दत्तं नैवेद्यं प्रतिभृत्यताम् ॥ २०॥ ऐसा नैवेद्य समर्पण करीं । मग उदक सोडावें भूमी वरी । तयाचा मंत्र याप्रकारीं । म्हणावा ॥ २९॥ उदकम् । नमो भगवति श्रेष्ठे नारायणि जगन्मये । शीतल विमलं नीरं तुलसि प्रतिगृह्यताम् ॥ २१॥ यापरी उदक समर्पोनि । तांबूल समर्प तुळसीलागुनी । त्याचा मंत्र श्रवणीं । ऐक आतां ॥ ३०॥ तांबूलम् । अमृता मृतसंभूतं तुलस्यमृतरूपिणि । कर्पूरादिसमायुक्तं तांबूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ २२॥ या नंतरें समर्पी दक्षिणा । याचा मंत्र सांगतों जाणा । सावधान करोनि अंतःकरणा । ऐक आतां ॥ ३१॥ दक्षिणा । दक्षिणां दक्षिणकरे भक्तानां प्रियकारिणि । ददामिते सदा भक्तया तुलसि प्रतिगृह्यताम् ॥ २३॥ ऐसी दक्षिणा समर्पिल्यावरी । उत्तरनीराजन करीं । त्याचा मंत्र अवधारीं । सांगतों तुज ॥ ३२॥ नीराजनम् । करोद्दर्ति सदीपं च तिमिरस्य निवारणम् । सौवर्णं च मया दत्तमार्तिक्यं प्रतिगृह्यताम् ॥ २४॥ ऐसें नीराजन समर्पी । मग पुष्पांजली अर्पी । तो मंत्र साक्षेपीं । ऐक आतां ॥ ३३॥ मन्त्रपुष्पम् । नानाविधानि पुष्पाणि सुगंधीनि सुरेश्वरि । भतस्त्वां पूजयिष्यामि गृत्यतां सुमनोंजलिः ॥ २५॥ मंत्रपुष्पांजली जाहल्यावरी । मग प्रदक्षिणा करीं । त्याचा मंत्र अवधारीं । सांगतों तुज ॥ ३४॥ प्रदक्षिणा । नमो नमो जगद्धात्रि जगद्देवि नमो नमः । नमो नमो जगद्भूतिर्नमस्ते परमेश्वरि ॥ २६॥ प्रदक्षिणा जाहलियावरी । मग साष्टांग नमस्कारकरी । नम स्काराचा मंत्र ये अवसरीं । सागतों तुज ॥ ३५॥ नमस्कारः । प्रसीद मम देवि त्वं कृपया परया सदा । अभीष्टफलसिद्धिं च कुरुमे माधवप्रिये ॥ २७॥ ऐसा नमस्कार केलियावरी । प्रार्थना करी जोडल्या करीं । मग प्रसन्न होईल सत्वरी । तुळसी तुजकारणें ॥ ३६॥ प्रार्थनेचा मंत्र श्रीपती । सांगता झाला नारदात्रती । म्हणे एकाग्रचित्तीं । ऐक आतां ॥ ३७॥ प्रार्थना । भद्रे त्वामर्चयेन्नित्यं प्रातरेव शुचिर्नरः । मध्यान्हे त्वां च सायान्हे मुक्तिमुक्तिप्रदां सदा ॥ २८॥ सर्वोपचारैरथवा चातुर्मास्ये विशेषतः । पूजयेत्तुलसीं देवीं मद्रूपफल सिद्धये ॥ २९॥ ऐसें नारदमुनीसीं । स्वमुखें सांगीतले हृषीकेशीं । तेचि कथा ऋषीश्वरांसीं । सूत सांगताहे ॥ ३८॥ स्वर्गी इंद्रप्रह्लादासीं । गुरु सांगे आदरेसीं । परिसतां उभयतां मानसीं । परमसंतोष जाहला ॥ ३९॥ त्याचपरी श्रोतयांस । विज्ञप्ती करूनि सांगतसे सुरस । उदास न धरावें मानस । विठ्ठलदास रुद्र म्हणे ॥ ४०॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे तुलसीमाहात्म्ये एकादशोऽध्यायः ॥ ११॥ तुलसी पूजा प्रार्थना । नमो नमो जगद्धात्रि जगद्देवि नमोस्तुते । नमो नमो जगद्भूते नमस्ते परमेश्वरि ॥ १॥ ध्यानम् । ध्यायेच्च तुलसीं देवीं श्यामां कमललोचनाम् । प्रसन्नपद्मकल्हारवरदां सुचतुर्भुजाम् ॥ २॥ किरीटहारकेयूरकुंडलादिविभूषिताम् । धवलां सुखसंयुक्तां पद्मासनविराजिताम् ॥ ३॥ आवाहनम् । देवि त्रैलोक्यजननि सर्वलोकैकपावनि । आगच्छ भगवद्देविप्रसीद तुलसि प्रिये ॥ ४॥ आसनम् । सर्वदेवमये देवि सवेदाविष्णुवल्लभे । देवि स्वर्णमयं दिव्यं गृहाणासनमव्ययम् ॥ ५॥ पाद्यम् । सर्वदेवमयाकारे सर्वदेवि मनोस्तुते । दत्तं पाद्यं गृहाण त्वं तुलसि त्वं प्रसीद मे ॥ ६॥ अर्घ्यम् । सर्वतीर्थमये देवि सर्वागमनिषेविते । इदमयै गृहाण त्वं देवि दैत्यांतकप्रिये ॥ ७॥ आचमनम् । सर्वलोकस्य रक्षार्थं सदा सन्निधिकारिणी । गृहाणाचमनं देवि प्रीत्यर्थं परमेश्वरि ॥ ८॥ स्नानम् । गंगादिभ्यो नदीम्पश्च समानीतमिदं जलम् । स्नानार्थं तुलसि स्वच्छं प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ९॥ मंदाकिनी गौतमी च यमुना च सरस्वती । गोमती नर्मदा तापी ताभ्यः स्नानार्थमाहृतम् ॥ १०॥ नदीनदसमुद्भूतं पवित्रं निर्मलं जलम् । स्नानार्थं तुलसी मातः प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ११॥ वस्त्रम् । क्षीरोदमथनोत चंद्रलक्ष्मीसहोदरम् । गृह्यतां परिधानार्थमिदं क्षौमांबरं शुभम् ॥ १२॥ गंध । श्रीखंड कुंकुमं दिव्यं कर्पूरागरुसंयुतम् । कल्पितं च महादेवि प्रीत्यर्थे प्रतिगृह्यताम् ॥ १३॥ अक्षताः । अक्षताश्च सुरश्रेष्ठाः कुंकुमाक्ताः सुशोभिताः । मया निवेदिता भक्त्या गृहाण परमेश्वरी ॥ १४॥ सोभाग्यद्रव्यम् । हरिद्रा कुंकुमं चैव कज्जलं सिंदुरं तथा । सौभाग्यद्रव्यं प्रीत्यर्थं गृहाण परमेश्वरि ॥ १५॥ कंठसूत्रं ताडपत्रं तथैव पादभूषणम् । नासामोक्तं चांजनं च अर्पितं ते सुरेश्वरि ॥ १६॥ पुष्पम् । नीलोतल सुकल्हारमालत्यादीनि शोभने । गधवंति च पद्मानि पुष्पाणि प्रतिगृह्यताम् ॥ १७॥ धूपम् । देवि गृहाण देवेशि मनोहारि सुगुग्गुलम् । आज्यमिश्रं तु तुलसि प्रीत्याऽभीष्टप्रदायिनि ॥ १८॥ दीपम् । अज्ञानतिमिरांधस्य ज्ञानदीपप्रदायिनि । तथैव तुलसि प्रीत्या दीपोयं प्रतिगृह्यताम् ॥ १९॥ नैवेद्यम् । नमस्ते जगतां नाथे प्राणिनां प्रियदर्शने । यथाशक्ति मया दत्तं नैवेद्यं प्रतिभृत्यताम् ॥ २०॥ उदकम् । नमो भगवति श्रेष्ठे नारायणि जगन्मये । शीतल विमलं नीरं तुलसि प्रतिगृह्यताम् ॥ २१॥ तांबूलम् । अमृता मृतसंभूतं तुलस्यमृतरूपिणि । कर्पूरादिसमायुक्तं तांबूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ २२॥ दक्षिणा । दक्षिणां दक्षिणकरे भक्तानां प्रियकारिणि । ददामिते सदा भक्तया तुलसि प्रतिगृह्यताम् ॥ २३॥ नीराजनम् । करोद्दर्ति सदीपं च तिमिरस्य निवारणम् । सौवर्णं च मया दत्तमार्तिक्यं प्रतिगृह्यताम् ॥ २४॥ मन्त्रपुष्पम् । नानाविधानि पुष्पाणि सुगंधीनि सुरेश्वरि । भतस्त्वां पूजयिष्यामि गृत्यतां सुमनोंजलिः ॥ २५॥ प्रदक्षिणा । नमो नमो जगद्धात्रि जगद्देवि नमो नमः । नमो नमो जगद्भूतिर्नमस्ते परमेश्वरि ॥ २६॥ नमस्कारः । प्रसीद मम देवि त्वं कृपया परया सदा । अभीष्टफलसिद्धिं च कुरुमे माधवप्रिये ॥ २७॥ प्रार्थना । भद्रे त्वामर्चयेन्नित्यं प्रातरेव शुचिर्नरः । मध्यान्हे त्वां च सायान्हे मुक्तिमुक्तिप्रदां सदा ॥ २८॥ सर्वोपचारैरथवा चातुर्मास्ये विशेषतः । पूजयेत्तुलसीं देवीं मद्रूपफल सिद्धये ॥ २९॥

१२. द्वादशोऽध्यायः

श्रीगणेशाय नमः । नैमिषारण्यीं ऋषीश्वर । बैसले असती समग्र । ते पुमते झाले सर्वत्र । सूतालागीं ॥ १॥ स्वामी तुळसी उप्तन्न । जाहली कोठून याचे कैसें आहे आख्यान । तें सांगावें निरोपण । कृपानिधि ॥ २॥ आणिक इचें महिमान । तेंही सांगावें आपण । श्रवणें तृप्त आमुचे कर्ण । करा ऐसें बोलिले ॥ ३॥ तेसमयीं सन्निध होता शतानंद । सूताचा शिष्य वेदविद । बोलता झाला गुणानुवाद । तुळसीदे वीचे ॥ ४॥ प्रातःकाळी घडे तुळसीचे दर्शन । तरी सहस्र गोदानाचें पुण्य । लक्ष्मी राहे संपूर्ण । तया पुरुषाचे घरीं ॥ ५॥ जो प्रातःकाळीं नित्य करी दर्शन । त्यासीं आणीक हो प्राप्ती आहे जाण । स्वामी ऐका चित्त देऊन । बोलणें माझें ॥ ६॥ अशक्त होय बळिवंत । देहींचे रोग नासती समस्त । परम होय पुण्यवंत । निश्वयेसीं ॥ ७॥ शतानंदाचे इतके झालें बोलणें । मग सूत सांगते झाले आपण । म्हणती स्वस्थ करू नियां मन । तुळसी आख्यान ऐकावें ॥ ८॥ क्षीरसमुद्रीं होतीं चतुर्दश रत्नें । ती काढावयासी केला यत्न । तें सांगतों जाण । तुम्हांप्रती ॥ ९॥ बिरडी केली वासुकीचीं । रवी केली मेरूची । युक्ती केली घुसळणाची । ऐशा प्रकारें ॥ १०॥ एकीकडे धरिती सुरवर । एकीकडे लागले असुर । घुसळण करूनियां सत्वर । रत्नें चतुर्दश काढिलीं ॥ ११॥ लक्ष्मी कौस्तुभ पारिजातक । सुरा धन्वंतरी चंद्रमा देख । ऐसी ही साहा झालीं ऐक । आणिक सांगतों ॥ १२॥ कामधेनु ऐरावत । रंभा देवांगना नेमस्त । अश्व सप्तमुखी शोभत । ऐसी दशक जाहलीं ॥ १३॥ विष धनुष्य आणि शंख । चवदावें अमृत देख । ऐसीं चतुर्दश रत्ने अमोलिक । काढिलीं देखा ॥ १४॥ ऐसीं काढिलीं चतुर्दश रत्नें । देव दैत्य विभाग करिते झाले जाण । कोणी घेतले कोण कोण । तें सांगतों तुझा ॥ १५॥ शंकरें घेतलें चंद्रमा विष । कौस्तुभ शंख लक्ष्मी विष्णूस । अमृत दोधलें देवांस । तयेवेळीं ॥ १६॥ पांच प्राप्त झालीं इंद्रासी । पारिजातक रंभा धनुष्यासीं । ऐरावत कामधेनूसीं । घेता झाला ॥ १७॥ सुरा दीघली दैत्यांसीं । उचैःश्रवा दीघला सूर्यासीं । धन्वंतरी स्वर्गासीं । राहिला देखा ॥ १८॥ ऐसा चतुर्दश रत्नांचा विभाग केला । विष्णु परमसंतोषी झाला । आनंदें करूनी डोलों लागला । तयेवेळीं ॥ १९॥ विष्णूची परमतृप्ती झाली । नेत्रांतून आसुवें बाहेर पडलीं । त्यांतून तुळसी निघाली । तात्काळ जाणा ॥ २०॥ शामवर्ण चतुर्भुज । कर्णी कुंडलें सतेज । नेत्र कमळाकार सहज । असती देखा ॥ २१॥ ऐसें देखोनि तियेसीं । विष्णूनें आलिंगिली हृदयासीं । परम होउनी संतोषो । तिजप्रती बोलता झाला ॥ २२॥ तुळसीसीं करितां भाषण । स्वर्गी सुरवर पाहती आपण । काय बोलतो नारायण । तें श्रवण करूं आम्ही ॥ २३॥ तंव बोले नारायण । तुजहून प्रिय आणीक नाहीं जाण । तूं माझी वडभा पूर्ण । हें सत्य वचन जाण पैं ॥ २४॥ आणीक ऐक तुळसी देवी । अखंड तूं मजपासीं असावी । प्रीति माझी असे आघवी । तुझे ठाई ॥ २५॥ तुजवीण मज दुर्लभ नसे । तुझे ठाई माझा परम संतोष । म्हणोनी धरून हृदयास । पुन्हां आलिंगिली ॥ २६॥ आणीक बोले लक्ष्मीकांत । तुळसी तूं ऐक निश्चित । तुज सांगतों यथार्थ । प्रीतिपूर्वक ॥ २७॥ नानापुष्पजाती असती । त्यांची पुष्पें मज समर्पिती । तेही माझे भक्त होती । यथार्थ जाणा ॥ २८॥ मुक्ताफळांनी पूजा करिती । सुवर्णपुष्पें मज वाहती । तेही भक्त मज प्रिय होती । यथार्थ जाणा ॥ २९॥ नानाप्रकारचीं रत्ने । पूजा करिती समर्पणें । रौप्यपुष्पें वाहती जाण । मजकारणें प्रीति करूनी ॥ ३०॥ परी संतुष्ट नसें तुझे पत्रावीण । ऐसा माझा भाव पूर्ण । तुज सांगतों जाण । निश्वयेसीं ॥ ३१॥ आणि सुवर्णाचे पर्वत । रत्नांच्या लाखोल्या वाहती नित्य । पुण्याचे पर्वत सदोदित । स्फटिकरत्नां मिती नाहीं ॥ ३२॥ इतुक्यांचें फळ सांगतों देख । सद्भावें वाहतां तुझें पत्र एक । तुझ्या तों पत्रावांचून आणीक । मज प्रिय नाहीं ॥ ३३॥ ऐसें तुझे ठाई माझें मन । बोलोनी तुळसीपत्रांची माळ घातली जाण । कंठापासोनि पादांगुष्ठ प्रमाण । तयेवेळीं ॥ ३४॥ मग होऊनि हर्षायमान । म्हणे तूं माग कांहीं वरदान । मागसील तें देईन । तुजलागीं येसमई ॥ ३५॥ ऐसें बोलिला सर्वेश्वर । मग तुळसी मागती झाली वर । तोही ऐका सादर । चित्त देऊनियां ॥ ३६॥ म्हणे शंकराची तुझी प्रीती माझे ठाई । अखंड असावी पाहीं । मजवीण आणीक कांहीं । तुम्हांसी दुर्लभ नसावें ॥ ३७॥ आणीक मागतें देवाधिदेवा । तें मज देई गा केशवा । ऐसें बोलोनि तेव्हां । विनविती जाहली ॥ ३८॥ माझें रोप लावोनि जो करी पाळण । त्याचें किल्मिष जाईल निर्दाळून । स्वर्गलोकाची प्राप्ती त्याकारणें । केली पाहिजे ॥ ३९॥--२ जो करील माझें वृंदावन । उदक घालील नित्यान । त्यासीं वैकुंठवास आपण । दीवला पाहिजे ॥ ४०॥ जो नित्य करील माझें पूजन । नैवेद्य दाखवी दीप लाऊन । त्यासीं आपुली समता पूर्ण । दोधली पाहिजे ॥ ४१॥ अखंड वंदी माझें तीर्थ । प्रदक्षिणा करील सात । त्यासीं आपुली स्वरूपता निभ्रांत । दीधली पाहिजे ॥ ४२॥ महापातकी असेल निभ्रांत । तो माझी सेवा करील एकचित्त । त्यासीं करावें पुण्यवंत । देवाधिदेवा ॥ ४३॥ पापाचे पर्वत जाहले असती । तुझें नाम स्मरण जे न करिती । अंतीं त्यांचे मुखीं घालिती । एकपर्ण माझें ॥ ४४॥ त्यांसीं द्यावी उत्तम गती । मुक्ती द्यावी निश्चिती । माझी सेवा जे करिती । तयांलागीं ॥ ४५॥ चतुर्मास मजपासीं लाविती दीप । माझी पूजा करिती साक्षेप । त्यांसी लक्ष्मी द्यावी अमूप । स्वामिनाथा ॥ ४६॥ जो अखंड करी माझें भजन । त्यावरी आपण कृपा करावी पूर्ण । ऐसें मागीतलें वरदान । तुळसीदेवीनें ॥ ४७॥ विष्णु म्हणे तथास्तु । तुझे पुरतील मनोरथु । ऐसें बोलोनि अकस्मातु । विष्णु अदृश्य जाहला ॥ ४८॥ स्वर्गी सकळ सुरवर । आश्चर्य करिती थोर । म्हणती तुळसी सवें अपार । भगवंत बोलिला ॥ ४९॥ धन्य धन्य भाग्य तुळसीचें । महिमान न वर्णवे इवें । ऐसें बोलोनियां वाचे । देव गेले निजधामा ॥ ५०॥ ऐसी कथानैमिषारण्यासीं । सूत सांगती ऋषीश्वरांसी । तुळसीची उत्पत्ति जाहली ऐसी । ते सांगीतली तुम्हांप्रती ॥ ५१॥ स्वर्गी इंद्र प्रह्लादासीं । गुरु सांगे उभयतांसीं । श्रवण करितां मानसीं । उभयतांसीं संतोष ॥ ५२॥ त्यांचीं उच्छिष्ट उत्तरें ऐसीं । प्राप्त जाहलीं वक्तयासीं । तींच श्रुत केलीं श्रोतयांसीं । श्रवणें दग्ध होती महादोष ॥ ५३॥ भाव धरोनि मानसीं । जो श्रवण करील तुळसी माहात्म्यासीं । त्यासीं कृपा करील हृषीकेशी । विठ्ठलदास रुद्र म्हणे ॥ ५४॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे तुळसीमाहात्म्ये द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥

१३. त्रयोदशोऽध्यायः

श्रीगणेशाय नमः । नैमिषारण्यों सकळ ऋषीश्वर । सूताप्रति बोलती समग्र । तुळसीचे कीर्त्तीचा विस्तार । आम्हांस सांगीतला पाहिजे ॥ १॥ परिसोनि ऋषीश्वरांची प्रश्नोक्ती । सूत सांगती तयांप्रती । सावधान होऊनि चित्तीं । श्रवण करावें ॥ २॥ सूत म्हणती तुळसीचीं दोन रूपें । तेजोमय दिव्य स्वरूपें । कैसीं जाणाल साक्षेपें । सांगतों तुम्हां ॥ ३॥ एक श्यामवर्ण । दुसरें शुभ्र संपूर्ण । परी दोहीं रूपांचे ठाई नारायण । सर्वदां असे ॥ ४॥ दोनी रूपें सांगीतलीं निर्धार । आतां सांगतों कीर्त्तीचा विस्तार । श्रवण करितां भवरोग दुस्तर । निरसे देखा ॥ ५॥ प्रत्यहीं आपादतळमस्तका । तुळसीचे खालील मृत्तिका । सर्वांगासीं लावितां देखा । सर्व पापें भस्म होती ॥ ६॥ जरी निरंतर भक्षी पर्ण । तरी त्यासीं घडे सहस्र गोदान । परमपुण्यात्मा होय आपण । भक्षितां नर ॥ ७॥ नित्य तीर्थ प्राशन करी । तो पुण्यपावन होय संसारीं । विष्णुलोकी निरंतरीं । करी वास्तव्य ॥ ८॥ शाळिग्रामासीं तुळसीपर्ण । समर्पिल्या वीण न घे अन्न । ऐसा ज्याचा नेम पूर्ण । त्याची फळश्रुती ऐका ॥ ९॥ लक्ष्मी निरंतर राहे घरीं । दिव्यदेही होय शरीरीं । अंतकाळीं वास्तव्य करी । विष्णुभुवनीं ॥ १०॥ सर्व पाकनिष्पत्ति जालियावरी । तुळसीपत्रे तीर्थ प्रोक्षी वरी । तो नैवेद्य शाळिग्रामासीं समर्पी जरी । तरी तृप्त होय भगवान ॥ ११॥ कर्त्यां पुरुषासीं नाहीं अभावना । पुत्र पौत्र संपूर्ण धन धान्या । पावोनियां जाणा । विष्णुपद प्राप्त होय ॥ १२॥ तुळसी वृंदावनीं करी श्राद्ध । तरी त्यासीं पुण्य घडे अगाध । एके श्राद्धी दश श्राद्धे । जालीं त्याचीं ॥ १३॥ पतित्रतेसीं नलगे आणिक उपाव करावा । तिसीं दुर्लभ पतिसेवा । पतिसेवेची देवाधिदेवा । आवडी मोठी ॥ १४॥ परी तिनें सेवा तुळसीची करितां । सद्भावें प्रदक्षिणा घालितां । हळदी कुंकुम सुवासिनीसीं समर्पितां । सौभाग्यवर्धन होय तिचें ॥ १५॥ पुत्रांसी भक्ति माता पित्यांची । गरज नाहीं इतर साधनांची । जे जे पदार्थों वासना त्यांची । पुरविता मी होय ॥ १६॥ दुर्लभ सेवा गोब्राह्मणांची । अखंड सेवा दोंठाई ज्याची । त्यासीं प्राप्ती होय सर्वसिद्धींची । येणेंची करूनी ॥ १७॥ परम दुर्लभ विष्णूची भक्ती । ऐसा भाव धरून चितीं । सेवा कर्त्यांसीं होय प्राप्ती । सायुज्यता ॥ १८॥ शिष्यासीं दुर्लभ गुरूची सेवा । गुरुसेवेनें पावे परतीरठेवा । सदा स्वरूपी होईल राहवा । गुरुसेवेनें ॥ १९॥ जैसी ही दुर्लभ आघवी । तैसीच तुळसीची सेवा जाणावी । सर्व मनकामना पुरवी । तुळसी देवी ॥ २०॥ यास्तव श्रीरामें सरयूतीरीं । सेवा केली बहुत दिवसवरी । ज्ञान व्हावें मज अंतरीं । सर्वकाळ ॥ २१॥ मग तुळसी होऊनि प्रसन्न । देती जाहली वरदान । अपार दीधलें ज्ञान । रामचंद्रासीं ॥ २२॥ दुसरें अनुष्ठान । श्रीरामें केलें आपण । सीताशुद्धी करोनि रावण कुंभकर्ण । निर्दाळावया ॥ २३॥ श्रीरामें करितां अनुष्ठान । पूर्णता जाहली परिपूर्ण । मग तुलसी होऊनि सुप्रसन्न । वर देती जाहली ॥ २४॥ श्रीरामा तुझे मनोरथ । सर्व पूर्ण होतील यथार्थ । ऐसा बोलोनि वाक्यार्थ । आशीर्वाद दीघला ॥ २५॥ हनुमंत म्हणे तुळसी देवी । मज सीताशुद्धी व्हावी । श्रीरामकृपा संपादावी । तात्काळ देखा ॥ २६॥ शुद्धी करोनि म्यां व्हावें विजयी । पुनरपि रामासीं सांगावया येई । हेंच मज देई । म्हणोनी अनुष्ठान केलें ॥ २७॥ मग तुळसी प्रसन्न झाली तेसमयीं । हाणे तुझी कार्यसिद्धी झाली पाहीं । चिंता न करीं कांहीं । विजयी होसी हनुमंता ॥ २८॥ श्रीरामशरें पडिला वाळी । तारा नमन करी तेवेळीं । म्हणे पुन्हा खंडावी जन्मावळी । प्राणनाथाची ॥ २९॥ मिळणी होय सायुज्यतेसीं । पुन्हा येणें नलगे गर्भवासी । ऐसिया अनुष्ठानासीं । करूं आतां ॥ ३०॥ मग तुळसीचें करूनि अनुष्ठान । वर मागीतला आपण । म्हणे पतीचें येणें जाणें । चुकवीं माते ॥ ३१॥ मग प्रसन्न झाली तुळसी । म्हणे पुनर्जन्म नाहीं वाळीसीं । ऐसें बोलोनि त्या समयासीं । तुळसी अदृश्य जाहली ॥ ३२॥ याचपरी तुळसीचें अनुष्ठान । केलें कृष्ण कामना धरून । तें मी सांगतों तुम्हां लागुन । ऐका आतां ॥ ३३॥ गोमतीचे तीरीं । उत्तम वृंदावन केलें झडकरी । सहस्र रोप लाविले ते अवसरीं । श्रीकृष्णनायें ॥ ३४॥ म्हणे दोन संकल्प माझे मानसीं । ते मी सांगतों तुजपासीं । चित्त देऊनि परीयेसीं । तुळसी देवी ॥ ३५॥ कंसाचें करावें निर्दाळण । गोकुळ रक्षावें आपण । हाचि मज वर देई जाण । म्हणोनी अनुष्ठान करिता झालों ॥ ३६॥ श्रीकृष्णें एकचित्तें । अनुष्ठान केलें दिवस बहुत । मग तुळसी मूर्तिमंत । भेटती जाहली ॥ ३७॥ उभयतांसीं झालें आलिंगन । आलिंगिली परम प्रीतीकरून । मग बोलती झाली वचन । श्रीहरीप्रती ॥ ३८॥ तुमचे पुरतील मनोरथ । कंसासीं माराल निभ्रांत । गोकुळ रक्षाल त्वरित । निश्चयेंसीं ॥ ३९॥ ऐसें दीधलें वरदान । संतोष पावला जगज्जीवन । मग बोलता जाहला आपण । तुळसीप्रती ॥ ४०॥ म्हणे जितुके ठायीं माझा वस्ती । तें मी सांगतों तुजप्रती । श्रवण करीं एकचित्तीं । दुश्चिंतन व्हावें ॥ ४१॥ क्षीरसागरीं माझें स्थान । वैकुंठ हें माझें भुवन । मध्यान्हीं रविमंडळी असें जाण । निश्चयेंसीं ॥ ४२॥ आणिक वास्तव्य स्थळ द्वारका । कीं हरिकीर्तनीं उभा देखा । ऐसे बोलतां यदुनायका । तुळसी देवी आनंदली ॥ ४३॥ इतुके स्थळीं माझी वस्ती । परी तेथें नाहीं सुखनिवृत्ती । अखंड तुझें ध्यान चित्तीं । असे देखा ॥ ४४॥ मी सर्वकाळ असें तुजजवळी । ऐसें बोले वनमाळी । परिसोनि गोपांगना सकळी । आश्चर्य करिती ॥ ४५॥ मग तुळसीसीं आलिंगुनी । रासक्रीडा खेळे वृंदावनीं । सकळ पाहती नयनीं । सर्वजन ॥ ४६॥ सकळ गोपिकां समवेत । क्रीडा करी भगवंत । मुरली वाजवी तेणें समस्त । आनंदमय जाहलें ॥ ४७॥ आतां याच समयासीं । यात्रेकरी जाती द्वारकेसीं । तेही वृंदावनासीं । नमस्कारासीं पैं जाती ॥ ४८॥ क्रीडा केली भगवंतें । म्हणोनी अवश्य जाती तेथें । पुण्यवंत ते दर्शनातें । करिती देखा ॥ ४९॥ अखंड करिती तुळसीचें पूजन । लेती तुळसीकाष्ठाचें भूषण । कर्णी कंठी दंडी मनगटी आपण । माळा घालिती देखा ॥ ५०॥ नर अथवा नारी । तीं पुण्यवंत होती शरीरीं । त्यांमागें श्रीहरी । अखंड धांवे ॥ ५१॥ जैसी वत्सा कारणें । धेनु धांवे सत्राणें । तैसा तुळसीभक्तांसीं नारायण । मागें पुढें सांभाळी ॥ ५२॥ जो असे तुळसीचा भक्त । तो मज प्रिय अत्यंत । त्यासीं मजसीं यथार्थ । दुजा अर्थ कांहीं नसे ॥ ५३॥ असो भगवंतासी तुळसी समर्पिल्यावीण । सर्वार्थी अन्न नाहीं भक्षण । ऐसा ज्याचा नेम संपूर्ण । त्याची फळश्रुती ऐका ॥ ५४॥ त्यासी विघ्न बाधूं न शके सर्वथा । जैसी बाळकासीं रक्षी माता । ऐसा होय रक्षिता । श्रीहरि त्यासीं ॥ ५५॥ भगवंतासीं तुळसी समर्पाविया कारण । पर्णे तोडावीं आपण । तोडावयाचा मंत्र पूर्ण । सांगतों तुम्हांसी ॥ ५६॥ मंत्र । मोक्षैकहेतोर्धरणिप्रसूते जगत्समस्तं तु गुरोः प्रियाय ते । आराधनार्थं द्विदलं भवत्यास्तदामि देवि मम तत्क्षमस्व ॥ ५७॥ यामंत्रे प्रार्थना करून । मग पण तोडावीं आपण । तीं समर्पावी हरिकारणें । भावपूर्वक ॥ ५८॥ नखें तोडिल्या पान । तो दीर्घद्वेषी होय आपण । बोटेंच करोनी जाण । तुळसीपत्रे तोडावीं ॥ ५९॥ द्वादशीस तोडील तुळसीपर्ण । तो असुरयोनींत जन्मेल जाण । म्हणोनी द्वादशीस सर्वथा पर्ण । तोडोंच नये ॥ ६०॥ शाळिग्रामास पर्ण समर्पिल्यावीण । सर्वथा अन्नचि नाहीं भक्षण । ऐसा नेम असेल तेणें । काय करावें ॥ ६१॥ ऐसी आशंका घराल चित्तीं । तरी त्याची सांगतों ऐसी युक्ती । तेही ऐका निश्चिती । चित्त स्थिर करूनियां ॥ ६२॥ निर्माल्यपत्रे उदकीं धुवोनी । तीं समपीवीं शाळिग्रामा लागुनी । परी द्वादशीस तोडों नये । ऐसें पुराणीं बोलिलें आहे ॥ ६३॥ विष्णुरूप शाळिग्राम । दोहीं मध्ये नाहीं मिथ्या भ्रम । याकारणें धरोनि प्रेम । तुळसी अर्पण कराव्या ॥ ६४॥ हे जन तारावयासी । तुळसीनें वास्तव्य केलें प्रयागासी । तेथें स्नान करील त्यासीं । मोक्ष होय ॥ ६५॥ बिंदुमाधवीं वास तुळसीसीं । तेथें दर्शन होय ज्या प्राणियासीं । तो जाईल मोक्षपदासीं । सत्य जाणा ॥ ६६॥ यमलोकींचे पितर । ते स्वर्गवास करिती निरंतर । यास्तव तुळसी स्थिर । गयेसीं झाली ॥ ६७॥ स्थिर जाहली असे तेथें । भक्तांचे आगमन इच्छित । जे जावोनि दर्शन करिती त्वरित । पूर्वज त्यांचे उद्धरती ॥ ६८॥ ऐसी कथा ऋषीश्वरांसी । सूतें सांगीतली स्वमुखेसीं । स्वर्गी इंद्रप्रह्लादांसीं । देवगुरु सांगतसे ॥ ६९॥ तोचि हा सारांश । वक्त्तयानें श्रुत केला श्रोतयांस । अगाध महिमा तुलसीचा विशेष । विठ्ठलदास रुद्र म्हणे ॥ ७०॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे तुळसीमाहात्म्ये त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३॥

१४. चतुर्दशोऽध्यायः

श्रीगणेशाय नमः । नैमिषारण्यीं सर्व ऋषीश्वर । बैसले असती समग्र । त्यांतून मरीचि ऋषीश्वर । सूताप्रती पुसतसे ॥ १॥ तुळसीचें महिमान । परिसाया कारण । उदित माझें मन । तरी सांगीतले पाहिजे ॥ २॥ तयाचा परिसोनि आदर । सूत सांगे सविस्तार । तंव बोलता झाला सत्वर । गरुड तेव्हां ॥ ३॥ सुतासीं करी विनंती । म्हणे श्रीहरी नारदाप्रती । तुळसोमहिमा आपुले मुखोद्गती । सांगता जाहला ॥ ४॥ तें म्यां केलें श्रवण । आज्ञा कराल तरी सांगेन । ऐसें परिसोनी जाण । सूतें आज्ञा दीघली ॥ ५॥ मग गरुड मरीचीप्रती । सांगता झाला यथामती । जें जें बोलिला होता श्रीपती । स्वमुखें नारदासीं ॥ ६॥ उत्तम करोनि वृंदावन । सहस्रावधी रोपें लाउन । उदक घालोनि पूजार्चन । नित्य करी ॥ ७॥ त्यासीं घडलें वेदाध्ययन । शास्त्रांचे श्रेय आलें जाण । यासीं संशय न धरावा कवणें । ऐसें गरुडें सांगीतलें ॥ ८॥ तुळसीमुळींची मृत्तिका । प्रत्यहीं लाऊनि स्नान करी देखा । त्याचीं सप्त कुळें उद्धरती ऐका । निश्वयेंसीं ॥ ९॥ तुळसीच्या तीर्थे स्नान करून । ऐसा नेम जयाचा पूर्ण । त्यासीं सर्व तीर्थांचें स्नान । झालें जाणा ॥ १०॥ कर्णी खोवी तुळसीदळ । तो सदां असे निर्मळ । तयाचे अंगीं विटाळ । बाधक न होय ॥ ११॥ तुळसीचे एक पर्ण । जो नित्य करी भक्षण । त्याचें सर्व पाप जाय जाण । ऐसें नारायण बोलिले ॥ १२॥ शाळिग्रामासीं तुळसी समर्पिल्या वोण । प्राणांतीं नाहीं करणें भोजन । ऐसा नेम जयाचा असेल पूर्ण । त्याची फळश्रुती आइका ॥ १३॥ विमानी बैसवोनि त्यासीं । नेतील वैकुंठभुवनासीं । बैस बोले हृषीकेशी । आपुले स्वमुखें ॥ १४॥ अभिषेक करी तुळसीसीं । धूप दीप नैवेद्य समर्पी सद्भावेंसीं । मंगळ आरती करी गजरेंसीं । चतुर्मास ॥ १५॥ त्याचे पितर कुंभीपाकांतून निघती । त्यांसीं तात्काळ वैकुंठप्राप्ती । पुण्य सरल्या उत्तम योनी जन्मती । सत्य जाण ॥ १६॥ कार्तिक शुद्ध द्वादशीसीं । पूजा करी गजरेंसी । हरिकथा करूनी खिरापती सीं । वांटी देखा ॥ १७॥ त्याचें सहस्र जन्माचें जाय पाप । लक्ष्मा प्राप्त होय अमूप । अंतीं विमानी बैसोनि विष्णुसमीप । जाय देखा ॥ १८॥ अखंड दीप लावी तुळसी जवळी । खंड होऊं नेदी कोणे काळीं । तरी त्याचे गृहीं सर्वकाळीं । लक्ष्मी वसे ॥ १९॥ ये विषयीं एक ऐका कथा । श्रवण करावी श्रोता । सावधान करूनि चित्ता । पुढील वार्ता ऐकावी ॥ २०॥ लुब्धक नामें एक शुद्र होता । त्याची ऐकाजी कथा । तुम्हांप्रती सांगतों आतां । गरुड म्हणे ॥ २१॥ माता पिता असती तयासीं । स्त्रीपुत्र असे त्यासीं । बंधुसहित गृहासी । काळक्रमणा करीतसे ॥ २२॥ तो मार्गस्थांचा वधकरी । आणखी उदंड जीव मारी । ऐसें नित्य पाप करी । लुब्धक तो ॥ २३॥ ऐसे मारितां दिवस लोटले बहुत । पापाचे पर्वत झाले अपरिमित । म्हणोनीयां पाहोनि शास्त्रार्थ । सांगती तया ॥ २४॥ घरचीं अवधीं करिती उपदेश । या कमैं तुज घड ला बहुत दोष । आतां तूं पापकर्मास । प्रवर्त नको ॥ २५॥ ऐसें नित्यानित्य त्यास सांगती । नाइकतां धनुष बाण घेऊनि हातीं । नित्य जाय वनाप्रती । लुब्धक तो ॥ २६॥ ऐसें करितां एके दिवशीं । श्वापदे न देखे अरण्यासीं । मार्गस्थही न भेटती वाटेसीं । परम चिंतातुर जाहला ॥ २७॥ ऐसा हिंडतां वनांतरीं । क्षुधेनें पीडिला भारी । खरसी आली मुखाभीतरीं । प्राण जाऊं पाहतसे ॥ २८॥ तंव अकस्मात देखिलें हरण । अतिसुंदर मनोहर जाण । मग हातीं घेऊनि धनुष्य बाण । त्याचे पाठी लागला ॥ २९॥ तो चमकोन गेला तुळसीवनांत । हाही धांवोन गेला तेथ । तंव तो गुप्त झाला अकस्मात । तयेवेळीं ॥ ३०॥ तंव लुब्धक प्रवेशला तुळसी वनांत । क्षुधेनें मूर्छित पडिला तेथे । मागुती मृग त्वरित । निर्माण झाला ॥ ३१॥ इंद्र देवांसह वर्त्तमान । कौतुक पाहावया आले आपण । कनकाचा कैसा आहे हरिण । तो दृष्टां पाहूं ॥ ३२॥ ऐसें झालें त्यास्थळासीं । तव श्रुत झालें यमासीं । तेणें आपुलिया भृत्यांसीं । आज्ञा केली ॥ ३३॥ म्हणे तुझीं जावें त्यास्थळासीं । बांधोनि आणा लुब्धकासीं । ऐसी आज्ञा दीघली त्यांसीं । यमरायें ॥ ३४॥ ते आले महाभयानक । श्यामवर्ण विक्राळ देख । स्थूळपिंगटवर्ण मस्तक । हातीं पाश गोफणी ॥ ३५॥ एकाचे हातीं लोहाचीं मुसळें । एकाचे करीं टोणपे सगळे । एक गिळू म्हणती बळें । लुब्धकासीं ॥ ३६॥ ऐसे ते आले त्यास्थळा । परि स्पर्श न करवे त्याला । तुळसीवनांत असे पडिला । म्हणोनीयां ॥ ३७॥ परस्परें एकमेकांतें । विचार करूं लागले तेथें । आम्हांसीं न धरवे यातें । हा तुळसीवनांत पडिला असे ॥ ३८॥ ऐसा जंव विचार करिती । तंव अंतरी जाणवलें विष्णुप्रती । मग विष्णुदूतांसी लक्ष्मीपती । आज्ञा करिता जाहला ॥ ३९॥ लुब्धक पडिला तुळसी वनाप्रती । यमदूत न्यावया आले असती । त्यांसीं न धरूं द्यावें हातीं । लुब्धकासीं ॥ ४०॥ युद्धासी सरसावले तरी युद्ध करणें । शिक्षा लावोनि बाहेर घालवणें । लुब्धकासीं घेऊन येणें । मजपासीं ॥ ४१॥ जैं तुळसीस्पर्श तेणें केला । तेणेंचि तो माझा परम भक्त झाला । ऐसी आज्ञा भृत्यांला । श्रीहरीने केली ॥ ४२॥ मग ते आले विष्णुदूत । तेजोमय लखलखीत । अंगकांती झळकत । सूर्यासारिखी ॥ ४३॥ द्वादश टिळे रेखिले असती । तुळसीमाळा गळां शोभती । महापुण्यवंत दिसती । श्यामरूपें ॥ ४४॥ गदा चक्र करीं शोभती । दिव्यांबरें परिधान केली असती । रत्न मुगुट विराजती । शिरीं देखा ॥ ४५॥ कर्णी कुंडलें देदीप्यमान । ऐसे ते पावले तुळसीभुवन । मग यमदूतांप्रती वचन । बोलते झाले ॥ ४६॥ तुम्हांसीं काय कारण यावया येथें । ते म्हणती न्यावया आलों लुब्धकातें । परिसोनि त्यांचिया वचनातें । प्रत्युत्तर त्यांसीं देती ॥ ४७॥ विष्णूची आज्ञा आहे ऐसी । यासीं घेऊनि यावें विष्णुलोकासीं । तरी तुम्ही जावें आपुल्या स्थळासीं । आम्ही यासीं घेऊनि जाऊं ॥ ४८॥ ते म्हणती यमाची आज्ञा आम्हासीं । यासीं आणावें यमलोकासीं । तरी आम्ही नेऊ यासीं । तुम्ही जा आपुले स्थळा ॥ ४९॥ तेथें नेलिया यासीं । निवाडा होय पाप पुण्यासीं । मग जें सांगती तें निश्चयेंसीं । भोगणें लागे ॥ ५०॥ विष्णुदूत म्हणती हें बोलतां वाउगें । तुझीं जावें आलिया मार्गे । युद्ध करणें असेल याप्रसंगें । तरी सुखें करावें ॥ ५१॥ ऐसें त्यांचें निष्ठुर बोलणें । ऐकोनि विचार करिती आपण । यांसीं युद्ध करितां संपूर्ण । पराभवती आम्हांसीं ॥ ५२॥ ऐसा विचार करोनि त्यांहीं । मग गंतव्य केलें पाही । यमाजवळी जाऊनि ते समयीं । सकळ वृत्तांत श्रुत केला ॥ ५३॥ यमदूत विष्णुदूतांचें भाषण । लुब्धकें केलें श्रवण । म्हणे धन्य भाग्य माझें पूर्ण । भगवंतें अंगिकारिलें ॥ ५४॥ म्यां कुटुंबाकारणें । नाना कर्मे केली जाण । शेवटीं लागलें भोगणें । माझें मज ॥ ५५॥ कोणाच्या रांडा कोणाची पोरें । पुण्यपाप भोगिलें शरीरें । बरोबर कोणी नये हें तों खरें । दिसताहे ॥ ५६॥ अंतीं कोणी कोणासीं । सर्वथा न येती कार्यासीं । धिग धिग म्यां जन्मासी । व्यर्थ गमाविलें ॥ ५७॥ म्यां आयुष्य व्यर्थ गमाविलें । सर्वथा नाहीं हरिभजन केलें । ऐसें अनुतापें ज्ञान झालें । तुळसीच्या प्रसादें ॥ ५८॥ मग स्मरता जाहला श्रीहरोसीं । तंव विष्णुदूतें नेलें त्यासीं । नेऊनि विष्णुभुवनासी । श्रीविष्णूस भेटविला ॥ ५९॥ त्यासीं ठेविलें आपणापासीं । कृपाळु झाला ऋषीकेशी । हे कथा मरीची ऋषीश्वरांसी । गरुडें सांगीतली ॥ ६०॥ स्वर्गी इंद्र प्रह्लादांसीं । बृहस्पती सांगे उभयतांसी । कथा सांगीतली ऐसी । तुळसीमाहात्म्याची ॥ ६१॥ तोचि संवाद श्रोतयांसीं हर्षे । वक्त्यानें सांगीतला उल्हासें । विकल्प न धरावा मानसें । विठ्ठलदास रुद्र म्हणे ॥ ६२॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे तुळसीमाहात्म्ये चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४॥

१५. पञ्चदशोऽध्यायः

श्रीगणेशाय नमः । मागुती मरीची ऋषीश्वरांसीं । गरुड सांगता झाला तुळसीमाहात्म्यासीं । म्हणे कथा सांगतों तुम्हापासीं । ते ऐका आतां ॥ १॥ मागें सांगीत दें । लुब्धकाच्या कथेसीं । तो परम पुण्यवंत जाहला परियेसीं । त्याचे झालिया दर्शनसीं । पापी पुनीत होती ॥ २॥ याउपरी एके समयासीं । दुर्वास देवें शापिलें इंद्रासीं । तो भयभीत होऊनि मानसीं । कांपों लागला ॥ ३॥ बहुत भाकोनि काकुळती । उःशाप मागे दुर्वासाप्रती । तेव्हां दुर्वास उःशाप त्याप्रती । देता जाहला ॥ ४॥ म्हणे समुद्राचे होईल मंथन । त्यांतून निघतील चतुर्दश रत्ने । त्यांतून तुज प्राप्त होईल तेणें निरसन । याशापाचे होईल ॥ ५॥ यास्तव केलें समुद्रमंथन । त्यांतून काढिलीं चतुर्दश रत्नें । त्यांचा विभाग संपूर्ण । द्वादशाध्यायीं कथियेला ॥ ६॥ पांच प्राप्त झाली इंद्रासीं । उःशाप घडला त्यासीं । विष्णु परम झाला संतोषी । लक्ष्मी प्राप्त जाहली ॥ ७॥ मग अति प्रेमें ते अवसरीं । आसवें आलीं नेत्राबाहेरी । त्यांतून निघाली झडकरी । तुळसी देवी ॥ ८॥ हे पूर्वी । सांगीतली कथा । मागिले अध्यायीं तत्त्वतां । समयानुसार आतां । किंचित सांगीतलें ॥ ९॥ मग तेच अवसरीं । विष्णूनें बैसविली मांडीवरी । समुद्रांतील अमृतकुंभभरी । विभागासीं ठेविलें होतें ॥ १०॥ त्यांतून बिंदुपडिला तुळसीवरी । म्हणोनी अमर झाली पुरो । ऐसें ग्रंथांतरीं । सांगीतलें आहे ॥ ११॥ नित्य विष्णूस अर्पी तुळसीपर्ण । तो पुरुष देवांसीं वंद्य जाण । सर्व देव त्याचे दर्शन करून । तृप्त होती ॥ १२॥ तुळसीकाष्ठ उगाळून । विष्णूसी समर्पी जाण । तरी त्याच्या हृदयीं नारायण । निरंतर राहे ॥ १३॥ श्राद्धीं करितां भोजन । तुळसीमाहात्म्य होय श्रवण । तरी त्याचे पितृगण । वैकुंठासी गेले ॥ १४॥ ऐका ब्राह्मणाची कथा । ते सांगतों आतां । श्रवण करा एकात्मता । एकचिचें करोनी ॥ १५॥ वरमेधा सुमेधा ब्राह्मण । हे उभयतां बंधु असती जाण । वरमेधा ज्येष्ठ आपण । कनिष्ठ तो सुमेधा पैं । ॥ १६॥ परम पवित्र उभयतां । वेदाध्ययनीं तत्त्वतां । शास्त्राची संपूर्णता । दोषांसीं असे ॥ १७॥ त्यांसीं द्रव्य असे अपार । मग करिते झाले उभयतां विचार । नाशिवंत हैं शरीर । सारासार साधावा ॥ १८॥ ऐसें विचारूनि मानसीं । मग निघते झाले तीर्थयात्रेसीं । प्रदक्षिणा करूनि तीर्थासीं । उत्तरदेशी पातले ॥ १९॥ जातां जातां उत्तरदिशेसीं । कांतारवन देखिलें दृष्टीसीं । मग प्रवेश केला तया समयासीं । वनामाजी ॥ २०॥ तेथें तुळसीवन असे सुंदर । देखोनि संतोषले द्विजवर । मग सांष्टांग केला नमस्कार । उभयतांनीं ॥ २१॥ तंव समीप असे वटवृक्ष एक । तो महाविस्तीर्ण सुंदर देख । त्यासीं देखून परम हरिख । दोघे विप्र पावले ॥ २२॥ तंव ज्येष्ठ म्हणे कनिष्ठासीं । आली श्रमन आलों यावनासीं । विश्रांती पावलों या स्थळासी । तुळसीवन देखनी ॥ २३॥ धन्य धन्य आमुचें पुण्य । दृष्टीं देखिलें तुळसीवन । ऐसें बोलोनियां अनुष्ठान । तुळसीचें करिते झाले ॥ २४॥ चातुमासपर्यंत । पूजन अर्चन केलें तेथें । जप तप सदोदित । करितसे तुळसीपासीं ॥ २५॥ अनुष्ठानाचें अगाध झालें पुण्य । मग विष्णूने पाठविलें विमान । दिव्यांबरें वस्त्रे भूषण । त्यांसीं पाठविलीं ॥ २६॥ तेजोमय कल्लोळी । विमान उतरलें भूमंडळीं । विष्णुदूत तये वेळीं । बोलते झाले ॥ २७॥ तुम्ही केलें तुळसीचें अनुष्ठान । म्हणोनि प्रसन्न झाले नारायण । दिव्यांबरे आणि विमान । तुम्हांकारणें पाठविलें ॥ २८॥ तरी हीं अळंकार भूषणें । दिव्यांबरे करा परिधान । ऐसें बोलूनियां आपण । पुढे ठेविते झाले ॥ २९॥ मग त्यांसीं करोनि नमस्कार । आपण लेइले अळंकार । वस्त्रे परिधान करूनी सत्वर । विमानीं बैसते झाले ॥ ३०॥ तात्काळ विमान गेलें विष्णुभुवनासीं । मग उतरोनि चरण चालीसीं । येते झाले हरीपासीं । तेसमयीं ॥ ३१॥ चतुर्भुज पीतांबरधारी । रत्नजडीत मुगुट शिरीं । वैजयंती शोभे हृदयावरी । भगवंताच्या ॥ ३२॥ सुनीळ नीळाचा गाभा । कोटिसूर्याच्या सारखी प्रभा । त्याप्रकाशें अतिशोभा । दश दिशा उजळल्या ॥ ३३॥ शंख चक्र गदा शोभती । ऐसा दुरी देखिला लक्ष्मीपती । राही रुक्मिणी समस्ती । उभ्या दोनी भागीं ॥ ३४॥ सत्यभामा चवरें ढाळी । नारद विणा वाजवी जवळीं । ऐसा देखिला वनमाळी । उभयतांनीं ॥ ३५॥ मग साष्टांग घातला नमस्कार । स्तुति करिती अपार । मग आपला समाचार । वरमेधा श्रुत करी ॥ ३६॥ म्हणे मज पूर्वी बह्महत्या घडली होती । यास्तव गेलों सर्पयोनीप्रती । इंद्रांचे आनंदवनांत वस्ती । म्यां धरली होती ॥ ३७॥ त्यावनीं देवांगना नृत्य करिती । त्यास लुब्ध होय मी चित्तीं । ऐसे कित्येक दिवस त्या स्थळाप्रती । म्यां कर्मिले जाण ॥ ३८॥ तंव एके दिवसीं अकस्मात । लोमहर्षण आला तेथें । त्यानें देखोनियां मातें । वन दग्ध केलें ॥ ३९॥ मग मी अग्निसंगें जळालों । सवेंचि ब्रह्मराक्षस झालों । एका वृक्षावरी असें बैसलों । रात्रंदिवस ॥ ४०॥ ऐसे क्रमिले दिवस बहुत । तंव तेथें लोमहर्ष आले अकस्मात । त्यांसीं देखोनियां त्वरित । मस्तक चरणीं ठेविला ॥ ४१॥ कींव भाकि ली बहुत । मग ते झाले कृपावंत । आतां ब्राह्मण जन्म पावसी नेमस्त । येथून सुटका झाली तुझी ॥ ४२॥ तुज सांग घडेल वेदाध्ययन । तूं होसी शास्त्रज्ञ संपूर्ण । द्रव्यवंत बहुत होसी जाण । चिंता न करीं ॥ ४३॥ प्रपंचीं भोगिसौ सुख । मग तीर्थयात्रा करिसी देख । मग तुळसीवन देखसी एक । अपूर्व नयनीं ॥ ४४॥ तेथे करसील तुळसीचें अनुष्ठान । तेणें प्रसन्न होईल नारायण । श्रीहरी दाखवील आपुले चरण । तैं तुझें गमन खुंटेल ॥ ४५॥ ऐसें बोलिला कृपामूर्ती । तेंचि जालें निभ्रांती । आणि तुझे चरण लक्ष्मीपती । म्यां देखिले ॥ ४६॥ ऐसें सांगोनि तेसमंई । साष्टांग नमस्कार केला पाही । हरी म्हणे आतां चिंता कांहीं । न करा तुझी ॥ ४७॥ तुळसीचें अनुष्ठान । तुम्हां अगाध जोडलें पुण्य । आतां मज सन्निध राहोन । आनंद करीं ॥ ४८॥ तुळसीप्रसादें करून । ब्राह्मण झाले परम पावन । श्रीहरीनें वैकुंठीं नेऊन । अक्षय पदीं स्थापिले ॥ ४९॥ ऐसी कथा मरीचीऋषीपासीं । गरुडें सांगीतली त्या समयासीं । ऐकोनियां सर्वांसी । समाधान जाहलें ॥ ५०॥ प्रथमाध्यायीं मंगलाचरण । तुळसीकाष्ठाचे गंध उगाळून । करावें श्रीविष्णुपूजन । ब्राह्मण संतर्पण सांगीतलें ॥ ५१॥ तुळसी खुडावयाची युक्ती । दूर्वा वाहावयाची प्रमाणोक्ती । सर्वदेवांच्या अनुष्ठानाची प्रचीती । सांगीतली द्वितीयाध्यायीं ॥ ५२॥ दशरथानें केलें अनुष्ठान । तुळसी झाली सुप्रसन्न । चौघे पुत्र तयातें देऊन । तृतीयाध्याय संपविला ॥ ५३॥ चौथे अध्यायाचे अंतीं चरित्र । सोळा नामें सांगीतलीं परिकर । पातकी पौंडरीकाचा करूनि उद्धार । वैकुंठपदीं स्थापिला ॥ ५४॥ दोष घडला पार्वतीस । कौंतेया ब्राह्मणाचे सांगोनि चरित्रास । तुळसीनें स्वस्थळाप्रति पाठविली तीस । हेचि कथा पांचव्यांत ॥ ५५॥ साहवे अध्यायाचे अंतीं कथा । बह्मयास झाली शापमुक्तता । सुमालिनी झाली पुत्रवंती तत्वता । तिच्या चरित्रा वर्णिलें ॥ ५६॥ सप्तमाध्यायीं कथा सुरस । राजे आणि ऋषि आले स्वयंवरास । देवसेनेसी दाखऊनि श्वेतद्वीपास । तिच्या मनोरथास पुरविलें ॥ ५७॥ आठवे अध्यायीं कथन । उदयनराजा राणी सुशीळा जाण । तयाचें वार्धक्य जाऊन । पुत्रवंती जाहली ॥ ५८॥ समस्त ऋषि स्कंदासीं शरण येत । शिववरदें अनुष्ठान करित । मंत्रसिद्धी सांगोनि तारका वधित । हेंचि वदत नवमाध्यायीं ॥ ५९॥ कृष्णजोशी ज्ञान कर्महीन । तुळसीप्रसादें झाला पडशास्त्री निपुण । यमदूत पुण्याचा लक्षांश गेले मागोन । दशमाध्यायी हेचि कथा ॥ ६०॥ एकादशाध्यायीं कथा विशेष । श्रीहरी सांगती नारदास । पूजाविधि मंत्रयुक्त सुरस । तुळसीची सांगीतली ॥ ६१॥ द्वादशाध्यायी कथा प्रसिद्ध । समुद्रमंथनीं चौदा रत्लें काढिलीं अभेद । प्रेमोदकें तुळसी उत्पत्ति सांगीतली सुबद्ध । वरदान युक्त तेधवां ॥ ६२॥ त्रयोदशाध्यायीं निरोपण कृष्णे केलें अनुष्ठान । द्वारकेंत रासक्रीडा खेळोन । तेथून प्रयागस्थळीं । राहिली ॥ ६३॥ चतुर्दशाध्यायीं कथन । मनोहर मृत्तिका आख्यान । पातकी लुब्धक तुळसीनें उद्धरोन । वैकुंठभुवनीं पाठविला ॥ ६४॥ इंद्रास घडतां शाप दारुण । चतुर्दश रत्नें विभागें झालें शापमोचन । वरमेधा सुमेधा वैकंठीं स्थापून । पंचदशाध्याय संपविला ॥ ६५॥ हे पंधरा अन्न ध्याय तुळसीमाहात्म्य । केवळ पंधरा खणांचे मंदिर परम । यांत तुळसीसहित पुरुषोत्तम । घवघवित विराजे ॥ ६६॥ सद्भावें करितां पूजन अर्चन । संतोषोनी जनार्दन । चिंतिलें फळ प्राप्त करून । शेवटीं अक्षय फळ प्राप्त करी ॥ ६७॥ वक्ता विनवी श्रोतयांस । तुळसी माहात्म्य ऐसें असे । श्रवणें महापातकांचा होय नाश । विठ्ठलदास रुद्र म्हणे ॥ ६८॥ येथूनि तुळसीमाहात्म्य झालें संपूर्ण । लिहून केलें कृष्णार्पण । भक्तांसी तारी श्रीनारायण । परमात्मा श्रीहरी ॥ ६९॥ इति श्रीस्कंदपुराणे । तुळसीमाहात्म्यकथने । ऋषिसंवादपरिसणें । पंचदशोऽध्याय गोड हा ॥ ७०॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे तुळसीमाहात्म्यकथने ऋषिसंवादपरिसणें पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५॥ ॥ समाप्तोज्यं ग्रंथः ॥ Encoded by Rushikesh Ghatole Proofread by Rushikesh Ghatole, Mandar Puranik