श्रीजगन्नाथाष्टकस्याद्यपद्यसमीक्षणम्
महारासोल्लासं कनकमणिवेशं सुखजुषं
प्रियालोलं गोलं नयनयुगलं लोकतरलम् ।
जनानन्दानन्दं परमसुखकन्दं सहचरं
जगन्नाथं नाथं भवजलधिपाथं भजत रे ॥
लेखकः - नन्दप्रदीप्तकुमारः
अद्वैतपरकव्याख्या क्रियते-
``जगन्नाथम्'' इति पदेन समस्तस्य जगतः अधिष्ठानभूतः परमात्मा विवक्षितः । अद्वैतवेदान्ते ब्रह्मैव जगतः उपादानकारणं निमित्तकारणं च स्वीक्रियते । अतः जगतः नाथः पृथग्भूतः कश्चित् ईश्वरः न, अपि तु सर्वस्याधिष्ठानं निर्गुणं ब्रह्म एव भक्तानुग्रहार्थं सगुण-साकाररूपेण जगन्नाथस्वरूपेण उपास्यते ।
``नाथम्'' इत्यत्र स्वामित्वस्य भावः दृश्यते । जीवः स्वात्मानं देह-मन-बुद्ध्यादिभिः अभिन्नं मन्यमानः संसारबन्धने पतति । किन्तु आत्मा वस्तुतः नित्यः, शुद्धः, बुद्धः, मुक्तः च । अतः जगन्नाथस्य शरणागत्या जीवस्य देहात्मबुद्धिः निवर्तते, स्वस्य ब्रह्मस्वरूपस्य बोधः जायते ।
``भवजलधिपाथम्'' इति अत्यन्तं रमणीयं रूपकम् । भवः संसारः, जलधिः समुद्रः, पाथः मार्गः अथवा पारगमनसाधनम् इत्यर्थः । संसारः जन्म-मरण-दुःख-मोहादिरूपः अथाहः समुद्रः इव । तस्मात् पारं गन्तुं यत् साधनं तदेव ``भवजलधिपाथः'' । अद्वैतदृष्ट्या तस्य परमसाधनस्य स्वरूपं आत्मज्ञानम् ।
अतः-
जगन्नाथं नाथं भवजलधिपाथं भजत रे ।
इत्यस्य अद्वैतपरकः भावः-
``हे जनाः! यं जगन्नाथरूपेण उपासते, स एव सर्वजगतः अधिष्ठानभूतः परब्रह्मस्वरूपः । तमेव भजत; तस्य तत्त्वज्ञानरूपभक्त्या संसारसागरं तीर्त्वा स्वस्य ब्रह्मस्वरूपं साक्षात्कुरुत ।''
अद्वैतस्य मूलयुक्तिः
अत्र विशेषतया उपास्य-जगत्-जीवयोः अन्ततः अभेदः सूचितः । प्रारम्भे भक्तः वदति- ``जगन्नाथं भजत'' ; अत्र उपासकः, उपास्यः, उपासनं च त्रिविधं दृश्यते । किन्तु ज्ञानस्य परिपाककाले-
``तत्त्वमसि''
``अहं ब्रह्मास्मि''
``अयमात्मा ब्रह्म'' इत्यादिमहावाक्यप्रतिपादितब्रह्मैकत्वबोधेन उपासकस्य स्वात्मा एव परब्रह्म इति अनुभूयते ।
अतः अस्य श्लोकस्य भक्तिरूपः बाह्यभावः सगुण-जगन्नाथोपासना, किन्तु तस्य अन्तर्निहितः तात्त्विकभावः अद्वैतब्रह्मसाक्षात्कारः इति व्याख्यातुं शक्यते ।
संक्षेपेण-
``जगन्नाथः'' = उपास्यः सगुणब्रह्म,
``नाथः'' = सर्वाधिष्ठानं परब्रह्म,
``भवजलधिः'' = संसारः,
``पाथः'' = ज्ञानरूपं संसारतारणसाधनम्,
``भजनम्'' = उपासनापूर्वकं आत्मब्रह्मैक्यज्ञानस्य साधनम् ।
इति अस्य चरणस्य भक्त्यद्वैतसमन्वितः अद्वैतपरकः अर्थः प्रकाशते ।
-- प्रो. प्रदीप्तकुमारनन्दः (सेवानिवृत)
श्रीजगन्नाथसंस्कृतविश्वविद्यालयः, पुरी
Written by Dr. Pradipta Kumar Nanda,
Kendrapara, Orisa pknanda65 at gmail.com
Retd.Head, Dept.of Sarvadarshan
SJSV,Puri