पितृपक्षस्य तात्त्विकविवेचनम्
``जिंदा बाप कोई ना पूजे,
मरे बाद पुजवाया ।
मुट्ठी भर चावल लेके,
कौवे को बाप बनाया ॥ '' (कबीरभजनावली)
कबीरदासस्य दोहा पितृश्राद्धः, मृत्योत्तरकर्मकाण्डः तथा बाह्याचारप्रधानधार्मिकमान्यतानां आलोचनां करोति । अस्य मूलभावः केवलं श्राद्धकर्मणः निषेधः न, अपितु जीविते मातापित्रोः अवहेलनां कृत्वा मृत्योत्तरं तेषां नाम्ना कर्मकाण्डस्य प्रदर्शनं कियत् सार्थकम्? इति नैतिक-दार्शनिकप्रश्नस्य उत्थापनम् अस्ति ।
अत्र कबीरः प्रथमं जीवत्-पितृसेवा तथा मृत-पितृपूजा इत्येतयोः विरोधाभासं प्रकाशयति । जीवन् पिता यदा स्नेहं, सम्मानं, सेवा च अपेक्षते, तदा तस्य उपेक्षा क्रियते; किन्तु मृत्यूनन्तरं तस्य नाम्ना श्राद्धादिकर्माणि आडम्बरेण सम्पाद्यन्ते । कबीरस्य दृष्ट्या एषः व्यवहारः धार्मिकतायाः अपेक्षया सामाजिक-अवहेलनस्य निदर्शनम् अस्ति ।
``जिंदा बाप कोई ना पूजे'' इत्यनेन जीवितजनसेवायाः प्राधान्यम् उद्घाट्यते । कबीरमतस्य मूलभूतः सिद्धान्तः अस्ति यत् धर्मः केवलं मन्दिर-मस्जिद्-तीर्थ-कर्मकाण्डेषु निहितः न, अपितु जीवमात्रे दया, प्रेम, सेवा, सदाचारः च वास्तविकधर्मस्य स्वरूपम् । अतः यः पुत्रः जीवन्तं पितरं न सम्मानयति, तस्य मृत्योत्तरं कृतेन कर्मकाण्डेन पितृभक्तेः वास्तविकता सिद्धा न भवति ।
द्वितीयपङ्क्तौ-
``मरे बाद पुजवाया''
इति मृत्योत्तरकर्मकाण्डस्य औपचारिकतायाः प्रति व्यङ्ग्यम् अस्ति । कबीरः धार्मिककर्मणः अन्तःकरणशुद्ध्या सह सम्बन्धं स्थापयति । केवलं परम्परया, लोकाचारवशात् अथवा सामाजिकप्रतिष्ठार्थं क्रियमाणं कर्म यदि करुणा, प्रेम, कृतज्ञता, आत्मबोधश्च न जनयति, तर्हि तस्य आध्यात्मिकमूल्यं न्यूनमेव भवति ।
अन्तिमद्विपदी-
``मुट्ठी भर चावल लेके,
कौवे को बाप बनाया । ''
अत्र ``काकः'' प्रतीकरूपेण प्रयुक्तः । श्राद्धपरम्परायां काकस्य पितृप्रतिनिधिरूपेण सम्बन्धः लोकविश्वासेषु दृश्यते । कबीरः तस्य प्रतीकस्य माध्यमेन प्रश्नं करोति-केवलं काकाय अन्नदानं कृत्वा मृतपितुः प्रति वास्तविकं कर्तव्यं सम्पन्नं भवति किम्? यदि जीवितावस्थायां पिता प्रेम-सम्मान-सेवाभ्यां वञ्चितः, तर्हि मृत्योत्तरं प्रतीकात्मककर्म कृतज्ञतायाः पूर्णप्रतिस्थापनं कथं भवेत्?
कबीरस्य दार्शनिकदृष्टिः
अस्य पद्यस्य अन्तर्निहितं तत्त्वं त्रिधा अवगन्तुं शक्यते-
कर्मकाण्डस्य अपेक्षया भावस्य प्राधान्यम् - धर्मस्य मूल्यं बाह्यक्रियायां न, अपितु तस्य पृष्ठस्थिते प्रेम्णि, श्रद्धायां, करुणायां च अस्ति ।
जीवसेवायाः प्राधान्यम् - जीवितमातापित्रोः सेवा, सम्मानः, पालनं च मृत्योत्तरकर्मकाण्डात् अधिकं सार्थकम् । कबीरस्य निर्गुणभक्तिपरम्परायां ईश्वरानुभवः जीवितमानवस्य प्रेमसेवया सम्बद्धः ।
रूढिकर्मणां विवेकपूर्वकं परीक्षणम् - कबीरः सर्वान् संस्कारान् केवलं परम्परागतत्वात् स्वीकरोति इति न; सः प्रत्येकस्य धार्मिकाचारस्य तत्त्वतः परीक्षणम् इच्छति । यत् आचरणं मनुष्यस्य अन्तःकरणं शुद्धं न करोति, प्रेमं न वर्धयति, सदाचारं न जनयति, तत् केवलं बाह्याडम्बररूपं भवितुम् अर्हति ।
अतः अस्य पद्यस्य मूलसन्देशः ``मृतस्य नाम्ना कर्मकाण्डापेक्षया जीवतः प्रति प्रेम-सेवा श्रेष्ठा'' इति । कबीरः श्राद्धपरम्परायाः ऐतिहासिक-धार्मिक विवरणं न प्रस्तुतयति, अपितु तस्य माध्यमेन धर्मस्य बाह्यरूपं तथा आन्तरिकतत्त्वं इत्येतयोः भेदं स्पष्टयति ।
निष्कर्षः
कबीरस्य व्यङ्ग्यस्य लक्ष्यं केवलं काकभोजनं वा श्राद्धकर्म वा नास्ति । तस्य वास्तविकं लक्ष्यं आडम्बरप्रधानधार्मिकता अस्ति । जीविते पितुः सेवा न कृता चेत् मृत्योत्तरं कृता औपचारिकपूजा नैतिकदृष्ट्या अपूर्णा भवति । अतः कबीरस्य सन्देशः-
जीवितस्य सम्मानः, सेवाभावः, प्रेम, करुणा च वास्तविकधर्मस्य आधाराः; केवलं मृत्योत्तरकर्मकाण्डः धर्मस्य पूर्णस्वरूपं न भवति । इति ।
-- प्रो. प्रदीप्तकुमारनन्दः (सेवानिवृत)
श्रीजगन्नाथसंस्कृतविश्वविद्यालयः, पुरी
Written by Dr. Pradipta Kumar Nanda, Kendrapara, Orisa pknanda65 at gmail.com
Retd.Head, Dept.of Sarvadarshan
SJSV,Puri