॥ श्रीमद्भागवतम् - नवमस्कन्धः ॥

॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥

॥ नवमस्कन्धः ॥

॥ प्रथमोऽध्यायः - १ ॥

राजोवाच मन्वन्तराणि सर्वाणि त्वयोक्तानि श्रुतानि मे। वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य हरेस्तत्र कृतानि च ॥१॥ योऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिर्द्रविडेश्वरः। ज्ञानं योऽतीतकल्पान्ते लेभे पुरुषसेवया ॥२॥ स वै विवस्वतः पुत्रो मनुरासीदिति श्रुतम्। त्वत्तस्तस्य सुताश्चोक्ता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपाः ॥३॥ तेषां वंशं पृथग्ब्रह्मन् वंश्यानुचरितानि च। कीर्तयस्व महाभाग नित्यं शुश्रूषतां हि नः ॥४॥ ये भूता ये भविष्याश्च भवन्त्यद्यतनाश्च ये। तेषां नः पुण्यकीर्तीनां सर्वेषां वद विक्रमान् ॥५॥ सूत उवाच एवं परीक्षिता राज्ञा सदसि ब्रह्मवादिनाम्। पृष्टः प्रोवाच भगवाञ्छुकः परमधर्मवित् ॥६॥ श्रीशुक उवाच श्रूयतां मानवो वंशः प्राचुर्येण परन्तप। न शक्यते विस्तरतो वक्तुं वर्षशतैरपि ॥७॥ परावरेषां भूतानामात्मा यः पुरुषः परः। स एवासीदिदं विश्वं कल्पान्तेऽन्यन्न किञ्चन ॥८॥ तस्य नाभेः समभवत्पद्मकोशो हिरण्मयः। तस्मिन् जज्ञे महाराज स्वयम्भूश्चतुराननः ॥९॥ मरीचिर्मनसस्तस्य जज्ञे तस्यापि कश्यपः। दाक्षायण्यां ततोऽदित्यां विवस्वानभवत्सुतः ॥१०॥ ततो मनुः श्राद्धदेवः संज्ञायामास भारत। श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान् ॥११॥ इक्ष्वाकुनृगशर्यातिदिष्टधृष्टकरूषकान्। नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभुः ॥१२॥ अप्रजस्य मनोः पूर्वं वसिष्ठो भगवान् किल। मित्रावरुणयोरिष्टिं प्रजार्थमकरोत्प्रभुः ॥१३॥ तत्र श्रद्धा मनोः पत्नी होतारं समयाचत। दुहित्रर्थमुपागम्य प्रणिपत्य पयोव्रता ॥१४॥ प्रेषितोऽध्वर्युणा होता ध्यायंस्तत्सुसमाहितः। हविषि व्यचरत्तेन वषट्कारं गृणन् द्विजः ॥१५॥ होतुस्तद्व्यभिचारेण कन्येला नाम साभवत्। तां विलोक्य मनुः प्राह नातिहृष्टमना गुरुम् ॥१६॥ भगवन् किमिदं जातं कर्म वो ब्रह्मवादिनाम्। विपर्ययमहो कष्टं मैवं स्याद्ब्रह्मविक्रिया ॥१७॥ यूयं मन्त्रविदो युक्तास्तपसा दग्धकिल्बिषाः। कुतः सङ्कल्पवैषम्यमनृतं विबुधेष्विव ॥१८॥ तन्निशम्य वचस्तस्य भगवान् प्रपितामहः। होतुर्व्यतिक्रमं ज्ञात्वा बभाषे रविनन्दनम् ॥१९॥ एतत्सङ्कल्पवैषम्यं होतुस्ते व्यभिचारतः। तथापि साधयिष्ये ते सुप्रजास्त्वं स्वतेजसा ॥२०॥ एवं व्यवसितो राजन् भगवान् स महायशाः। अस्तौषीदादिपुरुषमिलायाः पुंस्त्वकाम्यया ॥२१॥ तस्मै कामवरं तुष्टो भगवान् हरिरीश्वरः। ददाविलाभवत्तेन सुद्युम्नः पुरुषर्षभः ॥२२॥ स एकदा महाराज विचरन् मृगयां वने। वृतः कतिपयामात्यैरश्वमारुह्य सैन्धवम् ॥२३॥ प्रगृह्य रुचिरं चापं शरांश्च परमाद्भुतान्। दंशितोऽनुमृगं वीरो जगाम दिशमुत्तराम् ॥२४॥ स कुमारो वनं मेरोरधस्तात्प्रविवेश ह। यत्रास्ते भगवान् शर्वो रममाणः सहोमया ॥२५॥ तस्मिन् प्रविष्ट एवासौ सुद्युम्नः परवीरहा। अपश्यत्स्त्रियमात्मानमश्वं च वडवां नृप ॥२६॥ तथा तदनुगाः सर्वे आत्मलिङ्गविपर्ययम्। दृष्ट्वा विमनसोऽभूवन् वीक्षमाणाः परस्परम् ॥२७॥ राजोवाच कथमेवंगुणो देशः केन वा भगवन् कृतः। प्रश्नमेनं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः ॥२८॥ श्रीशुक उवाच एकदा गिरिशं द्रष्टुमृषयस्तत्र सुव्रताः। दिशो वितिमिराभासाः कुर्वन्तः समुपागमन् ॥२९॥ तान् विलोक्याम्बिका देवी विवासा व्रीडिता भृशम्। भर्तुरङ्कात्समुत्थाय नीवीमाश्वथ पर्यधात् ॥३०॥ ऋषयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयोः। निवृत्ताः प्रययुस्तस्मान्नरनारायणाश्रमम् ॥३१॥ तदिदं भगवानाह प्रियायाः प्रियकाम्यया। स्थानं यः प्रविशेदेतत्स वै योषिद्भवेदिति ॥३२॥ तत ऊर्ध्वं वनं तद्वै पुरुषा वर्जयन्ति हि। सा चानुचरसंयुक्ता विचचार वनाद्वनम् ॥३३॥ अथ तामाश्रमाभ्याशे चरन्तीं प्रमदोत्तमाम्। स्त्रीभिः परिवृतां वीक्ष्य चकमे भगवान् बुधः ॥३४॥ सापि तं चकमे सुभ्रूः सोमराजसुतं पतिम्। स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम् ॥३५॥ एवं स्त्रीत्वमनुप्राप्तः सुद्युम्नो मानवो नृपः। सस्मार स्वकुलाचार्यं वसिष्ठमिति शुश्रुम ॥३६॥ स तस्य तां दशां दृष्ट्वा कृपया भृशपीडितः। सुद्युम्नस्याशयन् पुंस्त्वमुपाधावत शङ्करम् ॥३७॥ तुष्टस्तस्मै स भगवान् ऋषये प्रियमावहन्। स्वां च वाचमृतां कुर्वन्निदमाह विशाम्पते ॥३८॥ मासं पुमान् स भविता मासं स्त्री तव गोत्रजः। इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नोऽवतु मेदिनीम् ॥३९॥ आचार्यानुग्रहात्कामं लब्ध्वा पुंस्त्वं व्यवस्थया। पालयामास जगतीं नाभ्यनन्दन् स्म तं प्रजाः॥४०॥ तस्योत्कलो गयो राजन् विमलश्च सुतास्त्रयः । दक्षिणापथराजानो बभूवुर्धर्मवत्सलाः ॥४१॥ ततः परिणते काले प्रतिष्ठानपतिः प्रभुः। पुरूरवस उत्सृज्य गां पुत्राय गतो वनम् ॥४२॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे इलोपाख्याने प्रथमोऽध्यायः ॥१॥

॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच एवं गतेऽथ सुद्युम्ने मनुर्वैवस्वतः सुते। पुत्रकामस्तपस्तेपे यमुनायां शतं समाः ॥१॥ ततोऽयजन्मनुर्देवमपत्यार्थं हरिं प्रभुम्। इक्ष्वाकुपूर्वजान् पुत्रान् लेभे स्वसदृशान् दश ॥२॥ पृषध्रस्तु मनोः पुत्रो गोपालो गुरुणा कृतः। पालयामास गा यत्तो रात्र्यां वीरासनव्रतः ॥३॥ एकदा प्राविशद्गोष्ठं शार्दूलो निशि वर्षति। शयाना गाव उत्थाय भीतास्ता बभ्रमुर्व्रजे ॥४॥ एकां जग्राह बलवान् सा चुक्रोश भयातुरा। तस्यास्तत्क्रन्दितं श्रुत्वा पृषध्रोऽभिससार ह ॥५॥ खड्गमादाय तरसा प्रलीनोडुगणे निशि। अजानन्नहनद्बभ्रोः शिरः शार्दूलशङ्कया ॥६॥ व्याघ्रोऽपि वृक्णश्रवणो निस्त्रिंशाग्राहतस्ततः। निश्चक्राम भृशं भीतो रक्तं पथि समुत्सृजन् ॥७॥ मन्यमानो हतं व्याघ्रं पृषध्रः परवीरहा। अद्राक्षीत्स्वहतां बभ्रुं व्युष्टायां निशि दुःखितः ॥८॥ तं शशाप कुलाचार्यः कृतागसमकामतः। न क्षत्रबन्धुः शूद्रस्त्वं कर्मणा भवितामुना ॥९॥ एवं शप्तस्तु गुरुणा प्रत्यगृह्णात्कृताञ्जलिः। अधारयद्व्रतं वीर ऊर्ध्वरेता मुनिप्रियम् ॥१०॥ वासुदेवे भगवति सर्वात्मनि परेऽमले। एकान्तित्वं गतो भक्त्या सर्वभूतसुहृत्समः ॥११॥ विमुक्तसङ्गः शान्तात्मा संयताक्षोऽपरिग्रहः। यदृच्छयोपपन्नेन कल्पयन् वृत्तिमात्मनः ॥१२॥ आत्मन्यात्मानमाधाय ज्ञानतृप्तः समाहितः। विचचार महीमेतां जडान्धबधिराकृतिः ॥१३॥ एवंवृत्तो वनं गत्वा दृष्ट्वा दावाग्निमुत्थितम्। तेनोपयुक्तकरणो ब्रह्म प्राप परं मुनिः ॥१४॥ कविः कनीयान् विषयेषु निःस्पृहो विसृज्य राज्यं सह बन्धुभिर्वनम्। निवेश्य चित्ते पुरुषं स्वरोचिषं विवेश कैशोरवयाः परं गतः ॥१५॥ करूषान्मानवादासन् कारूषाः क्षत्रजातयः। उत्तरापथगोप्तारो ब्रह्मण्या धर्मवत्सलाः ॥१६॥ धृष्टाद्धार्ष्टमभूत्क्षत्रं ब्रह्मभूयं गतं क्षितौ। नृगस्य वंशः सुमतिर्भूतज्योतिस्ततो वसुः ॥१७॥ वसोः प्रतीकस्तत्पुत्र ओघवानोघवत्पिता। कन्या चौघवती नाम सुदर्शन उवाह ताम् ॥१८॥ चित्रसेनो नरिष्यन्ताद्दक्षस्तस्य सुतोऽभवत्। तस्य मीढ्वांस्ततः कूर्च इन्द्रसेनस्तु तत्सुतः ॥१९॥ वीतिहोत्रस्त्विन्द्रसेनात्तस्य सत्यश्रवा अभूत्। उरुश्रवाः सुतस्तस्य देवदत्तस्ततोऽभवत् ॥२०॥ ततोऽग्निवेश्यो भगवानग्निः स्वयमभूत्सुतः। कानीन इति विख्यातो जातूकर्ण्यो महान् ऋषिः ॥२१॥ ततो ब्रह्मकुलं जातमाग्निवेश्यायनं नृप। नरिष्यन्तान्वयः प्रोक्तो दिष्टवंशमतः शृणु ॥२२॥ नाभागो दिष्टपुत्रोऽन्यः कर्मणा वैश्यतां गतः। भलन्दनः सुतस्तस्य वत्सप्रीतिर्भलन्दनात् ॥२३॥ वत्सप्रीतेः सुतः प्रांशुस्तत्सुतं प्रमतिं विदुः। खनित्रः प्रमतेस्तस्माच्चाक्षुषोऽथ विविंशतिः ॥२४॥ विविंशतिसुतो रम्भः खनिनेत्रोऽस्य धार्मिकः। करन्धमो महाराज तस्यासीदात्मजो नृप ॥२५॥ तस्यावीक्षित्सुतो यस्य मरुत्तश्चक्रवर्त्यभूत्। संवर्तोऽयाजयद्यं वै महायोग्यङ्गिरःसुतः ॥२६॥ मरुत्तस्य यथा यज्ञो न तथान्न्यस्य कश्चन। सर्वं हिरण्मयं त्वासीद्यत्किञ्चिच्चास्य शोभनम् ॥२७॥ अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः। मरुतः परिवेष्टारो विश्वेदेवाः सभासदः ॥२८॥ मरुत्तस्य दमः पुत्रस्तस्यासीद्राज्यवर्धनः। सुधृतिस्तत्सुतो जज्ञे सौधृतेयो नरः सुतः ॥२९॥ तत्सुतः केवलस्तस्माद्बन्धुमान् वेगवांस्ततः। बन्धुस्तस्याभवद्यस्य तृणबिन्दुर्महीपतिः ॥३०॥ तं भेजेऽलम्बुषा देवी भजनीयगुणालयम्। वराप्सरा यतः पुत्राः कन्या चेडविडाभवत् ॥३१॥ तस्यामुत्पादयामास विश्रवा धनदं सुतम्। प्रादाय विद्यां परमामृषिर्योगेश्वरात्पितुः ॥३२॥ विशालः शून्यबन्धुश्च धूम्रकेतुश्च तत्सुताः। विशालो वंशकृद्राजा वैशालीं निर्ममे पुरीम् ॥३३॥ हेमचन्द्रः सुतस्तस्य धूम्राक्षस्तस्य चात्मजः। तत्पुत्रात्संयमादासीत्कृशाश्वः सहदेवजः ॥३४॥ कृशाश्वात्सोमदत्तोऽभूद्योऽश्वमेधैरिडस्पतिम्। इष्ट्वा पुरुषमापाग्र्यां गतिं योगेश्वराश्रितः ॥३५॥ सौमदत्तिस्तु सुमतिस्तत्सुतो जनमेजयः। एते वैशालभूपालास्तृणबिन्दोर्यशोधराः ॥३६॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥

॥ तृतीयोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच शर्यातिर्मानवो राजा ब्रह्मिष्ठः स बभूव ह। यो वा अङ्गिरसां सत्रे द्वितीयमह ऊचिवान् ॥१॥ सुकन्या नाम तस्यासीत्कन्या कमललोचना। तया सार्धं वनगतो ह्यगमच्च्यवनाश्रमम् ॥२॥ सा सखीभिः परिवृता विचिन्वन्त्यङ्घ्रिपान् वने। वल्मीकरन्ध्रे ददृशे खद्योते इव ज्योतिषी ॥३॥ ते दैवचोदिता बाला ज्योतिषी कण्टकेन वै। अविध्यन्मुग्धभावेन सुस्रावासृक् ततो बहु ॥४॥ शकृन्मूत्रनिरोधोऽभूत्सैनिकानां च तत्क्षणात्। राजर्षिस्तमुपालक्ष्य पुरुषान् विस्मितोऽब्रवीत्॥५॥ अप्यभद्रं न युष्माभिर्भार्गवस्य विचेष्टितम्। व्यक्तं केनापि नस्तस्य कृतमाश्रमदूषणम् ॥६॥ सुकन्या प्राह पितरं भीता किञ्चित्कृतं मया। द्वे ज्योतिषी अजानन्त्या निर्भिन्ने कण्टकेन वै ॥७॥ दुहितुस्तद्वचः श्रुत्वा शर्यातिर्जातसाध्वसः। मुनिं प्रसादयामास वल्मीकान्तर्हितं शनैः ॥८॥ तदभिप्रायमाज्ञाय प्रादाद्दुहितरं मुनेः। कृच्छ्रान्मुक्तस्तमामन्त्र्य पुरं प्रायात्समाहितः ॥९॥ सुकन्या च्यवनं प्राप्य पतिं परमकोपनम्। प्रीणयामास चित्तज्ञा अप्रमत्तानुवृत्तिभिः ॥१०॥ कस्यचित्त्वथ कालस्य नासत्यावाश्रमागतौ। तौ पूजयित्वा प्रोवाच वयो मे दत्तमीश्वरौ ॥११॥ ग्रहं ग्रहीष्ये सोमस्य यज्ञे वामप्यसोमपोः। क्रियतां मे वयोरूपं प्रमदानां यदीप्सितम् ॥१२॥ बाढमित्यूचतुर्विप्रमभिनन्द्य भिषक्तमौ। निमज्जतां भवानस्मिन् ह्रदे सिद्धविनिर्मिते ॥१३॥ इत्युक्त्वा जरया ग्रस्तदेहो धमनिसन्ततः। ह्रदं प्रवेशितोऽश्विभ्यां वलीपलितविप्रियः ॥१४॥ पुरुषास्त्रय उत्तस्थुरपीच्या वनिताप्रियाः। पद्मस्रजः कुण्डलिनस्तुल्यरूपाः सुवाससः ॥१५॥ तान्निरीक्ष्य वरारोहा सरूपान् सूर्यवर्चसः। अजानती पतिं साध्वी अश्विनौ शरणं ययौ ॥१६॥ दर्शयित्वा पतिं तस्यै पातिव्रत्येन तोषितौ। ऋषिमामन्त्र्य ययतुर्विमानेन त्रिविष्टपम् ॥१७॥ यक्ष्यमाणोऽथ शर्यातिश्च्यवनस्याश्रमं गतः। ददर्श दुहितुः पार्श्वे पुरुषं सूर्यवर्चसम् ॥१८॥ राजा दुहितरं प्राह कृतपादाभिवन्दनाम्। आशिषश्चाप्रयुञ्जानो नातिप्रीतमना इव ॥१९॥ चिकीर्षितं ते किमिदं पतिस्त्वया प्रलम्भितो लोकनमस्कृतो मुनिः। यत्त्वं जराग्रस्तमसत्यसम्मतं विहाय जारं भजसेऽमुमध्वगम् ॥२०॥ कथं मतिस्तेऽवगतान्यथा सतां कुलप्रसूते कुलदूषणं त्विदम्। बिभर्षि जारं यदपत्रपा कुलं पितुश्च भर्तुश्च नयस्यधस्तमः ॥२१॥ एवं ब्रुवाणं पितरं स्मयमाना शुचिस्मिता। उवाच तात जामाता तवैष भृगुनन्दनः ॥२२॥ शशंस पित्रे तत्सर्वं वयोरूपाभिलम्भनम्। विस्मितः परमप्रीतस्तनयां परिषस्वजे ॥२३॥ सोमेन याजयन् वीरं ग्रहं सोमस्य चाग्रहीत्। असोमपोरप्यश्विनोश्च्यवनः स्वेन तेजसा ॥२४॥ हन्तुं तमाददे वज्रं सद्योमन्युरमर्षितः। सवज्रं स्तम्भयामास भुजमिन्द्रस्य भार्गवः ॥२५॥ अन्वजानंस्ततः सर्वे ग्रहं सोमस्य चाश्विनोः। भिषजाविति यत्पूर्वं सोमाहुत्या बहिष्कृतौ ॥२६॥ उत्तानबर्हिरानर्तो भूरिषेण इति त्रयः। शर्यातेरभवन् पुत्रा आनर्ताद्रेवतोभवत् ॥२७॥ सोऽन्तःसमुद्रे नगरीं विनिर्माय कुशस्थलीम्। आस्थितोऽभुङ्क्त विषयानानर्तादीनरिन्दम ॥२८॥ तस्य पुत्रशतं जज्ञे ककुद्मिज्येष्ठमुत्तमम्। ककुद्मी रेवतीं कन्यां स्वामादाय विभुं गतः ॥२९॥ कन्यावरं परिप्रष्टुं ब्रह्मलोकमपावृतम्। आवर्तमाने गान्धर्वे स्थितोऽलब्धक्षणः क्षणम् ॥३०॥ तदन्त आद्यमानम्य स्वाभिप्रायं न्यवेदयत्। तच्छ्रुत्वा भगवान् ब्रह्मा प्रहस्य तमुवाच ह ॥३१॥ अहो राजन् निरुद्धास्ते कालेन हृदि ये कृताः। तत्पुत्रपौत्रनप्तॄणां गोत्राणि च न शृण्महे ॥३२॥ कालोऽभियातस्त्रिणवचतुर्युगविकल्पितः। तद्गच्छ देवदेवांशो बलदेवो महाबलः ॥३३॥ कन्यारत्नमिदं राजन् नररत्नाय देहि भोः। भुवो भारावताराय भगवान् भूतभावनः ॥३४॥ अवतीर्णो निजांशेन पुण्यश्रवणकीर्तनः। इत्यादिष्टोऽभिवन्द्याजं नृपः स्वपुरमागतः। त्यक्तं पुण्यजनत्रासाद्भ्रातृभिर्दिक्ष्ववस्थितैः ॥३५॥ सुतां दत्त्वानवद्याङ्गीं बलाय बलशालिने। बदर्याख्यं गतो राजा तप्तुं नारायणाश्रमम् ॥३६॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ॥३॥

॥ चतुर्थोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच नाभागो नभगापत्यं यं ततं भ्रातरः कविम्। यविष्ठं व्यभजन् दायं ब्रह्मचारिणमागतम् ॥१॥ भ्रातरोऽभाङ्क्त किं मह्यं भजाम पितरं तव। त्वां ममार्यास्तताभाङ् क्षुर्मा पुत्रक तदादृथाः ॥२॥ इमे अङ्गिरसः सत्रमासतेऽद्य सुमेधसः। षष्ठं षष्ठमुपेत्याहः कवे मुह्यन्ति कर्मणि ॥३॥ तांस्त्वं शंसय सूक्ते द्वे वैश्वदेवे महात्मनः। ते स्वर्यन्तो धनं सत्रपरिशेषितमात्मनः ॥४॥ दास्यन्ति तेऽथ तान् गच्छ तथा स कृतवान् यथा। तस्मै दत्त्वा ययुः स्वर्गं ते सत्रपरिशेषितम् ॥५॥ तं कश्चित्स्वीकरिष्यन्तं पुरुषः कृष्णदर्शनः। उवाचोत्तरतोऽभ्येत्य ममेदं वास्तुकं वसु ॥६॥ ममेदमृषिभिर्दत्तमिति तर्हि स्म मानवः। स्यान्नौ ते पितरि प्रश्नः पृष्टवान् पितरं तथा ॥७॥ यज्ञवास्तुगतं सर्वमुच्छिष्टमृषयः क्वचित्। चक्रुर्विभागं रुद्राय स देवः सर्वमर्हति ॥८॥ नाभागस्तं प्रणम्याह तवेश किल वास्तुकम्। इत्याह मे पिता ब्रह्मञ्छिरसा त्वां प्रसादये ॥९॥ यत्ते पितावदद्धर्मं त्वं च सत्यं प्रभाषसे। ददामि ते मन्त्रदृशे ज्ञानं ब्रह्म सनातनम् ॥१०॥ गृहाण द्रविणं दत्तं मत्सत्रे परिशेषितम्। इत्युक्त्वान्तर्हितो रुद्रो भगवान् सत्यवत्सलः ॥११॥ य एतत्संस्मरेत्प्रातः सायं च सुसमाहितः। कविर्भवति मन्त्रज्ञो गतिं चैव तथाऽऽत्मनः ॥१२॥ नाभागादम्बरीषोऽभून्महाभागवतः कृती। नास्पृशद्ब्रह्मशापोऽपि यं न प्रतिहतः क्वचित् ॥१३॥ राजोवाच भगवन्छ्रोतुमिच्छामि राजर्षेस्तस्य धीमतः। न प्राभूद्यत्र निर्मुक्तो ब्रह्मदण्डो दुरत्ययः ॥१४॥ श्रीशुक उवाच अम्बरीषो महाभागः सप्तद्वीपवतीं महीम्। अव्ययां च श्रियं लब्ध्वा विभवं चातुलं भुवि ॥१५॥ मेनेऽतिदुर्लभं पुंसां सर्वं तत्स्वप्नसंस्तुतम्। विद्वान् विभवनिर्वाणं तमो विशति यत्पुमान् ॥१६॥ वासुदेवे भगवति तद्भक्तेषु च साधुषु। प्राप्तो भावं परं विश्वं येनेदं लोष्टवत्स्मृतम् ॥१७॥ स वै मनः कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने। करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥१८॥ मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने दृशौ तद्भृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम्। घ्राणं च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ॥१९॥ पादौ हरेः क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने। कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोत्तमश्लोकजनाश्रया रतिः ॥२०॥ एवं सदा कर्मकलापमात्मनः परेऽधियज्ञे भगवत्यधोक्षजे। सर्वात्मभावं विदधन्महीमिमां तन्निष्ठविप्राभिहितः शशास ह ॥२१॥ ईजेऽश्वमेधैरधियज्ञमीश्वरं महाविभूत्योपचिताङ्गदक्षिणैः। ततैर्वसिष्ठासितगौतमादिभि- र्धन्वन्यभिस्रोतमसौ सरस्वतीम् ॥२२॥ यस्य क्रतुषु गीर्वाणैः सदस्या ऋत्विजो जनाः। तुल्यरूपाश्चानिमिषा व्यदृश्यन्त सुवाससः ॥२३॥ स्वर्गो न प्रार्थितो यस्य मनुजैरमरप्रियः। शृण्वद्भिरुपगायद्भिरुत्तमश्लोकचेष्टितम् ॥२४॥ समर्द्धयन्ति तान् कामाः स्वाराज्यपरिभाविताः। दुर्लभा नापि सिद्धानां मुकुन्दं हृदि पश्यतः ॥२५॥ स इत्थं भक्तियोगेन तपोयुक्तेन पार्थिवः। स्वधर्मेण हरिं प्रीणन् सङ्गान् सर्वान् शनैर्जहौ ॥२६॥ गृहेषु दारेषु सुतेषु बन्धुषु द्विपोत्तमस्यन्दनवाजिवस्तुषु। अक्षय्यरत्नाभरणायुधादि- ष्वनन्तकोशेष्वकरोदसन्मतिम् ॥२७॥ तस्मा अदाद्धरिश्चक्रं प्रत्यनीकभयावहम्। एकान्तभक्तिभावेन प्रीतो भृत्याभिरक्षणम् ॥२८॥ आरिराधयिषुः कृष्णं महिष्या तुल्यशीलया। युक्तः सांवत्सरं वीरो दधार द्वादशीव्रतम् ॥२९॥ व्रतान्ते कार्तिके मासि त्रिरात्रं समुपोषितः। स्नातः कदाचित्कालिन्द्यां हरिं मधुवनेऽर्चयत्॥३०॥ महाभिषेकविधिना सर्वोपस्करसम्पदा। अभिषिच्याम्बराकल्पैर्गन्धमाल्यार्हणादिभिः ॥३१॥ तद्गतान्तरभावेन पूजयामास केशवम्। ब्राह्मणांश्च महाभागान् सिद्धार्थानपि भक्तितः ॥३२॥ गवां रुक्मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससाम्। पयःशीलवयोरूपवत्सोपस्करसम्पदाम् ॥३३॥ प्राहिणोत्साधुविप्रेभ्यो गृहेषु न्यर्बुदानि षट्। भोजयित्वा द्विजानग्रे स्वाद्वन्नं गुणवत्तमम् ॥३४॥ लब्धकामैरनुज्ञातः पारणायोपचक्रमे। तस्य तर्ह्यतिथिः साक्षाद्दुर्वासा भगवानभूत् ॥३५॥ तमानर्चातिथिं भूपः प्रत्युत्थानासनार्हणैः। ययाचेऽभ्यवहाराय पादमूलमुपागतः ॥३६॥ प्रतिनन्द्य स तद्याच्ञां कर्तुमावश्यकं गतः। निममज्ज बृहद्ध्यायन् कालिन्दीसलिले शुभे ॥३७॥ मुहूर्तार्धावशिष्टायां द्वादश्यां पारणं प्रति। चिन्तयामास धर्मज्ञो द्विजैस्तद्धर्मसङ्कटे ॥३८॥ ब्राह्मणातिक्रमे दोषो द्वादश्यां यदपारणे। यत्कृत्वा साधु मे भूयादधर्मो वा न मां स्पृशेत्॥३९॥ अम्भसा केवलेनाथ करिष्ये व्रतपारणम्। प्राहुरब्भक्षणं विप्रा ह्यशितं नाशितं च तत् ॥४०॥ इत्यपः प्राश्य राजर्षिश्चिन्तयन् मनसाच्युतम्। प्रत्यचष्ट कुरुश्रेष्ठ द्विजागमनमेव सः ॥४१॥ दुर्वासा यमुनाकूलात्कृतावश्यक आगतः। राज्ञाभिनन्दितस्तस्य बुबुधे चेष्टितं धिया ॥४२॥ मन्युना प्रचलद्गात्रो भ्रुकुटीकुटिलाननः। बुभुक्षितश्च सुतरां कृताञ्जलिमभाषत ॥४३॥ अहो अस्य नृशंसस्य श्रियोन्मत्तस्य पश्यत। धर्मव्यतिक्रमं विष्णोरभक्तस्येशमानिनः ॥४४॥ यो मामतिथिमायातमातिथ्येन निमन्त्र्य च। अदत्त्वा भुक्तवांस्तस्य सद्यस्ते दर्शये फलम् ॥४५॥ एवं ब्रुवाण उत्कृत्य जटां रोषविदीपितः। तया स निर्ममे तस्मै कृत्यां कालानलोपमाम् ॥४६॥ तामापतन्तीं ज्वलतीमसिहस्तां पदा भुवम्। वेपयन्तीं समुद्वीक्ष्य न चचाल पदान्नृपः ॥४७॥ प्राग्दिष्टं भृत्यरक्षायां पुरुषेण महात्मना। ददाह कृत्यां तां चक्रं क्रुद्धाहिमिव पावकः ॥४८॥ तदभिद्रवदुद्वीक्ष्य स्वप्रयासं च निष्फलम्। दुर्वासा दुद्रुवे भीतो दिक्षु प्राणपरीप्सया ॥४९॥ तमन्वधावद्भगवद्रथाङ्गं दावाग्निरुद्धूतशिखो यथाहिम्। तथानुषक्तं मुनिरीक्षमाणो गुहां विविक्षुः प्रससार मेरोः ॥५०॥ दिशो नभः क्ष्मां विवरान् समुद्रान् लोकान् सपालांस्त्रिदिवं गतः सः। यतो यतो धावति तत्र तत्र सुदर्शनं दुष्प्रसहं ददर्श ॥५१॥ अलब्धनाथः स यदा कुतश्चि- त्सन्त्रस्तचित्तोऽरणमेषमाणः। देवं विरिञ्चं समगाद्विधात- स्त्राह्यात्मयोनेऽजिततेजसो माम् ॥५२॥ ब्रह्मोवाच स्थानं मदीयं सहविश्वमेत- त्क्रीडावसाने द्विपरार्धसंज्ञे। भ्रूभङ्गमात्रेण हि सन्दिधक्षोः कालात्मनो यस्य तिरोभविष्यति ॥५३॥ अहं भवो दक्षभृगुप्रधानाः प्रजेशभूतेशसुरेशमुख्याः। सर्वे वयं यन्नियमं प्रपन्नाः मूर्ध्न्यर्पितं लोकहितं वहामः ॥५४॥ प्रत्याख्यातो विरिञ्चेन विष्णुचक्रोपतापितः। दुर्वासाः शरणं यातः शर्वं कैलासवासिनम् ॥५५॥ श्रीरुद्र उवाच वयं न तात प्रभवाम भूम्नि यस्मिन् परेऽन्येऽप्यजजीवकोशाः। भवन्ति काले न भवन्ति हीदृशाः सहस्रशो यत्र वयं भ्रमामः ॥५६॥ अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानजः। कपिलोऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरिः ॥५७॥ मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशाः पारदर्शनाः। विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययावृताः ॥५८॥ तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुर्विषहं हि नः। तमेवं शरणं याहि हरिस्ते शं विधास्यति ॥५९॥ ततो निराशो दुर्वासाः पदं भगवतो ययौ। वैकुण्ठाख्यं यदध्यास्ते श्रीनिवासः श्रिया सह ॥६०॥ सन्दह्यमानोऽजितशस्त्रवह्निना तत्पादमूले पतितः सवेपथुः। आहाच्युतानन्त सदीप्सित प्रभो कृतागसं माव हि विश्वभावन ॥६१॥ अजानता ते परमानुभावं कृतं मयाघं भवतः प्रियाणाम्। विधेहि तस्यापचितिं विधातर्मुच्येत यन्नाम्न्युदिते नारकोऽपि ॥६२॥ श्रीभगवानुवाच अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतन्त्र इव द्विज। साधुभिर्ग्रस्तहृदयो भक्तैर्भक्तजनप्रियः ॥६३॥ नाहमात्मानमाशासे मद्भक्तैः साधुभिर्विना। श्रियं चात्यन्तिकीं ब्रह्मन् येषां गतिरहं परा ॥६४॥ ये दारागारपुत्राप्तान् प्राणान् वित्तमिमं परम्। हित्वा मां शरणं याताः कथं तांस्त्यक्तुमुत्सहे ॥६५॥ मयि निर्बद्धहृदयाः साधवः समदर्शनाः। वशीकुर्वन्ति मां भक्त्या सत्स्त्रियः सत्पतिं यथा ॥६६॥ मत्सेवया प्रतीतं च सालोक्यादिचतुष्टयम् । नेच्छन्ति सेवया पूर्णाः कुतोऽन्यत्कालविद्रुतम् ॥६७॥ साधवो हृदयं मह्यं साधूनां हृदयं त्वहम्। मदन्यत्ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि ॥६८॥ उपायं कथयिष्यामि तव विप्र शृणुष्व तत्। अयं ह्यात्माभिचारस्ते यतस्तं यातु वै भवान्। साधुषु प्रहितं तेजः प्रहर्तुः कुरुतेऽशिवम् ॥६९॥ तपो विद्या च विप्राणां निःश्रेयसकरे उभे। ते एव दुर्विनीतस्य कल्पेते कर्तुरन्यथा ॥७०॥ ब्रह्मंस्तद्गच्छ भद्रं ते नाभागतनयं नृपम्। क्षमापय महाभागं ततः शान्तिर्भविष्यति ॥७१॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे अम्बरीषचरिते चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥

॥ पञ्चमोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच एवं भगवताऽऽदिष्टो दुर्वासाश्चक्रतापितः। अम्बरीषमुपावृत्य तत्पादौ दुःखितोऽग्रहीत् ॥१॥ तस्य सोद्यमनं वीक्ष्य पादस्पर्शविलज्जितः। अस्तावीत्तद्धरेरस्त्रं कृपया पीडितो भृशम् ॥२॥ अम्बरीष उवाच त्वमग्निर्भगवान् सूर्यस्त्वं सोमो ज्योतिषां पतिः। त्वमापस्त्वं क्षितिर्व्योम वायुर्मात्रेन्द्रियाणि च ॥३॥ सुदर्शन नमस्तुभ्यं सहस्राराच्युतप्रिय। सर्वास्त्रघातिन् विप्राय स्वस्ति भूया इडस्पते ॥४॥ त्वं धर्मस्त्वमृतं सत्यं त्वं यज्ञोऽखिलयज्ञभुक्। त्वं लोकपालः सर्वात्मा त्वं तेजः पौरुषं परम् ॥५॥ नमः सुनाभाखिलधर्मसेतवे ह्यधर्मशीलासुरधूमकेतवे। त्रैलोक्यगोपाय विशुद्धवर्चसे मनोजवायाद्भुतकर्मणे गृणे ॥६॥ त्वत्तेजसा धर्ममयेन संहृतं तमः प्रकाशश्च धृतो महात्मनाम्। दुरत्ययस्ते महिमा गिरां पते त्वद्रूपमेतत्सदसत्परावरम् ॥७॥ यदा विसृष्टस्त्वमनञ्जनेन वै बलं प्रविष्टोऽजित दैत्यदानवम्। बाहूदरोर्वङ्घ्रिशिरोधराणि वृक्णन्नजस्रं प्रधने विराजसे ॥८॥ स त्वं जगत्त्राणखलप्रहाणये निरूपितः सर्वसहो गदाभृता। विप्रस्य चास्मत्कुलदैवहेतवे विधेहि भद्रं तदनुग्रहो हि नः ॥९॥ यद्यस्ति दत्तमिष्टं वा स्वधर्मो वा स्वनुष्ठितः। कुलं नो विप्रदैवं चेद्द्विजो भवतु विज्वरः ॥१०॥ यदि नो भगवान् प्रीत एकः सर्वगुणाश्रयः। सर्वभूतात्मभावेन द्विजो भवतु विज्वरः ॥११॥ श्रीशुक उवाच इति संस्तुवतो राज्ञो विष्णुचक्रं सुदर्शनम्। अशाम्यत्सर्वतो विप्रं प्रदहद्राजयाच्ञया ॥१२॥ स मुक्तोऽस्त्राग्नितापेन दुर्वासाः स्वस्तिमांस्ततः। प्रशशंस तमुर्वीशं युञ्जानः परमाशिषः ॥१३॥ दुर्वासा उवाच अहो अनन्तदासानां महत्त्वं दृष्टमद्य मे। कृतागसोऽपि यद्राजन् मङ्गलानि समीहसे ॥१४॥ दुष्करः को नु साधूनां दुस्त्यजो वा महात्मनाम्। यैः सङ्गृहीतो भगवान् सात्वतामृषभो हरिः ॥१५॥ यन्नामश्रुतिमात्रेण पुमान् भवति निर्मलः। तस्य तीर्थपदः किं वा दासानामवशिष्यते ॥१६॥ राजन्ननुगृहीतोऽहं त्वयातिकरुणात्मना। मदघं पृष्ठतः कृत्वा प्राणा यन्मेऽभिरक्षिताः ॥१७॥ राजा तमकृताहारः प्रत्यागमनकाङ्क्षया। चरणावुपसङ्गृह्य प्रसाद्य समभोजयत् ॥१८॥ सोऽशित्वाऽऽदृतमानीतमातिथ्यं सार्वकामिकम्। तृप्तात्मा नृपतिं प्राह भुज्यतामिति सादरम् ॥१९॥ प्रीतोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि तव भागवतस्य वै। दर्शनस्पर्शनालापैरातिथ्येनात्ममेधसा ॥२०॥ कर्मावदातमेतत्ते गायन्ति स्वःस्त्रियो मुहुः। कीर्तिं परमपुण्यां च कीर्तयिष्यति भूरियम् ॥२१॥ श्रीशुक उवाच एवं सङ्कीर्त्य राजानं दुर्वासाः परितोषितः। ययौ विहायसामन्त्र्य ब्रह्मलोकमहैतुकम् ॥२२॥ संवत्सरोऽत्यगात्तावद्यावता नागतो गतः। मुनिस्तद्दर्शनाकाङ्क्षो राजाब्भक्षो बभूव ह ॥२३॥ गतेऽथ दुर्वाससि सोऽम्बरीषो द्विजोपयोगातिपवित्रमाहरत्। ऋषेर्विमोक्षं व्यसनं च बुद्ध्वा मेने स्ववीर्यं च परानुभावम् ॥२४॥ एवं विधानेकगुणः स राजा परात्मनि ब्रह्मणि वासुदेवे। क्रियाकलापैः समुवाह भक्तिं ययाऽऽविरिञ्च्यान्निरयांश्चकार ॥२५॥ अथाम्बरीषस्तनयेषु राज्यं समानशीलेषु विसृज्य धीरः। वनं विवेशात्मनि वासुदेवे मनो दधद्ध्वस्तगुणप्रवाहः ॥२६॥ इत्येतत्पुण्यमाख्यानमम्बरीषस्य भूपतेः। सङ्कीर्तयन्ननुध्यायन् भक्तो भगवतो भवेत् ॥२७॥ (अम्बरीषस्य चरितं ये शृण्वन्ति महात्मनः। मुक्तिं प्रयान्ति ते सर्वे भक्त्या विष्णोः प्रसादतः ॥) इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां वमस्कन्धे अम्बरीषचरितं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥

॥ षष्ठोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच विरूपः केतुमान् शम्भुरम्बरीषसुतास्त्रयः। विरूपात्पृषदश्वोऽभूत्तत्पुत्रस्तु रथीतरः ॥१॥ रथीतरस्याप्रजस्य भार्यायां तन्तवेऽर्थितः। अङ्गिरा जनयामास ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान् ॥२॥ एते क्षेत्रे प्रसूता वै पुनस्त्वाङ्गिरसाः स्मृताः। रथीतराणां प्रवराः क्षत्रोपेता द्विजातयः ॥३॥ क्षुवतस्तु मनोर्जज्ञे इक्ष्वाकुर्घ्राणतः सुतः। तस्य पुत्रशतज्येष्ठा विकुक्षिनिमिदण्डकाः ॥४॥ तेषां पुरस्तादभवन्नार्यावर्ते नृपा नृप। पञ्चविंशतिः पश्चाच्च त्रयो मध्येऽपरेऽन्यतः ॥५॥ स एकदाष्टकाश्राद्धे इक्ष्वाकुः सुतमादिशत्। मांसमानीयतां मेध्यं विकुक्षे गच्छ मा चिरम् ॥६॥ तथेति स वनं गत्वा मृगान् हत्वा क्रियार्हणान्। श्रान्तो बुभुक्षितो वीरः शशं चाददपस्मृतिः ॥७॥ शेषं निवेदयामास पित्रे तेन च तद्गुरुः। चोदितः प्रोक्षणायाह दुष्टमेतदकर्मकम् ॥८॥ ज्ञात्वा पुत्रस्य तत्कर्म गुरुणाभिहितं नृपः। देशान्निःसारयामास सुतं त्यक्तविधिं रुषा ॥९॥ स तु विप्रेण संवादं जापकेन समाचरन्। त्यक्त्वा कलेवरं योगी स तेनावाप यत्परम् ॥१०॥ पितर्युपरतेऽभ्येत्य विकुक्षिः पृथिवीमिमाम्। शासदीजे हरिं यज्ञैः शशाद इति विश्रुतः ॥११॥ पुरञ्जयस्तस्य सुत इन्द्रवाह इतीरितः। ककुत्स्थ इति चाप्युक्तः शृणु नामानि कर्मभिः ॥१२॥ कृतान्त आसीत्समरो देवानां सह दानवैः। पार्ष्णिग्राहो वृतो वीरो देवैर्दैत्यपराजितैः ॥१३॥ वचनाद्देवदेवस्य विष्णोर्विश्वात्मनः प्रभोः। वाहनत्वे वृतस्तस्य बभूवेन्द्रो महावृषः ॥१४॥ स सन्नद्धो धनुर्दिव्यमादाय विशिखान्छितान्। स्तूयमानः समारुह्य युयुत्सुः ककुदि स्थितः ॥१५॥ तेजसाऽऽप्यायितो विष्णोः पुरुषस्य परात्मनः। प्रतीच्यां दिशि दैत्यानां न्यरुणत्त्रिदशैः पुरम् ॥१६॥ तैस्तस्य चाभूत्प्रधनं तुमुलं लोमहर्षणम्। यमाय भल्लैरनयद्दैत्यान् येऽभिययुर्मृधे ॥१७॥ तस्येषुपाताभिमुखं युगान्ताग्निमिवोल्बणम्। विसृज्य दुद्रुवुर्दैत्या हन्यमानाः स्वमालयम् ॥१८॥ जित्वा पुरं धनं सर्वं सश्रीकं वज्रपाणये। प्रत्ययच्छत्स राजर्षिरिति नामभिराहृतः ॥१९॥ पुरञ्जयस्य पुत्रोऽभूदनेनास्तत्सुतः पृथुः। विश्वगन्धिस्ततश्चन्द्रो युवनाश्वस्तु तत्सुतः ॥२०॥ श्रावस्तस्तत्सुतो येन श्रावस्ती निर्ममे पुरी। बृहदश्वस्तु श्रावस्तिस्ततः कुवलयाश्वकः ॥२१॥ यः प्रियार्थमुतङ्कस्य धुन्धुनामासुरं बली। सुतानामेकविंशत्या सहस्रैरहनद्वृतः ॥२२॥ धुन्धुमार इति ख्यातस्तत्सुतास्ते च जज्वलुः। धुन्धोर्मुखाग्निना सर्वे त्रय एवावशेषिताः ॥२३॥ दृढाश्वः कपिलाश्वश्च भद्राश्व इति भारत। दृढाश्वपुत्रो हर्यश्वो निकुम्भस्तत्सुतः स्मृतः ॥२४॥ बर्हणाश्वो निकुम्भस्य कृशाश्वोऽथास्य सेनजित्। युवनाश्वोऽभवत्तस्य सोऽनपत्यो वनं गतः ॥२५॥ भार्याशतेन निर्विण्ण ऋषयोऽस्य कृपालवः। इष्टिं स्म वर्तयांचक्रुरैन्द्रीं ते सुसमाहिताः ॥२६॥ राजा तद्यज्ञसदनं प्रविष्टो निशि तर्षितः। दृष्ट्वा शयानान् विप्रांस्तान् पपौ मन्त्रजलं स्वयम् ॥२७॥ उत्थितास्ते निशाम्याथ व्युदकं कलशं प्रभो। पप्रच्छुः कस्य कर्मेदं पीतं पुंसवनं जलम् ॥२८॥ राज्ञा पीतं विदित्वाथ ईश्वरप्रहितेन ते। ईश्वराय नमश्चक्रुरहो दैवबलं बलम् ॥२९॥ ततः काल उपावृत्ते कुक्षिं निर्भिद्य दक्षिणम्। युवनाश्वस्य तनयश्चक्रवर्ती जजान ह ॥३०॥ कं धास्यति कुमारोऽयं स्तन्यं रोरूयते भृशम्। मां धाता वत्स मा रोदीरितीन्द्रो देशिनीमदात्॥३१॥ न ममार पिता तस्य विप्रदेवप्रसादतः। युवनाश्वोऽथ तत्रैव तपसा सिद्धिमन्वगात् ॥३२॥ त्रसद्दस्युरितीन्द्रोऽङ्ग विदधे नाम यस्य वै। यस्मात्त्रसन्ति ह्युद्विग्ना दस्यवो रावणादयः ॥३३॥ यौवनाश्वोऽथ मान्धाता चक्रवर्त्यवनीं प्रभुः। सप्तद्वीपवतीमेकः शशासाच्युततेजसा ॥३४॥ ईजे च यज्ञं क्रतुभिरात्मविद्भूरिदक्षिणैः। सर्वदेवमयं देवं सर्वात्मकमतीन्द्रियम् ॥३५॥ द्रव्यं मन्त्रो विधिर्यज्ञो यजमानस्तथर्त्विजः। धर्मो देशश्च कालश्च सर्वमेतद्यदात्मकम् ॥३६॥ यावत्सूर्य उदेति स्म यावच्च प्रतितिष्ठति। सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते ॥३७॥ शशबिन्दोर्दुहितरि बिन्दुमत्यामधान्नृपः। पुरुकुत्समम्बरीषं मुचुकुन्दं च योगिनम्। तेषां स्वसारः पञ्चाशत्सौभरिं वव्रिरे पतिम् ॥३८॥ यमुनान्तर्जले मग्नस्तप्यमानः परं तपः। निर्वृतिं मीनराजस्य वीक्ष्य मैथुनधर्मिणः ॥३९॥ जातस्पृहो नृपं विप्रः कन्यामेकामयाचत। सोऽप्याह गृह्यतां ब्रह्मन् कामं कन्या स्वयंवरे ॥४०॥ स विचिन्त्याप्रियं स्त्रीणां जरठोऽयमसन्मतः। वलीपलित एजत्क इत्यहं प्रत्युदाहृतः ॥४१॥ साधयिष्ये तथाऽऽत्मानं सुरस्त्रीणामपीप्सितम्। किं पुनर्मनुजेन्द्राणामिति व्यवसितः प्रभुः ॥४२॥ मुनिः प्रवेशितः क्षत्रा कन्यान्तःपुरमृद्धिमत्। वृतः स राजकन्याभिरेकः पञ्चाशता वरः ॥४३॥ तासां कलिरभूद्भूयांस्तदर्थेऽपोह्य सौहृदम्। ममानुरूपो नायं व इति तद्गतचेतसाम् ॥४४॥ स बह्वृचस्ताभिरपारणीय- तपःश्रियानर्घ्यपरिच्छदेषु। गृहेषु नानोपवनामलाम्भः- सरःसु सौगन्धिककाननेषु ॥४५॥ महार्हशय्यासनवस्त्रभूषण- स्नानानुलेपाभ्यवहारमाल्यकैः। स्वलङ्कृतस्त्रीपुरुषेषु नित्यदा रेमेऽनुगायद्द्विजभृङ्गवन्दिषु ॥४६॥ यद्गार्हस्थ्यं तु संवीक्ष्य सप्तद्वीपवतीपतिः। विस्मितः स्तम्भमजहात्सार्वभौमश्रियान्वितम् ॥४७॥ एवं गृहेष्वभिरतो विषयान् विविधैः सुखैः। सेवमानो न चातुष्यदाज्यस्तोकैरिवानलः ॥४८॥ स कदाचिदुपासीन आत्मापह्नवमात्मनः। ददर्श बह्वृचाचार्यो मीनसङ्गसमुत्थितम् ॥४९॥ अहो इमं पश्यत मे विनाशं तपस्विनः सच्चरितव्रतस्य। अन्तर्जले वारिचरप्रसङ्गा- त्प्रच्यावितं ब्रह्म चिरं धृतं यत् ॥५०॥ सङ्गं त्यजेत मिथुनव्रतिनां मुमुक्षुः सर्वात्मना न विसृजेद्बहिरिन्द्रियाणि। एकश्चरन् रहसि चित्तमनन्त ईशे युञ्जीत तद्व्रतिषु साधुषु चेत्प्रसङ्गः ॥५१॥ एकस्तपस्व्यहमथाम्भसि मत्स्य- सङ्गात्पञ्चाशदासमुत पञ्चसहस्रसर्गः। नान्तं व्रजाम्युभयकृत्यमनोरथानां मायागुणैर्हृतमतिर्विषयेऽर्थभावः ॥५२॥ एवं वसन् गृहे कालं विरक्तो न्यासमास्थितः। वनं जगामानुययुस्तत्पत्न्यः पतिदेवताः ॥५३॥ तत्र तप्त्वा तपस्तीक्ष्णमात्मदर्शनमात्मवान्। सहैवाग्निभिरात्मानं युयोज परमात्मनि ॥५४॥ ताः स्वपत्युर्महाराज निरीक्ष्याध्यात्मिकीं गतिम्। अन्वीयुस्तत्प्रभावेण अग्निं शान्तमिवार्चिषः ॥५५॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे सौभर्याख्याने षष्ठोऽध्यायः॥६॥

॥ सप्तमोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच मान्धातुः पुत्रप्रवरो योऽम्बरीषः प्रकीर्तितः। पितामहेन प्रवृतो यौवनाश्वश्च तत्सुतः। हारीतस्तस्य पुत्रोऽभून्मान्धातृप्रवरा इमे ॥१॥ नर्मदा भ्रातृभिर्दत्ता पुरुकुत्साय योरगैः। तया रसातलं नीतो भुजगेन्द्रप्रयुक्तया ॥२॥ गन्धर्वानवधीत्तत्र वध्यान् वै विष्णुशक्तिधृक्। नागाल्लब्धवरः सर्पादभयं स्मरतामिदम् ॥३॥ त्रसद्दस्युः पौरुकुत्सो योऽनरण्यस्य देहकृत्। हर्यश्वस्तत्सुतस्तस्मादरुणोऽथ त्रिबन्धनः ॥४॥ तस्य सत्यव्रतः पुत्रस्त्रिशङ्कुरिति विश्रुतः। प्राप्तश्चाण्डालतां शापाद्गुरोः कौशिकतेजसा ॥५॥ सशरीरो गतः स्वर्गमद्यापि दिवि दृश्यते। पातितोऽवाक्शिरा देवैस्तेनैव स्तम्भितो बलात्॥६॥ त्रैशङ्कवो हरिश्चन्द्रो विश्वामित्रवसिष्ठयोः। यन्निमित्तमभूद्युद्धं पक्षिणोर्बहुवार्षिकम् ॥७॥ सोऽनपत्यो विषण्णात्मा नारदस्योपदेशतः। वरुणं शरणं यातः पुत्रो मे जायतां प्रभो ॥८॥ यदि वीरो महाराज तेनैव त्वां यजे इति। तथेति वरुणेनास्य पुत्रो जातस्तु रोहितः ॥९॥ जातःसुतो ह्यनेनाङ्ग मां यजस्वेति सोऽब्रवीत्। यदा पशुर्निर्दशः स्यादथ मेध्यो भवेदिति ॥१०॥ निर्दशे च स आगत्य यजस्वेत्याह सोऽब्रवीत्। दन्ताः पशोर्यज्जायेरन्नथ मेध्यो भवेदिति ॥११॥ जाता दन्ता यजस्वेति स प्रत्याहाथ सोऽब्रवीत्। यदा पतन्त्यस्य दन्ता अथ मेध्यो भवेदिति ॥१२॥ पशोर्निपतिता दन्ता यजस्वेत्याह सोऽब्रवीत्। यदा पशोः पुनर्दन्ता जायन्तेऽथ पशुः शुचिः ॥१३॥ पुनर्जाता यजस्वेति स प्रत्याहाथ सोऽब्रवीत्। सान्नाहिको यदा राजन् राजन्योऽथ पशुः शुचिः ॥१४॥ इति पुत्रानुरागेण स्नेहयन्त्रितचेतसा। कालं वञ्चयता तं तमुक्तो देवस्तमैक्षत ॥१५॥ रोहितस्तदभिज्ञाय पितुः कर्म चिकीर्षितम्। प्राणप्रेप्सुर्धनुष्पाणिररण्यं प्रत्यपद्यत ॥१६॥ पितरं वरुणग्रस्तं श्रुत्वा जातमहोदरम्। रोहितो ग्राममेयाय तमिन्द्रः प्रत्यषेधत ॥१७॥ भूमेः पर्यटनं पुण्यं तीर्थक्षेत्रनिषेवणैः। रोहितायादिशच्छक्रः सोऽप्यरण्येऽवसत्समाम् ॥१८॥ एवं द्वितीये तृतीये चतुर्थे पञ्चमे तथा। अभ्येत्याभ्येत्य स्थविरो विप्रो भूत्वाऽऽह वृत्रहा ॥१९॥ षष्ठं संवत्सरं तत्र चरित्वा रोहितः पुरीम्। उपव्रजन्नजीगर्तादक्रीणान्मध्यमं सुतम् ॥२०॥ शुनःशेफं पशुं पित्रे प्रदाय समवन्दत। ततः पुरुषमेधेन हरिश्चन्द्रो महायशाः ॥२१॥ मुक्तोदरोऽयजद्देवान् वरुणादीन् महत्कथः। विश्वामित्रोऽभवत्तस्मिन् होता चाध्वर्युरात्मवान् ॥२२॥ जमदग्निरभूद्ब्रह्मा वसिष्ठोऽयास्यसामगः। तस्मै तुष्टो ददाविन्द्रः शातकौम्भमयं रथम् ॥२३॥ शुनःशेफस्य माहात्म्यमुपरिष्टात्प्रचक्ष्यते। सत्यसारां धृतिं दृष्ट्वा सभार्यस्य च भूपतेः ॥२४॥ विश्वामित्रो भृशं प्रीतो ददावविहतां गतिम्। मनः पृथिव्यां तामद्भिस्तेजसापोऽनिलेन तत्॥२५॥ खे वायुं धारयंस्तच्च भूतादौ तं महात्मनि। तस्मिन् ज्ञानकलां ध्यात्वा तयाज्ञानं विनिर्दहन् ॥२६॥ हित्वा तां स्वेन भावेन निर्वाणसुखसंविदा। अनिर्देश्याप्रतर्क्येण तस्थौ विध्वस्तबन्धनः ॥२७॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे हरिश्चन्द्रोपाख्यानं नाम सप्तमोऽध्यायः॥७॥

॥ अष्टमोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच हरितो रोहितसुतश्चम्पस्तस्माद्विनिर्मिता। चम्पापुरी सुदेवोऽतो विजयो यस्य चात्मजः ॥१॥ भरुकस्तत्सुतस्तस्माद्वृकस्तस्यापि बाहुकः। सोऽरिभिर्हृतभू राजा सभार्यो वनमाविशत् ॥२॥ वृद्धं तं पञ्चतां प्राप्तं महिष्यनुमरिष्यती। और्वेण जानताऽऽत्मानं प्रजावन्तं निवारिता ॥३॥ आज्ञायास्यै सपत्नीभिर्गरो दत्तोऽन्धसा सह। सह तेनैव सञ्जातः सगराख्यो महायशाः ॥४॥ सगरश्चक्रवर्त्यासीत्सागरो यत्सुतैः कृतः। यस्तालजङ्घान् यवनाञ्छकान् हैहयबर्बरान् ॥५॥ नावधीद्गुरुवाक्येन चक्रे विकृतवेषिणः। मुण्डान् श्मश्रुधरान् कांश्चिन्मुक्तकेशार्धमुण्डितान्॥६॥ अनन्तर्वाससः कांश्चिदबहिर्वाससोऽपरान्। सोऽश्वमेधैरयजत सर्ववेदसुरात्मकम् ॥७॥ और्वोपदिष्टयोगेन हरिमात्मानमीश्वरम्। तस्योत्सृष्टं पशुं यज्ञे जहाराश्वं पुरन्दरः ॥८॥ सुमत्यास्तनया दृप्ताः पितुरादेशकारिणः। हयमन्वेषमाणास्ते समन्तान्न्यखनन् महीम् ॥९॥ प्रागुदीच्यां दिशि हयं ददृशुः कपिलान्तिके। एष वाजिहरश्चौर आस्ते मीलितलोचनः ॥१०॥ हन्यतां हन्यतां पाप इति षष्टिसहस्रिणः। उदायुधा अभिययुरुन्मिमेष तदा मुनिः ॥११॥ स्वशरीराग्निना तावन्महेन्द्रहृतचेतसः। महद्व्यतिक्रमहता भस्मसादभवन् क्षणात् ॥१२॥ न साधुवादो मुनिकोपभर्जिता नृपेन्द्रपुत्रा इति सत्त्वधामनि। कथं तमो रोषमयं विभाव्यते जगत्पवित्रात्मनि खे रजो भुवः ॥१३॥ यस्येरिता साङ्ख्यमयी दृढेह नौर्यया मुमुक्षुस्तरते दुरत्ययम्। भवार्णवं मृत्युपथं विपश्चितः परात्मभूतस्य कथं पृथङ्मतिः ॥१४॥ योऽसमञ्जस इत्युक्तः स केशिन्या नृपात्मजः। तस्य पुत्रोंऽशुमान् नाम पितामहहिते रतः ॥१५॥ असमञ्जस आत्मानं दर्शयन्नसमञ्जसम्। जातिस्मरः पुरा सङ्गाद्योगी योगाद्विचालितः ॥१६॥ आचरन् गर्हितं लोके ज्ञातीनां कर्म विप्रियम्। सरय्वां क्रीडतो बालान् प्रास्यदुद्वेजयन् जनम् ॥१७॥ एवंवृत्तः परित्यक्तः पित्रा स्नेहमपोह्य वै। योगैश्वर्येण बालांस्तान् दर्शयित्वा ततो ययौ ॥१८॥ अयोध्यावासिनः सर्वे बालकान् पुनरागतान्। दृष्ट्वा विसिस्मिरे राजन् राजा चाप्यन्वतप्यत ॥१९॥ अंशुमांश्चोदितो राज्ञा तुरङ्गान्वेषणे ययौ। पितृव्यखातानुपथं भस्मान्ति ददृशे हयम् ॥२०॥ तत्रासीनं मुनिं वीक्ष्य कपिलाख्यमधोक्षजम्। अस्तौत्समाहितमनाः प्राञ्जलिः प्रणतो महान् ॥२१॥ अंशुमानुवाच न पश्यति त्वां परमात्मनोऽजनो न बुध्यतेऽद्यापि समाधियुक्तिभिः। कुतोऽपरे तस्य मनःशरीरधी- विसर्गसृष्टा वयमप्रकाशाः ॥२२॥ ये देहभाजस्त्रिगुणप्रधाना गुणान् विपश्यन्त्युत वा तमश्च। यन्मायया मोहितचेतसस्ते विदुः स्वसंस्थं न बहिःप्रकाशाः ॥२३॥ तं त्वामहं ज्ञानघनं स्वभाव- प्रध्वस्तमायागुणभेदमोहैः। सनन्दनाद्यैर्मुनिभिर्विभाव्यं कथं हि मूढः परिभावयामि ॥२४॥ प्रशान्तमायागुणकर्मलिङ्ग- मनामरूपं सदसद्विमुक्तम्। ज्ञानोपदेशाय गृहीतदेहं नमामहे त्वां पुरुषं पुराणम् ॥२५॥ त्वन्मायारचिते लोके वस्तुबुद्ध्या गृहादिषु। भ्रमन्ति कामलोभेर्ष्यामोहविभ्रान्तचेतसः ॥२६॥ अद्य नः सर्वभूतात्मन् कामकर्मेन्द्रियाशयः। मोहपाशो दृढश्छिन्नो भगवंस्तव दर्शनात् ॥२७॥ श्रीशुक उवाच इत्थं गीतानुभावस्तं भगवान् कपिलो मुनिः। अंशुमन्तमुवाचेदमनुगृह्य धिया नृप ॥२८॥ श्रीभगवानुवाच अश्वोऽयं नीयतां वत्स पितामहपशुस्तव। इमे च पितरो दग्धा गङ्गाम्भोऽर्हन्ति नेतरत् ॥२९॥ तं परिक्रम्य शिरसा प्रसाद्य हयमानयत्। सगरस्तेन पशुना क्रतुशेषं समापयत् ॥३०॥ राज्यमंशुमते न्यस्य निःस्पृहो मुक्तबन्धनः। और्वोपदिष्टमार्गेण लेभे गतिमनुत्तमाम् ॥३१॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे सगरोपाख्याने अष्ठमोऽध्यायः॥८॥

॥ नवमोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच अंशुमांश्च तपस्तेपे गङ्गानयनकाम्यया। कालं महान्तं नाशक्नोत्ततः कालेन संस्थितः ॥१॥ दिलीपस्तत्सुतस्तद्वदशक्तः कालमेयिवान्। भगीरथस्तस्य पुत्रस्तेपे स सुमहत्तपः ॥२॥ दर्शयामास तं देवी प्रसन्ना वरदास्मि ते। इत्युक्तः स्वमभिप्रायं शशंसावनतो नृपः ॥३॥ कोऽपि धारयिता वेगं पतन्त्या मे महीतले। अन्यथा भूतलं भित्त्वा नृप यास्ये रसातलम् ॥४॥ किं चाहं न भुवं यास्ये नरा मय्यामृजन्त्यघम्। मृजामि तदघं कुत्र राजंस्तत्र विचिन्त्यताम् ॥५॥ भगीरथ उवाच साधवो न्यासिनः शान्ता ब्रह्मिष्ठा लोकपावनाः। हरन्त्यघं तेऽङ्गसङ्गात्तेष्वास्ते ह्यघभिद्धरिः ॥६॥ धारयिष्यति ते वेगं रुद्रस्त्वात्मा शरीरिणाम्। यस्मिन्नोतमिदं प्रोतं विश्वं शाटीव तन्तुषु ॥७॥ इत्युक्त्वा स नृपो देवं तपसातोषयच्छिवम्। कालेनाल्पीयसा राजंस्तस्येशः समतुष्यत ॥८॥ तथेति राज्ञाभिहितं सर्वलोकहितः शिवः। दधारावहितो गङ्गां पादपूतजलां हरेः ॥९॥ भगीरथः स राजर्षिर्निन्ये भुवनपावनीम्। यत्र स्वपितॄणां देहा भस्मीभूताः स्म शेरते ॥१०॥ रथेन वायुवेगेन प्रयान्तमनुधावती। देशान् पुनन्ती निर्दग्धानासिञ्चत्सगरात्मजान् ॥११॥ यज्जलस्पर्शमात्रेण ब्रह्मदण्डहता अपि। सगरात्मजा दिवं जग्मुः केवलं देहभस्मभिः ॥१२॥ भस्मीभूताङ्गसङ्गेन स्वर्याताः सगरात्मजाः। किं पुनः श्रद्धया देवीं ये सेवन्ते धृतव्रताः ॥१३॥ न ह्येतत्परमाश्चर्यं स्वर्धुन्या यदिहोदितम्। अनन्तचरणाम्भोजप्रसूताया भवच्छिदः ॥१४॥ सन्निवेश्य मनो यस्मिञ्छ्रद्धया मुनयोऽमलाः। त्रैगुण्यं दुस्त्यजं हित्वा सद्यो यातास्तदात्मताम् ॥१५॥ श्रुतो भगीरथाज्जज्ञे तस्य नाभोऽपरोऽभवत्। सिन्धुद्वीपस्ततस्तस्मादयुतायुस्ततोऽभवत् ॥१६॥ ऋतुपर्णो नलसखो योऽश्वविद्यामयान्नलात्। दत्त्वाक्षहृदयं चास्मै सर्वकामस्तु तत्सुतः ॥१७॥ ततः सुदासस्तत्पुत्रो मदयन्तीपतिर्नृपः। आहुर्मित्रसहं यं वै कल्माषाङ्घ्रिमुत क्वचित्। वसिष्ठशापाद्रक्षोऽभूदनपत्यः स्वकर्मणा ॥१८॥ राजोवाच किं निमित्तो गुरोः शापः सौदासस्य महात्मनः। एतद्वेदितुमिच्छामः कथ्यतां न रहो यदि ॥१९॥ श्रीशुक उवाच सौदासो मृगयां किञ्चिच्चरन् रक्षो जघान ह। मुमोच भ्रातरं सोऽथ गतः प्रतिचिकीर्षया ॥२०॥ स चिन्तयन्नघं राज्ञः सूदरूपधरो गृहे। गुरवे भोक्तुकामाय पक्त्वा निन्ये नरामिषम् ॥२१॥ परिवेक्ष्यमाणं भगवान् विलोक्याभक्ष्यमञ्जसा। राजानमशपत्क्रुद्धो रक्षो ह्येवं भविष्यसि ॥२२॥ रक्षःकृतं तद्विदित्वा चक्रे द्वादशवार्षिकम्। सोऽप्यपोऽञ्जलिमादाय गुरुं शप्तुं समुद्यतः ॥२३॥ वारितो मदयन्त्यापो रुशतीः पादयोर्जहौ। दिशः खमवनीं सर्वं पश्यन् जीवमयं नृपः ॥२४॥ राक्षसं भावमापन्नः पादे कल्माषतां गतः। व्यवायकाले ददृशे वनौकोदम्पती द्विजौ ॥२५॥ क्षुधार्तो जगृहे विप्रं तत्पत्न्याहाकृतार्थवत्। न भवान् राक्षसः साक्षादिक्ष्वाकूणां महारथः ॥२६॥ मदयन्त्याः पतिर्वीर नाधर्मं कर्तुमर्हसि। देहि मेऽपत्यकामाया अकृतार्थं पतिं द्विजम् ॥२७॥ देहोऽयं मानुषो राजन् पुरुषस्याखिलार्थदः। तस्मादस्य वधो वीर सर्वार्थवध उच्यते ॥२८॥ एष हि ब्राह्मणो विद्वांस्तपःशीलगुणान्वितः। आरिराधयिषुर्ब्रह्म महापुरुषसंज्ञितम्। सर्वभूतात्मभावेन भूतेष्वन्तर्हितं गुणैः ॥२९॥ सोऽयं ब्रह्मर्षिवर्यस्ते राजर्षिप्रवराद्विभो। कथमर्हति धर्मज्ञ वधं पितुरिवात्मजः ॥३०॥ तस्य साधोरपापस्य भ्रूणस्य ब्रह्मवादिनः। कथं वधं यथा बभ्रोर्मन्यते सन्मतो भवान् ॥३१॥ यद्ययं क्रियते भक्षस्तर्हि मां खाद पूर्वतः। न जीविष्ये विना येन क्षणं च मृतकं यथा ॥३२॥ एवं करुणभाषिण्या विलपन्त्या अनाथवत्। व्याघ्रः पशुमिवाखादत्सौदासः शापमोहितः ॥३३॥ ब्राह्मणी वीक्ष्य दिधिषुं पुरुषादेन भक्षितम्। शोचन्त्यात्मानमुर्वीशमशपत्कुपिता सती ॥३४॥ यस्मान्मे भक्षितः पाप कामार्तायाः पतिस्त्वया। तवापि मृत्युराधानादकृतप्रज्ञ दर्शितः ॥३५॥ एवं मित्रसहं शप्त्वा पतिलोकपरायणा। तदस्थीनि समिद्धेऽग्नौ प्रास्य भर्तुर्गतिं गता ॥३६॥ विशापो द्वादशाब्दान्ते मैथुनाय समुद्यतः। विज्ञाय ब्राह्मणीशापं महिष्या स निवारितः ॥३७॥ तत ऊर्ध्वं स तत्याज स्त्रीसुखं कर्मणाप्रजाः। वसिष्ठस्तदनुज्ञातो मदयन्त्यां प्रजामधात् ॥३८॥ सा वै सप्त समा गर्भमबिभ्रन्न व्यजायत। जघ्नेऽश्मनोदरं तस्याः सोऽश्मकस्तेन कथ्यते ॥३९॥ अश्मकान्मूलको जज्ञे यः स्त्रीभिः परिरक्षितः। नारीकवच इत्युक्तो निःक्षत्रे मूलकोऽभवत् ॥४०॥ ततो दशरथस्तस्मात्पुत्र ऐडविडिस्ततः। राजा विश्वसहो यस्य खट्वाङ्गश्चक्रवर्त्यभूत् ॥४१॥ यो देवैरर्थितो दैत्यानवधीद्युधि दुर्जयः। मुहूर्तमायुर्ज्ञात्वैत्य स्वपुरं सन्दधे मनः ॥४२॥ न मे ब्रह्मकुलात्प्राणाः कुलदैवान्न चात्मजाः। न श्रियो न मही राज्यं न दाराश्चातिवल्लभाः ॥४३॥ न बाल्येऽपि मतिर्मह्यमधर्मे रमते क्वचित्। नापश्यमुत्तमश्लोकादन्यत्किञ्चन वस्त्वहम् ॥४४॥ देवैः कामवरो दत्तो मह्यं त्रिभुवनेश्वरैः। न वृणे तमहं कामं भूतभावनभावनः ॥४५॥ ये विक्षिप्तेन्द्रियधियो देवास्ते स्वहृदि स्थितम्। न विन्दन्ति प्रियं शश्वदात्मानं किमुतापरे ॥४६॥ अथेशमायारचितेषु सङ्गं गुणेषु गन्धर्वपुरोपमेषु। रूढं प्रकृत्याऽऽत्मनि विश्वकर्तुर्भावेन हित्वा तमहं प्रपद्ये ॥४७॥ इति व्यवसितो बुद्ध्या नारायणगृहीतया। हित्वान्यभावमज्ञानं ततः स्वं भावमाश्रितः ॥४८॥ यत्तद्ब्रह्म परं सूक्ष्ममशून्यं शून्यकल्पितम्। भगवान् वासुदेवेति यं गृणन्ति हि सात्वताः ॥४९॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे सूर्यवंशानुवर्णने नवमोऽध्यायः॥९॥

॥ दशमोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच खट्वाङ्गाद्दीर्घबाहुश्च रघुस्तस्मात्पृथुश्रवाः। अजस्ततो महाराजस्तस्माद्दशरथोऽभवत् ॥१॥ तस्यापि भगवानेष साक्षाद्ब्रह्ममयो हरिः। अंशांशेन चतुर्धागात्पुत्रत्वं प्रार्थितः सुरैः। रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्ना इति संज्ञया ॥२॥ जानकीजीवनस्मरणं जय जय राम राम तस्यानुचरितं राजन्नृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः। श्रुतं हि वर्णितं भूरि त्वया सीतापतेर्मुहुः ॥३॥ गुर्वर्थे त्यक्तराज्यो व्यचरदनुवनं पद्मपद्भ्यां प्रियायाः पाणिस्पर्शाक्षमाभ्यां मृजितपथरुजो यो हरीन्द्रानुजाभ्याम् । वैरूप्याच्छूर्पणख्याः प्रियविरहरुषारोपितभ्रूविजृम्भ- त्रस्ताब्धिर्बद्धसेतुः खलदवदहनः कोसलेन्द्रोऽवतान्नः ॥४॥ विश्वामित्राध्वरे येन मारीचाद्या निशाचराः। पश्यतो लक्ष्मणस्यैव हता नैरृतपुङ्गवाः ॥५॥ यो लोकवीरसमितौ धनुरैशमुग्रं सीतास्वयंवरगृहे त्रिशतोपनीतम् । आदाय बालगजलील इवेक्षुयष्टिं सज्जीकृतं नृप विकृष्य बभञ्ज मध्ये ॥६॥ जित्वानुरूपगुणशीलवयोऽङ्गरूपां सीताभिधां श्रियमुरस्यभिलब्धमानाम् । मार्गे व्रजन् भृगुपतेर्व्यनयत्प्ररूढं दर्पं महीमकृत यस्त्रिरराजबीजाम् ॥७॥ यः सत्यपाशपरिवीतपितुर्निदेशं स्त्रैणस्य चापि शिरसा जगृहे सभार्यः। राज्यं श्रियं प्रणयिनः सुहृदो निवासं त्यक्त्वा ययौ वनमसूनिव मुक्तसङ्गः ॥८॥ रक्षःस्वसुर्व्यकृत रूपमशुद्धबुद्धेस्तस्याः खरत्रिशिरदूषणमुख्यबन्धून् । जघ्ने चतुर्दशसहस्रमपारणीय- कोदण्डपाणिरटमान उवास कृच्छ्रम् ॥९॥ सीताकथाश्रवणदीपितहृच्छयेन सृष्टं विलोक्य नृपते दशकन्धरेण । जघ्नेऽद्भुतैणवपुषाऽऽश्रमतोऽपकृष्टो मारीचमाशु विशिखेन यथा कमुग्रः ॥१०॥ रक्षोऽधमेन वृकवद्विपिनेऽसमक्षं वैदेहराजदुहितर्यपयापितायाम् । भ्रात्रा वने कृपणवत्प्रियया वियुक्तः स्त्रीसङ्गिनां गतिमिति प्रथयंश्चचार ॥११॥ दग्ध्वाऽऽत्मकृत्यहतकृत्यमहन् कबन्धं सख्यं विधाय कपिभिर्दयितागतिं तैः। बुद्ध्वाथ वालिनि हते प्लवगेन्द्रसैन्यै- र्वेलामगात्स मनुजोऽजभवार्चिताङ्घ्रिः ॥१२॥ यद्रोषविभ्रमविवृत्तकटाक्षपात- सम्भ्रान्तनक्रमकरो भयगीर्णघोषः। सिन्धुः शिरस्यर्हणं परिगृह्य रूपी पादारविन्दमुपगम्य बभाष एतत् ॥१३॥ न त्वां वयं जडधियो नु विदाम भूमन् कूटस्थमादिपुरुषं जगतामधीशम्। यत्सत्त्वतः सुरगणा रजसः प्रजेशा मन्योश्च भूतपतयः स भवान् गुणेशः ॥१४॥ कामं प्रयाहि जहि विश्रवसोऽवमेहं त्रैलोक्यरावणमवाप्नुहि वीर पत्नीम्। बध्नीहि सेतुमिह ते यशसो वितत्यै गायन्ति दिग्विजयिनो यमुपेत्य भूपाः ॥१५॥ बद्ध्वोदधौ रघुपतिर्विविधाद्रिकूटैः सेतुं कपीन्द्रकरकम्पितभूरुहाङ्गैः । सुग्रीवनीलहनुमत्प्रमुखैरनीकैर्लङ्कां विभीषणदृशाऽऽविशदग्रदग्धाम् ॥१६॥ सा वानरेन्द्रबलरुद्धविहारकोष्ठ- श्रीद्वारगोपुरसदोवलभीविटङ्का। निर्भज्यमानधिषणध्वजहेमकुम्भ- शृङ्गाटका गजकुलैर्ह्रदिनीव घूर्णा ॥१७॥ रक्षःपतिस्तदवलोक्य निकुम्भकुम्भ- धूम्राक्षदुर्मुखसुरान्तकनरान्तकादीन्। पुत्रं प्रहस्तमतिकायविकम्पनादीन् सर्वानुगान् समहिनोदथ कुम्भकर्णम् ॥१८॥ तां यातुधानपृतनामसिशूलचाप- प्रासर्ष्टिशक्तिशरतोमरखड्गदुर्गाम् । सुग्रीवलक्ष्मणमरुत्सुतगन्धमाद- नीलाङ्गदर्क्षपनसादिभिरन्वितोऽगात् ॥१९॥ तेऽनीकपा रघुपतेरभिपत्य सर्वे द्वन्द्वं वरूथमिभपत्तिरथाश्वयोधैः। जघ्नुर्द्रुमैर्गिरिगदेषुभिरङ्गदाद्याः सीताभिमर्शहतमङ्गलरावणेशान् ॥२०॥ रक्षःपतिः स्वबलनष्टिमवेक्ष्य रुष्ट आरुह्य यानकमथाभिससार रामम्। स्वःस्यन्दने द्युमति मातलिनोपनीते विभ्राजमानमहनन्निशितैः क्षुरप्रैः ॥२१॥ रामस्तमाह पुरुषादपुरीष यन्नः कान्तासमक्षमसतापहृता श्ववत्ते। त्यक्तत्रपस्य फलमद्य जुगुप्सितस्य यच्छामि काल इव कर्तुरलङ्घ्यवीर्यः ॥२२॥ एवं क्षिपन् धनुषि सन्धितमुत्ससर्ज बाणं स वज्रमिव तद्धृदयं बिभेद । सोऽसृग्वमन् दशमुखैर्न्यपतद्विमानाद्धाहेति जल्पति जने सुकृतीव रिक्तः ॥२३॥ ततो निष्क्रम्य लङ्काया यातुधान्यः सहस्रशः। मन्दोदर्या समं तस्मिन् प्ररुदत्य उपाद्रवन् ॥२४॥ स्वान् स्वान् बन्धून् परिष्वज्य लक्ष्मणेषुभिरर्दितान्। रुरुदुः सुस्वरं दीना घ्नन्त्य आत्मानमात्मना ॥२५॥ हा हताः स्म वयं नाथ लोकरावण रावण। कं यायाच्छरणं लङ्का त्वद्विहीना परार्दिता ॥२६॥ नैवं वेद महाभाग भवान् कामवशं गतः। तेजोऽनुभावं सीताया येन नीतो दशामिमाम् ॥२७॥ कृतैषा विधवा लङ्का वयं च कुलनन्दन। देहः कृतोऽन्नं गृध्राणामात्मा नरकहेतवे ॥२८॥ श्रीशुक उवाच स्वानां विभीषणश्चक्रे कोसलेन्द्रानुमोदितः। पितृमेधविधानेन यदुक्तं साम्परायिकम् ॥२९॥ ततो ददर्श भगवानशोकवनिकाश्रमे। क्षामां स्वविरहव्याधिं शिंशपामूलमास्थिताम् ॥३०॥ रामः प्रियतमां भार्यां दीनां वीक्ष्यान्वकम्पत। आत्मसन्दर्शनाह्लादविकसन्मुखपङ्कजाम् ॥३१॥ आरोप्यारुरुहे यानं भ्रातृभ्यां हनुमद्युतः। विभीषणाय भगवान् दत्त्वा रक्षोगणेशताम् ॥३२॥ लङ्कामायुश्च कल्पान्तं ययौ चीर्णव्रतः पुरीम्। अवकीर्यमाणः सुकुसुमैर्लोकपालार्पितैः पथि ॥३३॥ उपगीयमानचरितः शतधृत्यादिभिर्मुदा। गोमूत्रयावकं श्रुत्वा भ्रातरं वल्कलाम्बरम् ॥३४॥ महाकारुणिकोऽतप्यज्जटिलं स्थण्डिलेशयम्। भरतः प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितैः ॥३५॥ पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम्। नन्दिग्रामात्स्वशिबिराद्गीतवादित्रनिःस्वनैः ॥३६॥ ब्रह्मघोषेण च मुहुः पठद्भिर्ब्रह्मवादिभिः। स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथैः ॥३७॥ सदश्वै रुक्मसन्नाहैर्भटैः पुरटवर्मभिः। श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगैः ॥३८॥ पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च। पादयोर्न्यपतत्प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षणः ॥३९॥ पादुके न्यस्य पुरतः प्राञ्जलिर्बाष्पलोचनः। तमाश्लिष्य चिरं दोर्भ्यां स्नापयन् नेत्रजैर्जलैः ॥४०॥ रामो लक्ष्मणसीताभ्यां विप्रेभ्यो येऽर्हसत्तमाः। तेभ्यः स्वयं नमश्चक्रे प्रजाभिश्च नमस्कृतः ॥४१॥ धुन्वन्त उत्तरासङ्गान् पतिं वीक्ष्य चिरागतम्। उत्तराः कोसला माल्यैः किरन्तो ननृतुर्मुदा ॥४२॥ पादुके भरतोऽगृह्णाच्चामरव्यजनोत्तमे। विभीषणः ससुग्रीवः श्वेतच्छत्रं मरुत्सुतः ॥४३॥ धनुर्निषङ्गान् शत्रुघ्नः सीता तीर्थकमण्डलुम्। अबिभ्रदङ्गदः खड्गं हैमं चर्मर्क्षराण्नृप ॥४४॥ पुष्पकस्थोऽन्वितः स्त्रीभिः स्तूयमानश्च वन्दिभिः। विरेजे भगवान् राजन् ग्रहैश्चन्द्र इवोदितः ॥४५॥ भ्रातृभिर्नन्दितः सोऽपि सोत्सवां प्राविशत्पुरीम्। प्रविश्य राजभवनं गुरुपत्नीः स्वमातरम् ॥४६॥ गुरून् वयस्यावरजान् पूजितः प्रत्यपूजयत्। वैदेही लक्ष्मणश्चैव यथावत्समुपेयतुः ॥४७॥ पुत्रान् स्वमातरस्तास्तु प्राणांस्तन्व इवोत्थिताः। आरोप्याङ्केऽभिषिञ्चन्त्यो बाष्पौघैर्विजहुः शुचः ॥४८॥ जटा निर्मुच्य विधिवत्कुलवृद्धैः समं गुरुः। अभ्यषिञ्चद्यथैवेन्द्रं चतुःसिन्धुजलादिभिः ॥४९॥ एवं कृतशिरःस्नानः सुवासाः स्रग्व्यलङ्कृतः। स्वलङ्कृतैः सुवासोभिर्भ्रातृभिर्भार्यया बभौ ॥५०॥ अग्रहीदासनं भ्रात्रा प्रणिपत्य प्रसादितः। प्रजाः स्वधर्मनिरता वर्णाश्रमगुणान्विताः। जुगोप पितृवद्रामो मेनिरे पितरं च तम् ॥५१॥ त्रेतायां वर्तमानायां कालः कृतसमोऽभवत्। रामे राजनि धर्मज्ञे सर्वभूतसुखावहे ॥५२॥ वनानि नद्यो गिरयो वर्षाणि द्वीपसिन्धवः। सर्वे कामदुघा आसन् प्रजानां भरतर्षभ ॥५३॥ नाधिव्याधिजराग्लानिदुःखशोकभयक्लमाः। मृत्युश्चानिच्छतां नासीद्रामे राजन्यधोक्षजे ॥५४॥ एकपत्नीव्रतधरो राजर्षिचरितः शुचिः। स्वधर्मं गृहमेधीयं शिक्षयन् स्वयमाचरत् ॥५५॥ प्रेम्णानुवृत्त्या शीलेन प्रश्रयावनता सती। भिया ह्रिया च भावज्ञा भर्तुः सीताहरन्मनः ॥५६॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे रामचरिते दशमोऽध्यायः॥१०॥

॥ एकादशोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच भगवानात्मनाऽऽत्मानं राम उत्तमकल्पकैः। सर्वदेवमयं देवमीज आचार्यवान् मखैः ॥१॥ होत्रेऽददाद्दिशं प्राचीं ब्रह्मणे दक्षिणां प्रभुः। अध्वर्यवे प्रतीचीं च उदीचीं सामगाय सः ॥२॥ आचार्याय ददौ शेषां यावती भूस्तदन्तरा। मन्यमान इदं कृत्स्नं ब्राह्मणोऽर्हति निःस्पृहः ॥३॥ इत्ययं तदलङ्कारवासोभ्यामवशेषितः। तथा राज्ञ्यपि वैदेही सौमङ्गल्यावशेषिता ॥४॥ ते तु ब्रह्मण्यदेवस्य वात्सल्यं वीक्ष्य संस्तुतम्। प्रीताः क्लिन्नधियस्तस्मै प्रत्यर्प्येदं बभाषिरे ॥५॥ अप्रत्तं नस्त्वया किं नु भगवन् भुवनेश्वर। यन्नोऽन्तर्हृदयं विश्य तमो हंसि स्वरोचिषा ॥६॥ नमो ब्रह्मण्यदेवाय रामायाकुण्ठमेधसे। उत्तमश्लोकधुर्याय न्यस्तदण्डार्पिताङ्घ्रये ॥७॥ कदाचिल्लोकजिज्ञासुर्गूढो रात्र्यामलक्षितः। चरन् वाचोऽशृणोद्रामो भार्यामुद्दिश्य कस्यचित्॥८॥ नाहं बिभर्मि त्वां दुष्टामसतीं परवेश्मगाम्। स्त्रीलोभी बिभृयात्सीतां रामो नाहं भजे पुनः ॥९॥ इति लोकाद्बहुमुखाद्दुराराध्यादसंविदः। पत्या भीतेन सा त्यक्ता प्राप्ता प्राचेतसाश्रमम् ॥१०॥ अन्तर्वत्न्यागते काले यमौ सा सुषुवे सुतौ। कुशो लव इति ख्यातौ तयोश्चक्रे क्रिया मुनिः ॥११॥ अङ्गदश्चित्रकेतुश्च लक्ष्मणस्यात्मजौ स्मृतौ। तक्षः पुष्कल इत्यास्तां भरतस्य महीपते ॥१२॥ सुबाहुः श्रुतसेनश्च शत्रुघ्नस्य बभूवतुः। गन्धर्वान् कोटिशो जघ्ने भरतो विजये दिशाम् ॥१३॥ तदीयं धनमानीय सर्वं राज्ञे न्यवेदयत्। शत्रुघ्नश्च मधोः पुत्रं लवणं नाम राक्षसम्। हत्वा मधुवने चक्रे मथुरां नाम वै पुरीम् ॥१४॥ मुनौ निक्षिप्य तनयौ सीता भर्त्रा विवासिता। ध्यायन्ती रामचरणौ विवरं प्रविवेश ह ॥१५॥ तच्छ्रुत्वा भगवान् रामो रुन्धन्नपि धिया शुचः। स्मरंस्तस्या गुणांस्तांस्तान्नाशक्नोद्रोद्धुमीश्वरः ॥१६॥ स्त्रीपुंप्रसङ्ग एतादृक् सर्वत्र त्रासमावहः। अपीश्वराणां किमुत ग्राम्यस्य गृहचेतसः ॥१७॥ तत ऊर्ध्वं ब्रह्मचर्यं धारयन्नजुहोत्प्रभुः। त्रयोदशाब्दसाहस्रमग्निहोत्रमखण्डितम् ॥१८॥ स्मरतां हृदि विन्यस्य विद्धं दण्डककण्टकैः। स्वपादपल्लवं राम आत्मज्योतिरगात्ततः ॥१९॥ नेदं यशो रघुपतेः सुरयाच्ञयात्त- लीलातनोरधिकसाम्यविमुक्तधाम्नः। रक्षोवधो जलधिबन्धनमस्त्रपूगैः किं तस्य शत्रुहनने कपयः सहायाः ॥२०॥ यस्यामलं नृपसदःसु यशोऽधुनापि गायन्त्यघघ्नमृषयो दिगिभेन्द्रपट्टम् । तं नाकपालवसुपालकिरीटजुष्टपादाम्बुजं रघुपतिं शरणं प्रपद्ये ॥२१॥ स यैः स्पृष्टोऽभिदृष्टो वा संविष्टोऽनुगतोऽपि वा। कोसलास्ते ययुः स्थानं यत्र गच्छन्ति योगिनः ॥२२॥ पुरुषो रामचरितं श्रवणैरुपधारयन्। आनृशंस्यपरो राजन् कर्मबन्धैर्विमुच्यते ॥२३॥ राजोवाच कथं स भगवान् रामो भ्रातॄन् वा स्वयमात्मनः। तस्मिन् वा तेऽन्ववर्तन्त प्रजाः पौराश्च ईश्वरे ॥२४॥ श्रीशुक उवाच अथादिशद्दिग्विजये भ्रातॄंस्त्रिभुवनेश्वरः। आत्मानं दर्शयन् स्वानां पुरीमैक्षत सानुगः ॥२५॥ आसिक्तमार्गां गन्धोदैः करिणां मदशीकरैः। स्वामिनं प्राप्तमालोक्य मत्तां वा सुतरामिव ॥२६॥ प्रासादगोपुरसभाचैत्यदेवगृहादिषु। विन्यस्तहेमकलशैः पताकाभिश्च मण्डिताम् ॥२७॥ पूगैः सवृन्तै रम्भाभिः पट्टिकाभिः सुवाससाम्। आदर्शैरंशुकैः स्रग्भिः कृतकौतुकतोरणाम् ॥२८॥ तमुपेयुस्तत्र तत्र पौरा अर्हणपाणयः। आशिषो युयुजुर्देव पाहीमां प्राक् त्वयोद्धृताम् ॥२९॥ ततः प्रजा वीक्ष्य पतिं चिरागतं दिदृक्षयोत्सृष्टगृहाः स्त्रियो नराः। आरुह्य हर्म्याण्यरविन्दलोचनमतृप्तनेत्राः कुसुमैरवाकिरन् ॥३०॥ अथ प्रविष्टः स्वगृहं जुष्टं स्वैः पूर्वराजभिः। अनन्ताखिलकोषाढ्यमनर्घ्योरुपरिच्छदम् ॥३१॥ विद्रुमोदुम्बरद्वारैर्वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तिभिः। स्थलैर्मारकतैः स्वच्छैर्भातस्फटिकभित्तिभिः ॥३२॥ चित्रस्रग्भिः पट्टिकाभिर्वासोमणिगणांशुकैः। मुक्ताफलैश्चिदुल्लासैः कान्तकामोपपत्तिभिः ॥३३॥ धूपदीपैः सुरभिभिर्मण्डितं पुष्पमण्डनैः। स्त्रीपुम्भिः सुरसङ्काशैर्जुष्टं भूषणभूषणैः ॥३४॥ तस्मिन् स भगवान् रामः स्निग्धया प्रिययेष्टया। रेमे स्वारामधीराणामृषभः सीतया किल ॥३५॥ बुभुजे च यथाकालं कामान् धर्ममपीडयन्। वर्षपूगान् बहून् नॄणामभिध्याताङ्घ्रिपल्लवः ॥३६॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे श्रीरामोपाख्याने एकादशोऽध्यायः ॥११॥

॥ द्वादशोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच कुशस्य चातिथिस्तस्मान्निषधस्तत्सुतो नभः। पुण्डरीकोऽथ तत्पुत्रः क्षेमधन्वाभवत्ततः ॥१॥ देवानीकस्ततोऽनीहः पारियात्रोऽथ तत्सुतः। ततो बलस्थलस्तस्माद्वज्रनाभोऽर्कसम्भवः ॥२॥ खगणस्तत्सुतस्तस्माद्विधृतिश्चाभवत्सुतः। ततो हिरण्यनाभोऽभूद्योगाचार्यस्तु जैमिनेः ॥३॥ शिष्यः कौसल्य आध्यात्मं याज्ञवल्क्योऽध्यगाद्यतः। योगं महोदयमृषिर्हृदयग्रन्थिभेदकम् ॥४॥ पुष्यो हिरण्यनाभस्य ध्रुवसन्धिस्ततोऽभवत्। सुदर्शनोऽथाग्निवर्णः शीघ्रस्तस्य मरुः सुतः ॥५॥ योऽसावास्ते योगसिद्धः कलापग्राममाश्रितः। कलेरन्ते सूर्यवंशं नष्टं भावयिता पुनः ॥६॥ तस्मात्प्रसुश्रुतस्तस्य सन्धिस्तस्याप्यमर्षणः। महस्वांस्तत्सुतस्तस्माद्विश्वसाह्वोऽन्वजायत ॥७॥ ततः प्रसेनजित्तस्मात्तक्षको भविता पुनः। ततो बृहद्बलो यस्तु पित्रा ते समरे हतः ॥८॥ एते हीक्ष्वाकुभूपाला अतीताः शृण्वनागतान्। बृहद्बलस्य भविता पुत्रो नाम बृहद्रणः ॥९॥ ऊरुक्रियः सुतस्तस्य वत्सवृद्धो भविष्यति। प्रतिव्योमस्ततो भानुर्दिवाको वाहिनीपतिः ॥१०॥ सहदेवस्ततो वीरो बृहदश्वोऽथ भानुमान्। प्रतीकाश्वो भानुमतः सुप्रतीकोऽथ तत्सुतः ॥११॥ भविता मरुदेवोऽथ सुनक्षत्रोऽथ पुष्करः। तस्यान्तरिक्षस्तत्पुत्रः सुतपास्तदमित्रजित् ॥१२॥ बृहद्राजस्तु तस्यापि बर्हिस्तस्मात्कृतञ्जयः। रणञ्जयस्तस्य सुतः सञ्जयो भविता ततः ॥१३॥ तस्माच्छाक्योऽथ शुद्धोदो लाङ्गलस्तत्सुतः स्मृतः। ततः प्रसेनजित्तस्मात्क्षुद्रको भविता ततः ॥१४॥ रणको भविता तस्मात्सुरथस्तनयस्ततः। सुमित्रो नाम निष्ठान्त एते बार्हद्बलान्वयाः॥१५॥ इक्ष्वाकूणामयं वंशः सुमित्रान्तो भविष्यति। यतस्तं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ ॥१६॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे इक्ष्वाकुवंशवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥

॥ त्रयोदशोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच निमिरिक्ष्वाकुतनयो वसिष्ठमवृतर्त्विजम्। आरभ्य सत्रं सोऽप्याह शक्रेण प्राग्वृतोऽस्मि भोः ॥१॥ तं निर्वर्त्यागमिष्यामि तावन्मां प्रतिपालय। तूष्णीमासीद्गृहपतिः सोऽपीन्द्रस्याकरोन्मखम् ॥२॥ निमिश्चलमिदं विद्वान् सत्रमारभतात्मवान्। ऋत्विग्भिरपरैस्तावन्नागमद्यावता गुरुः ॥३॥ शिष्यव्यतिक्रमं वीक्ष्य निर्वर्त्य गुरुरागतः । अशपत्पतताद्देहो निमेः पण्डितमानिनः ॥४॥ निमिः प्रतिददौ शापं गुरवेऽधर्मवर्तिने। तवापि पतताद्देहो लोभाद्धर्ममजानतः ॥५॥ इत्युत्ससर्ज स्वं देहं निमिरध्यात्मकोविदः। मित्रावरुणयोर्जज्ञे उर्वश्यां प्रपितामहः ॥६॥ गन्धवस्तुषु तद्देहं निधाय मुनिसत्तमाः। समाप्ते सत्रयागेऽथ देवानूचुः समागतान् ॥७॥ राज्ञो जीवतु देहोऽयं प्रसन्नाः प्रभवो यदि। तथेत्युक्ते निमिः प्राह मा भून्मे देहबन्धनम् ॥८॥ यस्य योगं न वाञ्छन्ति वियोगभयकातराः। भजन्ति चरणाम्भोजं मुनयो हरिमेधसः ॥९॥ देहं नावरुरुत्सेऽहं दुःखशोकभयावहम्। सर्वत्रास्य यतो मृत्युर्मत्स्यानामुदके यथा ॥१०॥ देवा ऊचुः विदेह उष्यतां कामं लोचनेषु शरीरिणाम्। उन्मेषणनिमेषाभ्यां लक्षितोऽध्यात्मसंस्थितः ॥११॥ अराजकभयं नॄणां मन्यमाना महर्षयः। देहं ममन्थुः स्म निमेः कुमारः समजायत ॥१२॥ जन्मना जनकः सोऽभूद्वैदेहस्तु विदेहजः। मिथिलो मथनाज्जातो मिथिला येन निर्मिता ॥१३॥ तस्मादुदावसुस्तस्य पुत्रोऽभून्नन्दिवर्धनः। ततः सुकेतुस्तस्यापि देवरातो महीपते ॥१४॥ तस्माद्बृहद्रथस्तस्य महावीर्यः सुधृत्पिता। सुधृतेर्धृष्टकेतुर्वै हर्यश्वोऽथ मरुस्ततः ॥१५॥ मरोः प्रतीपकस्तस्माज्जातः कृतरथो यतः। देवमीढस्तस्य पुत्रो विश्रुतोऽथ महाधृतिः ॥१६॥ कृतिरातस्ततस्तस्मान्महारोमाथ तत्सुतः। स्वर्णरोमा सुतस्तस्य ह्रस्वरोमा व्यजायत ॥१७॥ ततः सीरध्वजो जज्ञे यज्ञार्थं कर्षतो महीम्। सीता सीराग्रतो जाता तस्मात्सीरध्वजः स्मृतः ॥१८॥ कुशध्वजस्तस्य पुत्रस्ततो धर्मध्वजो नृपः। धर्मध्वजस्य द्वौ पुत्रौ कृतध्वजमितध्वजौ ॥१९॥ कृतध्वजात्केशिध्वजः खाण्डिक्यस्तु मितध्वजात्। कृतध्वजसुतो राजन्नात्मविद्याविशारदः ॥२०॥ खाण्डिक्यः कर्मतत्त्वज्ञो भीतः केशिध्वजाद्द्रुतः। भानुमांस्तस्य पुत्रोऽभूच्छतद्युम्नस्तु तत्सुतः ॥२१॥ शुचिस्तत्तनयस्तस्मात्सनद्वाजस्ततोऽभवत्। ऊर्ध्वकेतुः सनद्वाजादजोऽथ पुरुजित्सुतः ॥२२॥ अरिष्टनेमिस्तस्यापि श्रुतायुस्तत्सुपार्श्वकः। ततश्चित्ररथो यस्य क्षेमधिर्मिथिलाधिपः ॥२३॥ तस्मात्समरथस्तस्य सुतः सत्यरथस्ततः। आसीदुपगुरुस्तस्मादुपगुप्तोऽग्निसम्भवः ॥२४॥ वस्वनन्तोऽथ तत्पुत्रो युयुधो यत्सुभाषणः। श्रुतस्ततो जयस्तस्माद्विजयोऽस्मादृतः सुतः ॥२५॥ शुनकस्तत्सुतो जज्ञे वीतहव्यो धृतिस्ततः। बहुलाश्वो धृतेस्तस्य कृतिरस्य महावशी ॥२६॥ एते वै मैथिला राजन्नात्मविद्याविशारदाः। योगेश्वरप्रसादेन द्वन्द्वैर्मुक्ता गृहेष्वपि ॥२७॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे निमिवंशानुवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥

॥ चतुर्दशोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच अथातः श्रूयतां राजन् वंशः सोमस्य पावनः। यस्मिन्नैलादयो भूपाः कीर्त्यन्ते पुण्यकीर्तयः ॥१॥ सहस्रशिरसः पुंसो नाभिह्रदसरोरुहात्। जातस्यासीत्सुतो धातुरत्रिः पितृसमो गुणैः ॥२॥ तस्य दृग्भ्योऽभवत्पुत्रः सोमोऽमृतमयः किल। विप्रौषध्युडुगणानां ब्रह्मणा कल्पितः पतिः ॥३॥ सोऽयजद्राजसूयेन विजित्य भुवनत्रयम्। पत्नीं बृहस्पतेर्दर्पात्तारां नामाहरद्बलात् ॥४॥ यदा स देवगुरुणा याचितोऽभीक्ष्णशो मदात्। नात्यजत्तत्कृते जज्ञे सुरदानवविग्रहः ॥५॥ शुक्रो बृहस्पतेर्द्वेषादग्रहीत्सासुरोडुपम्। हरो गुरुसुतं स्नेहात्सर्वभूतगणावृतः ॥६॥ सर्वदेवगणोपेतो महेन्द्रो गुरुमन्वयात्। सुरासुरविनाशोऽभूत्समरस्तारकामयः ॥७॥ निवेदितोऽथाङ्गिरसा सोमं निर्भर्त्स्य विश्वकृत्। तारां स्वभर्त्रे प्रायच्छदन्तर्वत्नीमवैत्पतिः ॥८॥ त्यज त्यजाशु दुष्प्रज्ञे मत्क्षेत्रादाहितं परैः। नाहं त्वां भस्मसात्कुर्यां स्त्रियं सान्तानिकः सति ॥९॥ तत्याज व्रीडिता तारा कुमारं कनकप्रभम्। स्पृहामाङ्गिरसश्चक्रे कुमारे सोम एव च ॥१०॥ ममायं न तवेत्युच्चैस्तस्मिन् विवदमानयोः। पप्रच्छुरृषयो देवा नैवोचे व्रीडिता तु सा ॥११॥ कुमारो मातरं प्राह कुपितोऽलीकलज्जया। किं न वोचस्यसद्वृत्ते आत्मावद्यं वदाशु मे ॥१२॥ ब्रह्मा तां रह आहूय समप्राक्षीच्च सान्त्वयन्। सोमस्येत्याह शनकैः सोमस्तं तावदग्रहीत् ॥१३॥ तस्यात्मयोनिरकृत बुध इत्यभिधां नृप। बुद्ध्या गम्भीरया येन पुत्रेणापोडुराण्मुदम् ॥१४॥ ततः पुरूरवा जज्ञे इलायां य उदाहृतः। तस्य रूपगुणौदार्यशीलद्रविणविक्रमान् ॥१५॥ श्रुत्वोर्वशीन्द्रभवने गीयमानान् सुरर्षिणा। तदन्तिकमुपेयाय देवी स्मरशरार्दिता ॥१६॥ मित्रावरुणयोः शापादापन्ना नरलोकताम्। निशम्य पुरुषश्रेष्ठं कन्दर्पमिव रूपिणम्। धृतिं विष्टभ्य ललना उपतस्थे तदन्तिके ॥१७॥ स तां विलोक्य नृपतिर्हर्षेणोत्फुल्ललोचनः। उवाच श्लक्ष्णया वाचा देवीं हृष्टतनूरुहः ॥१८॥ राजोवाच स्वागतं ते वरारोहे आस्यतां करवाम किम्। संरमस्व मया साकं रतिर्नौ शाश्वतीः समाः ॥१९॥ उर्वश्युवाच कस्यास्त्वयि न सज्जेत मनो दृष्टिश्च सुन्दर। यदङ्गान्तरमासाद्य च्यवते ह रिरंसया ॥२०॥ एतावुरणकौ राजन् न्यासौ रक्षस्व मानद। संरंस्ये भवता साकं श्लाघ्यः स्त्रीणां वरः स्मृतः ॥२१॥ घृतं मे वीर भक्ष्यं स्यान्नेक्षे त्वान्यत्र मैथुनात्। विवाससं तत्तथेति प्रतिपेदे महामनाः ॥२२॥ अहो रूपमहो भावो नरलोकविमोहनम्। को न सेवेत मनुजो देवीं त्वां स्वयमागताम् ॥२३॥ तया स पुरुषश्रेष्ठो रमयन्त्या यथार्हतः। रेमे सुरविहारेषु कामं चैत्ररथादिषु ॥२४॥ रममाणस्तया देव्या पद्मकिञ्जल्कगन्धया। तन्मुखामोदमुषितो मुमुदेऽहर्गणान् बहून् ॥२५॥ अपश्यन्नुर्वशीमिन्द्रो गन्धर्वान् समचोदयत्। उर्वशीरहितं मह्यमास्थानं नातिशोभते ॥२६॥ ते उपेत्य महारात्रे तमसि प्रत्युपस्थिते। उर्वश्या उरणौ जह्रुर्न्यस्तौ राजनि जायया ॥२७॥ निशम्याक्रन्दितं देवी पुत्रयोर्नीयमानयोः। हतास्म्यहं कुनाथेन नपुंसा वीरमानिना ॥२८॥ यद्विश्रम्भादहं नष्टा हृतापत्या च दस्युभिः। यः शेते निशि सन्त्रस्तो यथा नारी दिवा पुमान् ॥२९॥ इति वाक्सायकैर्विद्धः प्रतोत्त्रैरिव कुञ्जरः। निशि निस्त्रिंशमादाय विवस्त्रोऽभ्यद्रवद्रुषा ॥३०॥ ते विसृज्योरणौ तत्र व्यद्योतन्त स्म विद्युतः। आदाय मेषावायान्तं नग्नमैक्षत सा पतिम् ॥३१॥ ऐलोऽपि शयने जायामपश्यन् विमना इव। तच्चित्तो विह्वलः शोचन् बभ्रामोन्मत्तवन्महीम् ॥३२॥ स तां वीक्ष्य कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च तत्सखीः। पञ्च प्रहृष्टवदनाः प्राह सूक्तं पुरूरवाः ॥३३॥ अहो जाये तिष्ठ तिष्ठ घोरे न त्यक्तुमर्हसि। मां त्वमद्याप्यनिर्वृत्य वचांसि कृणवावहै ॥३४॥ सुदेहोऽयं पतत्यत्र देवि दूरं हृतस्त्वया। खादन्त्येनं वृका गृध्रास्त्वत्प्रसादस्य नास्पदम् ॥३५॥ उर्वश्युवाच मा मृथाः पुरुषोऽसि त्वं मा स्म त्वाद्युर्वृका इमे। क्वापि सख्यं न वै स्त्रीणां वृकाणां हृदयं यथा ॥३६॥ स्त्रियो ह्यकरुणाः क्रूरा दुर्मर्षाः प्रियसाहसाः। घ्नन्त्यल्पार्थेऽपि विश्रब्धं पतिं भ्रातरमप्युत ॥३७॥ विधायालीकविश्रम्भमज्ञेषु त्यक्तसौहृदाः। नवं नवमभीप्सन्त्यः पुंश्चल्यः स्वैरवृत्तयः ॥३८॥ संवत्सरान्ते हि भवानेकरात्रं मयेश्वर। वत्स्यत्यपत्यानि च ते भविष्यन्त्यपराणि भोः ॥३९॥ अन्तर्वत्नीमुपालक्ष्य देवीं स प्रययौ पुरम्। पुनस्तत्र गतोऽब्दान्ते उर्वशीं वीरमातरम् ॥ ४०॥ उपलभ्य मुदा युक्तः समुवास तया निशाम्। अथैनमुर्वशी प्राह कृपणं विरहातुरम् ॥४१॥ गन्धर्वानुपधावेमांस्तुभ्यं दास्यन्ति मामिति। तस्य संस्तुवतस्तुष्टा अग्निस्थालीं ददुर्नृप। उर्वशीं मन्यमानस्तां सोऽबुध्यत चरन् वने ॥४२॥ स्थालीं न्यस्य वने गत्वा गृहानाध्यायतो निशि। त्रेतायां सम्प्रवृत्तायां मनसि त्रय्यवर्तत ॥४३॥ स्थालीस्थानं गतोऽश्वत्थं शमीगर्भं विलक्ष्य सः। तेन द्वे अरणी कृत्वा उर्वशीलोककाम्यया ॥४४॥ उर्वशीं मन्त्रतो ध्यायन्नधरारणिमुत्तराम्। आत्मानमुभयोर्मध्ये यत्तत्प्रव्रजनं प्रभुः ॥४५॥ तस्य निर्मन्थनाज्जातो जातवेदा विभावसुः। त्रय्या स विद्यया राज्ञा पुत्रत्वे कल्पितस्त्रिवृत् ॥४६॥ तेनायजत यज्ञेशं भगवन्तमधोक्षजम्। उर्वशीलोकमन्विच्छन् सर्वदेवमयं हरिम् ॥४७॥ एक एव पुरा वेदः प्रणवः सर्ववाङ्मयः। देवो नारायणो नान्य एकोऽग्निर्वर्ण एव च ॥४८॥ पुरूरवस एवासीत्त्रयी त्रेतामुखे नृप। अग्निना प्रजया राजा लोकं गान्धर्वमेयिवान् ॥४९॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे ऐलोपाख्याने चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥

॥ पञ्चदशोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच ऐलस्य चोर्वशीगर्भात्षडासन्नात्मजा नृप। आयुः श्रुतायुः सत्यायू रयोऽथ विजयो जयः ॥१॥ श्रुतायोर्वसुमान् पुत्रः सत्यायोश्च श्रुतञ्जयः। रयस्य सुत एकश्च जयस्य तनयोऽमितः ॥२॥ भीमस्तु विजयस्याथ काञ्चनो होत्रकस्ततः। तस्य जह्नुः सुतो गङ्गां गण्डूषीकृत्य योऽपिबत्। जह्नोस्तु पूरुस्तत्पुत्रो बलाकश्चात्मजोऽजकः ॥३॥ ततः कुशः कुशस्यापि कुशाम्बुस्तनयो वसुः। कुशनाभश्च चत्वारो गाधिरासीत्कुशाम्बुजः ॥४॥ तस्य सत्यवतीं कन्यामृचीकोऽयाचत द्विजः। वरं विसदृशं मत्वा गाधिर्भार्गवमब्रवीत् ॥५॥ एकतः श्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवर्चसाम्। सहस्रं दीयतां शुल्कं कन्यायाः कुशिका वयम् ॥६॥ इत्युक्तस्तन्मतं ज्ञात्वा गतः स वरुणान्तिकम्। आनीय दत्त्वा तानश्वानुपयेमे वराननाम् ॥७॥ स ऋषिः प्रार्थितः पत्न्या श्वश्र्वा चापत्यकाम्यया। श्रपयित्वोभयैर्मन्त्रैश्चरुं स्नातुं गतो मुनिः ॥८॥ तावत्सत्यवती मात्रा स्वचरुं याचिता सती। श्रेष्ठं मत्वा तयायच्छन्मात्रे मातुरदत्स्वयम् ॥९॥ तद्विज्ञाय मुनिः प्राह पत्नीं कष्टमकारषीः। घोरो दण्डधरः पुत्रो भ्राता ते ब्रह्मवित्तमः ॥१०॥ प्रसादितः सत्यवत्या मैवं भूदिति भार्गवः। अथ तर्हि भवेत्पौत्रो जमदग्निस्ततोऽभवत् ॥११॥ सा चाभूत्सुमहत्पुण्या कौशिकी लोकपावनी। रेणोः सुतां रेणुकां वै जमदग्निरुवाह याम् ॥१२॥ तस्यां वै भार्गवऋषेः सुता वसुमदादयः। यवीयान् जज्ञ एतेषां राम इत्यभिविश्रुतः ॥१३॥ स गो ना सं गो गो यमाहुर्वासुदेवांशं हैहयानां कुलान्तकम्। त्रिःसप्तकृत्वो य इमां चक्रे निःक्षत्रियां महीम् ॥१४॥ दुष्टं क्षत्रं भुवो भारमब्रह्मण्यमनीनशत्। रजस्तमोवृतमहन् फल्गुन्यपि कृतेंऽहसि ॥१५॥ राजोवाच किं तदंहो भगवतो राजन्यैरजितात्मभिः। कृतं येन कुलं नष्टं क्षत्रियाणामभीक्ष्णशः ॥१६॥ श्रीशुक उवाच हैहयानामधिपतिरर्जुनः क्षत्रियर्षभः। दत्तं नारायणस्यांशमाराध्य परिकर्मभिः ॥१७॥ बाहून् दशशतं लेभे दुर्धर्षत्वमरातिषु। अव्याहतेन्द्रियौजः श्रीतेजोवीर्ययशोबलम् ॥१८॥ योगेश्वरत्वमैश्वर्यं गुणा यत्राणिमादयः। चचाराव्याहतगतिर्लोकेषु पवनो यथा ॥१९॥ स्त्रीरत्नैरावृतः क्रीडन् रेवाम्भसि मदोत्कटः। वैजयन्तीं स्रजं बिभ्रद्रुरोध सरितं भुजैः ॥२०॥ विप्लावितं स्वशिबिरं प्रतिस्रोतःसरिज्जलैः। नामृष्यत्तस्य तद्वीर्यं वीरमानी दशाननः ॥२१॥ गृहीतो लीलया स्त्रीणां समक्षं कृतकिल्बिषः। माहिष्मत्यां सन्निरुद्धो मुक्तो येन कपिर्यथा ॥२२॥ स एकदा तु मृगयां विचरन् विपिने वने। यदृच्छयाऽऽश्रमपदं जमदग्नेरुपाविशत् ॥२३॥ तस्मै स नरदेवाय मुनिरर्हणमाहरत्। ससैन्यामात्यवाहाय हविष्मत्या तपोधनः ॥२४॥ स वीरस्तत्र तद्दृष्ट्वा आत्मैश्वर्यातिशायनम्। तन्नाद्रियताग्निहोत्र्यां साभिलाषः स हैहयः ॥२५॥ हविर्धानीमृषेर्दर्पान्नरान् हर्तुमचोदयत्। ते च माहिष्मतीं निन्युः सवत्सां क्रन्दतीं बलात्॥२६॥ अथ राजनि निर्याते राम आश्रम आगतः। श्रुत्वा तत्तस्य दौरात्म्यं चुक्रोधाहिरिवाहतः ॥२७॥ घोरमादाय परशुं सतूणम् वर्म कार्मुकम्। अन्वधावत दुर्मर्षो मृगेन्द्र इव यूथपम् ॥२८॥ तमापतन्तं भृगुवर्यमोजसा धनुर्धरं बाणपरश्वधायुधम्। ऐणेयचर्माम्बरमर्कधामभिर्युतं जटाभिर्ददृशे पुरीं विशन् ॥२९॥ अचोदयद्धस्तिरथाश्वपत्तिभि- र्गदासिबाणर्ष्टिशतघ्निशक्तिभिः। अक्षौहिणीः सप्तदशातिभीषणास्ता राम एको भगवानसूदयत् ॥३०॥ यतो यतोऽसौ प्रहरत्परश्वधो मनोऽनिलौजाः परचक्रसूदनः। ततस्ततश्छिन्नभुजोरुकन्धरा निपेतुरुर्व्यां हतसूतवाहनाः ॥३१॥ दृष्ट्वा स्वसैन्यं रुधिरौघकर्दमे रणाजिरे रामकुठारसायकैः। विवृक्णचर्मध्वजचापविग्रहं निपातितं हैहय आपतद्रुषा ॥३२॥ अथार्जुनः पञ्चशतेषु बाहुभिर्धनुःषु बाणान् युगपत्स सन्दधे। रामाय रामोऽस्त्रभृतां समग्रणी- स्तान्येकधन्वेषुभिराच्छिनत्समम् ॥३३॥ पुनः स्वहस्तैरचलान् मृधेऽङ्घ्रिपा- नुत्क्षिप्य वेगादभिधावतो युधि। भुजान् कुठारेण कठोरनेमिना चिच्छेद रामः प्रसभं त्वहेरिव ॥३४॥ कृत्तबाहोः शिरस्तस्य गिरेः शृङ्गमिवाहरत्। हते पितरि तत्पुत्रा अयुतं दुद्रुवुर्भयात् ॥३५॥ अग्निहोत्रीमुपावर्त्य सवत्सां परवीरहा। समुपेत्याश्रमं पित्रे परिक्लिष्टां समर्पयत् ॥३६॥ स्वकर्म तत्कृतं रामः पित्रे भ्रातृभ्य एव च। वर्णयामास तच्छ्रुत्वा जमदग्निरभाषत ॥३७॥ राम राम महाबाहो भवान् पापमकारषीत्। अवधीन्नरदेवं यत्सर्वदेवमयं वृथा ॥३८॥ वयं हि ब्राह्मणास्तात क्षमयार्हणतां गताः। यया लोकगुरुर्देवः पारमेष्ठ्यमगात्पदम् ॥३९॥ क्षमया रोचते लक्ष्मीर्ब्राह्मी सौरी यथा प्रभा। क्षमिणामाशु भगवांस्तुष्यते हरिरीश्वरः ॥४०॥ राज्ञो मूर्धाभिषिक्तस्य वधो ब्रह्मवधाद्गुरुः। तीर्थसंसेवया चांहो जह्यङ्गाच्युतचेतनः ॥४१॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे पञ्चदशोऽध्यायः ॥१५॥

॥ षोडशोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच पित्रोपशिक्षितो रामस्तथेति कुरुनन्दन। संवत्सरं तीर्थयात्रां चरित्वाऽऽश्रममाव्रजत् ॥१॥ कदाचिद्रेणुका याता गङ्गायां पद्ममालिनम्। गन्धर्वराजं क्रीडन्तमप्सरोभिरपश्यत ॥२॥ विलोकयन्ती क्रीडन्तमुदकार्थं नदीं गता। होमवेलां न सस्मार किञ्चिच्चित्ररथस्पृहा ॥३॥ कालात्ययं तं विलोक्य मुनेः शापविशङ्किता। आगत्य कलशं तस्थौ पुरोधाय कृताञ्जलिः ॥४॥ व्यभिचारं मुनिर्ज्ञात्वा पत्न्याः प्रकुपितोऽब्रवीत्। घ्नतैनां पुत्रकाः पापामित्युक्तास्ते न चक्रिरे ॥५॥ रामः सञ्चोदितः पित्रा भ्रातॄन् मात्रा सहावधीत्। प्रभावज्ञो मुनेः सम्यक् समाधेस्तपसश्च सः ॥६॥ वरेण छन्दयामास प्रीतः सत्यवतीसुतः। वव्रे हतानां रामोऽपि जीवितं चास्मृतिं वधे ॥७॥ उत्तस्थुस्ते कुशलिनो निद्रापाय इवाञ्जसा। पितुर्विद्वांस्तपोवीर्यं रामश्चक्रे सुहृद्वधम् ॥८॥ येऽर्जुनस्य सुता राजन् स्मरन्तः स्वपितुर्वधम्। रामवीर्यपराभूता लेभिरे शर्म न क्वचित् ॥९॥ एकदाऽऽश्रमतो रामे सभ्रातरि वनं गते। वैरं सिसाधयिषवो लब्धच्छिद्रा उपागमन् ॥१०॥ दृष्ट्वाग्न्यगार आसीनमावेशितधियं मुनिम्। भगवत्युत्तमश्लोके जघ्नुस्ते पापनिश्चयाः ॥११॥ याच्यमानाः कृपणया राममात्रातिदारुणाः। प्रसह्य शिर उत्कृत्य निन्युस्ते क्षत्रबन्धवः ॥१२॥ रेणुका दुःखशोकार्ता निघ्नन्त्यात्मानमात्मना। राम रामेति तातेति विचुक्रोशोच्चकैः सती ॥१३॥ तदुपश्रुत्य दूरस्थो हा रामेत्यार्तवत्स्वनम्। त्वरयाऽऽश्रममासाद्य ददृशे पितरं हतम् ॥१४॥ तद्दुःखरोषामर्षार्तिशोकवेगविमोहितः। हा तात साधो धर्मिष्ठ त्यक्त्वास्मान् स्वर्गतो भवान् ॥१५॥ विलप्यैवं पितुर्देहं निधाय भ्रातृषु स्वयम्। प्रगृह्य परशुं रामः क्षत्रान्ताय मनो दधे ॥१६॥ गत्वा माहिष्मतीं रामो ब्रह्मघ्नविहतश्रियम्। तेषां स शीर्षभी राजन् मध्ये चक्रे महागिरिम् ॥१७॥ तद्रक्तेन नदीं घोरामब्रह्मण्यभयावहाम्। हेतुं कृत्वा पितृवधं क्षत्रेऽमङ्गलकारिणि ॥१८॥ त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः। समन्तपञ्चके चक्रे शोणितोदान् ह्रदान् नृप ॥१९॥ पितुः कायेन सन्धाय शिर आदाय बर्हिषि। सर्वदेवमयं देवमात्मानमयजन्मखैः ॥२०॥ ददौ प्राचीं दिशं होत्रे ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम्। अध्वर्यवे प्रतीचीं वै उद्गात्रे उत्तरां दिशम् ॥२१॥ अन्येभ्योऽवान्तरदिशः कश्यपाय च मध्यतः। आर्यावर्तमुपद्रष्ट्रे सदस्येभ्यस्ततः परम् ॥२२॥ ततश्चावभृथस्नानविधूताशेषकिल्बिषः। सरस्वत्यां ब्रह्मनद्यां रेजे व्यब्भ्र इवांशुमान् ॥२३॥ स्वदेहं जमदग्निस्तु लब्ध्वा संज्ञानलक्षणम्। ऋषीणां मण्डले सोऽभूत्सप्तमो रामपूजितः ॥२४॥ जामदग्न्योऽपि भगवान् रामः कमललोचनः। आगामिन्यन्तरे राजन् वर्तयिष्यति वै बृहत् ॥२५॥ आस्तेऽद्यापि महेन्द्राद्रौ न्यस्तदण्डः प्रशान्तधीः। उपगीयमानचरितः सिद्धगन्धर्वचारणैः ॥२६॥ एवं भृगुषु विश्वात्मा भगवान् हरिरीश्वरः। अवतीर्य परं भारं भुवोऽहन् बहुशो नृपान् ॥२७॥ गाधेरभून्महातेजाः समिद्ध इव पावकः। तपसा क्षात्रमुत्सृज्य यो लेभे ब्रह्मवर्चसम् ॥२८॥ विश्वामित्रस्य चैवासन् पुत्रा एकशतं नृप। मध्यमस्तु मधुच्छन्दा मधुच्छन्दस एव ते ॥२९॥ पुत्रं कृत्वा शुनःशेपं देवरातं च भार्गवम्। आजीगर्तं सुतानाह ज्येष्ठ एष प्रकल्प्यताम् ॥३०॥ यो वै हरिश्चन्द्रमखे विक्रीतः पुरुषः पशुः। स्तुत्वा देवान् प्रजेशादीन् मुमुचे पाशबन्धनात्॥३१॥ यो रातो देवयजने देवैर्गाधिषु तापसः। देवरात इति ख्यातः शुनःशेपः स भार्गवः ॥३२॥ ये मधुच्छन्दसो ज्येष्ठाः कुशलं मेनिरे न तत्। अशपत्तान् मुनिः क्रुद्धो म्लेच्छा भवत दुर्जनाः ॥३३॥ स होवाच मधुच्छन्दाः सार्धं पञ्चाशता ततः। यन्नो भवान् सञ्जानीते तस्मिंस्तिष्ठामहे वयम् ॥३४॥ ज्येष्ठं मन्त्रदृशं चक्रुस्त्वामन्वञ्चो वयं स्म हि। विश्वामित्रः सुतानाह वीरवन्तो भविष्यथ। ये मानं मेऽनुगृह्णन्तो वीरवन्तमकर्त माम् ॥३५॥ एष वः कुशिका वीरो देवरातस्तमन्वित। अन्ये चाष्टकहारीतजयक्रतुमदादयः ॥३६॥ एवं कौशिकगोत्रं तु विश्वामित्रैः पृथग्विधम्। प्रवरान्तरमापन्नं तद्धि चैवं प्रकल्पितम् ॥३७॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे षोडशोऽध्यायः॥१६॥

॥ सप्तदशोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच यः पुरूरवसः पुत्र आयुस्तस्याभवन् सुताः। नहुषः क्षत्रवृद्धश्च रजी रंभश्च वीर्यवान् ॥१॥ अनेना इति राजेन्द्र शृणु क्षत्रवृधोऽन्वयम्। क्षत्रवृद्धसुतस्यासन् सुहोत्रस्यात्मजास्त्रयः ॥२॥ काश्यः कुशो गृत्समद इति गृत्समदादभूत्। शुनकः शौनको यस्य बह्वृचप्रवरो मुनिः ॥३॥ काश्यस्य काशिस्तत्पुत्रो राष्ट्रो दीर्घतमःपिता। धन्वन्तरिर्दैर्घ(तम आयुर्वेदप्रवर्तकः ॥४॥ यज्ञभुग्वासुदेवांशः स्मृतमात्रार्तिनाशनः। तत्पुत्रः केतुमानस्य जज्ञे भीमरथस्ततः ॥५॥ दिवोदासो द्युमांस्तस्मात्प्रतर्दन इति स्मृतः। स एव शत्रुजिद्वत्स ऋतध्वज इतीरितः। तथा कुवलयाश्वेति प्रोक्तोऽलर्कादयस्ततः ॥६॥ षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च। नालर्कादपरो राजन् मेदिनीं बुभुजे युवा ॥७॥ अलर्कात्सन्ततिस्तस्मात्सुनीथोऽथ सुकेतनः। धर्मकेतुः सुतस्तस्मात्सत्यकेतुरजायत ॥८॥ धृष्टकेतुः सुतस्तस्मात्सुकुमारः क्षितीश्वरः। वीतिहोत्रस्य भर्गोऽतो भार्गभूमिरभून्नृपः ॥९॥ इतीमे काशयो भूपाः क्षत्रवृद्धान्वयायिनः। राभस्य रभसः पुत्रो गम्भीरश्चाक्रियस्ततः ॥१०॥ तस्य क्षेत्रे ब्रह्म जज्ञे शृणु वंशमनेनसः। शुद्धस्ततः शुचिस्तस्मात्त्रिककुद्धर्मसारथिः ॥११॥ ततः शान्तरयो जज्ञे कृतकृत्यः स आत्मवान्। रजेः पञ्चशतान्यासन् पुत्राणाममितौजसाम् ॥१२॥ देवैरभ्यर्थितो दैत्यान् हत्वेन्द्रायाददाद्दिवम्। इन्द्रस्तस्मै पुनर्दत्त्वा गृहीत्वा चरणौ रजेः ॥१३॥ आत्मानमर्पयामास प्रह्लादाद्यरिशङ्कितः। पितर्युपरते पुत्रा याचमानाय नो ददुः ॥१४॥ त्रिविष्टपं महेन्द्राय यज्ञभागान् समाददुः। गुरुणा हूयमानेऽग्नौ बलभित्तनयान् रजेः ॥१५॥ अवधीद्भ्रंशितान् मार्गान्न कश्चिदवशेषितः। कुशात्प्रतिः क्षात्रवृद्धात्सञ्जयस्तत्सुतो जयः ॥१६॥ ततः कृतः कृतस्यापि जज्ञे हर्यवनो नृपः। सहदेवस्ततो हीनो जयसेनस्तु तत्सुतः ॥१७॥ सङ्कृतिस्तस्य च जयः क्षत्रधर्मा महारथः। क्षत्रवृद्धान्वया भूपा शृणु वंशं च नाहुषात् ॥१८॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे चन्द्रवंशानुवर्णने सप्तदशोऽध्यायः॥१७॥

॥ अष्टादशोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच यतिर्ययातिः संयातिरायतिर्वियतिः कृतिः। षडिमे नहुषस्यासन्निन्द्रियाणीव देहिनः ॥१॥ राज्यं नैच्छद्यतिः पित्रा दत्तं तत्परिणामवित्। यत्र प्रविष्टः पुरुष आत्मानं नावबुध्यते ॥२॥ पितरि भ्रंशिते स्थानादिन्द्राण्या धर्षणाद्द्विजैः। प्रापितेऽजगरत्वं वै ययातिरभवन्नृपः ॥३॥ चतसृष्वादिशद्दिक्षु भ्रातॄन् भ्राता यवीयसः। कृतदारो जुगोपोर्वीं काव्यस्य वृषपर्वणः ॥४॥ राजोवाच ब्रह्मर्षिर्भगवान् काव्यः क्षत्रबन्धुश्च नाहुषः। राजन्यविप्रयोः कस्माद्विवाहः प्रतिलोमकः ॥५॥ श्रीशुक उवाच एकदा दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा नाम कन्यका। सखीसहस्रसंयुक्ता गुरुपुत्र्या च भामिनी ॥६॥ देवयान्या पुरोद्याने पुष्पितद्रुमसङ्कुले। व्यचरत्कलगीतालिनलिनीपुलिनेऽबला ॥७॥ ता जलाशयमासाद्य कन्याः कमललोचनाः। तीरे न्यस्य दुकूलानि विजह्रुः सिञ्चतीर्मिथः ॥८॥ वीक्ष्य व्रजन्तं गिरिशं सह देव्या वृषस्थितम्। सहसोत्तीर्य वासांसि पर्यधुर्व्रीडिताः स्त्रियः ॥९॥ शर्मिष्ठाजानती वासो गुरुपुत्र्याः समव्ययत्। स्वीयं मत्वा प्रकुपिता देवयानीदमब्रवीत् ॥१०॥ अहो निरीक्ष्यतामस्या दास्याः कर्म ह्यसाम्प्रतम्। अस्मद्धार्यं धृतवती शुनीव हविरध्वरे ॥११॥ यैरिदं तपसा सृष्टं मुखं पुंसः परस्य ये। धार्यते यैरिह ज्योतिः शिवः पन्थाश्च दर्शितः ॥१२॥ यान् वन्दन्त्युपतिष्ठन्ते लोकनाथाः सुरेश्वराः। भगवानपि विश्वात्मा पावनः श्रीनिकेतनः ॥१३॥ वयं तत्रापि भृगवः शिष्योऽस्या नः पितासुरः। अस्मद्धार्यं धृतवती शूद्रो वेदमिवासती ॥१४॥ एवं शपन्तीं शर्मिष्ठा गुरुपुत्रीमभाषत। रुषा श्वसन्त्युरङ्गीव धर्षिता दष्टदच्छदा ॥१५॥ आत्मवृत्तमविज्ञाय कत्थसे बहु भिक्षुकि। किं न प्रतीक्षसेऽस्माकं गृहान् बलिभुजो यथा ॥१६॥ एवंविधैः सुपरुषैः क्षिप्त्वाचार्यसुतां सतीम्। शर्मिष्ठा प्राक्षिपत्कूपे वास आदाय मन्युना ॥१७॥ तस्यां गतायां स्वगृहं ययातिर्मृगयां चरन्। प्राप्तो यदृच्छया कूपे जलार्थी तां ददर्श ह ॥१८॥ दत्त्वा स्वमुत्तरं वासस्तस्यै राजा विवाससे। गृहीत्वा पाणिना पाणिमुज्जहार दयापरः ॥१९॥ तं वीरमाहौशनसी प्रेमनिर्भरया गिरा। राजंस्त्वया गृहीतो मे पाणिः परपुरञ्जय ॥२०॥ हस्तग्राहोऽपरो माभूद्गृहीतायास्त्वया हि मे। एष ईशकृतो वीर सम्बन्धो नौ न पौरुषः। यदिदं कूपलग्नाया भवतो दर्शनं मम ॥२१॥ न ब्राह्मणो मे भविता हस्तग्राहो महाभुज। कचस्य बार्हस्पत्यस्य शापाद्यमशपं पुरा ॥२२॥ ययातिरनभिप्रेतं दैवोपहृतमात्मनः। मनस्तु तद्गतं बुद्ध्वा प्रतिजग्राह तद्वचः ॥२३॥ गते राजनि सा वीरे तत्र स्म रुदती पितुः। न्यवेदयत्ततः सर्वमुक्तं शर्मिष्ठया कृतम् ॥२४॥ दुर्मना भगवान् काव्यः पौरोहित्यं विगर्हयन्। स्तुवन् वृत्तिं च कापोतीं दुहित्रा स ययौ पुरात्॥२५॥ वृषपर्वा तमाज्ञाय प्रत्यनीकविवक्षितम्। गुरुं प्रसादयन् मूर्ध्ना पादयोः पतितः पथि ॥२६॥ क्षणार्धमन्युर्भगवान् शिष्यं व्याचष्ट भार्गवः। कामोऽस्याः क्रियतां राजन् नैनां त्यक्तुमिहोत्सहे ॥२७॥ तथेत्यवस्थिते प्राह देवयानी मनोगतम्। पित्रा दत्ता यतो यास्ये सानुगा यातु मामनु ॥२८॥ (पित्रा दत्ता देवयान्यै शर्मिष्ठा सानुगा तदा।) स्वानां तत्सङ्कटं वीक्ष्य तदर्थस्य च गौरवम्। देवयानीं पर्यचरत्स्त्रीसहस्रेण दासवत् ॥२९॥ नाहुषाय सुतां दत्त्वा सह शर्मिष्ठयोशना। तमाह राजन् शर्मिष्ठामाधास्तल्पे न कर्हिचित्॥३०॥ विलोक्यौशनसीं राजञ्छर्मिष्ठा सप्रजां क्वचित्। तमेव वव्रे रहसि सख्याः पतिमृतौ सती ॥३१॥ राजपुत्र्यार्थितोऽपत्ये धर्मं चावेक्ष्य धर्मवित्। स्मरन्छुक्रवचः काले दिष्टमेवाभ्यपद्यत ॥३२॥ यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत। द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ॥३३॥ गर्भसम्भवमासुर्या भर्तुर्विज्ञाय मानिनी। देवयानी पितुर्गेहं ययौ क्रोधविमूर्छिता ॥३४॥ प्रियामनुगतः कामी वचोभिरुपमन्त्रयन्। न प्रसादयितुं शेके पादसंवाहनादिभिः ॥३५॥ शुक्रस्तमाह कुपितः स्त्रीकामानृतपूरुष। त्वां जरा विशतां मन्द विरूपकरणी नृणाम् ॥३६॥ ययातिरुवाच अतृप्तोस्म्यद्य कामानां ब्रह्मन् दुहितरि स्म ते। व्यत्यस्यतां यथाकामं वयसा योऽभिधास्यति ॥३७॥ इति लब्धव्यवस्थानः पुत्रं ज्येष्ठमवोचत। यदो तात प्रतीच्छेमां जरां देहि निजं वयः ॥३८॥ मातामहकृतां वत्स न तृप्तो विषयेष्वहम्। वयसा भवदीयेन रंस्ये कतिपयाः समाः ॥३९॥ यदुरुवाच नोत्सहे जरसा स्थातुमन्तरा प्राप्तया तव। अविदित्वा सुखं ग्राम्यं वैतृष्ण्यं नैति पूरुषः ॥४०॥ तुर्वसुश्चोदितः पित्रा द्रुह्युश्चानुश्च भारत। प्रत्याचख्युरधर्मज्ञा ह्यनित्ये नित्यबुद्धयः ॥४१॥ अपृच्छत्तनयं पूरुं वयसोनं गुणाधिकम्। न त्वमग्रजवद्वत्स मां प्रत्याख्यातुमर्हसि ॥४२॥ पूरुरुवाच को नु लोके मनुष्येन्द्र पितुरात्मकृतः पुमान्। प्रतिकर्तुं क्षमो यस्य प्रसादाद्विन्दते परम् ॥४३॥ उत्तमश्चिन्तितं कुर्यात्प्रोक्तकारी तु मध्यमः। अधमोऽश्रद्धया कुर्यादकर्तोच्चरितं पितुः ॥४४॥ इति प्रमुदितः पूरुः प्रत्यगृह्णाज्जरां पितुः। सोऽपि तद्वयसा कामान् यथावज्जुजुषे नृप ॥४५॥ सप्तद्वीपपतिः संयक् पितृवत्पालयन् प्रजाः। यथोपजोषं विषयाञ्जुजुषेऽव्याहतेन्द्रियः ॥४६॥ देवयान्यप्यनुदिनं मनोवाग्देहवस्तुभिः। प्रेयसः परमां प्रीतिमुवाह प्रेयसी रहः ॥४७॥ अयजद्यज्ञपुरुषं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः। सर्वदेवमयं देवं सर्ववेदमयं हरिम् ॥४८॥ यस्मिन्निदं विरचितं व्योम्नीव जलदावलिः। नानेव भाति नाभाति स्वप्नमायामनोरथः ॥४९॥ तमेव हृदि विन्यस्य वासुदेवं गुहाशयम्। नारायणमणीयांसं निराशीरयजत्प्रभुम् ॥५०॥ एवं वर्षसहस्राणि मनःषष्ठैर्मनःसुखम्। विदधानोऽपि नातृप्यत्सार्वभौमः कदिन्द्रियैः ॥५१॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे अष्टादशोऽध्यायः॥१८॥

॥ एकोनविंशोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच स इत्थमाचरन् कामान् स्त्रैणोऽपह्नवमात्मनः। बुद्ध्वा प्रियायै निर्विण्णो गाथामेतामगायत ॥१॥ शृणु भार्गव्यमूं गाथां मद्विधाचरितां भुवि। धीरा यस्यानुशोचन्ति वने ग्रामनिवासिनः ॥२॥ बस्त एको वने कश्चिद्विचिन्वन् प्रियमात्मनः। ददर्श कूपे पतितां स्वकर्मवशगामजाम् ॥३॥ तस्या उद्धरणोपायं बस्तः कामी विचिन्तयन्। व्यधत्त तीर्थमुद्धृत्य विषाणाग्रेण रोधसी ॥४॥ सोत्तीर्य कूपात्सुश्रोणी तमेव चकमे किल। तया वृतं समुद्वीक्ष्य बह्व्योऽजाः कान्तकामिनीः ॥५॥ पीवानं श्मश्रुलं प्रेष्ठं मीढ्वांसं याभकोविदम्। स एकोऽजवृषस्तासां बह्वीनां रतिवर्धनः। रेमे कामग्रहग्रस्त आत्मानं नावबुध्यत ॥६॥ तमेव प्रेष्ठतमया रममाणमजान्यया। विलोक्य कूपसंविग्ना नामृष्यद्बस्तकर्म तत् ॥७॥ तं दुर्हृदं सुहृद्रूपं कामिनं क्षणसौहृदम्। इन्द्रियाराममुत्सृज्य स्वामिनं दुःखिता ययौ ॥८॥ सोऽपि चानुगतः स्त्रैणः कृपणस्तां प्रसादितुम्। कुर्वन्निडविडाकारं नाशक्नोत्पथि सन्धितुम् ॥९॥ तस्यास्तत्र द्विजः कश्चिदजास्वाम्यच्छिनद्रुषा। लम्बन्तं वृषणं भूयः सन्दधेऽर्थाय योगवित् ॥१०॥ सम्बद्धवृषणः सोऽपि ह्यजया कूपलब्धया। कालं बहुतिथं भद्रे कामैर्नाद्यापि तुष्यति ॥११॥ तथाहं कृपणः सुभ्रु भवत्याः प्रेमयन्त्रितः। आत्मानं नाभिजानामि मोहितस्तव मायया ॥१२॥ यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः। न दुह्यन्ति मनःप्रीतिं पुंसः कामहतस्य ते ॥१३॥ न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥१४॥ यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेष्वमङ्गलम्। समदृष्टेस्तदा पुंसः सर्वाः सुखमया दिशः ॥१५॥ या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्जीर्यतो या न जीर्यते। तां तृष्णां दुःखनिवहां शर्मकामो द्रुतं त्यजेत् ॥१६॥ मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा नाविविक्तासनो भवेत्। बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति ॥१७॥ पूर्णं वर्षसहस्रं मे विषयान् सेवतोऽसकृत्। तथापि चानुसवनं तृष्णा तेषूपजायते ॥१८॥ तस्मादेतामहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्याधाय मानसम्। निर्द्वन्द्वो निरहङ्कारश्चरिष्यामि मृगैः सह ॥१९॥ दृष्टं श्रुतमसद्बुद्ध्वा नानुध्यायेन्न संविशेत्। संसृतिं चात्मनाशं च तत्र विद्वान् स आत्मदृक् ॥२०॥ इत्युक्त्वा नाहुषो जायां तदीयं पूरवे वयः। दत्त्वा स्वां जरसं तस्मादाददे विगतस्पृहः ॥२१॥ दिशि दक्षिणपूर्वस्यां द्रुह्युं दक्षिणतो यदुम्। प्रतीच्यां तुर्वसुं चक्र उदीच्यामनुमीश्वरम् ॥२२॥ भूमण्डलस्य सर्वस्य पूरुमर्हत्तमं विशाम्। अभिषिच्याग्रजांस्तस्य वशे स्थाप्य वनं ययौ ॥२३॥ आसेवितं वर्षपूगान् षड्वर्गं विषयेषु सः। क्षणेन मुमुचे नीडं जातपक्ष इव द्विजः ॥२४॥ स तत्र निर्मुक्तसमस्तसङ्ग आत्मानुभूत्या विधुतत्रिलिङ्गः। परेऽमले ब्रह्मणि वासुदेवे लेभे गतिं भागवतीं प्रतीतः ॥२५॥ श्रुत्वा गाथां देवयानी मेने प्रस्तोभमात्मनः। स्त्रीपुंसोः स्नेहवैक्लव्यात्परिहासमिवेरितम् ॥२६॥ सा सन्निवासं सुहृदां प्रपायामिव गच्छताम्। विज्ञायेश्वरतन्त्राणां मायाविरचितं प्रभोः ॥२७॥ सर्वत्र सङ्गमुत्सृज्य स्वप्नौपम्येन भार्गवी। कृष्णे मनः समावेश्य व्यधुनोल्लिङ्गमात्मनः ॥२८॥ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे। सर्वभूताधिवासाय शान्ताय बृहते नमः ॥२९॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे एकोनविंशोऽध्यायः॥१९॥

॥ विंशोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच पूरोर्वंशं प्रवक्ष्यामि यत्र जातोऽसि भारत। यत्र राजर्षयो वंश्या ब्रह्मवंश्याश्च जज्ञिरे ॥१॥ जनमेजयो ह्यभूत्पूरोः प्रचिन्वांस्तत्सुतस्ततः। प्रवीरोऽथ नमस्युर्वै तस्माच्चारुपदोऽभवत् ॥२॥ तस्य सुद्युरभूत्पुत्रस्तस्माद्बहुगवस्ततः। संयातिस्तस्याहंयाती रौद्राश्वस्तत्सुतः स्मृतः ॥३॥ ऋतेयुस्तस्य कक्षेयुः स्थण्डिलेयुः कृतेयुकः। जलेयुः सन्ततेयुश्च धर्मसत्यव्रतेयवः ॥४॥ दशैतेऽप्सरसः पुत्रा वनेयुश्चावमः स्मृतः। घृताच्यामिन्द्रियाणीव मुख्यस्य जगदात्मनः ॥५॥ ऋतेयो रन्तिभारोऽभूत्त्रयस्तस्यात्मजा नृप। सुमतिर्ध्रुवोऽप्रतिरथः कण्वोऽप्रतिरथात्मजः ॥६॥ तस्य मेधातिथिस्तस्मात्प्रस्कण्वाद्या द्विजातयः। पुत्रोऽभूत्सुमते रैभ्यो दु?न्तस्तत्सुतो मतः ॥७॥ दु?न्तो मृगयां यातः कण्वाश्रमपदं गतः। तत्रासीनां स्वप्रभया मण्डयन्तीं रमामिव ॥८॥ विलोक्य सद्यो मुमुहे देवमायामिव स्त्रियम्। बभाषे तां वरारोहां भटैः कतिपयैर्वृतः ॥९॥ तद्दर्शनप्रमुदितः सन्निवृत्तपरिश्रमः। पप्रच्छ कामसन्तप्तः प्रहसञ्श्लक्ष्णया गिरा ॥१०॥ का त्वं कमलपत्राक्षि कस्यासि हृदयङ्गमे । किं वा चिकीर्षितं त्वत्र भवत्या निर्जने वने ॥११॥ व्यक्तं राजन्यतनयां वेद्म्यहं त्वां सुमध्यमे। न हि चेतः पौरवाणामधर्मे रमते क्वचित् ॥१२॥ शकुन्तलोवाच विश्वामित्रात्मजैवाहं त्यक्ता मेनकया वने। वेदैतद्भगवान् कण्वो वीर किं करवाम ते ॥१३॥ आस्यतां ह्यरविन्दाक्ष गृह्यतामर्हणं च नः। भुज्यतां सन्ति नीवारा उष्यतां यदि रोचते ॥१४॥ दु?न्त उवाच उपपन्नमिदं सुभ्रु जातायाः कुशिकान्वये। स्वयं हि वृणुते राज्ञां कन्यकाः सदृशं वरम् ॥१५॥ ओमित्युक्ते यथाधर्ममुपयेमे शकुन्तलाम्। गान्धर्वविधिना राजा देशकालविधानवित् ॥१६॥ अमोघवीर्यो राजर्षिर्महिष्यां वीर्यमादधे। श्वोभूते स्वपुरं यातः कालेनासूत सा सुतम् ॥१७॥ कण्वः कुमारस्य वने चक्रे समुचिताः क्रियाः। बद्ध्वा मृगेन्द्रांस्तरसा क्रीडति स्म स बालकः ॥१८॥ तं दुरत्ययविक्रान्तमादाय प्रमदोत्तमा। हरेरंशांशसम्भूतं भर्तुरन्तिकमागमत् ॥१९॥ यदा न जगृहे राजा भार्यापुत्रावनिन्दितौ। शृण्वतां सर्वभूतानां खे वागाहाशरीरिणी ॥२०॥ माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः। भरस्व पुत्रं दु?न्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम् ॥२१॥ रेतोधाः पुत्रो नयति नरदेव यमक्षयात्। त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला ॥२२॥ पितर्युपरते सोऽपि चक्रवर्ती महायशाः। महिमा गीयते तस्य हरेरंशभुवो भुवि ॥२३॥ चक्रं दक्षिणहस्तेऽस्य पद्मकोशोऽस्य पादयोः। ईजे महाभिषेकेण सोऽभिषिक्तोऽधिराड्विभुः ॥२४॥ पञ्चपञ्चाशता मेध्यैर्गङ्गायामनु वाजिभिः। मामतेयं पुरोधाय यमुनायामनु प्रभुः ॥२५॥ अष्टसप्ततिमेध्याश्वान् बबन्ध प्रददद्वसु। भरतस्य हि दौ?न्तेरग्निः साचीगुणे चितः। सहस्रं बद्वशो यस्मिन् ब्राह्मणा गा विभेजिरे ॥२६॥ त्रयस्त्रिंशच्छतं ह्यश्वान् बद्ध्वा विस्मापयन् नृपान्। दौ?न्तिरत्यगान्मायां देवानां गुरुमाययौ ॥२७॥ मृगान् शुक्लदतः कृष्णान् हिरण्येन परीवृतान्। अदात्कर्मणि मष्णारे नियुतानि चतुर्दश ॥२८॥ भरतस्य महत्कर्म न पूर्वे नापरे नृपाः। नैवापुर्नैव प्राप्स्यन्ति बाहुभ्यां त्रिदिवं यथा ॥२९॥ किरातहूणान् यवनानन्ध्रान् कङ्कान् खशान् छकान्। अब्रह्मण्यान् नृपांश्चाहन् म्लेच्छान् दिग्विजयेऽखिलान् ॥३०॥ जित्वा पुरासुरा देवान् ये रसौकांसि भेजिरे। देवस्त्रियो रसां नीताः प्राणिभिः पुनराहरत् ॥३१॥ सर्वान् कामान् दुदुहतुः प्रजानां तस्य रोदसी। समास्त्रिणवसाहस्रीर्दिक्षु चक्रमवर्तयत् ॥३२॥ स सम्राड् लोकपालाख्यमैश्वर्यमधिराट् श्रियम्। चक्रं चास्खलितं प्राणान् मृषेत्युपरराम ह ॥३३॥ तस्यासन् नृप वैदर्भ्यः पत्न्यस्तिस्रः सुसम्मताः। जघ्नुस्त्यागभयात्पुत्रान् नानुरूपा इतीरिते ॥३४॥ तस्यैवं वितथे वंशे तदर्थं यजतः सुतम्। मरुत्स्तोमेन मरुतो भरद्वाजमुपाददुः ॥३५॥ अन्तर्वत्न्यां भ्रातृपत्न्यां मैथुनाय बृहस्पतिः। प्रवृत्तो वारितो गर्भं शप्त्वा वीर्यमवासृजत् ॥३६॥ तं त्यक्तुकामां ममतां भर्तृत्यागविशङ्किताम्। नामनिर्वाचनं तस्य श्लोकमेनं सुरा जगुः ॥३७॥ मूढे भर द्वाजमिमं भर द्वाजं बृहस्पते। यातौ यदुक्त्वा पितरौ भरद्वाजस्ततस्त्वयम् ॥३८॥ चोद्यमाना सुरैरेवं मत्वा वितथमात्मजम्। व्यसृजन्मरुतोऽबिभ्रन् दत्तोऽयं वितथेऽन्वये ॥३९॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे विंशोऽध्यायः॥२०॥

॥ एकविंशोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच वितथस्य सुतो मन्युर्बृहत्क्षत्रो जयस्ततः। महावीर्यो नरो गर्गः सङ्कृतिस्तु नरात्मजः ॥१॥ गुरुश्च रन्तिदेवश्च सङ्कृतेः पाण्डुनन्दन। रन्तिदेवस्य हि यश इहामुत्र च गीयते ॥२॥ वियद्वित्तस्य ददतो लब्धं लब्धं बुभुक्षतः। निष्किञ्चनस्य धीरस्य सकुटुम्बस्य सीदतः ॥३॥ व्यतीयुरष्टचत्वारिंशदहान्यपिबतः किल। घृतपायससंयावं तोयं प्रातरुपस्थितम् ॥४॥ कृच्छ्रप्राप्तकुटुम्बस्य क्षुत्तृड्भ्यां जातवेपथोः। अतिथिर्ब्राह्मणः काले भोक्तुकामस्य चागमत्॥५॥ तस्मै संव्यभजत्सोऽन्नमादृत्य श्रद्धयान्वितः। हरिं सर्वत्र सम्पश्यन् स भुक्त्वा प्रययौ द्विजः ॥६॥ अथान्यो भोक्ष्यमाणस्य विभक्तस्य महीपते। विभक्तं व्यभजत्तस्मै वृषलाय हरिं स्मरन् ॥७॥ याते शूद्रे तमन्योऽगादतिथिः श्वभिरावृतः। राजन् मे दीयतामन्नं सगणाय बुभुक्षते ॥८॥ स आदृत्यावशिष्टं यद्बहुमानपुरस्कृतम्। तच्च दत्त्वा नमश्चक्रे श्वभ्यः श्वपतये विभुः ॥९॥ पानीयमात्रमुच्छेषं तच्चैकपरितर्पणम्। पास्यतः पुल्कसोऽभ्यागादपो देह्यशुभस्य मे ॥१०॥ तस्य तां करुणां वाचं निशम्य विपुलश्रमाम्। कृपया भृशसन्तप्त इदमाहामृतं वचः ॥११॥ न कामयेऽहं गतिमीश्वरात्परा- मष्टर्द्धियुक्तामपुनर्भवं वा। आर्तिं प्रपद्येऽखिलदेहभाजा- मन्तःस्थितो येन भवन्त्यदुःखाः ॥१२॥ क्षुत्तृट् श्रमो गात्रपरिश्रमश्च दैन्यं क्लमः शोकविषादमोहाः। सर्वे निवृत्ताः कृपणस्य जन्तो- र्जिजीविषोर्जीवजलार्पणान्मे ॥१३॥ इति प्रभाष्य पानीयं म्रियमाणः पिपासया। पुल्कसायाददाद्धीरो निसर्गकरुणो नृपः ॥१४॥ तस्य त्रिभुवनाधीशाः फलदाः फलमिच्छताम्। आत्मानं दर्शयांचक्रुर्माया विष्णुविनिर्मिताः ॥१५॥ स वै तेभ्यो नमस्कृत्य निःसङ्गो विगतस्पृहः। वासुदेवे भगवति भक्त्या चक्रे मनः परम् ॥१६॥ ईश्वरालम्बनं चित्तं कुर्वतोऽनन्यराधसः। माया गुणमयी राजन् स्वप्नवत्प्रत्यलीयत ॥१७॥ तत्प्रसङ्गानुभावेन रन्तिदेवानुवर्तिनः। अभवन् योगिनः सर्वे नारायणपरायणाः ॥१८॥ गर्गाच्छिनिस्ततो गार्ग्यः क्षत्राद्ब्रह्म ह्यवर्तत। दुरितक्षयो महावीर्यात्तस्य त्रय्यारुणिः कविः ॥१९॥ पुष्करारुणिरित्यत्र ये ब्राह्मणगतिं गताः। बृहत्क्षत्रस्य पुत्रोऽभूद्धस्ती यद्धस्तिनापुरम् ॥२०॥ अजमीढो द्विमीढश्च पुरुमीढश्च हस्तिनः। अजमीढस्य वंश्याः स्युः प्रियमेधादयो द्विजाः ॥२१॥ अजमीढाद्बृहदिषुस्तस्य पुत्रो बृहद्धनुः। बृहत्कायस्ततस्तस्य पुत्र आसीज्जयद्रथः ॥२२॥ तत्सुतो विशदस्तस्य सेनजित्समजायत। रुचिराश्वो दृढहनुः काश्यो वत्सश्च तत्सुताः ॥२३॥ रुचिराश्वसुतः पारः पृथुसेनस्तदात्मजः। पारस्य तनयो नीपस्तस्य पुत्रशतं त्वभूत् ॥२४॥ स कृत्व्यां शुककन्यायां ब्रह्मदत्तमजीजनत्। स योगी गवि भार्यायां विष्वक्सेनमधात्सुतम् ॥२५॥ जैगीषव्योपदेशेन योगतन्त्रं चकार ह। उदक्स्वनस्ततस्तस्माद्भल्लादो बार्हदीषवाः ॥२६॥ यवीनरो द्विमीढस्य कृतिमांस्तत्सुतः स्मृतः। नाम्ना सत्यधृतिर्यस्य दृढनेमिः सुपार्श्वकृत् ॥२७॥ सुपार्श्वात्सुमतिस्तस्य पुत्रः सन्नतिमांस्ततः। कृतिर्हिरण्यनाभाद्यो योगं प्राप्य जगौ स्म षट् ॥२८॥ संहिताः प्राच्यसाम्नां वै नीपो ह्युग्रायुधस्ततः। तस्य क्षेम्यः सुवीरोऽथ सुवीरस्य रिपुञ्जयः ॥२९॥ ततो बहुरथो नाम पुरमीढोऽप्रजोऽभवत्। नलिन्यामजमीढस्य नीलः शान्तिः सुतस्ततः ॥३०॥ शान्तेः सुशान्तिस्तत्पुत्रः पुरुजोऽर्कस्ततोऽभवत्। भर्म्याश्वस्तनयस्तस्य पञ्चासन् मुद्गलादयः ॥३१॥ यवीनरो बृहदिषुः काम्पिल्यः सञ्जयः सुताः। भर्म्याश्वः प्राह पुत्रा मे पञ्चानां रक्षणाय हि ॥३२॥ विषयाणामलमिमे इति पञ्चालसंज्ञिताः। मुद्गलाद्ब्रह्म निर्वृत्तं गोत्रं मौद्गल्यसंज्ञितम् ॥३३॥ मिथुनं मुद्गलाद्भार्म्याद्दिवोदासः पुमानभूत्। अहल्या कन्यका यस्यां शतानन्दस्तु गौतमात्॥३४॥ तस्य सत्यधृतिः पुत्रो धनुर्वेदविशारदः। शरद्वांस्तत्सुतो यस्मादुर्वशीदर्शनात्किल ॥३५॥ शरस्तम्बेऽपतद्रेतो मिथुनं तदभूच्छुभम्। तद्दृष्ट्वा कृपयागृह्णाच्छन्तनुर्मृगयां चरन्। कृपः कुमारः कन्या च द्रोणपत्न्यभवत्कृपी ॥३६॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे एकविंशोऽध्यायः ॥२१॥

॥ द्वाविंशोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच मित्रेयुश्च दिवोदासाच्च्यवनस्तत्सुतो नृप। सुदासः सहदेवोऽथ सोमको जन्तुजन्मकृत् ॥१॥ तस्य पुत्रशतं तेषां यवीयान् पृषतः सुतः। (स तस्माद्द्रुपदो जज्ञे सर्वसम्पत्समन्वितः।) द्रुपदो द्रौपदी तस्य धृष्टद्युम्नादयः सुताः ॥२॥ धृष्टद्युम्नाद्धृष्टकेतुर्भार्म्याः पञ्चालका इमे। योऽजमीढसुतो ह्यन्य ऋक्षः संवरणस्ततः ॥३॥ तपत्यां सूर्यकन्यायां कुरुक्षेत्रपतिः कुरुः। परीक्षित्सुधनुर्जह्नुर्निषधाश्वः कुरोः सुताः ॥४॥ सुहोत्रोऽभूत्सुधनुषश्च्यवनोऽथ ततः कृती। वसुस्तस्योपरिचरो बृहद्रथमुखास्ततः ॥५॥ कुशाम्बमत्स्यप्रत्यग्रचेदिपाद्याश्च चेदिपाः। बृहद्रथात्कुशाग्रोऽभूदृषभस्तस्य तत्सुतः ॥६॥ जज्ञे सत्यहितोऽपत्यं पुष्पवांस्तत्सुतो जहुः। अन्यस्यां चापि भार्यायां शकले द्वे बृहद्रथात् ॥७॥ ते मात्रा बहिरुत्सृष्टे जरया चाभिसन्धिते। जीव जीवेति क्रीडन्त्या जरासन्धोऽभवत्सुतः ॥८॥ ततश्च सहदेवोऽभूत्सोमापिर्यच्छ्रुतश्रवाः। परीक्षिदनपत्योऽभूत्सुरथो नाम जाह्नवः ॥९॥ ततो विदूरथस्तस्मात्सार्वभौमस्ततोऽभवत्। जयसेनस्तत्तनयो राधिकोऽतोऽयुतो ह्यभूत् ॥१०॥ ततश्च क्रोधनस्तस्माद्देवातिथिरमुष्य च। ऋष्यस्तस्य दिलीपोऽभूत्प्रतीपस्तस्य चात्मजः ॥११॥ देवापिः शन्तनुस्तस्य बाह्लीक इति चात्मजाः। पितृराज्यं परित्यज्य देवापिस्तु वनं गतः ॥१२॥ अभवच्छन्तनू राजा प्राङ्महाभिषसंज्ञितः। यं यं कराभ्यां स्पृशति जीर्णं यौवनमेति सः ॥१३॥ शान्तिमाप्नोति चैवाग्र्यां कर्मणा तेन शन्तनुः। समा द्वादश तद्राज्ये न ववर्ष यदा विभुः ॥१४॥ शन्तनुर्ब्राह्मणैरुक्तः परिवेत्तायमग्रभुक्। राज्यं देह्यग्रजायाशु पुरराष्ट्रविवृद्धये ॥१५॥ एवमुक्तो द्विजैर्ज्येष्ठं छन्दयामास सोऽब्रवीत्। तन्मन्त्रिप्रहितैर्विप्रैर्वेदाद्विभ्रंशितो गिरा ॥१६॥ वेदवादातिवादान् वै तदा देवो ववर्ष ह। देवापिर्योगमास्थाय कलापग्राममाश्रितः ॥१७॥ सोमवंशे कलौ नष्टे कृतादौ स्थापयिष्यति। बाह्लीकात्सोमदत्तोऽभूद्भूरिर्भूरिश्रवास्ततः ॥१८॥ शलश्च शन्तनोरासीद्गङ्गायां भीष्म आत्मवान्। सर्वधर्मविदां श्रेष्ठो महाभागवतः कविः ॥१९॥ वीरयूथाग्रणीर्येन रामोऽपि युधि तोषितः। शन्तनोर्दाशकन्यायां जज्ञे चित्राङ्गदः सुतः ॥२०॥ विचित्रवीर्यश्चावरजो नाम्ना चित्राङ्गदो हतः। यस्यां पराशरात्साक्षादवतीर्णो हरेः कला ॥२१॥ वेदगुप्तो मुनिः कृष्णो यतोऽहमिदमध्यगाम्। हित्वा स्वशिष्यान् पैलादीन् भगवान् बादरायणः ॥२२॥ मह्यं पुत्राय शान्ताय परं गुह्यमिदं जगौ। विचित्रवीर्योऽथोवाह काशिराजसुते बलात् ॥२३॥ स्वयंवरादुपानीते अम्बिकाम्बालिके उभे। तयोरासक्तहृदयो गृहीतो यक्ष्मणा मृतः ॥२४॥ क्षेत्रेऽप्रजस्य वै भ्रातुर्मात्रोक्तो बादरायणः। धृतराष्ट्रं च पाण्डुं च विदुरं चाप्यजीजनत् ॥२५॥ गान्धार्यां धृतराष्ट्रस्य जज्ञे पुत्रशतं नृप। तत्र दुर्योधनो ज्येष्ठो दुःशला चापि कन्यका ॥२६॥ शापान्मैथुनरुद्धस्य पाण्डोः कुन्त्यां महारथाः। जाता धर्मानिलेन्द्रेभ्यो युधिष्ठिरमुखास्त्रयः ॥२७॥ नकुलः सहदेवश्च माद्र्यां नासत्यदस्रयोः। द्रौपद्यां पञ्च पञ्चभ्यः पुत्रास्ते पितरोऽभवन् ॥२८॥ युधिष्ठिरात्प्रतिविन्ध्यः श्रुतसेनो वृकोदरात्। अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः ॥२९॥ सहदेवसुतो राजन् श्रुतकर्मा तथापरे। युधिष्ठिरात्तु पौरव्यां देवकोऽथ घटोत्कचः ॥३०॥ भीमसेनाद्धिडिम्बायां काल्यां सर्वगतस्ततः। सहदेवात्सुहोत्रं तु विजयासूत पार्वती ॥३१॥ करेणुमत्यां नकुलो नरमित्रं तथार्जुनः। इरावन्तमुलुप्यां वै सुतायां बभ्रुवाहनम्। मणिपूरपतेः सोऽपि तत्पुत्रः पुत्रिकासुतः ॥३२॥ तव तातः सुभद्रायामभिमन्युरजायत। सर्वातिरथजिद्वीर उत्तरायां ततो भवान् ॥३३॥ परिक्षीणेषु कुरुषु द्रौणेर्ब्रह्मास्त्रतेजसा। त्वं च कृष्णानुभावेन सजीवो मोचितोऽन्तकात्॥३४॥ तवेमे तनयास्तात जनमेजयपूर्वकाः। श्रुतसेनो भीमसेन उग्रसेनश्च वीर्यवान् ॥३५॥ जनमेजयस्त्वां विदित्वा तक्षकान्निधनं गतम्। सर्पान् वै सर्पयागाग्नौ स होष्यति रुषान्वितः ॥३६॥ कावषेयं पुरोधाय तुरं तुरगमेधयाट्। समन्तात्पृथिवीं सर्वां जित्वा यक्ष्यति चाध्वरैः ॥३७॥ तस्य पुत्रः शतानीको याज्ञवल्क्यात्त्रयीं पठन्। अस्त्रज्ञानं क्रियाज्ञानं शौनकात्परमेष्यति ॥३८॥ सहस्रानीकस्तत्पुत्रस्ततश्चैवाश्वमेधजः। असीमकृष्णस्तस्यापि नेमिचक्रस्तु तत्सुतः ॥३९॥ गजाह्वये हृते नद्या कौशाम्ब्यां साधु वत्स्यति। उक्तस्ततश्चित्ररथस्तस्मात्कविरथः सुतः ॥४०॥ तस्माच्च वृष्टिमांस्तस्य सुषेणोऽथ महीपतिः। सुनीथस्तस्य भविता नृचक्षुर्यत्सुखीनलः ॥४१॥ परिप्लवः सुतस्तस्मान्मेधावी सुनयात्मजः। नृपञ्जयस्ततो दूर्वस्तिमिस्तस्माज्जनिष्यति ॥४२॥ तिमेर्बृहद्रथस्तस्माच्छतानीकः सुदासजः। शतानीकाद्दुर्दमनस्तस्यापत्यं महीनरः ॥४३॥ दण्डपाणिर्निमिस्तस्य क्षेमको भविता नृपः। ब्रह्मक्षत्रस्य वै प्रोक्तो वंशो देवर्षिसत्कृतः ॥४४॥ क्षेमकं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ। अथ मागधराजानो भवितारो वदामि ते ॥४५॥ भविता सहदेवस्य मार्जारिर्यच्छ्रुतश्रवाः। ततोऽयुतायुस्तस्यापि निरमित्रोऽथ तत्सुतः ॥४६॥ सुनक्षत्रः सुनक्षत्राद्बृहत्सेनोऽथ कर्मजित्। ततः सुतञ्जयाद्विप्रः शुचिस्तस्य भविष्यति ॥४७॥ क्षेमोऽथ सुव्रतस्तस्माद्धर्मसूत्रः शमस्ततः। द्युमत्सेनोऽथ सुमतिः सुबलो जनिता ततः ॥४८॥ सुनीथः सत्यजिदथ विश्वजिद्यद्रिपुञ्जयः। बार्हद्रथाश्च भूपाला भाव्याः साहस्रवत्सरम् ॥४९॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे द्वाविंशोऽध्यायः ॥२२॥

॥ त्रयोविंशोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच अनोः सभानरश्चक्षुः परोक्षश्च त्रयः सुताः। सभानरात्कालनरः सृञ्जयस्तत्सुतस्ततः ॥१॥ जनमेजयस्तस्य पुत्रो महाशीलो महामनाः। उशीनरस्तितिक्षुश्च महामनस आत्मजौ ॥२॥ शिबिर्वनः शमिर्दक्षश्चत्वारोशीनरात्मजाः। वृषादर्भः सुवीरश्च मद्रः कैकेय आत्मजाः ॥३॥ शिबेश्चत्वार एवासंस्तितिक्षोश्च रुषद्रथः। ततो हेमोऽथ सुतपा बलिः सुतपसोऽभवत् ॥४॥ अङ्गवङ्गकलिङ्गाद्याः सुह्मपुण्ड्रान्ध्रसंज्ञिताः। जज्ञिरे दीर्घतमसो बलेः क्षेत्रे महीक्षितः ॥५॥ चक्रुः स्वनाम्ना विषयान् षडिमान् प्राच्यकांश्च ते। खनपानोऽङ्गतो जज्ञे तस्माद्दिविरथस्ततः ॥६॥ सुतो धर्मरथो यस्य जज्ञे चित्ररथोऽप्रजाः। रोमपाद इति ख्यातस्तस्मै दशरथः सखा ॥७॥ शान्तां स्वकन्यां प्रायच्छदृष्यशृङ्ग उवाह ताम्। देवेऽवर्षति यं रामा आनिन्युर्हरिणीसुतम् ॥८॥ नाट्यसङ्गीतवादित्रैर्विभ्रमालिङ्गनार्हणैः। स तु राज्ञोऽनपत्यस्य निरूप्येष्टिं मरुत्वतः ॥९॥ प्रजामदाद्दशरथो येन लेभेऽप्रजाः प्रजाः। चतुरङ्गो रोमपादात्पृथुलाक्षस्तु तत्सुतः ॥१०॥ बृहद्रथो बृहत्कर्मा बृहद्भानुश्च तत्सुताः। आद्याद्बृहन्मनास्तस्माज्जयद्रथ उदाहृतः ॥११॥ विजयस्तस्य सम्भूत्यां ततो धृतिरजायत। ततो धृतव्रतस्तस्य सत्कर्माधिरथस्ततः ॥१२॥ योऽसौ गङ्गातटे क्रीडन् मञ्जूषान्तर्गतं शिशुम्। कुन्त्यापविद्धं कानीनमनपत्योऽकरोत्सुतम् ॥१३॥ वृषसेनः सुतस्तस्य कर्णस्य जगतीपतेः। द्रुह्योश्च तनयो बभ्रुः सेतुस्तस्यात्मजस्ततः ॥१४॥ आरब्धस्तस्य गान्धारस्तस्य धर्मस्ततो धृतः। धृतस्य दुर्मदस्तस्मात्प्रचेताः प्राचेतसं शतम् ॥१५॥ म्लेच्छाधिपतयोऽभूवन्नुदीचीं दिशमाश्रिताः। तुर्वसोश्च सुतो वह्निर्वह्नेर्भर्गोऽथ भानुमान् ॥१६॥ त्रिभानुस्तत्सुतोऽस्यापि करन्धम उदारधीः। मरुतस्तत्सुतोऽपुत्रः पुत्रं पौरवमन्वभूत् ॥१७॥ दुष्यन्तः स पुनर्भेजे स्वं वंशं राज्यकामुकः। ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशं नरर्षभ ॥१८॥ वर्णयामि महापुण्यं सर्वपापहरं नृणाम्। यदोर्वंशं नरः श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥१९॥ यत्रावतीर्णो भगवान् परमात्मा नराकृतिः। यदोः सहस्रजित्क्रोष्टा नलो रिपुरिति श्रुताः ॥२०॥ चत्वारः सूनवस्तत्र शतजित्प्रथमात्मजः। महाहयो वेणुहयो हैहयश्चेति तत्सुताः ॥२१॥ धर्मस्तु हैहयसुतो नेत्रः कुन्तेः पिता ततः। सोहञ्जिरभवत्कुन्तेर्महिष्मान् भद्रसेनकः ॥२२॥ दुर्मदो भद्रसेनस्य धनकः कृतवीर्यसूः। कृताग्निः कृतवर्मा च कृतौजा धनकात्मजाः ॥२३॥ अर्जुनः कृतवीर्यस्य सप्तद्वीपेश्वरोऽभवत्। दत्तात्रेयाद्धरेरंशात्प्राप्तयोगमहागुणः ॥२४॥ न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः। यज्ञदानतपोयोगश्रुतवीर्यदयादिभिः ॥२५॥ पञ्चाशीति सहस्राणि ह्यव्याहतबलः समाः। अनष्टवित्तस्मरणो बुभुजेऽक्षय्यषड्वसु ॥२६॥ तस्य पुत्रसहस्रेषु पञ्चैवोर्वरिता मृधे। जयध्वजः शूरसेनो वृषभो मधुरूर्जितः ॥२७॥ जयध्वजात्तालजङ्घस्तस्य पुत्रशतं त्वभूत्। क्षत्रं यत्तालजङ्घाख्यमौर्वतेजोपसंहृतम् ॥२८॥ तेषां ज्येष्ठो वीतिहोत्रो वृष्णिः पुत्रो मधोः स्मृतः। तस्य पुत्रशतं त्वासीद्वृष्णिज्येष्ठं यतः कुलम् ॥२९॥ माधवा वृष्णयो राजन् यादवाश्चेति संज्ञिताः। यदुपुत्रस्य च क्रोष्टोः पुत्रो वृजिनवांस्ततः ॥३०॥ श्वाहिस्ततो रुशेकुर्वै तस्य चित्ररथस्ततः। शशबिन्दुर्महायोगी महाभोजो महानभूत् ॥३१॥ चतुर्दशमहारत्नश्चक्रवर्त्यपराजितः। तस्य पत्नीसहस्राणां दशानां सुमहायशाः ॥३२॥ दशलक्षसहस्राणि पुत्राणां तास्वजीजनत्। तेषां तु षट् प्रधानानां पृथुश्रवस आत्मजः ॥३३॥ धर्मो नामोशना तस्य हयमेधशतस्य याट्। तत्सुतो रुचकस्तस्य पञ्चासन्नात्मजाः शृणु ॥३४॥ पुरुजिद्रुक्मरुक्मेषुपृथुज्यामघसंज्ञिताः। ज्यामघस्त्वप्रजोऽप्यन्यां भार्यां शैब्यापतिर्भयात्॥३५॥ नाविन्दच्छत्रुभवनाद्भोज्यां कन्यामहारषीत्। रथस्थां तां निरीक्ष्याह शैब्या पतिममर्षिता ॥३६॥ केयं कुहक मत्स्थानं रथमारोपितेति वै। स्नुषा तवेत्यभिहिते स्मयन्ती पतिमब्रवीत् ॥३७॥ अहं वन्ध्यासपत्नी च स्नुषा मे युज्यते कथम्। जनयिष्यसि यं राज्ञि तस्येयमुपयुज्यते ॥३८॥ अन्वमोदन्त तद्विश्वेदेवाः पितर एव च। शैब्या गर्भमधात्काले कुमारं सुषुवे शुभम्। स विदर्भ इति प्रोक्त उपयेमे स्नुषां सतीम् ॥३९॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे यदुवंशानुवर्णने त्रयोविंशोऽध्यायः ॥२३॥

॥ चतुर्विंशोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच तस्यां विदर्भोऽजनयत्पुत्रौ नाम्ना कुशक्रथौ। तृतीयं रोमपादं च विदर्भकुलनन्दनम् ॥१॥ रोमपादसुतो बभ्रुर्बभ्रोः कृतिरजायत। उशिकस्तत्सुतस्तस्माच्चेदिश्चैद्यादयो नृप ॥२॥ क्रथस्य कुन्तिः पुत्रोऽभूद्धृष्टिस्तस्याथ निर्वृतिः। ततो दशार्हो नाम्नाभूत्तस्य व्योमः सुतस्ततः ॥३॥ जीमूतो विकृतिस्तस्य यस्य भीमरथः सुतः। ततो नवरथः पुत्रो जातो दशरथस्ततः ॥४॥ करम्भिः शकुनेः पुत्रो देवरातस्तदात्मजः। देवक्षत्रस्ततस्तस्य मधुः कुरुवशादनुः ॥५॥ पुरुहोत्रस्त्वनोः पुत्रस्तस्यायुः सात्वतस्ततः। भजमानो भजिर्दिव्यो वृष्णिर्देवावृधोऽन्धकः ॥६॥ सात्वतस्य सुताः सप्त महाभोजश्च मारिष। भजमानस्य निम्लोचिः किङ्किणो धृष्टिरेव च ॥७॥ एकस्यामात्मजाः पत्न्यामन्यस्यां च त्रयः सुताः। शताजिच्च सहस्राजिदयुताजिदिति प्रभो ॥८॥ बभ्रुर्देवावृधसुतस्तयोः श्लोकौ पठन्त्यमू। यथैव शृणुमो दूरात्सम्पश्यामस्तथान्तिकात् ॥९॥ बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधः समः। पुरुषाः पञ्चषष्टिश्च षट् सहस्राणि चाष्ट च ॥१०॥ येऽमृतत्वमनुप्राप्ता बभ्रोर्देवावृधादपि। महाभोजोऽपि धर्मात्मा भोजा आसंस्तदन्वये ॥११॥ वृष्णेः सुमित्रः पुत्रोऽभूद्युधाजिच्च परन्तप। शिनिस्तस्यानमित्रश्च निम्नोऽभूदनमित्रतः ॥१२॥ सत्राजितः प्रसेनश्च निम्नस्याप्यासतुः सुतौ। अनमित्रसुतो योऽन्यः शिनिस्तस्याथ सत्यकः ॥१३॥ युयुधानः सात्यकिर्वै जयस्तस्य कुणिस्ततः। युगन्धरोऽनमित्रस्य वृष्णिः पुत्रोऽपरस्ततः ॥१४॥ श्वफल्कश्चित्ररथश्च गान्दिन्यां च श्वफल्कतः। अक्रूरप्रमुखा आसन् पुत्रा द्वादश विश्रुताः ॥१५॥ आसङ्गः सारमेयश्च मृदुरो मृदुविद्गिरिः। धर्मवृद्धः सुकर्मा च क्षेत्रोपेक्षोऽरिमर्दनः ॥१६॥ शत्रुघ्नो गन्धमादश्च प्रतिबाहुश्च द्वादश। तेषां स्वसा सुचीराख्या द्वावक्रूरसुतावपि ॥१७॥ देववानुपदेवश्च तथा चित्ररथात्मजाः। पृथुर्विदूरथाद्याश्च बहवो वृष्णिनन्दनाः ॥१८॥ कुकुरो भजमानश्च शुचिः कम्बलबर्हिषः। कुकुरस्य सुतो वह्निर्विलोमा तनयस्ततः ॥१९॥ कपोतरोमा तस्यानुः सखा यस्य च तुम्बुरुः। अन्धको दुन्दुभिस्तस्मादविद्योतः पुनर्वसुः ॥२०॥ तस्याहुकश्चाहुकी च कन्या चैवाहुकात्मजौ। देवकश्चोग्रसेनश्च चत्वारो देवकात्मजाः ॥२१॥ देववानुपदेवश्च सुदेवो देववर्धनः। तेषां स्वसारः सप्तासन् धृतदेवादयो नृप ॥२२॥ शान्तिदेवोपदेवा च श्रीदेवा देवरक्षिता। सहदेवा देवकी च वसुदेव उवाह ताः ॥२३॥ कंसः सुनामा न्यग्रोधः कङ्कः शङ्कुः सुहूस्तथा। राष्ट्रपालोऽथ सृष्टिश्च तुष्टिमानौग्रसेनयः ॥२४॥ कंसा कंसवती कङ्का शूरभू राष्ट्रपालिका। उग्रसेनदुहितरो वसुदेवानुजस्त्रियः ॥२५॥ शूरो विदूरथादासीद्भजमानः सुतस्ततः। शिनिस्तस्मात्स्वयं भोजो हृदीकस्तत्सुतो मतः ॥२६॥ देवबाहुः शतधनुः कृतवर्मेति तत्सुताः। देवमीढस्य शूरस्य मारिषा नाम पत्न्यभूत् ॥२७॥ तस्यां स जनयामास दश पुत्रानकल्मषान्। वसुदेवं देवभागं देवश्रवसमानकम् ॥२८॥ सृञ्जयं श्यामकं कङ्कं शमीकं वत्सकं वृकम्। देवदुन्दुभयो नेदुरानका यस्य जन्मनि ॥२९॥ वसुदेवं हरेः स्थानं वदन्त्यानकदुन्दुभिम्। पृथा च श्रुतदेवा च श्रुतकीर्तिः श्रुतश्रवाः ॥३०॥ राजाधिदेवी चैतेषां भगिन्यः पञ्च कन्यकाः। कुन्तेः सख्युः पिता शूरो ह्यपुत्रस्य पृथामदात्॥३१॥ साऽऽप दुर्वाससो विद्यां देवहूतीं प्रतोषितात्। तस्या वीर्यपरीक्षार्थमाजुहाव रविं शुचिम् ॥३२॥ तदैवोपागतं देवं वीक्ष्य विस्मितमानसा। प्रत्ययार्थं प्रयुक्ता मे याहि देव क्षमस्व मे ॥३३॥ अमोघं दर्शनं देवि आदित्से त्वयि चात्मजम्। योनिर्यथा न दुष्येत कर्ताहं ते सुमध्यमे ॥३४॥ इति तस्यां स आधाय गर्भं सूर्यो दिवं गतः। सद्यः कुमारः सञ्जज्ञे द्वितीय इव भास्करः ॥३५॥ तं सात्यजन्नदीतोये कृच्छ्राल्लोकस्य बिभ्यती। प्रपितामहस्तामुवाह पाण्डुर्वै सत्यविक्रमः ॥३६॥ श्रुतदेवां तु कारूषो वृद्धशर्मा समग्रहीत्। यस्यामभूद्दन्तवक्त्रः ऋषिशप्तो दितेः सुतः ॥३७॥ कैकेयो धृष्टकेतुश्च श्रुतकीर्तिमविन्दत। सन्तर्दनादयस्तस्यां पञ्चासन् कैकयाः सुताः ॥३८॥ राजाधिदेव्यामावन्त्यौ जयसेनोऽजनिष्ट ह। दमघोषश्चेदिराजः श्रुतश्रवसमग्रहीत् ॥३९॥ शिशुपालः सुतस्तस्याः कथितस्तस्य सम्भवः। देवभागस्य कंसायां चित्रकेतुबृहद्बलौ ॥४०॥ कंसवत्यां देवश्रवसः सुवीर इषुमांस्तथा। कङ्कायामानकाज्जातः सत्यजित्पुरुजित्तथा ॥४१॥ सृञ्जयो राष्ट्रपाल्यां च वृषदुर्मर्षणादिकान्। हरिकेशहिरण्याक्षौ शूरभूम्यां च श्यामकः ॥४२॥ मिश्रकेश्यामप्सरसि वृकादीन् वत्सकस्तथा। तक्षपुष्करशालादीन् दुर्वार्क्ष्यां वृक आदधे ॥४३॥ सुमित्रार्जुनपालादीन् शमीकात्तु सुदामिनी। कङ्कश्च कर्णिकायां वै ऋतधामजयावपि ॥४४॥ पौरवी रोहिणी भद्रा मदिरा रोचना इला। देवकीप्रमुखा आसन् पत्न्य आनकदुन्दुभेः ॥४५॥ बलं गदं सारणं च दुर्मदं विपुलं ध्रुवम्। वसुदेवस्तु रोहिण्यां कृतादीनुदपादयत् ॥४६॥ सुभद्रो भद्रवाहश्च दुर्मदो भद्र एव च। पौरव्यास्तनया ह्येते भूताद्या द्वादशाभवन् ॥४७॥ नन्दोपनन्दकृतकशूराद्या मदिरात्मजाः। कौसल्या केशिनं त्वेकमसूत कुलनन्दनम् ॥४८॥ रोचनायामतो जाता हस्तहेमाङ्गदादयः। इलायामुरुवल्कादीन् यदुमुख्यानजीजनत् ॥४९॥ विपृष्ठो धृतदेवायामेक आनकदुन्दुभेः। शान्तिदेवात्मजा राजन् श्रमप्रतिश्रुतादयः ॥५०॥ राजानः कल्पवर्षाद्या उपदेवासुता दश। वसुहंससुवंशाद्याः श्रीदेवायास्तु षट् सुताः ॥५१॥ देवरक्षितया लब्धा नव चात्र गदादयः। वसुदेवः सुतानष्टावादधे सहदेवया ॥५२॥ पुरुविश्रुतमुख्यांस्तु साक्षाद्धर्मो वसूनिव। वसुदेवस्तु देवक्यामष्ट पुत्रानजीजनत् ॥५३॥ कीर्तिमन्तं सुषेणं च भद्रसेनमुदारधीः। ऋजुं सम्मर्दनं भद्रं सङ्कर्षणमहीश्वरम् ॥५४॥ स गो ना सं गो गो अष्टमस्तु तयोरासीत्स्वयमेव हरिः किल। सुभद्रा च महाभागा तव राजन् पितामही ॥५५॥ यदा यदेह धर्मस्य क्षयो वृद्धिश्च पाप्मनः। तदा तु भगवानीश आत्मानं सृजते हरिः ॥५६॥ न ह्यस्य जन्मनो हेतुः कर्मणो वा महीपते। आत्ममायां विनेशस्य परस्य द्रष्टुरात्मनः ॥५७॥ यन्मायाचेष्टितं पुंसः स्थित्युत्पत्त्यप्ययाय हि। अनुग्रहस्तन्निवृत्तेरात्मलाभाय चेष्यते ॥५८॥ अक्षौहिणीनां पतिभिरसुरैर्नृपलाञ्छनैः। भुव आक्रम्यमाणाया अभाराय कृतोद्यमः ॥५९॥ कर्माण्यपरिमेयाणि मनसापि सुरेश्वरैः। सहसङ्कर्षणश्चक्रे भगवान् मधुसूदनः ॥६०॥ कलौ जनिष्यमाणानां दुःखशोकतमोनुदम्। अनुग्रहाय भक्तानां सुपुण्यं व्यतनोद्यशः ॥६१॥ यस्मिन् सत्कर्णपीयुषे यशस्तीर्थवरे सकृत्। श्रोत्राञ्जलिरुपस्पृश्य धुनुते कर्मवासनाम् ॥६२॥ भोजवृष्ण्यन्धकमधुशूरसेनदशार्हकैः। श्लाघनीयेहितः शश्वत्कुरुसृञ्जयपाण्डुभिः ॥६३॥ स्निग्धस्मितेक्षितोदारैर्वाक्यैर्विक्रमलीलया। नृलोकं रमयामास मूर्त्या सर्वाङ्गरम्यया ॥६४॥ यस्याननं मकरकुण्डलचारुकर्ण भ्राजत्कपोलसुभगं सविलासहासम्। नित्योत्सवं न ततृपुर्दृशिभिः पिबन्त्यो नार्यो नराश्च मुदिताः कुपिता निमेश्च ॥६५॥ जातो गतः पितृगृहाद्व्रजमेधितार्थो हत्वा रिपून् सुतशतानि कृतोरुदारः। उत्पाद्य तेषु पुरुषः क्रतुभिः समीजे आत्मानमात्मनिगमं प्रथयन् जनेषु ॥६६॥ पृथ्व्याः स वै गुरुभरं क्षपयन् कुरूणामन्तः- समुत्थकलिना युधि भूपचम्वः। दृष्ट्या विधूय विजये जयमुद्विघोष्य प्रोच्योद्धवाय च परं समगात्स्वधाम ॥६७॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे वैयासक्यामष्टादशसाहस्र्यां पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे श्रीसूर्यसोमानुवंशकीर्तने यदुवंशानुकीर्तनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥२४॥

॥ इति नवमस्कन्धः समाप्तः ॥

ॐ तत्सत् ॥


GRETIL txt edited as per Gita Press edition along with paaThabheda by PSA Easwaran

% Text title            : shrImadbhAgavatam - 09 - navamaskandhaH 
% File name             : bhagpur-09.txt
% itxtitle              : shrImadbhAgavatam - 09 - navamaskandhaH 
% engtitle              : shrImadbhAgavatam - navamaskandhaH 
% Category              : purana, shrimadbhagavatam, vyAsa, krishna
% Location              : doc_purana
% Sublocation           : purana
% Language              : Sanskrit
% Subject               : hinduism/religion
% Latest update         : July 31, 2017, July 16, 2010
% Send corrections to   : Sanskrit@cheerful.com
% Site access           : http://sanskritdocuments.org
This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of any website or individuals or for commercial purpose without permission. Please help to maintain respect for volunteer spirit.

BACK TO TOP