Nateshavijayam

नटेशविजयम्

॥ श्रीः ॥ (श्रीमद्वाधूलकुलतिलकैः वेङ्कटकृष्णदीक्षितैः विरचितम्)

१. प्रथमः सर्गः

श्रियं कटाक्षाश्चिरमम्बिकाया- स्तरङ्गयन्तूत्पलदामदीर्घाः । द्रुमेऽपि सद्यस्तिलकाभिधाने प्रणीयते यैः प्रसवाङ्कुरश्रीः ॥ १॥ भद्राणि पुष्णातु स रामभद्रो भद्राकृतिः स्वीकृतभद्रपीठः । कल्पद्रुमो यस्य करादुदारा- दौदार्यमध्येतुमिवान्वगास्ते ॥ २॥ यस्यात्मनीनस्तनयोऽब्जयोनेः पुरोहितोऽभूद्भगवान्वसिष्ठः । अरुन्धतीनाम्नि यदीयमास्ते पतिव्रताज्योतिषि भागधेयम् ॥ ३॥ गाधेयगर्वोदधिकुम्भयोनि- र्यद्ब्रह्मदण्डो यमिताखिलास्त्रः । ब्राह्मे बले क्षात्त्रबले च सारं निरीक्षितॄणां निकषोपलोऽभूत् ॥ ४॥ गाधेः सुतः क्रूरतपोमहिम्ना प्रसेदुषि ब्रह्मणि भाषमाणे । अपि द्विजोऽसीत्यवृणीत यस्य तथाप्यनुज्ञां द्विजभावपूर्त्यै ॥ ५॥ यस्यान्वये योगिवरस्य शक्ति- पराशरव्यासशुकप्रधानाः । सञ्जज्ञिरे सर्वजगत्प्रसिद्धा महर्षयोऽब्धौ मणयो यथाच्छाः ॥ ६॥ तस्यान्ववाये द्विजराज एकः क्षीरोदधौ चन्द्र इवाधिकश्रीः । सौम्यः सतां वर्त्मनि सम्प्रवृत्तो बालाजिनामाजनि पण्डितेन्द्रः ॥ ७॥ अजायतास्मादरणेरिवाग्नि- र्दादाजिनामा तनयोऽग्र्यतेजाः । विरोधिनोऽभ्येत्य विलोलहेतिं चापल्यतो यं शलभीबभूवुः ॥ ८॥ उमाम्बिका नाम हुताशनस्य स्वाहेव तस्याजनि धर्मपत्नी । अजीजनद्धर्ममिवात्तदेहं गोपालनामानमसौ कुमारम् ॥ ९॥ उमाकुमारोऽयमुदग्रशक्ति- र्बाल्यात्प्रतिक्ष्माभृदुरोविभेत्ता । दादाजिनेतुस्तनयो महात्मा बालेन्दुमौलेरिव बाहुलेयः ॥ १०॥ गोपालभूपालवरस्य तस्य गुणौघमाणिक्यखनिः कनीयान् । रामस्य सौमित्रिरिवातिमात्र- प्रेमाश्रयो विठ्ठलपण्डितोऽभूत् ॥ ११॥ धर्मप्रतिष्ठापनतत्परस्य तथाविधोऽक्रूरहितस्य तस्य । सखानघः शङ्करपण्डितोऽभू- द्गाण्डीवधन्वेव गदाग्रजस्य ॥ १२॥ देवो द्विबाहुर्द्विजराजवंशे गोपाल एवाजनि गोप्तुमाप्तान् । चापासिहस्तः स्वयमेष तस्मा- दास्ते विमुक्तारिररोगदश्च ॥ १३॥ पुरा गृहीत्वा पृथुकान्कुचेलं गोपाल एकं कृतवान्धनाढ्यम् । अद्य प्रवादच्युतयेऽनुपाधि कुचेलसङ्घान्कुरुते कुबेरान् ॥ १४॥ शापे च चापे च स रैणुकेयः शान्तौ च कान्तौ च स शारदेन्दुः । योगे च भोगे च स हैहयेन्द्रो ज्ञाने च दाने च स चेद्दधीचिः ॥ १५॥ प्रत्यग्रकर्णः प्रतिपादनेऽसौ सत्ये हरिश्चन्द्रनृपो नवीनः । वीरायिते नूतनविक्रमार्को बोधे कलावान्नवभोजराजः ॥ १६॥ विरोधिसेनातृणवीतिहोत्रः कवीश्वरस्तोमकलापिमेघः । समाश्रितव्रातचकोरचन्द्रः स राजते सज्जनपद्मभानुः ॥ १७॥ स सञ्चरिष्णुर्भुवि चापवेदो दृशाधिगम्यो द्विजभाग्ययोगः । दयारसः स्वीकृतदेहबन्धः सचेतनः साम्बशिवप्रसादः ॥ १८॥ राज्ञः शिवच्छत्रपतेः प्रसादा- त्प्राज्ञस्तदीयामवलम्ब्य मुद्राम् । चिदम्बरप्रान्तभुवं चिराय गोपायति ब्रह्मकुलानुकूलः ॥ १९॥ बिभ्रद्धरित्रीभरमेष शेषं भुजेन बुद्ध्याप्यधरीकरोति । सरोजलक्ष्मीं च सतामलक्ष्मीं निजेक्षणेनैव निराकरोति ॥ २०॥ नीलालकश्चन्द्रमुखोऽब्जनेत्रो बिम्बाधरः कम्बुगलो द्विबाहुः । कवाटवक्षाः स गभीरनाभि- र्महोरुजङ्घो मदनो नु मूर्तः ॥ २१॥ कान्त्या त्वदास्येन जितः क्रशीया- निन्दुर्भवत्यन्वहमित्युडू द्वे । कर्णान्तिके कीर्तयतो धृतान्त- श्छिद्रे नु मुक्ताच्छलतो मुदेऽस्य ॥ २२॥ हयाधिरोहोचितवेषभूषे हसन्मुखेऽस्मिन्सममश्ववारैः । हयेन खेलत्यधिराजमार्गं दृष्ट्वा विमुह्यन्त्यबला द्विषश्च ॥ २३॥ विहारधाटीविततोरुघोटी- खुराग्रधूलीकुहनाभ्रपालिः । विरोधिबालाविपुलाश्रुमाला- नदीषु हेतुर्ननु तस्य नेतुः ॥ २४॥ दुरासदोऽन्यैर्धृतमण्डलाग्रः सोऽयं प्रतापेऽपरसूर्य एव । खमुत्पतन्खड्गहतोऽस्य शत्रु- र्भिन्ते पदं तद्भ्रमतेऽर्कबिम्बम् ॥ २५॥ कराग्रखेलत्करवालमाया- कालाहिलीलाकबलीकृतेषु । प्राणानिलेषु प्रतिपक्षयूना- मास्ते नरेन्द्रोऽयममोघमन्त्रः ॥ २६॥ अनेककाष्ठाक्रमणादजस्रं जाज्वल्यमानाज्जयशालिनोऽस्य । प्रतापवह्नेर्भृशमुत्थिताभि- र्नीलं नभोस्भून्नियतं मषीभिः ॥ २७॥ विसृत्वरैरस्य यशोवितानै- राच्छादिते सन्ततमिन्दुबिम्बे । चन्द्रोपलैज्योतिषिकाः कथञ्चि- ज्जानन्ति पक्षौ निशि शुकुकृष्णौ ॥ २८॥ स्वमन्दिराभ्यन्तरचत्वरेऽस्य वदान्यभावे वितते विचित्रम् । कवीन्द्रबाहीकगृहाङ्गणानि भवन्ति दानोदकपङ्किलानि ॥ २९॥ अनर्घकर्णाभरणाङ्गुलीय चित्राम्बरोष्णीषसुकञ्चुकाद्यैः । अलङ्कृता यस्य सभान्तराले दीव्यन्ति कल्पद्रुमवद्बुधेन्द्राः ॥ ३०॥ यदीयविद्वज्जनयज्ञवाटी- माटीकमानेष्वमरेष्वजस्रम् । वियोगखिन्ना विबुधायताक्ष्यो हन्तायनं दक्षिणमर्थयन्ते ॥ ३१॥ विद्वज्जनो यस्य विभोः सकाशा- दासाद्य वर्षाशनमात्तहर्षः । आविष्करोत्यात्मनि चातकत्वं दातुर्घनत्वं च दिगन्तरेषु ॥ ३२॥ वदान्यतामस्य कथं वदामः कर्णाय दातुर्मणिकुण्डलस्य । कल्पद्रुमेऽपि स्ववशे वलारिः कर्णं ययाचे मणिकुण्डलं यत् ॥ ३३॥ ख्यातिं गतो यः किल कुण्डलेन बुधेन्द्रमेकं परितोष्य कर्णः । कथं न जिह्रेति स कुण्डलानि दत्वामुना तोषयता बुधेन्द्रान् ॥ ३४॥ स कौशिकोऽजायत शक्तिहीनः कर्णात्स्वयं कुण्डलमाददानः । वासिष्ठ एषोऽजनि वृद्धशक्तिः कर्णेऽर्पयन्कुण्डलमाददानः ॥ ३५॥ देहीति दीनध्वनिकन्धराय दत्तामुना रङ्गपुरे द्विजाय । प्राज्ञेन कार्तस्वरकण्ठभूषा प्रश्नोत्तरात्मा प्रथिता तदादि ॥ ३६॥ विद्वन्मणिश्रेणिविराजमानै- र्महीं परिष्कृत्य महाग्रहारैः । ननु स्वयं नायकरत्नभूतो विद्योतते त्रासविवर्जितोऽसौ ॥ ३७॥ जिष्णुः शुचिर्दण्डधरः स पुण्य- जनः प्रचेताः शुभगम्यवाहः । धनाधिनाथो द्विजराजमौलि- राविष्करोत्यात्मनि दिक्पतित्वम् ॥ ३८॥ चिदम्बरे द्राक् शिवगङ्गयाद्भि- र्यया जनानां ह्रियतेऽत्र पङ्कः । हन्तास्य तस्या अपि पङ्कहर्तु- र्वयं कथं पावनतां वदामः ॥ ३९॥ कान्तेन साकं कलधौतशैले विहारवार्ता हृदि विश्वमातुः । व्यावर्तितानेन विहारहेतो- रान्दोलिकामर्पयताभिरूपाम् ॥ ४०॥ सभेशसेवासमयानुशंसि- न्यनेन दत्ते निनदत्यमन्दम् । घण्टामणौ मूर्ध्नि कृताञ्जलिः स्वे लोके वसिष्ठं हि विलोकतेऽजः ॥ ४१॥ तस्यानुकूलाजनि धर्मपत्नी सखाम्बिका नाम सतीमणिर्या । खनीव रत्नं कुलदीपमेनं खण्डोजिनामानमसूत सूनुम् ॥ ४२॥ स्वप्ने तमेनं शिवकामसुन्द- र्यासाद्य दिव्याभरणोज्ज्वलाङ्गी । चिदम्बरेशार्पितचित्तवृत्तिं कदाचिदूचे करुणानुरूपम् ॥ ४३॥ वत्स प्रसन्नस्त्वयि विश्वनाथः सुखी चिरं जीव श‍ृणूदितं मे । सरस्वती श्रीरिव भूरिव त्वां स्वयं शिवानुग्रहतो वृणीते ॥ ४४॥ सारस्वतं सारमिह प्रयुङ्क्ते क्षुद्रेषु देवेष्विरणेष्विवैकः । स्वातीघनः शुक्तिपुटेष्विवान्यो धन्यो महत्स्वेव तु दैवतेषु ॥ ४५॥ नव्यं तदेकं नटनायकस्य प्रणीय काव्यं पुरुषार्थहेतुम् । रामस्य वाल्मीकिरिव त्रिलोक्या- माचन्द्रतारं यश आप्नुहीति ॥ ४६॥ तत्रान्तरे तालमृदङ्गतूर्य- वीणारवैर्मागधरागभेदैः । प्रबोधितोऽसौ परदेवतायै कृताञ्जलिः काल्यविधिं व्यतानीत् ॥ ४७॥ शिवार्चनानन्तरमेव सभ्या- न्स्वप्नानुवादेन सभाजयित्वा । तेषामनुज्ञामधिगम्य धीमा- न्काव्यं क्रमादारभतैष कर्तुम् ॥ ४८॥ विशुद्धवाधूलकुलाब्धिचन्द्रो विद्वन्मणिर्वेङ्कटकृष्णयज्वा । गोपालनेतुः कवने विनेता प्राचेतसस्येव पितामहोऽभूत् ॥ ४९॥ महाकवेर्वीक्ष्य कृतिं मनोज्ञां पर्युत्सुकाः स्युः कवने परेऽपि । महेश्वरे नृत्यति मोदमानाः पार्श्वे नटन्ति प्रमथा न किं वा ॥ ५०॥ ख्यातिं किलैकेन गुणेन लोके भजेत वस्तु प्रबलेऽपि दोषे । किं कालकूटे सति कौस्तुभेन रत्नाकराख्यां लभते न सिन्धुः ॥ ५१॥ दृष्टेऽपि दोषे तदिह प्रबन्धे गुणं बुधाः केवलमाद्रियध्वम् । दोषज्ञताया भवतां न हानि- र्दोषैकदृक्त्वं परधा भवेद्वः ॥ ५२॥ कृताववज्ञापि गुणः शुचीनां कलङ्किनामादृतिरप्यवद्यम् । त्रयीतनोः पादहतापि पद्मि- न्यामोदते नेन्दुकरादृतापि ॥ ५३॥ कृतमतिरिति सोऽयं काव्यनिर्माणबीजं सुकृतिसुलभमन्तश्चिन्तयन्नेव तत्त्वम् । व्यरचयदनवद्यं पद्यवर्गैः प्रबन्धं बहिरपि पटुयोगीवाकरोल्लोकतन्त्रम् ॥ ५४॥ श्रीमद्वैदिकमार्गखेलनकलाशुद्धान्तरङ्गः सुधी- रद्वैतामृतलाभनिर्भरनिजानन्दानुभूतिः सताम् । गोप्ता मेटकरीकुलैकतिलको गोपालभूपालकः काव्येऽस्मिन्क्रमशो नटेशविजये सर्ग मुदाद्यं व्यधात् ॥ इति श्रीमद्वाधूलकुलतिलकस्य वेङ्कटकृष्णदीक्षितस्य कृतौ नटेशविजयाख्ये महाकाव्ये प्रथमः सर्गः सम्पूर्णः ।

२. द्वितीयः सर्गः

माध्यन्दिनो नाम पुरा महर्षिः कृतारिषड्वर्गजयः किलासीत् । विभूतिरुद्राक्षविभूषिताङ्गं विशङ्कते यं विषमेषुरीशम् ॥ १॥ कदाचिदेष स्वकुमारमारा- दधीतसाङ्गश्रुतिमानमन्तम् । भवाब्धिपारं प्रतिलब्धुकामं शुचिं प्रसन्नः स्वयमित्युवाच ॥ २॥ वत्स त्वमेको मम वंशमध्ये सुवृत्तमुक्तामणिवत्सुजातः । शुद्धात्मनस्ते सुजनादृतस्य यत्ते गुणग्राहि सदा हृदासीत् ॥ ३॥ भक्तिर्गुरौ वा परमेश्वरे वा प्रणीयते या पुरुषेषु लोके । धर्मार्थकामामृतदोहनी सा धिनोति दोग्ध्रीव कुलं तदीयम् ॥ ४॥ अनन्यभाजा परमन्तकारि- भक्त्या भवान्येव नृणां प्रसीदेत् । तस्मिन्प्रसन्ने तरुणेन्दुमौलौ तद्वस्तु किं यत्त्रिजगत्यलभ्यम् ॥ ५॥ शक्रः पुरा वाल्कलिना शरोघै- रम्भोमुचा हंस इवाभिभूतः । अगात्पयोधिं हरिनाभिपद्मा- मोदोत्तरैरार्तिहरं मरुद्भिः ॥ ६॥ किरन्तमम्भःकणबृन्दमुचैः सहैव मुक्तामणिभिः समन्तात् । रत्नाकरत्वं मम जीवलोको व्यक्तं विजानात्विति वाञ्छयेव ॥ ७॥ उद्गच्छतीन्दावुरुहर्षयोगा- दुत्तानितैरूर्मिभुजैर्निशासु । उडूनि डिण्डीरमिषादुपात्ता- न्युच्चावचान्यन्वहमुद्वहन्तम् ॥ ८॥ तरङ्गहस्ताञ्चलधूयमान- प्रवालडोलाफलकाधिरूढम् । बृन्दं पयोमानुषदम्पतीनां मुक्ताकलापैर्मुहुरञ्चयन्तम् ॥ ९॥ गर्वोद्धताम्भोगजबृन्दवप्रा- घातक्षणोद्भूतघणात्कृतेन । संसूचयन्तं शतकोटिभीत्या शैलानधस्तात्सलिले निमग्नान् ॥ १०॥ तत्राथ दर्वीकरराजतल्पे पयोमिलत्फेनसमूहकल्पे । शयानमिन्द्रोपलचारुदेहं हिमाचलारूढमिवोदवाहम् ॥ ११॥ आकण्ठपीतामसुरास्रधारां ज्वालामिषादुद्वमता समन्तात् । चक्रेण कृत्तद्विपकर्षणोद्य- न्नक्रेण पार्श्वे निभृतेन जुष्टम् ॥ १२॥ चलाहकान्तर्वलदंशुमालि- क्रमोल्लसत्कौस्तुभरत्नकान्त्या । संरूषितं वामकरेण शङ्खं सन्ध्यांशुशोणेन्दुसमं दधानम् ॥ १३॥ पयोधिकन्यापरिरम्भलग्न- काश्मीरजम्बालमुरःकवाटे । मुदा मुहुर्मूर्तमिवानुरागं श्रीवत्सचिह्नेन समं वहन्तम् ॥ १४॥ म्लानेतरा चम्पकमालिका वा स्थिरद्युतिश्चारुतटिल्लता वा । ततोज्ज्वला वा तपनीय रेखे- त्युल्लिख्यमानां श्रियमुद्वहन्तम् ॥ १५॥ श्रिया सुधाशीतलया श्रितानां तापं हरन्तं जनदर्शनीयम् । पुरः पुराणं पुरुषं वलारि- श्चकोरकश्चन्द्रमिवालुलोके ॥ १६॥ प्रणम्य बद्धाञ्जलिसम्पुटेन सहस्रनेत्रेण सहानिमेषैः । तोष्टूय्यमानोऽतुलदिव्यरूपो दयालुरेनं दनुजारिरूचे ॥ १७॥ युष्माकमत्रागमनं यदर्थं योगेन जानामि तदेतदद्य । वध्यो न ते वज्रकठोरकायः स वाल्कलिः शक्र विना तपोभिः ॥ १८॥ शचीपतेऽतः शिवराजधानीं तिल्वाटवीमेत्य तपश्चर त्वम् । तत्राहमेत्य त्वदनुग्रहार्थं वत्स्यामि शैले वरदस्त्रिकूटे ॥ १९॥ इत्युक्तवन्तं पतिमिन्दिरायाः प्रणम्य तेन प्रहितोऽथ शक्रः । तिल्वाटवीमेत्य तपश्चचार प्रसादहेतोः परमस्य पुंसः ॥ २०॥ तपो वितन्वन्द्युपतिस्तपर्तौ पञ्चाग्निमध्ये प्रतितिष्ठति स्म । सद्यः कथं साहसमन्तरेण भद्राणि लोके पुरुषा भजेरन् ॥ २१॥ नागेश्वरो नन्विह वायुभक्षो विष्णुं वशीचक्र इतीव मत्वा । नाकेश्वरोऽपि स्वयमीदृशोऽभू- न्नाथं वशीकर्तुमनास्तमेव ॥ २२॥ गुरूपदिष्टं पुनरेष कुर्व- न्नशून्यशय्याव्रतमादरेण । प्रहर्षयामास परं पुमांसं गुरुप्रसादः किल कार्यसिद्ध्यै ॥ २३॥ प्रसुप्तपङ्केरुहमण्डलस्य प्रगे तटाकस्य पुरोऽर्यमेव । प्रमीलिताक्षिप्रकरस्य विष्णुः प्रबोधकृत्प्रादुरभूद्रमेशः ॥ २४॥ श्रान्तोऽसि वज्रिन्सुचिरं तपोभि- र्महेशितुस्त्वं मम च प्रसादात् । जहि द्विषं तं जयमाप्नुहीति व्याहृत्य विष्णुर्विससर्ज जिष्णुम् ॥ २५॥ ततो विजित्य द्विषमाप राज्यं शक्रो हरिस्तु स्वयमीशनाट्यम् । दिदृक्षुरास्तेऽहिशयोऽत्र तेन त्वदिष्टलाभस्तपसात्र भावी ॥ २६॥ पुत्रैकदा पुल्कसजातिरेको व्याधो वसन्विन्ध्यगिरिप्रदेशे । तीर्थाटनोत्साहजुषां द्विजानां वसून्यसून्यप्यहरद्विशङ्कः ॥ २७॥ हिंसाविहारोऽयमतिप्रभूतं सम्पाद्य वित्तं सुहृदे तदर्धम् । द्विजाय कस्मैचिददात्कदाचि- त्स तं दयालुः स्वयमित्युवाच ॥ २८॥ सखे वचो मे श‍ृणु सारभूतं सुदुर्लभं मानुषजन्म जन्तोः । पुण्यादिदं प्राप्य पुनर्विमोहा- त्पापानि कुर्वन्शुरेव लोके ॥ २९॥ आयुर्हरत्यस्तमयोदयाभ्या- मल्पाल्पमर्कोऽन्वहमस्य जन्तोः । उत्तानकूपाम्भ इवोष्णकाले न वेत्त्ययं प्रत्युत नन्दतीह ॥ ३०॥ मज्जास्थिमेदोरुधिरामिषत्व- क्प्राये शरीरे परिणामहेये । विनश्वरे व्याधिनिधौ विवेकी रक्ष्यत्वबुद्ध्या रचयेदघं कः ॥ ३१॥ चन्द्रानना चम्पकदामगौरी कुम्भस्तनी कुञ्जरगामिनीति । सम्भावयन्कामपि चर्मभस्त्रां दुष्कर्म मूढस्तनुते तदर्थम् ॥ ३२॥ भार्याः सुता बन्धुजनाः परे च यावद्धनं तावदुपासतेऽमुम् । वित्तेन हीनं तु विनैव हेतु- मुत्सृज्य विश्वासमुदासते ते ॥ ३३॥ पापानि कृत्वा परिसञ्चितं स्वं भुङ्क्ते गृहे बन्धुजनोऽस्य कामम् । भोक्तव्यमेकेन परत्र लोके स्वेनैव पापस्य फलं तु शश्वत् ॥ ३४॥ तत्कर्म कुर्वन्नतिदारुणं त्वं कदापि धर्मस्य कथां न वेत्सि । करेण पाशं कलयन्कृतान्तः समागतश्चेत्तव कः सहायः ॥ ३५॥ संसारसिन्धौ सहसावतीर्णं पारं वृषः प्लावयति प्लवो वा । अधो नयत्याशुतरामघाली कण्ठे निबद्धेव शिलातिगुर्वी ॥ ३६॥ पापापनोदाय भवादृशानां सम्भूय नालं निरयाः समस्ताः । दहेयुरेधांसि दवाग्निखण्डाः किं कुर्युरासाद्य तु गण्डशैलान् ॥ ३७॥ मोहादनिष्टेषु कृतेष्टबुद्धेः पदे पदे पातककारिणश्च । क्षीणायुषस्ते शलभोपमस्य तिल्वाटवीदेशगतिर्हितैका ॥ ३८॥ इमं समाकर्ण्य हितोपदेशं स पुल्कसस्तेन सह द्विजेन । तिल्वाटवीमेत्य धृतानुतापः शान्तस्तपस्वी शिवधाम भेजे ॥ ३९॥ मध्याह्नकाले मकरन्दनद्याः पूरे विहृत्य प्रमदेन यत्र । पुलिन्दबालाः पुनरेव सायं परागपालीपुलिने लुठन्ति ॥ ४०॥ सर्वत्र शाखाच्छदपुष्पपूर्णाः फलन्त्यजीर्णा द्रुलताः स्वकाले । चिरन्तनो यत्र तु चित्रमेकः स्थाणुः सदैका च फलत्यपर्णा ॥ ४१॥ विद्याधरा यत्र विलासिनीभिः समं लतासद्मसु सानुरागाः । सङ्गीतविद्यारसिका रमन्ते निर्वेशिनः कीचकनादभेदैः ॥ ४२॥ पञ्चानना यत्र शिवापरीता गजारयो बद्धगुहाभिलाषाः । भीमाः शरन्नीरदगौरदेहाः सटाभिरामाः सततं वसन्ति ॥ ४३॥ निकुञ्जलीने निबिडेऽन्धकारे दर्पात्प्रतिद्वन्द्विधिया प्रपत्य । भल्लूकमल्लाः परिभग्नदंष्ट्राः पलायमानाः प्रणदन्ति यत्र ॥ ४४॥ अधीयतेऽध्यायदिनेषु यत्र शुकैः सह स्वाश्रमसीम्नि बालाः । शार्दूलसिंहर्क्षवराहशाबैः क्रीडन्त्यनध्यायदिनेषु कामम् ॥ ४५॥ तां भक्तिकन्यामणिजन्मभूमिं विद्यानटीविभ्रमरङ्गशालाम् । विमुक्तिवध्वाश्च विवाहवेदिं तिल्वाटवीमेत्य तपः स तेपे ॥ ४६॥ चिरं चरन्नत्र तपस्तपस्वी तटे तटाकस्य वसन्प्रसन्नम् । आमूलचूडं हरिचन्दनाद्यैः श्रीमूलनाथं शिवमर्चति स्म ॥ ४७॥ बिल्वीदलैरेष बिसप्रसूनै- र्जतीसरैश्चम्पकदामभिश्च । सम्पूजयन्साम्बशिवं व्यनैषी- दनेहसं कञ्चिदखण्डभक्तिः ॥ ४८॥ आहर्तुकामः कुसुमं हिमानी- करालिते कण्टकिते वनेऽसौ । निःशङ्कसञ्चारकृते निशासु व्याघ्राङ्घ्रिभावं वरमाप शम्भोः ॥ ४९॥ सितेतरग्रीवमुमासहायं त्रिलोचनं दिव्यतनुं युवानम् । स्मेराननं चन्द्रकलावतंसं ध्यायन्नयं देववरं स धन्यः ॥ ५०॥ मौञ्जीधरोऽयं मृगचर्मवासाः शुभ्रोपवीतः सुपलाशदण्डः । भालोल्लसद्भास्मनबिन्दुरासी- न्मुनेः सुतो मूर्त इवाश्रमोऽग्र्यः ॥ ५१॥ तं व्याघ्रपादं तपसि प्रसक्तं कृताम्बिकानाथनतिः कुमारम् । गुरुः कदाचित्कृपया समेत्य हृष्टः प्रणम्रं हितमित्युवाच ॥ ५२॥ प्रतिष्ठितस्त्वं प्रथमाश्रमेऽस्मि- न्नधीतवेदोऽस्यनृणो मुनीनाम् । इष्ट्या सुराणां प्रजया पितॄणा- मानृण्यमाप्नुह्यधुना गृही सन् ॥ ५३॥ अन्याश्रमाः केवलमात्मनीना विनाश्रमं विश्वजनीनमेनम् । उद्द्योतयान्यानुदितोऽर्कवत्त- त्खद्योतभावं भज मा कदापि ॥ ५४॥ हितं पितुर्वाक्यमिदं गृहीत्वा स व्याघ्रपादः स्वगुणानुरूपाम् । सतीं वसिष्ठस्य मुनेः स्वसार- मुदुह्य धर्मानुचितान्व्यतानीत् ॥ ५५॥ सा व्याघ्रपादं समुपाश्रयन्ती नगप्रकाण्डं नवमल्लिकेव । काले नवं गुच्छमिवाच्छकान्ति- र्बभार गर्भं भुवनाभिनन्द्यम् ॥ ५६॥ कलेव चन्द्रस्य तदा कृशाङ्गी कान्त्याः प्रपूरैर्ववृधेऽन्वहं च । वराहदंष्ट्रेव विपाण्डुवर्णा वसुन्धरासक्तिमती च साभूत् ॥ ५७॥ हठात्स्वमाक्रान्तवतोरिदानीं कार्ष्ण्यं मुखेऽभूत्कुचयोरतीव । आकर्ण्य मध्यं तदवेक्षितुं द्रा- क्स्वयं बहिः प्रादुरभूत्सुकेश्याः ॥ ५८॥ पदे पदे ग्लायति बाहुवल्ली- मंसे सखीनामबला निधत्ते । निरन्तरं निःश्वसितीति वार्ता कर्णे सुधां तत्कमितुर्न्यषिञ्चत् ॥ ५९॥ विक्षोभ्यमाणेव पयोधिवेणी निर्मथ्यमानेव निवारणी सा । कान्तामणिः कुन्धनखिद्यमाना तेजोमयं दिव्यमसूत सूनुम् ॥ ६०॥ वसिष्ठमुख्या मुनयः समेत्य वैयाघ्रपादं दिवसे शुभंयौ । आसन्नयज्ञान्वयमागमज्ञं मोदादकुर्वन्नुपमन्युसंज्ञम् ॥ ६१॥ आजानशुद्धैः सुरभेः पयोभि- र्मूर्तेः स्वयं सत्त्वगुणैरिवामुम् । कृतोदयं मातुलगेहसीम- न्यरुन्धती वर्धयति स्म हर्षात् ॥ ६२॥ माध्यन्दिनिस्तदनु मातुलगेहमध्या- द्वेदोक्तकर्मविहितातिशयं कुमारम् । वैतानपावकमिवाध्वरवेदिमध्या- दादाय तिल्ववनमाप मुदा सदारः ॥ ६३॥ मुग्धं वन्याहारवैरस्ययोगा- द्दुग्धं स्मारं स्मारमेनं रुदन्तम् । आरान्नीतं वीक्ष्य पित्रा हरोऽस्मै क्षीराब्धिं द्रागानयद्दीनबन्धुः ॥ ६४॥ पुनरपि सह पत्न्या पुण्यकृद्व्याघ्रपादो नटपरिबृढदिव्यानन्दनाट्यं दिदृक्षुः । अतनुत शिवपूजामादरादाप्तवाचा परमसखपतञ्जल्यागमैकप्रतीक्षः ॥ ६५॥ श्रीमद्वैदिकमार्गखेलनकलाशुद्धान्तरङ्गः सुधी- रद्वैतामृतलाभनिर्भरनिजानन्दानुभूतिः सताम् । गोप्ता मेटकरीकुलैकतिलको गोपालभूपालकः काव्येऽस्मिन्क्रमशो नटेशविजये सर्गं द्वितीयं व्यधात् ॥ इति श्रीमद्वाधूलकुलतिलकस्य वेङ्कटकृष्णदीक्षितस्य कृतौ नटेशविजयाख्ये महाकाव्ये द्वितीयः सर्गः सम्पूर्णः ।

३. तृतीयः सर्गः

कैलासशैलमधिगत्य कदाचिदारा- न्नारायणः सविनयं प्रणमञ्शिवेन । आलिङ्ग्य गाढमभिनन्द्य च भद्रपीठे पार्श्वे विचित्रमणिभासिनि वेशितोऽभूत् ॥ १॥ तत्र क्षणं तरलवेत्रलताविलास- व्याख्याततत्तदधिकारविशेषयोगः । प्रस्थापयन्दिगधिपान्प्रभवे निवेद्य त्रैलोक्यभारभृददृश्यत तेन भृङ्गी ॥ २॥ रोमन्थलोलगलकम्बललम्बिघण्टं कण्ठक्वणत्कनककिङ्किणिकाकलापम् । चन्द्रांशुगौरचलचामरचारुश‍ृङ्गं साक्षाच्चकार धुरि शाक्करराजमेषः ॥ ३॥ द्वैमातुरोदरफणाधरपारणोत्क- षाण्मातुरीयरथसम्भृतवल्गितानि । आलोक्य किञ्चिदवलम्बितमन्दहासा- मम्बामपश्यदपि सादरमम्बुजाक्षः ॥ ४॥ तावत्समुद्र इव शान्ततरङ्गघोषे माशब्दिकस्तिमितमर्दलतालगीते । सर्वेशयोः सदसि संलपतोर्मुहूर्तं चित्रार्पिता इव बभुः सनकादिसिद्धाः ॥ ५॥ प्रालेयशैलतनयापरिकर्मितस्व- देहोक्तविश्वजननीजनकैकयोगः । भालेक्षणोऽब्जनयनेन मिथः प्रजल्प्य प्रस्थाप्य संसदमनेन सह प्रतस्थे ॥ ६॥ विश्वातिशायिसुषमोदयवीक्षणीयौ दाम्पत्यदर्शितमिथःप्रणयानुबन्धौ । आसेदतुः स्वयमनीश्वरवादिजुष्टं तौ देवदारुवनमीप्सितदुष्टशिक्षौ ॥ ७॥ कन्दर्पकोटिकमनीयतनुः कपाली मन्दस्मिताङ्कुरमनोहरगण्डभागः । कुन्दप्रसूनरदनः कुमुदाप्तचूडो नन्दद्गणो वनमगाहत तन्नटेशः ॥ ८॥ भस्मानुलेपपरिधूसरपाण्डराङ्गो विस्मापितामरपुरन्ध्रिविकीर्णपुष्पः । उक्षाधिभूगतिरुदारकुमारवेषो भिक्षाटनाय सुरदारुवनं स भेजे ॥ ९॥ मञ्जीरचक्रमुखरं मणिपादुकाङ्कं पुञ्जीभवन्नखरुचि प्रणिकुञ्च्य पादम् । उत्तानतानगतिरुद्धतमुग्धढक्क- स्तत्तादृशं व्यतत ताण्डवमिन्दुमौलिः ॥ १०॥ तावत्तपस्वितरुणीपरिषत्तमेन- मत्यद्भुताकृतिमवेक्षितुमादरेण । स्वस्वाश्रमान्निरजिहीत सुवर्णवर्णा सौदामिनीततिरिवाम्बुदचक्रवालात् ॥ ११॥ एका विनिर्गतवती निजयज्ञवाटा- त्पत्नी नितम्बपरिमण्डलबद्धयोक्त्रा । सन्नह्य पुष्पधनुषा सहसेव कृष्टा हृष्टान्तिके चिरमतिष्ठत हन्त तस्मै ॥ १२॥ अन्या तदीयमुखमण्डलमादरेण धन्या सुधाकरमिवाखिलदर्शनीयम् । इन्दीवरेण सरसीव निजेक्षणेन मन्दीभवन्मुकुलनेन मुहुः सिषेवे ॥ १३॥ साकूतमन्दहसितेन शशाङ्कमौलेः काकूदितेन च करम्बितपारवश्या । दुग्धान्नमित्युपहृतं नवनीतमेका स्निग्धात्मकं स्वमिव चित्तमदादमुष्मै ॥ १४॥ मारप्रवीरविशिखैरिव मुच्यमानैः केशप्रकीर्णकुसुमैरनुगम्यमाना । कामारिमेत्य लघु काप्यवदत्सुभक्ता भक्तानुरक्त भगवन्नवलोकयेति ॥ १५॥ मत्तेभकुम्भतटमर्दनलब्धवर्णाः पञ्चाननस्य नखरा इति नः प्रसिद्धम् । तन्मेऽद्य दर्शय वने दयया दिदृक्षोः कुम्भस्तनी तमिति गूढमुवाच काचित् ॥ १६॥ प्रस्वेदवारिकणिकापरिशोभिभालं श्वासातिरेकदरजल्पितचारुवक्त्रम् । नाट्यं झलञ्झलितनूपुरमुद्धतं त्वं काल्या कृतं कुरु मयेति तमाह् काचित् ॥ १७॥ शश्वत्प्रतार्य सुदतीजनमर्जितं य- त्पापं तदेव हि गलं परिवेष्टते ते । क्ष्वेलच्छलात्कृतमतः परवञ्चनेन स्वामिन्दयस्व मयि साध्विति काचिदूचे ॥ १८॥ मुग्धा मुहूर्तमवलोक्य शिवं प्रमोदा- त्काचित्परित्रुटितकञ्चुककङ्कणालिः । श्वश्रूभिया तमुपसृत्य सकङ्कणं मे दत्त्वाशु कञ्चुकमितः प्रचलेत्यरौत्सीत् ॥ १९॥ आदाय कापि मणिदर्विकयान्नमुच्चैः पात्रे समर्पयितुमुन्नमिताङ्गयष्टिः । तावत्समुच्छ्वसितनीविदुकूलमाशु ह्रीणा करेण दधती हृषितावतस्थे ॥ २०॥ वाचालकिङ्किणिविजृम्भितहृद्यढक्का- वाद्यध्वनिस्मितविकासिमुखेन्दुशम्भौ । वल्गत्युदारमिति वामदृशां तदीयं मञ्जीरचक्रयुगलं निगलं हृदोऽभूत् ॥ २१॥ अत्रान्तरे सरयमाश्रमदेशमाप्ता नारायणी नवनवोदितयौवनश्रीः । कादम्बिनीसविधकन्दलितेव शम्पा पर्याकुलं परमहंसकुलं वितेने ॥ २२॥ ताटङ्करत्नतरलांशुनिचोलचक्र- व्यानद्धगल्लमुकुरव्यतिरोचमाना । नालीकदीर्घनयनाञ्चलकज्जलश्री- व्याख्यातमारविषदिग्धशरप्रकारा ॥ २३॥ धम्मिल्लमध्यगतचम्पकदामगन्ध- मोमुह्यमानयुवमानसमत्तभृङ्गा । भालामृतांशुशकलोपरिभासमान- कस्तूरिकातिलककन्दलिताङ्कशङ्का ॥ २४॥ नासाञ्चलाभरणमौक्तिकनामधेय- नक्षत्रनित्यकृतचन्द्रजिदास्यदास्या । आपाटलाधरदलार्चिरुदारसन्ध्या- रागानुबन्धिरदनावलिबालचन्द्रा ॥ २५॥ माणिक्यहेममयमङ्गलसूत्रलक्ष्मी- सन्दर्शित स्मरहरिज्जयतोरणश्रीः । कामेशदर्शनकुतूहलियौवनद्रा- गानीतपूर्णकलशाभकुचाभिरामा ॥ २६॥ कौसुम्भकञ्चुकविराजिकुचाग्ररिङ्ख- त्काश्मीरजन्मरसकर्बुरतारहारा । सन्ध्यारुचिच्छुरितशैलतटान्तरुद्य- त्तारावलीरुचिरदिक्तरुणीविलासा ॥ २७॥ नाभीगभीरसरसीसरसोज्जिहान- नालाभरोमलतिकाग्रलसत्कुचाब्जा । चञ्चद्भुजायुगलचम्पकदामकोटि- व्यालम्बिकोकनदविभ्रमकारिहस्ता ॥ २८॥ लावण्यसिन्धुलहरीपुलिनानुकारि- श्रोणीविहारिविहगावलिचारुकाञ्चिः । अब्जोपरिस्फुरदधोमुखहेमरम्भा- सम्भावनार्हचरणोज्ज्वलजङ्घिकोरुः ॥ २९॥ मञ्जीरमञ्जुरवसञ्जनितस्वशङ्का- सम्प्राप्तहंसगलहस्तिकचारुयाना । आलोहिताम्बरसमुल्लसदङ्गवल्ली- सम्भाविताभिनवचन्द्रकलाविलासा ॥ ३०॥ नीलोत्पलद्वितयनिर्गतमत्तभृङ्गी- भङ्गीवहस्फुटकटाक्षपरम्पराभिः । निःशेषपीतनियतव्रतयोगवृन्द- हृत्पङ्कजोदितविवेकमरन्दबिन्दुः ॥ ३१॥ किञ्चिच्च्युतं कुचदुकूलमुरस्युदारं प्रत्यर्पयन्त्यनुकलं करपल्लवेन । आदाय घर्मकणिकामलिकात्किरन्ती सौन्दर्यबिन्दुमिव शोणरुचा नखेन ॥ ३२॥ वामेन विश्लथतरां कबरीं करेण काञ्चीं नितम्बगलितामितरेण धृत्वा । मूले क्वचिद्विटपिनो मुहुरध्वखेदा- त्तिष्ठन्त्यमूमुहदशेषजगत्कृशाङ्गी ॥ ३३॥ लीलाविघूर्णितविलोचनकोणपातै- र्हालाहलैरिव जनानतिमोहयन्ती । नीलालकान्तिकविलोलललन्तिकैका बाला परिभ्रमति काननसीनि कैषा ॥ ३४॥ गाढानुरागकलशोदधिचन्द्रिका वा श‍ृङ्गारसौधशिखरार्पितदीपिका वा । मारैन्द्रजालिकविमोहनपिञ्छिका वा लीलाभिरामरतिपञ्जरशारिका वा ॥ ३५॥ राकासुधा किरणमण्डलरम्यवक्त्रा तारावलीसदृशतादृशतारहारा । शोणाधरार्चिरधरीकृतसान्ध्यरागा श्यामा प्रपञ्चयति पञ्चशरप्रतापम् ॥ ३६॥ आः पश्यतामभिनवस्मितचन्द्रिकाभि- र्हृत्वा बहिस्तिमिरमन्तरिवार्पयन्ती । जाज्वल्यमाननखशोणमयूखजालैः पार्श्वद्रुमान्सपदि पल्लवितान्करोति ॥ ३७॥ मोघेतरा कदनकर्मणि मुष्टिमेय- मध्येयमेव मकरध्वजचापयष्टिः । आद्यन्तयोर्यदरविन्दमथोत्पलं च धत्ते पदेक्षणमिषेण तदीयमस्त्रम् ॥ ३८॥ आलानमुच्चलितमारुरुचे त्रिधोच्चै- राकृष्यताद्रितटमायसश‍ृङ्खला च । कामद्विपेन तदिदं कुचयोरधस्ता- द्रोमावली त्रिवलिनाभिखनीति दृष्टम् ॥ ३९॥ पञ्चेषुमुक्तपटुबाणपरम्परोद्य- च्छिद्राणि योगिनिवहैश्चिरमर्पितानि । चित्तान्युरोजयुगले सुगुणानि शुद्धा- न्यस्या लुठन्ति नवहारमणिच्छलेन ॥ ४०॥ उद्यद्भुजद्वितयमुद्यतबाहुमूल- मुत्तम्भितस्तनमुदारविलोलहारम् । उन्नम्रमध्यमुपवेल्लितपादमस्या उज्जृम्भितं जयति हुङ्कृतयोगिधैर्यम् ॥ ४१॥ इत्थं विभाव्य धुरि योगिजनश्चिरं तां मोहानिलव्यतिकरास्तविवेकदीपः । स्नानं जपं हवनमध्ययनं पुराणं शास्त्रं व्रतं च सकलं विजहौ किमन्यत् ॥ ४२॥ पुङ्खानुपुङ्खशरवर्षुकपुष्पचापे कोलाहलप्रवणकोकिलयूनि काले । अत्यद्भुताकृतिरसौ विपिने चरन्ती हा हन्त हन्त जगदात्मवशीचकार ॥ ४३॥ तां सुन्दरीं प्रति तपस्विजनेऽनुरक्ते तं सुन्दरं प्रति तदीयवधूजने च । जातक्रुधः कतिपये जरठास्तदानी- मुद्दिश्य शम्भुमभिचारमुपाक्रमन्त ॥ ४४॥ तस्मादभूत्प्रथममुग्रतरस्तरक्षुः सम्प्रेरितो मुनिभिरेत्य शिवं जिघांसुः । तच्छूलकोटिदलितस्वकठोरदेहः प्राप त्वचा सपदि तत्परिधानभावम् ॥ ४५॥ भूयोऽपि ते भुजगमेकमुदीतमग्नेः कालं करालगरलाग्निभरं किरन्तम् । प्राचोदयञ्जहि पिनाकिनमित्यथैनं केयूरयन्भुजगमेव कृती स चक्रे ॥ ४६॥ भूतं पुनर्भुवनभीषणमेकमग्ने- रुद्भूतमुत्तरललोचनमुग्रदंष्ट्रम् । शम्भोर्वधाय ससृजुर्मुनयस्तमीशो- न्यञ्चन्निपात्य विदधे निजपादपीठम् ॥ ४७॥ अग्निं तमेव पुनराकुलकीलजालं तेऽचोदयन्नथ तमप्युपनम्रमाशु । किञ्जल्कपिञ्जरितकोकनदाविशेषं हस्ते वहन्व्यहरदद्भुतशक्तिरीशः ॥ ४८॥ मूर्तान्पुनर्जडधियो मुनयः समन्त्रा- नाहूय हन्तुमददुः शिवमभ्यनुज्ञाम् । तानागतानपि तदा स विधाय शक्त्या माणिक्यनूपुरमयानघृताङ्घ्रियुग्मे ॥ ४९॥ इत्थं हतोद्यममवेक्ष्य तपस्विसङ्घं घोराट्टहासदलिताण्डकटाहकूटः । भीमाकृतिर्भ्रमितपिङ्गजटोऽथ कोपा- दत्युग्रताण्डवपरोऽभवदष्टमूर्तिः ॥ ५०॥ तत्तादृशं तमवलोक्य महर्षिवृन्दं निश्चेष्टितं भुवि निलीनमभूद्भयार्तम् । तादृक्षवेगधुतपक्षतिमक्षिकोणै- रालक्ष्य तार्क्ष्यमहिवृन्दमिवान्तरिक्षे ॥ ५१॥ विश्वातिशायिनि जने विहितोऽभिचारो न व्यर्थ एव ननु कर्तुरनर्थहेतुः । उद्दिश्य भानुमुपलः प्रहितः किलोर्ध्वं क्षेप्तुः शिरो विदलयेत्क्षणतो निपत्य ॥ ५२॥ तद्देवदारुवनतापसवृन्दमेवं मूर्च्छालमाकलयतो मदनान्तकस्य वज्रारवव्यथितचातकमण्डलस्य धारेव मङ्क्षु जलदस्य दयाविरासीत् ॥ ५३॥ कर्पूरगौरतनुरिन्दुकलावतंसः स्मेराननः शिखरिराजसुतासमेतः । आलोलपिङ्गलजटापटलोऽथ तेषा- मानन्दताण्डवमदर्शयदन्तकारिः ॥ ५४॥ आनन्दबाष्पभरितायतलोचनाना- माविर्भवत्पुलकमेदुरिताङ्गकानाम् । आधूयमानशिरसां द्रुतमाविरासी- दानन्दताण्डवरसानुभवो मुनीनाम् ॥ ५५॥ पश्चाज्जगत्पतिमिमं प्रतिबुध्य पश्चा- त्तापात्प्रणम्य मुहुरेत्य शिवप्रसादम् । अन्तर्हिते सति सहाम्बुजलोचनेऽस्मि- न्सर्वे तदादि समुपासत साम्बमेनम् ॥ ५६॥ आनन्दनाट्यमनुभूतमिदं कदाचि- द्दुग्धोदधौ स्मृतवता दनुजान्तकेन । हर्षप्रकर्षभरितेन महाभरार्तः पृच्छन्नभाणि फणिराट्किल भारहेतुम् ॥ ५७॥ पूर्वं मया यदनुभूतमभूत्पुरारे- र्नृत्तं तदेतदनुसन्दधतोऽधुना मे । आनन्दसिन्धुलहरीमतिवेलमन्त- रासेदुषो वहनतोऽजनि तेऽतिभारः ॥ ५८॥ तस्यैव जन्म सफलं भुवने स एव श्लाघ्यः स एव तरति त्वरितं भवाब्धिम् । आनन्दताण्डवरसं हरिणाङ्कमौले- र्धन्यः स्वयं पिबति यः किल दृक्पुटाभ्याम् ॥ ५९॥ आकर्ण्य मद्गिरमिमामहिराज तेऽक्षी- ण्यानन्दबाष्पभरितान्यधुना भवन्तम् । शंसन्ति शम्भुनटनेक्षणसाभिलाषं धन्योऽसि सेत्स्यति च तेऽभिमतं तदेतत् ॥ ६०॥ मामाश्रितस्य फणिनायक ते महान्तं कालं मयाद्य कथितं परमं रहस्यम् । तद्गच्छ तावकसुतोऽस्तु मदीयतल्पं त्वं द्रक्ष्यसि त्रिनयनं तपसे यतस्व ॥ ६१॥ सञ्चोदयन्तमिति चक्रधरं प्रणम्य क्षीराम्बुधेः स निरगादुरगाधिराजः । कैलासभूधरमुपेत्य कृतान्तहन्तुः प्रीत्यै तपश्चिरमतप्यत चाप्रमत्तः ॥ ६२॥ वाताशनत्वमनिशं वसतिर्गुहायां शेषस्त्वचः सततसङ्कुचितिश्च भोगे । सर्पस्वभाव इति सर्वमिदं विहाय पञ्चाग्निमध्यमभजत्फणिराडनश्नन् ॥ ६३॥ दर्वीकराधिपतिना तपसातिमात्रं सम्प्रीणितस्तदनु चन्द्रकलावतंसः । आविर्बभूव तमभाषत चाथ वत्स सम्पत्स्यते सपदि तेऽभिमतार्थसिद्धिः ॥ ६४॥ तिल्वाटवीं भज तपश्चर तत्र चाहं श्रीमूलनाथसदनं समया विराजः । हृत्पुण्डरीककुहरे धरणी सुषुम्णा- नाडीपदे सदसि दर्शयितास्मि नाट्यम् ॥ ६५॥ अत्रेः पुरा त्वमभवस्तनयोऽनसूया त्वामञ्जलौ धृतमवेक्ष्य भुजङ्गरूपम् । त्रासादपातयदतोऽजनि ते पतञ्ज- ल्याख्याधुनापि भव तादृशनामरूपः ॥ ६६॥ उपदिशति पिनाकिन्येवमुन्निद्ररोमा विरचितनतिरन्तर्विस्तृतानन्दसिन्धुः । कृतनुतिरनुमत्या कुण्डलीशः पुरारे- रभजत निजलोकं हर्षिताशेषलोकः ॥ ६७॥ श्रीमद्वैदिकमार्गखेलनकलाशुद्धान्तरङ्गः सुधी- रद्वैतामृतलाभनिर्भरनिजानन्दानुभूतिः सताम् । गोप्ता मेटकरीकुलैकतिलको गोपालभूपालकः काव्येऽस्मिन्क्रमशो नटेशविजये सर्गं तृतीयं व्यधात् ॥ इति श्रीमद्वाधूलकुलतिलकस्य वेङ्कटकृष्णदीक्षितस्य कृतौ नटेशविजयाख्ये महाकाव्ये तृतीयः सर्गः सम्पूर्णः ।

४. चतुर्थः सर्गः

अथ पतञ्जलिरन्तकहन्तरि स्थिरमतिस्तपसे धृतनिश्चयः । अनुमतः स्वजनैरधिकं दया- मृदुरगादुरगालयतो बहिः ॥ १॥ बिलमुखादुदितः स पिकारवै- र्ह्वयदिव स्वमुदैक्षत काननम् । चलकराङ्गुलि चारुमरुल्लल- त्तपनतापनतारुणपल्लवम् ॥ २॥ सकलभं कलभङ्गुरसंरट- च्छुकपिकं कपिकम्पितभूरुहम् । वरसमीरसमीरितवल्लरी- निकरमाकरमासददाशिषाम् ॥ ३॥ परिवृढः फणिनामथ पावने महति तिल्ववनेऽत्र महात्मनः । प्रमुदितानकृत प्रणतः स्वयं मुनिजनान्निजनाम्न उदीरणात् ॥ ४॥ क्वचन तत्र तरक्षुपदश्वर- न्कुसुमपत्रकृते तमुदैक्षत । फणिपतिं बहुकालदिदृक्षितं भसितभासितभावुकविग्रहम् ॥ ५॥ तमभिवाद्य मुनिः स तरक्षुपा- दनयदाशु निजाश्रममादरात् । अपि च तस्य शिवेऽर्पितचेतसो निजगृहे जगृहे चरणोदकम् ॥ ६॥ परिणतैरधुनाजनि मे चिरा- त्पितृपितामहपुण्यभरैर्ध्रुवम् । सकलवाञ्छितसङ्घटनाय य- त्प्रभवता भवतास्मि समागतः ॥ ७॥ रजनिषु द्विजराज उदित्वरः स हरते बहिरेव तमः शनैः । अनिशामन्तरपीदमरं त्वया शकलितं कलितं द्विजराज नः ॥ ८॥ भगवता सुकरं भुवि मादृशां प्रणमतां दुरिताङ्कुरभञ्जनम् । प्रयतते खलु भद्रतराकृति- र्वनकरी न करीरविपाटने ॥ ९॥ उपचरन्मुनिरेष तदादरा- दुरगपुङ्गवमप्यमुना स्वयम् । समधिकं विनुतः सुखदुःखयो- रुपचयापचयावुपसेदिवान् ॥ १०॥ इति परस्परमीरितवैभवा- वुपचितप्रमदावुभकौ मुनी । गिरिशताण्डवदर्शनसत्वरा- वभवतां भवतान्तहृदौ चिरात् ॥ ११॥ विधिवदर्चनया व्रतचर्यया नुतिगिरा तपसा नतिकर्मणा । उपचचार मुनिद्वयमुच्चकै- रिह वने हवनेन च शङ्करम् ॥ १२॥ अथ कदाचन नाट्यमुमापते- रचिरभावि विचार्य किलाभवत् । उषसि रञ्जयितुं रविरुत्सुकः किरणतोरणतो गगनाङ्गणम् ॥ १३॥ सुरतविह्बलिता सुचिरं वधू- रुपपतेरुरसि स्वपती तदा । कलकलैः कृकवाकुगलोद्गतै- र्हतरसा तरसा समबुध्यत ॥ १४॥ मुनिकुमारकृताध्ययनारवै- र्मुखरितासु दिशासु विनिद्रितम् । विचरति स्म पयोजवने मिथः सकलहं कलहंसकुलं तदा ॥ १५॥ अनुकृतः क्षणमम्बुजमेचको हरिरहीश्वरतल्पशयोऽम्बुधौ । सरसि षट्चरणेन समुच्छ्वस- त्कमलकोमलकोटरशायिना ॥ १६॥ भ्रमरडिम्भमुपात्तरवं प्रगे मरुदुपाहृतमादृत पद्मिनी । प्रदिशती मकरन्दपयः स्वयं निजपयोजपयोधरतः स्नुतम् ॥ १७॥ उदितमिन्दुकलाशतमीक्ष्यतां क्षितिभृतीति सखीभिरुदीरिते । स्तनपटेन नखक्षतयोऽरुणा रुरुधिरे रुधिरेण नवोढया ॥ १८॥ रविशताङ्गरथाङ्गजवोञ्चर- त्प्रथमभूधरगैरिकपुञ्जवत् । फणिभुगग्रभुवः स्फुटमुद्ययौ रुचिरमर्चिरमर्त्यपथे पुरः ॥ १९॥ अरुणरोचिरसृक्परिमुञ्चती तिमिरदन्तिघटोषसि वायुना । प्रचलितानुदिशं पटलीभव- द्भ्रमरतोमरतोदवशादिव ॥ २०॥ मघवदिङ्मुखमण्डनकुण्डल- भ्रमकराकृति बिम्बमहर्पतेः । उदधिमध्यगविद्रुमवीरुधा- मुदलसद्दलसच्छविगुच्छवत् ॥ २१॥ हर हरेति सतामरुणोदये द्विरुपदेशवशेन किलान्तरम् । अहृत बाह्यमपि प्रसभं तमो दिनकरो न करोति किमुद्यतः ॥ २२॥ तिमिरकौशिकतस्करजारिणी- कुलमलीयत केवलमीदृशैः । उदितवत्युरुतेजास शक्यते श्वसितुमासितुमालपितुं च किम् ॥ २३॥ यदद्भवद्विरहज्वरवत्पुरा तदधुना परिरम्भसुधारसम् । उपनते सति भास्वति चक्रयो- र्युगलमागलमापिबदुत्सुकम् ॥ २४॥ स्फटिकचक्रमिव स्फुटरश्मि य- द्विलसति स्म पुरा विधुमण्डलम् । गलितकान्त्यधुना धुरि गोपते- स्तदधिकं दधिखण्डमिवैक्ष्यत ॥ २५॥ अनघदुग्धमधिश्रितमाहृतं विधिवदाहवनीयहुताशने । अजुहवुः शुचयोऽध्वरिणस्तदा नवपयो वपयोपमितं रसे ॥ २६॥ स्फुरितदक्षिणबाहुदृशौ तु तौ विहितकाल्यविधी मुनिपुङ्गवौ । मनसि देवमचिन्तयतां तदा नियमतो यमतोदकपादुकम् ॥ २७॥ मिहिरमम्बरमध्यगतं क्रमा- दुपचितोष्मभरः स्वकरोत्करम् । ददृशुरात्मविदो दधतं वपु- र्हरमयं रमयन्तमुपासकान् ॥ २८॥ क्वचन धूमरुचो विलुलोकिरे क्वचन निर्मलवज्रमणीरुचः । क्वचन नीरधिनीररुचो रवेः क्वचन काञ्चनकान्तिधराः कराः ॥ २९॥ न पिबति स्म नितान्ततृषाकुलं मृगकुलं तरुमूलमुपेत्य च । अनु विशङ्क्य बतात्मविलोचनैः समकरं मकरन्दमयं हृदम् ॥ ३०॥ सुखमशेत युवा शिशिरे वधू- कुचतटे कलहंस इवाम्बुजे । अपिबदध्वगबृन्दमपोंशुना सह रवेर्हरवेश्मितवर्ष्मणः ॥ ३१॥ नवपतङ्गशिलानलदर्शन- स्मृतहरालिकदृक्सतरक्षुपात् । उरगराडभिषेकमुमापते- र्विहितवान्हितवाञ्छितदायिनः ॥ ३२॥ तदहरेव दयाब्धिसुधाझरी- सहचरीभिरलं सुखयञ्जगत् । द्युतिभिराविरभूदिह धूर्जटि- र्धुरि तयोरितयोरमलात्मताम् ॥ ३३॥ जयति तिल्ववनं जगतीतले जयति तत्र पुरं च चिदम्बरम् । जयति तत्र सभा च पुरेत्यभू- द्बहलकाहलकाकलितारवः ॥ ३४॥ ददृशतुः शिवमम्बिकया समं चपलया शरदभ्रमिवाद्भुतम् । परिणतैः सुकृतैः प्रणयान्मिथः समुदितौ मुदितौ मुनिपुङ्गवौ ॥ ३५॥ द्रुतमतर्कितदर्शनविस्मितौ शिवमुभौ प्रणिपत्य जगत्पतिम् । सपदि तुष्टुवतुः सविधभ्रम- द्दिविषदं विषदन्तुरकन्धरम् ॥ ३६॥ पदयुगं भवदीयमभूदिदं नयनयोरयनं सुकृतेन नः । न ददृशे पुरुषेण पुरा चिरा- दिह वराहवराकृतिनापि यत् ॥ ३७॥ स्वजनरक्षणतद्रिपुशिक्षण- व्यसनिता विदिता ननु ते विभो । यदुदपादि मृकण्डुसुतापदां प्रशमनं शमनं भवता घ्नता ॥ ३८॥ स्वजनमत्र चिराय समुत्सुकं प्रमदनाट्यरसं वस पाययन् । सह तरक्षुपदा स पतञ्जलि- र्मदनमर्दनमर्थितवानिति ॥ ३९॥ अथ ननर्त हरः सदसोऽन्तरे दरनिकुञ्चितवामपदाम्बुजः । तदुपरि प्रहितस्फुरदङ्गद- स्वभुजगं भुजगं परिनर्तयन् ॥ ४०॥ भृशमनर्ति पिनाकभृता घना- घनगभीररवभ्रमकारिभिः । डमरुकध्वनिभिर्गुहवाहनं कलयता लयतालसमक्रमम् ॥ ४१॥ अभयमुद्रितमेकतरं दध- त्करमुमापतिरन्यमुदर्चिषम् । किमपि संसदि कोमलताण्डवं व्यतनुतातनुतापहरं नृणाम् ॥ ४२॥ ध्वनिकृता नटनामृतवर्षिणा तटिदुदारजटाततिशालिना । शमिततापशता मुनयोऽमुना मुमुदिरे मुदिरेण नगा इव ॥ ४३॥ पशुपतेर्नटनं परिपश्यतां न हि मनो विषयान्तरमृच्छति । कुलमपि स्वकृतेः पशुपक्षिणा- मुपरतं परतन्त्रमभूद्यतः ॥ ४४॥ तदिदमद्भुतताण्डवमुत्सुकौ समवलोक्य सदाशिवमूचतुः । यमिवरौ त्रसतो यमराण्महा- भुजगतो जगतोऽस्य हितैषिणौ ॥ ४५॥ जय जयामितबोध सुखाम्बुधे जय जयादृतदिव्यतराकृते । जय जयैच्छिकलोकजनिस्थिति- प्रलय पालय पादनतं जनम् ॥ ४६॥ हरिविधिप्रमुखैरमरैः समं वस चिरं रचयन्निह ताण्डवम् । इति मुनी विभुमात्मशिरः सतां सुलभमालभमानमयाचताम् ॥ ४७॥ अथ तथेत्यभिधाय स ताण्डवं विरचयन्निजभक्तवरप्रदः । अधिवसत्यधुनापि चिदम्बरं सुरुचिरं रुचिरञ्जितदिक्तटम् ॥ ४८॥ इदमुदन्तमवेत्य रविः स्वयं वरुणलोकजनाय सविस्मयः । गदितुकाम इवास्तगिरेस्तटं द्रुततरस्ततरश्मिरगाहत ॥ ४९॥ चरमभूभृदशोकगुलुच्छव- द्रविरहर्विरमेऽरुचदात्मनि । अवतरद्धरिकौस्तुभतेजसा विहितरोहितरोचिरिव स्थितः ॥ ५०॥ प्रणयनक्षणपल्लवितानल- ध्वजविलोकनतः शयितुं वनात् । अनघमाश्रममण्डलमादरा- दुरुचमूरुचमूरुपशिश्रिये ॥ ५१॥ सहरथे चरमाचलश‍ृङ्गतो निपतति द्युमणौ नियतेर्बलात् । उचितमेव रथाङ्गयुगं हि य- द्विजघटे जघटे च तमोजनिः ॥ ५२॥ ज्वलति सान्ध्यमरीचिमिषाद्बहि- र्विरहिशोकशिखावति विश्वतः । उडुशतोदयकैतवतोऽस्फुट- द्वियदहो यदहोभिरनीदृशम् ॥ ५३॥ अतिविविक्ततयानि यज्जग- त्सकलमर्थसमूहमवैक्षत । निपतिते निजचक्षुषि नाशक- त्सतमसं तमसन्तमिवेक्षितुम् ॥ ५४॥ उदजिहीत हुतोऽग्निरिवोदया- चलतटान्मदनेन जयार्थिना जलधिना जनकेन कटाक्षितो हिमकरो मकरोत्थितिकैतवात् ॥ ५५॥ अकृत धूममिवाङ्कमसौ वह- न्विरहिणीर्हरिणीरिव विह्वलाः । उदयशैलदवाग्निरिवोन्मिष- त्तरुणिमारुणिमानमुदञ्चयन् ॥ ५६॥ अथ चकोरकुलैरतिचूषणा- त्किल गतोऽर्जुनतां खमहोदधौ । मदनकेलिमराल इवाययौ जनमनो न मनोचितदीधितिः ॥ ५७॥ अरमगस्त्य इवाम्बुधिमत्रिजे पिबति सन्तमसं परिशेषिता । मुहुरदृश्यत मौक्तिकपङ्क्तिव- द्भुवि ततो विततोडुततिर्दिवि ॥ ५८॥ उदितवत्युडुनेतरि मानिनी- जनमनः शशिकान्तवदुद्द्रवम् । अजनि कान्तसमागमतो यथा कुमुदमुन्मुदमुञ्चत च ज्वरम् ॥ ५९॥ प्रणयिनामनुरागवचः क्रमः प्रणयिनीसविधे शुकहस्तया । अकथि दूतिकयार्धमतिर्हि त- न्मुखगतः खगतः प्रकटः परः ॥ ६०॥ अखिलमन्यथयन्सुदृशोऽग्रतो न हि शशाक विटोऽपि निगूहितुम् । कुलटया कलितं बत यद्रते- ऽधरदलं रदलम्भितलक्ष्म तत् ॥ ६१॥ तदनु कोपनयापि तया हठा- दतितरामपराधकृदप्ययम् । शशधरोदयतः स्मरतः सखी- वचनतश्च नतः परिषस्वजे ॥ ६२॥ चषकमध्यगतादधिवासिता- द्दलितबालरसालदलादिभिः । प्रणयिनो नवशीधुरभूद्भृशं मदयिता दयितामुखवासितः ॥ ६३॥ प्रियतमेऽधरपानसमुत्सुके विवलिताननवारिरुहः शुकी । कुचतटस्पृशि क्लृप्तचमत्कृते- र्वरतनोरतनोदनुमोदनम् ॥ ६४॥ रहसि यातिरसादुपभुक्तव- त्युपपतिं यदुपाहृतमङ्गना । सबहुमानमतोष्यत सा सखी चिरतरं रतरञ्जितया तया ॥ ६५॥ प्रियतमेन बलादुपभुक्तया रहसि बालिकयैश्नि सलज्जया । निजहृदुत्थितनव्यनखक्षता- वलिकुचे लिकुचेन समे मुहुः ॥ ६६॥ परिजना इव जालकपद्यया निभृतमेत्य निशान्तमकारयन् । शशिकराः सुदृशां सुरतश्रमा- पनयनान्नयनाम्बुजमीलनम् ॥ ६७॥ कैशिकं न कमितुर्गणयन्त्या साहसेन बहुमन्तुमनाहि । प्राग्ययाद्य पुनरस्य पुरोऽभू- त्सा हसेन बहुमन्तुमना हि ॥ ६८॥ विततैः स्वकरैर्वियोगभाजां विधुनानेन समन्ततो मनो भूः । उददीपि च माधवेन सख्या विधुनानेन समं ततो मनोभूः ॥ ६९॥ पशुपतिनटनैः परिस्फुरद्दोः शुचिभसितैरजनि प्रसाधिताशैः । हिमकरकिरणैश्च हर्षिता भूः शुचिभसितै रजनिप्रसाधिताशैः ॥ ७०॥ श्रीमद्वैदिकमार्गखेलनकलाशुद्धान्तरङ्गः सुधी- रद्वैतामृतलाभनिर्भरनिजानन्दानुभूतिः सताम् । गोप्ता मेटकरीकुलैकतिलको गोपालभूपालकः काव्येऽस्मिन्क्रमशो नटेशविजये सर्गं चतुर्थं व्यधात् ॥ इति श्रीमद्वाधूलकुलतिलकस्य वेङ्कटकृष्णदीक्षितस्य कृतौ नटेशविजयाख्ये महाकाव्ये चतुर्थः सर्गः सम्पूर्णः ।

५. पञ्चमः सर्गः

तस्मिन्काले देवतासार्वभौमः स्रष्टा यष्टुं सत्यलोकात्सदारः । निश्चक्रामानुद्रुतो नारदाद्यै- र्दूरं गङ्गातीरमुद्दिश्य देवैः ॥ १॥ ध्यायं ध्यायं दिव्यगङ्गातरङ्गा- नाधावन्तं राजहंसावतंसम् । आरूढोऽसावध्वरस्थापितोच्चै- र्यूपं गङ्गानूपमापाभिरूपम् ॥ २॥ श्रीमानेष श्रीशपादाब्जमाध्वीं नीलग्रीवप्ताहिनिर्मोकवल्लीम् । वीक्षांञ्चक्रे भूवधूहारयष्टिं स्वार्निःश्रेणीं सागराणां च गङ्गाम् ॥ ३॥ कूलास्फालालोलकल्लोलजाल- स्फायत्फेनश्वेतमानप्रवाहा । आकूपारादा हिमाद्रेश्च मूर्ता दृष्टा कीर्त्तिर्या दिलीपात्मजस्य ॥ ४॥ बालेवालं प्रस्तरास्फालनोद्य- त्पाथोबिन्दुप्रौढमुक्ताफलानि । उत्क्षिप्योत्क्षिप्याददानोर्मिहस्तैः प्रालेयार्द्रेर्या परिक्रीडतेऽङ्के ॥ ५॥ दन्तादन्ति क्रीडतां दिग्गजानां गण्डोड्डीनैः कीर्यमाणं द्विरेफैः । हन्त स्नानात्पूर्वमध्यात्तगन्धं गन्धर्वीभिर्धूयते यत्र कैश्यम् ॥ ६॥ स्नातुं दारैः साकमेकत्र सङ्घ सप्तर्षीणां सैकते सन्निधत्ते । क्वापि स्वर्गग्रामणीः सावरोधः प्रातर्यत्रान्यत्र चार्याः सभार्याः ॥ ७॥ अम्भो यस्याः शम्बरं हस्तदेशे मङ्क्तुः क्षीरं मूर्ध्नि कण्ठे विषं च । अङ्गेष्वन्येष्वाकलय्यामृतं च प्राहुस्तत्तच्छब्दवाच्यं प्रवाचः ॥ ८॥ बुद्ध्वा यस्याः पातकध्वंसदीक्षा- माशङ्क्यान्तः स्वाधिकारच्युतिं द्राक् । प्रेतेशः किं प्रेषयामास भीतः सौहार्दाय स्वस्वसारं प्रयागे ॥ ९॥ चण्डीलक्ष्मीजन्मभूमी स्पृशन्ती- माद्यं ताभ्यामादरात्तद्वयस्याम् । मत्वा नूनं मध्यदेशे मिलित्वा सख्यायान्तर्यां सरस्वत्युपास्ते ॥ १०॥ स्नात्वोत्तिष्ठत्यत्र जन्तुस्त्रिवेण्यां कण्ठे नीलः केशपाशे पिशङ्गः । गात्रे शुभ्रः सूर्यकन्यासरस्व- त्यभ्रह्रादिन्यानुरूप्यं बिभर्ति ॥ ११॥ वाराणस्यां विश्वनाथोपकण्ठे कायार्धं या केदयन्ती मुमुक्षोः । तापं पापं हन्ति यत्तन्न चित्रं यस्या मोक्षः सोऽपि याथाकथाचः ॥ १२॥ कायव्यूहं प्राप्य कान्तेन साकं कामं रन्तुं गाढमभ्युत्सुकेव । स्वीकुर्वाणा स्रोतसां या सहस्रं खेलोदारं गाहते पार्श्वमब्धेः ॥ १३॥ न क्रोधो मे नाथ वर्वर्ति नित्यं नागस्त्वय्यप्यस्ति नैतन्मृषेति । क्रुध्यन्त्यागस्कारिणं सिन्धुराजं प्रत्याचष्टे या च्छलोक्तिप्रगल्भा ॥ १४॥ मौलौ शम्भोर्मालिकावद्विभाती निर्गच्छन्ती या नखांशुच्छटेव । विष्णोः पादाद्व्याकरोत्येतदैक्यं तन्मूलं हि स्नौति पूरो यदग्रे ॥ १५॥ पद्मानेतुः पादनिर्नेजनाम्भो मत्वाचामन्किं मुनिर्जह्नुनामा । सद्यः स्मृत्वा शम्भुनिर्माल्यभावा- च्चण्डेशार्हां श्रोत्रतो यामहासीत् ॥ १६॥ भूरि स्वैरं यत्पुरा भूतिजालं स्रोतोलीढं शङ्करीये कपर्दे । चन्द्रस्निग्धं सैकतव्याजतस्त- द्वारिप्रान्ते या वमन्तीव भाति ॥ १७॥ युक्ता वाचो युक्तिरस्यां सरस्व- त्यन्तर्वाहिन्यास्त इत्याप्तवाचाम् । पायं पायं पामराश्चाम्बु यस्याः सारं निष्ठीवन्ति सारस्वतं यत् ॥ १८॥ पाथोहस्तिग्राहपाठीनमीन- व्यालीभेकीकर्कटीकच्छपीभिः । वीचीमध्यव्यञ्जितोद्ग्रीविकाभिः सायाह्ने या दर्शनीया समिन्द्वे ॥ १९॥ तीरे यस्या देवदारूपगूढे मध्याह्नार्कम्लानकर्णावतंसाम् । भिल्लः स्वैरं पाययन्नम्बु भिल्लीं दत्ते नाकेऽनादरं देवयूनाम् ॥ २०॥ शाखाभेदश्लाघनीयाकृतीनां तीरोपान्तस्थायिनां दिव्यधाम्नाम् । भूदेवानां भूरुहाणां च वृन्दैः प्रातः प्रातर्यार्च्यते पुष्पवर्षैः ॥ २१॥ अन्तर्वेदीनाम्नि तत्तीरसीम्नि स्रष्टा सृष्ट्वा यज्ञशालां यियक्षुः । ब्रह्माध्वर्यूद्गातृहोत्राद्युपेत- स्तत्र प्रेम्णा दारयुक्तो दिदीक्षे ॥ २२॥ अभ्यक्तोऽङ्गेष्वेष हैयङ्गवीनै- रष्टस्वक्षिष्वञ्जनोदञ्चितश्रीः । क्षौमं विभ्रचर्म चैणं विषाणं मेने लोकैर्मूर्तिमानेष धर्मः ॥ २३॥ अग्नाविष्णू दक्षिणीयाख्ययेष्ट्या धिन्वन्वेधा देवताः सम्प्रगृह्य । पश्चादिष्टिं प्रायणीयां वितत्य क्रीते सोमेऽयष्ट चातिथ्ययेष्टया ॥ २४॥ प्रातः सायं च प्रवर्ग्योपसद्भ्या- मह्नो रात्रेश्चापि मध्यं व्रतेन । शेषं कालं शास्त्रवादप्रवीणैः सभ्यैर्निन्ये साकमम्भोजयोनिः ॥ २५॥ तत्र भ्रेजे घर्मतापाभियोगा- दग्निज्वालामुद्वमन्नाननेन । द्वित्रैः पुम्भिर्वीज्यमानो धवित्रै- र्मध्ये रुक्माङ्को महाराज एकः ॥ २६॥ सुब्रह्मण्ये सामभेदैस्तदानी- मिन्द्रागच्छेत्याह्वयत्यप्यमन्दम् । तिल्वारण्ये देवराडिन्दुमौले- र्नाट्यासक्तो नागमन्नित्यतृप्तः ॥ २७॥ देवैः साकं देवराजं विरिञ्च- स्तत्तादृक्षं दिव्यदृष्टया विदित्वा । तैरानेतुं तं हविर्भागहेतोः पुत्रं तावत्प्रेषयामास तूर्णम् ॥ २८॥ धीरस्तिल्वारण्यदेशं स गत्वा नत्वा शम्भुं नारदस्तस्य पार्श्वे । साकं देवैः सन्ददर्शामरेशं तृप्तं नित्यं ताण्डवालोकनेन ॥ २९॥ अन्तर्नाट्यानन्दपूरेऽभिवृद्धे देवस्याग्रे तत्परीवाहकल्पम् । अक्ष्णां वृन्दैर्बिभ्रदानन्द बाष्पं वज्री वीणायोगिना व्यालुलोके ॥ ३०॥ शम्भूत्तंस्यच्चन्द्रपादैः स्रवन्त्या चन्द्रग्राव्णा क्लृप्तया शक्रमूर्त्या । आनन्दाश्रुव्याकुलाक्षोऽमुनाग्रे साक्षादिन्द्रो वीक्ष्यते स्माविशेषम् ॥ ३१॥ नम्रो गत्वा नारदस्तं कथञ्चि- त्पित्रादिष्टं प्रापयन्नर्थमेनम् । नित्यानन्दावाप्तितो निर्वृतेन प्रत्यूचेऽथैनेन भावानुरूपम् ॥ ३२॥ यज्ञैर्दानैर्यं तपोभिश्च शुद्ध- स्वान्ताः शान्ताः साधवः सद्गुरूक्त्या । बुद्ध्वाखण्डानन्दबोधात्मरूपं तेरुः शोकं तं मुने पश्य देवम् ॥ ३३॥ अस्मिन्नर्कद्योतमध्ये नदीवो - देति भ्रान्त्या खानिलाग्न्यम्बुभिर्भूः । अन्तर्धत्ते चात्र तत्त्वावबोधा- त्स्रज्यध्यस्ता सर्पिकेव क्षणेन ॥ ३४॥ सारं वच्मि श्राव्यमा ब्रह्मलोका- दाशावीचेः सञ्चरन्नेष जन्तुः । भूयो भूयः प्राप्नुवञ्जन्ममृत्यू कर्माधीनः क्व क्षणं निर्वृणोतु ॥ ३५॥ क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ती- त्येषा गीता यानभिप्रेत्य वृत्ता । शोच्यस्तेभ्यः कोऽन्य इत्यात्मनीनाः कर्म त्यक्त्वा केचन प्रव्रजन्ति ॥ ३६॥ निष्ठाः केचिन्निर्विकल्पे समाधौ बोधात्मानं पूर्णमन्तर्बहिश्च । शम्भुं सान्द्रानन्दमध्यक्षयन्तो मन्यन्तेऽपि ब्रह्मलोकं तृणाय ॥ ३७॥ कामक्रोधौ यस्य यस्याशनायो- दन्ये यस्यावश्यिकौ जन्ममृत्यू । चित्तं प्राणो देह इत्याहुरेत- त्साक्ष्ये तस्याहं तु सच्चित्सुखात्मा ॥ ३८॥ शंसत्येवं स्वानुभूतिं सुपर्व- ग्रामण्यामाकारणे कुण्ठिताशः । प्रत्यावृत्य ब्रह्मणे तं सुरर्षि- र्हन्त व्याचष्टाशयं देवनेतुः ॥ ३९॥ आकर्ण्यदं नारदादात्मयोनिः कल्यन्ते या कर्महानिर्भवित्री । सद्यः प्राप्तां शङ्कमानः स्वयं तां तिल्वारण्यं देहभेदेन भेजे ॥ ४०॥ शुद्धः स्नात्वा शैवगङ्गेऽम्भसीह प्रत्युद्यातो दैवतैः पद्मयोनिः । व्याहृत्यादौ व्याघ्रपादेन साकं शम्भुं नत्वा साधु तुष्टाव पश्चात् ॥ ४१॥ यो देवानामादिभूतं पुरस्ता- न्मामद्राक्षीज्जायमानं महर्षे । स त्वं पुत्रं शाधि सर्वाधिकैनं साध्व्या बुद्ध्या चापि संयोजयस्व ॥ ४२॥ प्रायेणाहोरात्रिभेदादिशून्ये काले मायाकर्बुरे केवलस्त्वम् । पर्यालोच्य प्राणिकर्मप्रभेदं चित्रं विश्वं सृष्टवानस्युमेश ॥ ४३॥ ब्रह्मा विष्णू रुद्र इन्द्रस्तथान्ये त्वत्तो जातास्त्वं तु सर्वस्य हेतुः । शम्भो सर्वस्येशिषे येन तस्मा- द्योगिध्येयः शश्वदेकस्त्वमेव ॥ ४४॥ अज्ञात्वा त्वत्तत्त्वमादित्यवर्गः पप्रच्छ त्वां को भवानित्यथास्मै । सर्वात्माहं सर्वकालानपायी नान्यो मत्तोऽस्तीत्यवोचः स्वरूपम् ॥ ४५॥ स्तोतुं साकं चेतसा द्राक्प्रवृत्ताः सर्वा वाचः शक्तिशून्या निवृत्ताः । अप्राप्य त्वामित्यहो वेदवादे- ऽप्यज्ञः स्तोतुं हन्त सोऽहं प्रवृत्तः ॥ ४६॥ वेदस्त्वन्निःश्वासभूतस्त्वयादौ क्लृप्तः कर्मब्रह्मकाण्डात्मको यः । तस्येदानीमङ्गतस्तावदास्ते प्रामाण्याप्रामाण्ययोगः प्रसक्तः ॥ ४७॥ आज्ञाभूतं ते श्रुतिस्मृत्यशेषं तस्य स्यादुल्लङ्घने दोषभूमा । अज्ञो जन्तुर्नन्वनीशोऽयमातः सर्वज्ञे किं न्वस्ति विज्ञापनीयम् ॥ ४८॥ ब्रह्मण्यब्रह्मण्यमेवं ब्रुवाणे सानुक्रोशः शम्भुरेनं जगाद । अद्यारभ्याटन्तु गामध्वराशा अंशैः स्वैः स्वैरास्यतामत्र चेति ॥ ४९॥ शम्भोरेवंभावमम्भोजजन्मा व्यक्तं बुद्ध्वा व्याघ्रपादानुयातः । ईशं नत्वा यज्ञदेशं यियासुः प्राप्तानन्दः प्रार्थयामास सभ्यान् ॥ ५०॥ आर्याजानेराज्ञया व्याघ्रपादो ये तत्रासन्यज्ञकर्मप्रवीणाः । सङ्ख्यावद्भिस्तैः सहस्रत्रयेण ब्रह्माणं प्रातिष्ठिपद्भूसुरेन्द्रैः ॥ ५१॥ तिल्वारण्यादुत्थितस्तैः सहैव व्योमाध्वानं व्योमयानेन तीर्त्वा । वेगादन्तर्वेदिमासाद्य सद्य- स्तत्रत्यं स्वं देहमेष प्रविष्टः ॥ ५२॥ सभ्यैरेभिः साकमृत्विक्प्रवेकै- स्तावद्यज्ञे ब्रह्मणस्तायमाने । अस्यागच्छन्हव्यमादातुकामा देवास्तत्र द्योतमानैर्विमानैः ॥ ५३॥ स्वैरं भुक्त्वा षड्रसोपेतमन्नं भूषावासोभूषितो दिव्यगन्धः । विद्वल्लोको वीटिकाभृत्सभायां तुष्टः सङ्घीभूय तुष्टाव यज्ञम् ॥ ५४॥ प्राग्वंशात्प्राक्सोमवेद्यां सदोऽग्नी- द्गेहोपेतायां हविर्धानवत्याम् । अग्निश्चिक्ये पुच्छपक्षात्मशीर्षै- र्युक्तो यज्ञस्यैव वाहोऽवतीर्णः ॥ ५५॥ तस्मिन्नेव स्थण्डिलेऽग्निः प्रणिन्ये बैल्वे यूपे पूर्वतः स्थापितस्य । अग्नीषोमीयः पशुश्चाबबन्धे नेतुर्वाहस्तत्समीपे हि नाह्यः ॥ ५६॥ अन्यत्रास्ते यांहसो हेतुरार्या- स्तां हिंसां तद्धवंसिनीं तत्र बुद्ध्वा । आजिघ्रन्तो होमगन्धं वपाया आज्ञां शम्भोरद्भुतामभ्यनन्दन् ॥ ५७॥ अध्वर्युर्वसतीवरीरथ गृहीत्वापोऽर्धरात्रे हवि- र्धाने साध्वभिषुत्य सोममभिसङ्गृह्य ग्रहेषु क्रमात् । हुत्वा सद एत्य शिष्टमिह सम्भक्ष्यानुमान्य स्तुतं शस्त्रं च प्रतिगीर्य सोऽनुसवनं युक्तान्वितेने विधीन् ॥ ५८॥ उद्गातरि स्तुवति सामभिरात्तशस्त्रो होता कथं तदुपरि क्रमतेऽथ तस्मै । अध्वर्युराः प्रतिगृणाति कथं कथं त- द्ब्रह्मानुमन्यत इति प्रजगुः कवीन्द्राः ॥ ५९॥ विधिवदवभृथान्ते विस्तृतं दक्षिणाभिः सुरसरिदुपकण्ठे सप्ततन्तुं समाप्य । वरमृषिगणमन्तर्वेदिदेशे निवेश्य स्वयममरयुतोऽजः सत्यलोकं जगाहे ॥ ६०॥ श्रीमद्वैदिकमार्गखेलनकलाशुद्धान्तरङ्गः सुधी- रद्वैतामृतलाभनिर्भरनिजानन्दानुभूतिः सताम् । गोप्ता मेटकरीकुलैकतिलको गोपालभूपालकः काव्येऽस्मिन्क्रमशो नटेशविजये सर्गं व्यधात्पञ्चमम् ॥ इति श्रीमद्वाधूलकुलतिलकस्य वेङ्कटकृष्णदीक्षितस्य कृतौ नटेशविजयाख्ये महाकाव्ये पञ्चमः सर्गः सम्पूर्णः ।

६. षष्ठः सर्गः

गुणनिधिरिह तर्हि गौडनाथो विपुलबलोऽजनि विक्रमाङ्कनामा । दशरथ इव यो द्वयोर्महिष्योः शुभगुणयोस्तपसाभजत्सुतांस्त्रीन् ॥ १॥ शिवभजनकृदेषु सिंहवर्मा तनयवरेषु दयालुरग्रजन्मा । पितुरनघगुणैः प्रियोऽतिमात्रं समजनि राम इव श्रितानुकूलः ॥ २॥ प्रवयसि पितरि प्रचोदयत्य- प्यवनिपरिब्रढिमानमजोऽपि । अयमनुमनुते स्म न त्वगार्त्या लुलितमना भरताम्बयेव रामः ॥ ३॥ सितवपुरधिकं स सिंहवर्मा शतभिषगाहितसत्क्रियोऽपि शश्वत् । विधुरिव हृदये वहन्कलङ्कं कृशतनुराश्रितवान्गिरीशमेत्र ॥ ४॥ व्युदसितुमयमङ्गभूविकारं बत बहिरन्तरिव प्रसह्य जातम् । अचकमत शिवार्चनेन शश्व- त्स हि विदितः स्मरशत्रुरादिवैद्यः ॥ ५॥ शिवचरणसमर्पितान्तरः श्री- शिखरिवटाटविकालहस्तिकाञ्चीः । नियतमतिरटन्निषादयूना सममभजञ्च चिदम्बरं कदाचित् ॥ ६॥ अविकलहठयोगराजयोगा- भ्यसनपरैः शुकशारिकार्भकैर्यत् । परिचितपदभाष्यफक्किकैश्च प्रथितपतञ्जलिपुण्यपर्णशालम् ॥ ७॥ घनतरसुकृताद्रिकूटकल्पैः शिवचरणाब्जसमर्पितापनीतैः प्रथयति ननु बिल्वराशिभिर्य- त्सुरभितरक्षुपदोटजं समन्तात् ॥ ८॥ परिचितभसितत्रिपुण्ड्रपञ्चा- क्षरशतरुद्रजपाः सदा मुनीन्द्राः । पशुपतिपशुपाशबन्धमोक्षा- द्यखिलपदार्थविदो यदावसन्ति ॥ ९॥ चिरतरसुकृतैश्चिदम्बरं त- त्पुरमधिगम्य तरक्षुपादमत्र । शरणमुपजगाम सिंहवर्मा रविमिव साम्बमुरुत्विषं रुजार्तः ॥ १०॥ स्फुटतरशिवभक्तचिह्नमेनं विनयमिवाद्यतविग्रहं महर्षिः । अभिमुखमतिशीतलैरपाङ्गै- रसुखयदिन्दुरिवांशुभिश्वकोरम् ॥ ११॥ ऋषिवरमवलोक्य राजपुत्रो घनमिव तापकदर्थितः शिखीन्द्रः । हृषिततनुरुहोऽतिहृष्टचेताः श्रुतिसुखदां गिरमाददे गभीराम् ॥ १२॥ सुकृतसुरमहीरुहैरिदानीं फलिभिरभावि मदीयपूर्वपुंसाम् । चरणकमलसेवया यतस्ते चिरमहमस्मि चराचरेषु धन्यः ॥ १३॥ जगति पतिमपामपादगस्त्यः शयचुलुकेन पुरेत्यहं श‍ृणोमि । दुरितजलधिशोषणक्षमं त्वां पदरजसाद्य परं निशामयामि ॥ १४॥ कुरु मयि भगवन्कृपां क्षणं ते मनसि निवेदितमस्तु मामकीनम् । तव सविधमुपागतस्त्वगार्त्या धरणिपतेस्तनयोऽस्मि सिंहवर्मा ॥ १५॥ जगदुपकृतयेऽत्र जागरूकं शरणमुपैमि भवन्तमीदृशोऽहम् । किमु जगति घनाघनं विनैकं गतिरितरास्ति कृशस्य चातकस्य ॥ १६॥ अनुपधिकमनुग्रहं विधेहि प्रबलगदाभिहते मयि प्रपन्ने । ननु जनपरितापनोदनाय प्रभवति स द्विजराज एव पूर्णः ॥ १७॥ क्व नु मम जननं क तिल्वदेशः क्व च बत मच्चरितं क्व दर्शनं ते । अघटित घटनापटीयसीभिः शिवकरुणाभिरहो समुज्जजृम्भे ॥ १८॥ इति निगदति दीनमिङ्गितज्ञो धरणिपतेस्तनये तरक्षुपादः । अविकलमकरोदनुग्रहं य- त्सदयहृदः शरणागतेषु सन्तः ॥ १९॥ अलिकगतशुभाक्षराङ्कुरोत्थि- त्यनुगुणदोहलभास्मनत्रिपुण्ड्रम् । स्नपयति पयसि स्म शैवगङ्गे स तमुपवासकृशं कृशानुकल्पः ॥ २०॥ अमुमथ शिवगङ्गयाभिषिक्तं कनकरुचिं विरचय्य कञ्चिदस्मै । मनुवरमुपदिष्टवान्महर्षि- र्वितरति च स्म हिरण्यवर्मसंज्ञाम् ॥ २१॥ अवसदिह तदाद्यसौ प्रसक्तः सततमनन्यमनाः शिवार्चनायाम् । उपनमति महत्युपप्लवेऽपि क्वचन मृकण्डुकुमारवद्दृढात्मा ॥ २२॥ त्रिपुररिपुजपी त्रिकूटशैले त्रिषवणमञ्जनकृत्त्रिपुण्ड्रधारी । त्रिकरणविमलस्त्रिलोकनेतु - स्त्रिपुरभिदोऽकृत स त्रिकालपूजाम् ॥ २३॥ हिमकरमकुटं हिरण्यवर्मा परिचरति स्म तथैव पार्वतीशम् । सततमपि यथा सभा मुनीना- मभिनवमेनमगस्त्यमेव मेने ॥ २४॥ जनकमथ कदाचिदस्य जीर्णं प्रतिनृपतिः प्रवसत्सुतं च बुद्ध्वा । त्रिदिवसममदः पदं जिघृक्षु- र्द्रुतमभिषेणयति स्म दुर्विनीतः ॥ २५॥ रथगजहययोधराजिनिर्य- त्तुमुलरजोभरधूसरान्तरालात् । अपटुकरणमम्बरात्पतन्तो रथशिखरं परिरेभिरेऽस्य गृध्राः ॥ २६॥ अपि च रथशिरस्यसह्यपातं सपदि निषद्य समं मुखानि गृध्राः । अनुपदमुदतेजयन्नबाधं कठिनकलेवरकर्तनेच्छयेव ॥ २७॥ विपुलवलदकाण्डचण्डवात- व्यतिकरनिर्दलितोऽस्य केतुदण्डः । अपतदधिबलं तदानुकुर्व- ञ्शमनकरेरितकालदण्डरीतिम् ॥ २८॥ प्रबलपटहभेरिशङ्खनादैः प्रलयघनाघनगर्जितप्रकाण्डैः । शिथिलितजगदण्डसन्धिबन्धै- र्हरिदिभफीट्कृतिमांसलैरजृम्भि ॥ २९॥ सपदि वियति बभ्रमुः शकुन्ता- स्तरुशिखराणि जनास्तदाध्यरोहन् । गृहमनु निवहो गवामधाव- त्पटहरवे परितो विजृम्भमाणे ॥ ३०॥ घनमिममवकर्ण्य कर्णशूलं पटहरवं भटवीरवादमिश्रम् । विपुलभुजबलोऽथ विक्रमाङ्को निजनगरान्निरगान्नृपः ससैन्यः ॥ ३१॥ कतिचन करिकन्धराधिरूढाः पुनरितरेऽश्ववरिष्ठपृष्ठनिष्ठाः । अधिरथमपरे कृताधिरोहा बहिरगमन्नगरात्पदातयोऽन्ये ॥ ३२॥ करकलितकृपाणमात्तचापं परुषतरस्तनितं प्रसह्य गौडः । अभिमुखमरिसैन्यमभ्यधाव- च्चलतटिभ्रमिवाशु चण्डवायुः ॥ ३३॥ त्वरितमथ तुरङ्गिणा तुरङ्गी समकृतहस्तिपकेन हस्तिपालः । रणभुवि रथिना रथी भटेन प्रतिभट इत्युदभून्मिथः समीकम् ॥ ३४॥ रथिभटतुरगेभरक्तधारा- प्लुतधरणीपतदुत्पतत्कबन्धम् । उभयबलजुषामुदायुधानां सुरमुनिरैक्षत विस्मितः सुयुद्धम् ॥ ३५॥ सपदि रथिशिरांसि सारथीना- मुपरि निपत्य समं तदुत्तमाङ्गैः । अथ हयमभिपत्य तच्छिरोभिः सह युगपत्समरक्षितौ निपेतुः ॥ ३६॥ अरिभटरुधिरारुणैः शरैः खं निबिडतरं नितरां बभार शोभाम् । भटसुरसुदृशां प्रवालदण्डै- र्विधिविहितस्य विवाहमण्डपस्य ॥ ३७॥ अभिनवरुधिरारुणानि हृत्वा करिवरकर्णदलानि काकगृधैः । अनुतरुशिखमर्पितानि रेजु- र्ध्वजपटवत्त्रिदशीस्वयंवरस्य ॥ ३८॥ द्विपकरहृतदूरनुन्न एको वियति तदा सुरवारसुन्दरीणाम् । वरवरणमरं विचार्य वक्तुं तदिव पुनर्धरणीतले पपात ॥ ३९॥ स्ववदनमपरः स्वयं गृहीत्वा गगनपथेऽतिजवेन गृध्रनीतम् । अहरत मणिकुण्डलान्यनर्घा- ण्यमरपुरीगणिकादृतो विमाने ॥ ४०॥ असिविदलितहस्तिदन्तखण्डैः सममदसीयशिरोविकीर्णमुक्ताः । शरशकलितचन्द्रतारकाभा अधिसमराजिरमम्बरान्निपेतुः ॥ ४१॥ महति रुधिरमण्डले निपेतु- र्मदगजमस्तकमौक्तिकप्रवेकाः । ज्वलन इव भटाग्रणीजयश्री- परिणयमङ्गलविप्रकीर्णलाजाः ॥ ४२॥ समजनि विजयः पराजयो वा समबलयोरुभयोर्न सम्प्रहारे । कतिपयदिवसैस्तु गौडनेतुः क्षयमगमद्धनधान्यकोशजातम् ॥ ४३॥ स तु विमलमतिः समाहितात्मा सचिवगिरा शिवसन्निधौ निषण्णः । अभयवरदमात्मबन्धुमेनं चिरमनुचिन्तयति स्म शत्रुत्यै ॥ ४४॥ शरणमुपगतं सुतं मृकण्डो- रतिलघु मृत्युमुखादमोचयद्यः । अपि दशमुखमर्थित प्रदाना- दतनुत हृष्टममुष्य सोऽग्रतोऽभूत् ॥ ४५॥ मनुकुलमणिदीप मा स्म भैषी- स्तव तपसा त्वदपत्यभक्तितश्च । त्वरितमरिकुलं तवापनोत्स्या- म्यहमिति तं स वदन्नभूददृश्यः ॥ ४६॥ निरवधिकरुणानिधिर्महेशो निटिलतटीनटदीक्षणः क्षणेन । निशि निशिततरत्रिशूलहस्तो निखिलमरातिकुलं निरास्थदस्य ॥ ४७॥ पतिरपि वरणं प्रगे प्रजाना- मिदमविदन्नधिरुह्य बाह्यदेशे । अरिकुलमखिलं हतं विलोक्य प्रमुदितहृत्प्रशशंस पार्वतीशम् ॥ ४८॥ अथ नृपतिरसौ सुधीर मात्या- न्सदसि तदात्महितान्सभाजयित्वा । शिवमिदमभवच्छिवाज्ञयातः परमिह किं करणीयमित्यपृच्छत् ॥ ४९॥ प्रगुणतरपरस्परैकमत्य- द्रढिमदलत्परराष्ट्रमन्त्रतन्त्राः । प्रतिजगदुरमी परावरज्ञाः परिणतिचारु वचोऽस्य पथ्यमित्थम् ॥ ५०॥ त्वमिह नृप पिता त्वमेव माता त्वमितरबन्धुरथ त्वमीश्वरश्च । इति जगति जना हितैषिणं त्वां ननु कथयन्ति नयोन्नतं तदास्ताम् ॥ ५१॥ पलिततरशिरस्तया प्रजाना- मवनविधाधुना भवानशक्तः । प्रभवति य इह प्रधानसूनु- र्विधिवशतो भवतः स विप्रकृष्टः ॥ ५२॥ अहह जनपदेष्वराजकेषु स्वगृहकलत्रसुताः स्युरव्यवस्थाः । अथ जगदखिलं मिथः प्रकुप्ये- त्सपदि च मात्स्यनयः समुज्जिहीते ॥ ५३॥ विषयमिह विवर्जितं नियन्त्रा निभृतमरिर्निविशेत लब्धरन्ध्रः । गृहपतिरहितं गृहं विशङ्को विवृतकवाटमिवाशु विश्वकद्रुः ॥ ५४॥ उपकरणशतोपशोभमाना- प्यधिगतवत्यपि वाहिनीशमग्र्यम् । परिबृढरहिता तु पार्थिवश्री- र्न चलति नौरिव नष्टकर्णधारा ॥ ५५॥ नृपतिरिह पदान्निजादपेत- स्तृणकणतूलतुषायतेऽतिशोच्यः । घनगिरिवरगह्वराच्च्युतश्चे- दपि हि वृकैरभिभूयते तरक्षुः ॥ ५६॥ तदिह तनयमानयात्मजं तं प्रभुमवनेः कुरु भद्रमस्तु राज्यम् । दृढतरमवलम्ब्य दारुधुर्यं जगति हि तिष्ठति धाम दीर्घकालम् ॥ ५७॥ इति सचिववचो हितं निशम्य प्रकृतिभिरप्यनुमोदितः प्रजेशः । परमशिवमुपास्त भक्तियुक्तो निजतनयानयने निरूढभावः ॥ ५८॥ तदखिलमधिगम्य दिव्यदृष्ट्या निजभगिनीपतये निवेद्य चैनम् । प्रहिणु नृपसुतं पुरं प्रतीति न्यगददुपेत्य चिदम्बरं वसिष्ठः ॥ ५९॥ तदनु मुनिवचस्तरक्षुपादो हृदि शिवकार्यहितं विचार्य सद्यः । नृपसुतमनुनीय नीतिवादै- रवददिह स्थिरकीर्त्तिमस्य काङ्क्षन् ॥ ६०॥ त्वमसि शिवकटाक्षतो धुतार्ति- र्जगदवनं भुजजन्मनां हि धर्मः । तदिह निजपुरं त्वरस्व पित्रा परिचितमाप्नुहि भद्र भद्रपीठम् ॥ ६१॥ स्थित्वा कञ्चन कालमात्मनगरे कृत्वा प्रजारञ्जनं प्रत्यागम्य चिदम्बरं पुनरिदं श्रीराजधानीं प्रभोः । निष्पाद्यात्र शिवस्य वेदविहितां नित्यां च नैमित्तिकी- मन्तर्वेदिगतैर्वितानय महापूजां मुनीन्द्रैरिति ॥ ६२॥ स तथेति समेत्य गौडदेशे निजराज्यं परिभुज्य शश्वदत्र । त्रिसहस्रयुगेत्य तिल्वदेशं शिवकैङ्कर्यमिह स्वयं वितेने ॥ ६३॥ अष्टप्राकारजुष्टं हरिरुचिरचतुर्गोपुराग्र्यं सहस्र- स्तम्भोत्तम्भाभिरामस्फटिकमयमहामण्डपं सत्तटाकम् । वीथीभिर्भासमानं विविधमणिगृहं पुण्डरीकाभिधानं शिल्पिश्रेष्ठैर्विचित्रं व्यरचयत पुरं शाश्वतं हेमवर्मा ॥ ६४॥ श्रीमद्वैदिकमार्गखेलनकलाशुद्धान्तरङ्गः सुधी- रद्वैतामृतलाभनिर्भरनिजानन्दानुभूतिः सताम् । गोप्ता मेटकरीकुलैकतिलको गोपालभूपालकः काव्येऽस्मिन्क्रमशो नटेशविजये सर्गं तु षष्ठं व्यधात् ॥ इति श्रीमद्वाधूलकुलतिलकस्य वेङ्कटकृष्णदीक्षितस्य कृतौ नटेशविजयाख्ये महाकाव्ये षष्ठः सर्गः सम्पूर्णः ।

७. सप्तमः सर्गः

एकदा किल हिरण्यवर्मणा क्लृप्तमन्त्र शिवकार्यमद्भुतम् । प्रेक्ष्य तुम्बुरुरितो गतो दिवं पृष्ट एवमवदद्बृहस्पतिम् ॥ १॥ श्रीनटेश शिवकामसुन्दरी- नित्यवासनिबिडीकृतोत्सवा । वेदशास्त्रविपणिर्विराजते पुण्डरीकनगरीति भूतले ॥ २॥ यत्र हाटकसदस्यहर्निशं नृत्यतो निटिलचक्षुषो मुदा । पूर्वसागरतरङ्गभाङ्कृति- र्व्याकरोति घनवाद्यवैखरीम् ॥ ३॥ सौधगोपुरगृहैः सहैव या प्रस्थितेव निलयं पतञ्जलेः । लक्ष्यतेऽधिशिवगङ्गमुल्लस- न्त्यम्बुबिम्बनवशादधोमुखी ॥ ४॥ पूर्वतन्त्रपदभाष्यभाषिणौ यत्र जैमिनिपतञ्जली उभौ । पूर्वमद्य तु परःशता बुधा- स्तादृशाः प्रतिवसन्ति दुर्जयाः ॥ ५॥ सारहीरमणिसौधदीधिति- व्यापनेन वितमस्यहर्निशम् । यत्र तर्ककृद्भावमर्चिषा- मन्धकारपदवाच्यमास्थितः ॥ ६॥ यत्र यज्वगृहधूमधोरणी ज्यां दिवोऽवतरतां हविर्भुजाम् । वालवायजशिलाविनिर्मिता रोहणालिरिव लक्ष्यतेऽम्बरे ॥ ७॥ हर्म्यभूरगुरुधूमण्डली कुर्वती नभसि कालिकाश्रियम् । यत्र शश्वदुपयाति निर्भरं नीलकण्ठनटने निदानताम् ॥ ८॥ पद्मरागमणितोरणच्छटा पाकशासनशरासनोज्ज्वले । नीलसौधनवनीरदान्तरे यत्र भान्ति युवतिक्षणप्रभाः ॥ ९॥ चारु यत्सदनचन्द्रशालिका- जालकान्तरचरो विधुर्ध्रुवम् । चुम्बितो युवजनैः प्रियास्यमि- त्यङ्कवानजनि तद्रदक्षतैः ॥ १०॥ व्योमसिन्धुजलवीचिशीतल- स्फीतकेतनपटाञ्चलानिलैः । यत्र सौधशिखरेषु यौवतं सञ्चरत्सुरतखेदमुज्झति ॥ ११॥ क्वापि यत्र पटवासपांसुले केलिसौधशिखरे कुमारिकाः । कुल्ययाभ्रसरितः कुतूहला- त्पोषयन्ति नवपुष्पवाटिकाः ॥ १२॥ प्रोन्नतेषु किल पूर्वपश्चिम- स्वर्णगोपुरशिरःसु सङ्गता स्वर्णदीसितवितानसम्पदं तन्वती वियति यत्र दृश्यते ॥ १३॥ यत्र वज्रमयगोपुरस्फुर- च्छत्रमध्यचरमर्कमण्डलम् । वेदितुं दिवि विधुन्तुदो झटि- त्यक्षमो गिलति हन्त जातुचित् ॥ १४॥ रत्नसालरुचिमण्डलं दिवि व्याप्तमात्रपरिवेषविभ्रमम् । पुष्पवद्विरहितं प्रपद्यते यत्र विष्णुपदहंसकश्रियम् ॥ १५॥ वीक्ष्य केलिवनसीम्नि सुभ्रुवां यत्र चारुगतिमेतदीप्सया । स्नाति हंसमिथुनं मृणालभु- ग्दीर्घिकासु सवनत्रयं शुचि ॥ १६॥ नालिकेरतरवो निजैः फलैः शैवगाङ्गसलिलानि बिभ्रतः । स्वर्गसिन्धुपयसो निरीक्षितुं स्वादिमानमिव यत्र सून्नताः ॥ १७॥ अग्रसीम्नि शिशिरात्ययेऽङ्कुर- त्पल्लवं क्वचन बिल्वकानने । वीक्ष्य यत्र जनता विशङ्कते व्याघ्रपादपचितावशेषितम् ॥ १८॥ भर्गयोग्यनवपुष्पवाटिका- सौरभोच्चयहरं समीरणम् । प्साति यत्र फणिराट् भवद्रुहः शिक्षणं हि शिवभक्तलक्षणम् ॥ १९॥ गन्धहस्तिकरटस्थलस्खल- द्भृङ्गसङ्गतमदा यदब्जिनी । पीड्यते प्रतिगजेन मानिनो मर्षयन्ति न हि गन्धमप्यरेः ॥ २०॥ यत्र सेवितुमुपेयुषां शिवं भास्वतां रथहया इति प्रजाः । मन्वते मरकतोपलस्फुर- न्मन्दुरोदरगतान्महाहयान् ॥ २१॥ कम्पते रविरवेक्ष्य खड्गिनो यद्भटान्सततमीदृशः खलु । शत्रुशस्त्रदलितस्वविग्रहो विग्रहं मम विदारयेदिति ॥ २२॥ अङ्गजो युवजनेष्वहर्निशं सञ्चरन्स्वसदृशेषु रूपतः । साध्वसं त्यजति यत्र साहसी सततं त्रिनयनेऽपि जाग्रति ॥ २३॥ जाग्रति त्रिनयनेऽपि चेष्टते मन्मथः कथमिहेति विस्मिताः । वीक्ष्य यत्र तरुणं दिवौकसो निर्णयन्ति मनुजं निमेषणात् ॥ २४॥ स्वस्य यत्र शुकशारिकार्भकैः श्राविते सुरतचाटुनि प्रगे । कार्यमन्यदपदिश्य गच्छति व्रीडया गुरुसमीपतो वधूः ॥ २५॥ केलिवेगगलितं नतभ्रुवां मन्दिरेषु मणिमौक्तिकव्रजम् । प्रातरुत्करगतं प्रमार्जना- द्वीक्ष्य यत्र धनदोऽपि लज्जते ॥ २६॥ वीक्ष्य यत्र मणिमौक्तिकावली- र्विस्तृता विपणिषूपकण्ठगः । नूनमेष निखिलस्वलुण्टना- त्क्रोशतीति कवयोऽब्धिमीरते ॥ २७॥ शीतदीधितिशिलोदयत्पयः- पूरदूरितरजस्तृणां भृशम् । भासयत्युषसि यत्प्रतोलिकां चन्द्रिकैव नवचेटिकायते ॥ २८॥ गोपुरे मरकतैः कृतां शुकीं स्वप्रियेति समुपागतः शुकः । स्पर्शतः परमवैति तत्त्वतः स्पन्दतः परममुं च यज्जनः ॥ २९॥ यत्र हेमशिबिकाधिरोहिणः पार्श्वयोर्मुकुरभित्तिबिम्बितान् । स्वान्कृताञ्जलिपुटाः परान्विदु- र्वीथिकासु विविधास्तथाविधान् ॥ ३०॥ यां किलेश्वरदिदृक्षया मुनौ वैणिके विशति तं गवेषयन् । पर्वतः प्रतिगृहं भ्रमत्यधि- स्त्रैणगीति महतीरिति भ्रमात् ॥ ३१॥ स्नातचोलयुवतिस्तनद्रव- त्कुङ्कुमारुणकवेरजोर्मिभिः । कुर्वता परिचयं कृतार्थिताः पावनेन पवनेन यज्जनाः ॥ ३२॥ मत्स्यमब्धिजलमध्यतो हृतं प्रेक्ष्य यत्र गरुडेन भक्षितम् । स्वीयमन्तुशमनार्थमुद्धृतां दृष्टिमर्पयति तत्पदे हरिः ॥ ३३॥ पूर्वसिन्धुलहरीपरम्परो- त्कूलितः किल सहाब्धिकन्यया । विष्णुरध्युषितशेष एव गो- विन्दराज इति यत्र विश्रुतः ॥ ३४॥ भोगवत्यपि सुधर्मवत्यपि स्फीतचैत्ररथवत्यपि स्वयम् । न द्विजिह्वसहिता न सत्रभु- क्सङ्कुला न सकुबेरका च या ॥ ३५॥ योगिनो दहरविद्ययोत्सुकाः सर्वलोकचिदुपासनोचितम् । यां विराड्ढृदयपुण्डरीकमि- त्याहुरत्र किल मानमागमः ॥ ३६॥ तत्र केचन वसन्ति दीक्षिता वीक्षिताग्रिमपुराणविस्तराः । आस्तिकाः सततमाहिताग्नयः साधवः शिवपदैकसंश्रयाः ॥ ३७॥ ते हि तिल्वमुनयः शिवं चिरा- दर्चयन्ति कृतकेतरोक्तिभिः । दर्शयन्त इह देवताद्यभि- व्यक्तिरर्चकतपोबलादिति ॥ ३८॥ राजराष्ट्रकुशलं रथोत्सवैः कारयाम इति बद्धकङ्कणाः । एकदा नटपतेरिमे मुदा मार्गशीर्षिकमहोद्यमं व्यधुः ॥ ३९॥ भेरिभाङ्कृतिभरण निर्दल- न्नूनमद्य निपतेत्खमित्यमी । पुङ्गवाञ्चितपटाञ्चलध्वजो- त्तम्भितं विदधिरे तदादितः ॥ ४०॥ पालिकासु यदि पञ्चसु प्रति- ष्ठापिता दिगधिपास्तदार्चकैः । अद्भुतं किमिह हन्त यैर्विभुः पञ्चभिश्चुलुकितः परोऽक्षरैः ॥ ४१॥ अध्वरेषु विधिवन्मुदा यदा- ह्वानतः क्रतुभुजोऽभजन्हविः । तद्ध्वनिश्रवणमात्रतस्तदा सत्वरं सपरिवारमापतन् ॥ ४२॥ हस्तिमेषमहिषाशराग्रणी- नक्रऋश्यनरनन्दिवाहनाः । आपतन्हरिदधीश्वराः पुर- स्कृत्य खे गरुडहंसवाहनौ ॥ ४३॥ मण्डितानि मणितोरणालिभि- र्गोपुराणि गगने चकाशिरे । द्योरिवावतरतां दिवौकसां व्योमयानवलयानि विश्वतः ॥ ४४॥ शैवयागविधिना समर्पितं हव्यजातमुपगृह्य हव्यवाट् । अर्पयन्करतलेऽम्बिकापते- रास्त इत्यगणि तावदागतैः ॥ ४५॥ चन्द्रहंसहरिभूतसैन्धव- क्ष्माधरद्विरदनन्दिचक्रिभिः । वाहनैर्मणिवरोज्ज्वलैः शिवं तेऽनुवीथि समचारयन्द्विजाः ॥ ४६॥ तालमर्दलततोरुकाहली- भेरिशङ्खपटहारवैर्भृशम् । बाधिरी नयनयोः पतञ्जले- स्तावदाविरभवत्तदद्भुतम् ॥ ४७॥ अभ्यभूयत जनारवस्तदा वाद्यवर्गनिनदेन वल्गुना । सोऽपि कीर्तनभरेण शूलिनो वेदघोषविभवेन सोऽपि च ॥ ४८॥ चन्द्रमण्डलमुपेयुषि स्वयं वाहनायितमुमापतौ मुदा । तारकाभिरपि तत्क्षणं महा- दीपिकात्मभिरभावि सर्वतः ॥ ४९॥ साम्प्रतं हि शिवकामसुन्दरी- मन्दयानमहिमाभिलाषिणः । स्कन्धसीम्नि कलहंसिकापते- रम्बिकार्धवपुषोऽधिरोहणम् ॥ ५०॥ कोपविस्तृतकरालदंष्ट्रकं सिंहमिन्दुमकुटेऽधितिष्ठति । सादरं शरभमूर्त्यपासकाः साधु साध्विति शिरांस्यकम्पयन् ॥ ५१॥ दर्शयन्निव पतञ्जलौ दयां नागराजमवलम्ब्य निर्गतः । मञ्जुतत्फणमणिश्रियारुणं सन्ध्ययेव शशिनं वहञ्शिवः ॥ ५२॥ भूतनाथमनुभाव्य निःसर- द्भीमनेत्रपुटमुत्थितोदरम् । मेनिरेऽखिलभृतो महाभरा- द्धूर्जटेरुदितदुर्दशं जनाः ॥ ५३॥ अश्वरत्नमधिरुह्य निर्गते सादिवेषजुषि शङ्करे पुरः । मङ्क्षु जातमणिमल्लमर्दन- प्रत्यभिज्ञमभवत्प्रजामनः ॥ ५४॥ रावणांसगतरूप्यभूधरा- रूढमद्रिसुतयान्वितं शिवम् । वीक्ष्य राक्षसविमानिताः पुरा सन्निधातुममराः शशङ्किरे ॥ ५५॥ एकमूर्तिभरणेऽपि यस्य दि- ग्दन्तिनो दधति खेदमेकदा । अष्टमूर्तिममुमद्भुतं गजो वाहनाकृतिरुवाह विभ्रमात् ॥ ५६॥ विश्वतो वृषभवाहनोत्सवे सम्पतन्सुरनरौघवारिधिः । रोधसी रचयति स्म खावनी रोदसी इति तु लेखकभ्रमः ॥ ५७॥ श‍ृङ्गसङ्गिचलचारुचामरं रत्नपल्ययनरञ्जितं वृषम् । श्वेतशैलमिव जङ्गमं शिवः साम्बमूर्तिरधिरुह्य निर्ययौ ॥ ५८॥ पाण्डरे वृषभवाहने पुर- श्चन्द्रमण्डल इवोदिते सति । पाणिपल्लवपुटानि पश्यतां पद्मवन्मुकुलतां प्रपेदिरे ॥ ५९॥ वारयौवतविलासलास्यतो विस्मितो वलभिदप्सरोगणैः । शाक्करोत्सवमवेक्ष्य सादरं चक्षुषां दशशतीमधन्ययत् ॥ ६०॥ दिव्यमङ्गलतनुद्युतिच्छटा- दूरितान्धतमसो नटेश्वरः । आरुरोह रथमार्यया सह च्छाययेव सवितोदयाचलम् ॥ ६१॥ मेरुकूटमुत मेघमण्डलं विद्युदुद्द्युति विमानमेव वा । इत्यतर्कि रथश‍ृङ्गमुल्लस- च्छत्रकेतनशतं हिरण्मयम् ॥ ६२॥ इन्द्रपूर्वकविमानमीश्वर- श्चन्द्रकोटिशतशीतलाकृतिः । मन्द्रगीतमधिरुह्य मञ्जुनि- स्तन्द्रसेवककुलं सदोऽसदत् ॥ ६३॥ चारुचामरवितानतोरणे चन्दनागुरुसुजातसौरभे । रत्नहेमरचिते महामणि- स्तम्भराजिरुचिराजितोदरे ॥ ६४॥ लोलपुष्पसरलोलसम्पत- द्भृङ्गडिम्भपटलेन वीप्सिताम् । इन्द्रनीलमणितोरणावलिं सन्ततं दधति चित्सभान्तरे ॥ ६५॥ तैलदुग्धदधिसर्पिरैक्षव- क्षौद्रकेरसलिलाम्बुसम्प्लुतम् । शुद्धशङ्खसलिलाभिषेचन- स्वच्छदिव्यतनुमुज्ज्वलांशुकम् ॥ ६६॥ गन्धसारघनसारकुङ्कुम- क्षोदशोभिमृगनाभिचर्चितम् । हेमकुण्डलकिरीटमुद्रिका- हारसारसकहंसकोज्ज्वलम् ॥ ६७॥ मल्लिकावकुलबिल्वमालती- चम्पकाब्जसरचारुसौरभम् । स्वानुरूपशिवकामसुन्दरी- नित्यशोभिनिजवामपार्श्वकम् ॥ ६८॥ व्याघ्रचर्मपरिधानवेष्टन- व्यालदष्टमणिमुण्डमालिकम् । किञ्चिदुन्नमितकिङ्किणीकन- त्सव्यपादधृतदिव्यनूपुरम् ॥ ६९॥ अज्ञतां यवनिकात्मिकां नृणा- मादितस्त्रिरपसार्य दीक्षिताः । ब्रह्मरूपमुषसि प्रदर्शया- मासुरौपनिषदं महेश्वरम् ॥ ७०॥ श्रवणमननध्यानैः शश्वत्समाहितचेतसः परमशिवमध्यक्षीकुर्वन्ति यं परमर्षयः । तमिह दयया तिल्वारण्यद्विजव्रजदर्शितं ददृशुरखिला लोका दिव्याकृतिं सुकृतोच्चयैः ॥ ७१॥ भव हर शिव शम्भो पार्वतीश त्रिनेत्र प्रमथनुत नटेश प्रार्थितं नः प्रदेहि । पटुतरमिति शब्द प्राणिनां रत्नसालाः प्रतिरवमिषतो नु प्राहुरप्राणिनोऽपि ॥ ७२॥ श्रीमद्वैदिकमार्गखेलनकलाशुद्धान्तरङ्गः सुधी- रद्वैतामृतलाभनिर्भरनिजानन्दानुभूतिः सताम् । गोप्ता मेटकरीकुलैकतिलको गोपालभूपालकः काव्येऽस्मिन्क्रमशो नटेशविजये सर्गं व्यधात्सप्तमम् ॥ इति श्रीमद्वाधूलकुलतिलकस्य वेङ्कटकृष्णदीक्षितस्य कृतौ नटेशविजयाख्ये महाकाव्ये सप्तमः सर्गः सम्पूर्णः ।

८. अष्टमः सर्गः

सरसी शिवकामसुन्दरी- करुणेवात्र पुरे गरीयसी । जयति प्रथिता जगत्त्रये शिवगङ्गेति शिवप्रदा नृणाम् ॥ १॥ नवषट्पदनीलवेणिका दलदिन्दीवरदीर्घलोचना । धृतचक्रकुचावतिष्ठते धुरि देव्याः परिचारिकेव या ॥ २॥ परिगृह्य तरङ्गबाहुभिः शिवनिर्माल्यदलानि सादरम् । स्वयमर्पयतीव सन्ततं लसदावर्तविलोचनेषु या ॥ ३॥ जनिमृत्युदुरध्वजाङ्घिक- क्लमविच्छेदकलापटीयसा । यमदूतततिर्यदूर्मिका- पवमानेन बलान्निरस्यते ॥ ४॥ पुरुहूतपुरातिशायिनो नगरस्यास्य पुनर्निरीक्षितुम् । मणिदर्पणमण्डलीव या निहिताधिक्षिति भाति निर्मला ॥ ५॥ महतस्तटवृक्षमण्डला- न्मधुधारामिषतो विनिःसृता । अमलामवगाहतेऽन्वहं द्युनदी यां द्रुतमात्मशुद्धये ॥ ६॥ धृतपातकभङ्गदीक्षया श्रितकल्याणसमर्पणोत्कया । यमभीषिकया यया सदा निजमूर्त्यैव निवेश्यते शिवः ॥ ७॥ निजलोकगतो विराट् परा- त्सर ऐरम्मदमेत्य साधकः । निजवासनया निमज्जने ननु यस्यास्तनुते नमस्क्रियाम् ॥ ८॥ जलकेलिषु यत्र बालिका- चलहारच्युतरत्नमालिका । बलिसद्मनिवासिभिर्ध्रुवं भ्रियते मूर्धसु भोगिनां वरैः ॥ ९॥ कलशीतनयेन चूषितं बडबाहव्यवहेन दूषितम् । रघुवीरशरेण शोषितं धुरि यस्या जलधिं कथं स्तुमः ॥ १०॥ यदि जातु यदृच्छया मना- गपि यस्यां मनुजो निमज्जति । निखिलो निरयार्णवात्तदा द्रुतमुन्मज्जति तत्कुलोद्भवः ॥ ११॥ इदमद्भुतमग्रतोऽपि यो भवसिन्धौ किल यत्र मज्जति । तमवेक्ष्य बुधा वदन्त्ययं भवसिन्धौ न निमज्जतीति यत् ॥ १२॥ सकृदप्यवगाहनान्नृणां सहसा पङ्कहरे यदम्भसि । अवमज्ज्य जनोऽस्तु निर्मलः कथमास्ते धृतकालिमा गले ॥ १३॥ शिवशब्दमुदीरितं नृभिः स्वयमभ्यस्य यदम्बुगाहिभिः । दिशि दिश्यनुवादिनः शुका दलयन्त्यर्कजकिङ्करोद्धतिम् ॥ १४॥ परिमज्ज्य यदम्बुनि प्रगे परितः पद्मपरागपिञ्जरम् । पतिमागतमीक्ष्य भामिनी परनारीपरिरब्धमूहते ॥ १५॥ परमेश्वरभावनोन्मुखै- र्भसितालङ्कृतभालसीमभिः । यदुपान्तिकमण्डपालयै- र्यतिभिर्ब्रह्मपुरं न गण्यते ॥ १६॥ दलिते सति यत्तटीजुषां दहरोपासनया हृदम्बुजे । अवतीर्ण इवालिमण्डलो हृदि रुद्राक्षसरो विराजते ॥ १७॥ धृतगोपुरदीपसञ्चय- प्रतिबिम्बं निशि वीक्ष्य यत्पयः । तटसुप्तसमुत्थितो नभः स्फुटतारं मनुतेऽपि दुर्दिने ॥ १८॥ रविगोपुररत्नकुम्भयो- रनुबिम्बावले यदम्बुनि । अवलोक्य मुहूर्तमन्यत- श्चलनादेव जनोऽध्यवस्यति ॥ १९॥ क्वचनालिकुलान्धकारिते बत देशेऽतिबिभेति कुत्रचित् । नवकोकनदारुणीकृते रमते यत्र रथाङ्गयोर्युगम् ॥ २०॥ अघमर्षणसूक्तशंसिना- मनिशं यत्सलिलावगाहिनाम् । मणिमण्डपभित्तिमानव- प्रतिमाश्छात्रयति प्रतिध्वनिः ॥ २१॥ कलहंसकुलाकुलीकृतैः कमलैः कीर्णपरागकेसरैः । कृतकामुककौतुकाः प्रगे कमलिन्यो विलसन्ति यद्गताः ॥ २२॥ कमले कमले कृताटनो मधु विन्दन्मधुपः स्वनच्छलात् । फलमस्त्यटतामसंशयं पुरुषाणामिति यत्र शंसति ॥ २३॥ नटराजरथोत्सवे तदा ननु तस्या नवपाथसस्तटे । मणिमण्डितमण्डपेऽभव- न्महति ब्राह्मणभोजनक्रमः ॥ २४॥ पुरुषोऽधिकृतः पुरोधसा प्रवणेनाक्षतपात्रपाणिना । अनुगेहमन्महीसुरा- न्निभृतात्मा न्यममन्त्रताशितुम् ॥ २५॥ शुचयोऽथ जनाः शुभौदनं विविधव्यञ्जनसूपपूपकम् । अपचन्नतिमात्रसौरभ- प्रसभामन्त्रितभूसुरव्रजम् ॥ २६॥ पुरुषः स तदा पदे पदे कुसुमाकल्पनकोमलेऽमले । सलिलोक्षणशीतले तले हसतोऽवेशयदुद्विजाद्विजान् ॥ २७॥ विबुधान्विहिताङ्घ्रिशोधना- न्मणिपीठेषु निवेश्य मञ्जुषु । कुशलान्परिवेषणक्रमे स्वजनानादिशदेष सत्वरम् ॥ २८॥ दृढवेष्टितदिव्यवासस- श्चलचामीकरचारुकुण्डलाः । परितस्तरिरे प्रियं नृणां कलयन्तः कदलीदलानि ते ॥ २९॥ अभिघार्य सलीलमादितो नवमुक्तामणिजालनिर्मलम् । अदिशन्नधिपात्रमोदनं मृदुमन्योन्यमसक्तमूष्मलम् ॥ ३०॥ अपि सूपमपारसौरभं कनकप्रार्थितकामनीयकम् । शशिबिम्बसमीपवर्तिभू- सुतसच्छायमदुस्तदन्तिके ॥ ३१॥ कुचहेमघटद्वयद्रव- द्धनकस्तूरिकया कयाचन । लवणं प्रददानया नृणां ललितं तत्क्षणमाददे मनः ॥ ३२॥ कुचकुट्मलकान्तिचौर्यतो दलितं पश्यत दिव्यजम्भलम् । इति तद्ब्रुवतीव हेलया निदधे काचन नीलकुन्तला ॥ ३३॥ गलितं सुदतीकराञ्चला- त्किमु गारुत्मतमङ्गुलीयकम् । इति खण्डितकारवल्लिका- दलमुत्प्रैक्ष्यत भर्जितं जनैः ॥ ३४॥ परिकर्मविशेषयोगतः स्पृहणीयामतिकोमलाकृतिम् । बृहतीं स्वतनूमिवावरा प्रथयन्त्यैक्ष्यत भोक्तुमुत्सुकैः ॥ ३५॥ स्ववशं विदधे न केवलं स्वदनीयैः कदलीशलाटुभिः । अपि चाटुभिरुल्लसद्रसै- र्मनुजानां हृदयं मृगेक्षणा ॥ ३६॥ हितमारिचहिङ्गुजीरकं सह सामुद्रनिशाम्यसर्षपम् । अहरद्द्रुतमाज्यसम्प्लुतं जनचित्तानि पदार्थजालकम् ॥ ३७॥ स्तनसीम्नि च दत्तदृष्टिभि र्युवभिः काचन हेमविग्रहा । बहुलं परिवेषयन्त्यपि प्रतिषिद्धा न भृशं बुभुक्षुभिः ॥ ३८॥ पनसाम्रकपित्थगोस्तनी- कदलीजाम्बवनालिकेरदाः । अपि तेऽधरबिम्बवञ्चना- त्तरुणीर्वीक्ष्य तदा निशश्वसुः ॥ ३९॥ मणिपत्रपुटे मनोहरे घृतधारा कनकालुकामुखात् । तपनादिव कान्तिधोरणी पतिता बालरसालपल्लवे ॥ ४०॥ चषकेऽधिकचारुणि व्यभा- न्मधुराक्ष्या मधु दत्तमुत्तमम् । अरविन्द इवातिसुन्दरे महनीयं मकरन्दजालकम् ॥ ४१॥ अकरोदधिपात्रमोदनो विविधव्यञ्जनजालसेवितः । बहुकोशपरीतपङ्कज- च्छदनिद्राणसितच्छदभ्रमम् ॥ ४२॥ अथ पात्रमपूरि पर्पटै- र्वटकैर्लड्डुकमोदकोत्तरैः । अतिमात्ररसैरपूपकै- र्मृदुगोधूममयैश्च मण्डकैः ॥ ४३॥ परितः परिषिच्य भाजनं मृदुहस्ताब्जमरन्दितोदकान् । अवलोक्य जनान्स हर्षतो हृदि दध्यावधिकार्युमापतिम् ॥ ४४॥ अधिकारिगिराद्भुतं मना- गथ सर्वत्र सुभोज्यमस्त्विति । उपरि स्फुरदुत्तरोत्तरं व्यरमच्छास्त्रविदां मिथो वचः ॥ ४५॥ न बहिर्निजपात्रतो रसाः षडिति प्रत्ययसाधका इव । मणिपात्रगतं महाजना घृतमग्रे स्वकरेण पस्पृशुः ॥ ४६॥ प्रचलत्तरुणीपदद्वयी- चलमञ्जीरघणात्कृतिर्जनान् । प्रतिपङ्क्ति पदे पदेऽधिका- र्युपचारोक्तिवदुत्सुकान्व्यधात् ॥ ४७॥ अमृतं धुरि हेमभाजने कलयन्ती विदधे करे नरान् । कनदिन्दुकलेव कामिनी निजसन्दर्शनमात्रनिस्तृषान् ॥ ४८॥ तरलीकृततालवृन्तया गुरुलक्ष्यस्तनदर्शनीयया । बहिरेव कयापि कामिनां नुनुदेऽन्तस्तु न हन्त सञ्ज्वरः ॥ ४९॥ रसलेह्यपयोरसायनैः परमान्नैरपि भूरिशर्करैः । परिपूरितभाजना जनै- रबला कल्पलतामसस्मरत् ॥ ५०॥ परिवेषयती पयः स्वयं नवपीयूषनिबद्धसौहृदम् । नितरां निजरूपसम्पदा विबुधान्कापि वधूरमोहयत् ॥ ५१॥ मसृणं शरदिन्दुमण्डल- प्रतिमल्लं वरवर्णिनी परा । धुरि मूर्तमिवात्मनः स्मितं दधिखण्डं दिशति स्म माहिषम् ॥ ५२॥ परिपक्वकपित्थसौरभं पटुजम्बीररसार्द्रकाञ्चितम् । परिपीय च तक्रमन्ततः प्रशशंसुः सुहिताः प्रभुं जनाः ॥ ५३॥ अधिविप्रमुखं यथार्पितै- र्गिरिशोऽभ्येति मुदं घृतौदनैः । न तथाग्निमुखे निपातितैः पशुसोमाज्यपयश्चरुव्रजैः ॥ ५४॥ परिशोधितपाणिपल्लवा वरचित्रासनवेदिकास्थिताः । प्रणमन्तमधिक्षिति प्रभुं परमाशीर्भिरवर्धयन्बुधाः ॥ ५५॥ क्रमुकैरथ खण्डितैर्नवैः सितताम्बूलदलैः सुगन्धिभिः । कुसुमैर्घनसारचन्दनै- रपि विप्रानधिकार्यपूजयत् ॥ ५६॥ विबुधास्तु विशेषतोऽचिता मणिहेमाम्बरमञ्जुभूषणैः । भुवनेऽखिलभुक्तिमुक्तिदं प्रशशंसुः परमेश्वरोत्सवम् ॥ ५७॥ इत्थं महोत्सवपरम्परयैधमाने रम्ये चिदम्बरपुरे रचिताग्निहोत्राः । सन्तः सभाधिपतिदर्शनशान्ततापाः साम्राज्यशर्म दधति श्रुतिशास्त्रपाठैः ॥ ५८॥ द्वैतप्रन्थग्रहिलदुरहङ्कारधिक्कारदक्षै- र्वाचां गुम्भैर्वलदुपनिषत्सौरभैर्व्याघ्रपुर्याम् । पाराशर्यग्रथितमनघं ब्रह्मसूत्रं यतीन्द्रा व्याकुर्वन्ति त्रिमुनिकणभुग्भट्टविद्यानिषद्याः ॥ ५९॥ अहमिदमवलोक्यात्यद्भुतं तिल्वदेशे शिवचरितमुपागां शीघ्रमाख्यातुकामः । त्रिदिवमिति वदन्तं तुम्बुरं हृष्टचेता गुरुरथ बहुमेने गीर्भिराशीर्मयीभिः ॥ ६०॥ त्रिदशालय एव देवलोक- स्त्रिसहस्रालय एष तिल्वदेशः । अनयोः क्व तुलाप्सरःसु रम्भा दिवि सैकात्र तु ताः परःसहस्रम् ॥ ६१॥ मरणाज्जननाच्च मुक्तिरुक्ता स्मरणादप्यपरत्र सा हि गौणी । इह दर्शनतः किलेरिता सा सकलश्रुत्यविरोधिनीति मुख्या ॥ ६२॥ दृष्ट्वा रथोत्सवदिनेषु दिशामधीशा- नष्टौ समागतवतो ध्रुवमानुपूर्व्यात् । प्रापुः पुरीं स्वयमपि प्रमदाय शम्भोः स्वस्वोचितां षडृतवो दधतः समृद्धिम् ॥ ६३॥ श्रीमद्वैदिकमार्गखेलनकलाशुद्धान्तरङ्गः सुधी- रद्वैतामृतलाभनिर्भरनिजानन्दानुभूतिः सताम् । गोप्ता मेटकरीकुलैकतिलको गोपालभूपालकः काव्येऽस्मिन्क्रमशो नटेशविजये सर्गं चकाराष्टमम् ॥ इति श्रीमद्वाधूलकुलतिलकस्य वेङ्कटकृष्णदीक्षितस्य कृतौ नटेशविजयाख्ये महाकाव्ये अष्टमः सर्गः सम्पूर्णः ।

९. नवमः सर्गः

चन्दनाचलपटीरकुटीर- स्पन्दमानपवमानगभीरैः । अध्वनीनजनमानधनैका- गारिकैरजनि कैश्चिदहोभिः ॥ १॥ पञ्चमेन निनदेन दिशन्ती पञ्चतां पथिकलोकवधूनाम् । पञ्चसायकयशांसि पठन्ती सञ्चचार पिकसन्ततिरुच्चैः ॥ २॥ मन्मथोपनिषदां महनीयं कोकिलेषु कथयत्सु रहस्यम् । स्थाण्डिलैरपि जनैस्तरुणीनां केवलं विलुलुठे कुचसीम्नि ॥ ३॥ पल्लवानि परिदश्य लतानां कोमलं नदति कोकिलयूनि । भावविद्युवजनः प्रमदानां पर्यकूजदधरान्परिचुम्ब्य ॥ ४॥ पुष्पमास इति भूरुहवाटी- त्यङ्गजोत्सव इति ह्रदिनीति । कुञ्जगेह इति कोकिलवाणी- त्युत्तरोत्तरमभूद्युवभाग्यम् ॥ ५॥ मारवीरसमधिष्ठितमाद्य- द्गन्धवाहगजराट्पदलग्ना । श‍ृङ्खलेव दिवि षट्पदमाला चञ्चलान्वगतिचारु शिशिञ्जे ॥ ६॥ षट्पदाक्षवलयं सविरावं पल्लवाङ्गुलितलैः परिचिन्वन् । मोहनाय जगतां मधुयोगी पुष्परेणुभरभस्म चकार ॥ ७॥ चञ्चरीककुलझङ्कृतिमन्त्रै- र्मोचयन् झडिति मानपिशाचम् । कालमान्त्रिकवरः खलु कान्तै- र्यौवतानि सह योजयति स्म ॥ ८॥ मारुतो भुवनमारणविद्यां प्रेतनायकपुरे समधीत्य । आगतः प्रयुयुजेऽध्वगवृन्दे प्रागहो बत परीक्षितुमेनाम् ॥ ९॥ पाण्ड्ययौवतपयोधरभार- स्फारहारपटलीषु विलुठ्य । मारुतोऽजनि हिमो मलयाद्रौ लेलिहानरसनेन कदुष्णः ॥ १०॥ फुल्लहल्लकपरागसरागे वाति शीतलतरे वनवाते । पादपाः सपदि पर्यचकम्प- न्साधु साध्विति किल स्वशिरांसि ॥ ११॥ वन्यवातशिशुना व्रततीनां गृह्णता किसलयाङ्गुलिजालम् । चक्रमे मुखरषट्पदमाला- किङ्किणीतिभृता गहनान्ते ॥ १२॥ स्नानमब्जमधुवारिषु वल्ली- मण्डपेषु जपकर्म वनेषु । पत्रपुष्पहरणं पथिकाङ्गे- ध्वनिकार्यमनिलेन वितेने ॥ १३॥ अम्बरोत्थितपरागमनङ्ग- स्यन्दने चलति चन्दनशैलात् । पाटलध्वजपटाञ्चललक्ष्मीः प्रत्यपादि नवपल्लवजालैः ॥ १४॥ सौधजालकमुखे सुरतार्तं दर्शनीयविवृतस्तनभारम् । गन्धसारगिरिगन्धवहोऽहो सस्वजे युवतिवृन्दममन्दम् ॥ १५॥ चारुपल्लवचयैः शयनीयं पुष्परेणुपटलैः पटवासम् । कुर्वती रहसि कुञ्जलताभू- त्केलिषु प्रियसखी कुलटानाम् ॥ १६॥ बालचूततरुमूलतलेषु स्यन्दमानमकरन्दहिमेषु । कामकेलिरभसोदितखेदाः शेरते स्म हरिणा हरिणीभिः ॥ १७॥ कम्पितानि सहकारतरूणां दाक्षिणात्यपवनेन दलानि । कृत्तपान्थगलशोणितदिग्धा- न्याङ्गजान्यसिदलान्यनुचक्रुः ॥ १८॥ मञ्जरीषु कृतमालतरूणां पुञ्जरीतिमधिगम्य परागैः । पिञ्जरीकृततनुभ्रमरालिः कुञ्जरीरमणगण्डमदेऽस्नात् ॥ १९॥ वन्यसीमनि वसन्ततरक्षो- रध्वनीनदलनादसृगार्द्राः । विस्तृता इव नखा विरराजुः किंशुकस्य मुकुलाः कुटिलाग्राः ॥ २०॥ मान्मथी मरतकोपलकोशा- म्लानमुष्टिरुचिरा च्छुरिकेति । कापि चञ्चुगतकिंशुकपुष्पा भीतमैक्ष्यत शुकी पथिकेन ॥ २१॥ मानिनीदुरभिमानशिलानां भेदनाय किमयं प्रसवेषोः । स्वर्णटङ्क इति संशयदात्रं चम्पकस्य मुकुलेन चकाशे ॥ २२॥ प्राप्तया वनभुवि प्रथमर्तुं सङ्गमं झटिति चम्पकवल्ल्या । प्राप्तवान्बत कथं पवमानो मुक्तवानथ कथं मधुपो वा ॥ २३॥ माधवीमुकुलवान्तमधूली- सेकयोगसुलभाङ्कुरजालम् । व्यत्यषिक्त मधुभिर्वकुलस्तां युज्यते ह्युपकृतावुपकारः ॥ २४॥ अङ्गनाचरणताडनलीला- माप्नुवन्सबहुमानमशोकः । प्रेक्षितुं तदिव भागमुपेतैः पल्लवैरभिनवैः परिवव्रे ॥ २५॥ मङ्क्ष्वकल्प्यत मधूकतरूणां मण्डलेषु मधुदुर्दिनितेषु । कोरकौघकरकोत्करवर्षि- ष्वध्वगैः पिकरुतेऽशनिबुद्धिः ॥ २६॥ कर्णिकारकुसुमं मरुताभ्रे कृष्यमाणमलिकीर्णमलासीत् । ग्रस्तमध्वगकुलक्षयहेतो राहुणेव रविबिम्बमकाले ॥ २७॥ दर्शनीयतिलकोऽपि विपुण्ड्रः श्राव्यनव्यकलकण्ठरवोऽपि । अङ्कुरत्कुरवकोऽयमनेहा मद्यपोऽप्यजनि मध्वनुकूलः ॥ २८॥ पक्कदाडिमफलं परिदीर्णं पाटलत्वगनुबन्धि बबन्ध । पट्टकञ्चुकितमारपुरन्ध्री- पद्मरागमणिकञ्चुकबुद्धिम् ॥ २९॥ नालिकेरकुलीनवधूली । धोरणी भ्रमरधूमलिताग्रे । उद्यदम्बुदधियोद्गतकण्ठं नीलकण्ठनिवहेन निरौक्षि ॥ ३०॥ घातुके रति कोकिलयूनि द्रोहिणि ध्वनति दुर्मदभृङ्गे । वाति पातकिनि वात किशोरे जातु पान्थजगदाश्वसितु क्व ॥ ३१॥ भृङ्गकीरपिकसारसऋत्वि- ग्भूषितेऽधिमधु भूरुहषण्डे । पान्थलोकपशुसंज्ञपनार्थं धीमता मनसिजेन दिदीक्षे ॥ ३२॥ सत्यमेव परपुष्टसमूहः कालकूटविषकल्पितदेहः । अन्यथा कथमदःकृतमोहः पान्थको भुवि पतेद्विगतेहः ॥ ३३॥ उन्मिषत्कुचयुगां कुसुमार्थं निष्कुटेषु नितरां वलमानाम् । कुञ्जगेहमनु कोरकिताशो नायको नववधूं विचकर्ष ॥ ३४॥ पाटलैः किसलयैः पवमानैः शीतलैः सुरभिभिः सुमनोभिः । कोकिलैः कलरवैर्मधुभिश्च स्वादुभिः सुहितमिन्द्रियजालम् ॥ ३५॥ मन्मथोत्सवविधौ मणिडोला- रोहणे सुमनसां लवने च । उत्सुको युवतिभिर्युवलोको व्यत्यलङ्घत सुखेन वसन्तम् ॥ ३६॥ वासराधिपशताङ्गपराञ्च- त्कासरारिकुलगात्ररुहाभाः । धूसराः स्वरजसाथ सुमानां केसरा ददृशिरेऽधिशिरीषम् ॥ ३७॥ कोकिलं क्वचन सम्भृतमौनं वीक्ष्य हन्त मुकुलैर्विकसद्भिः । मल्लिका परिजहास महान- प्याद्रियेत किमनेहसि याते ॥ ३८॥ फेनखण्डपतितोऽधिपयोधि क्ष्वेलबिन्दुरिव षट्पदडिम्भः । मल्लिकामुकुलभाग्वनमध्ये मोहकृद्विरहिभिर्मुहुरैक्षि ॥ ३९॥ मारयुद्धगलितं निशि कैश्या- न्मल्लिकाकुसुमदाम विभाते । कुञ्जधाम्नि कुलटा किमुदीक्ष्य व्यालकञ्चुकभिया व्यगलद्दाक् ॥ ४०॥ मारमत्तगजमस्तकभाग- स्यन्दमानमदशीकरशङ्काम् । कुर्वतीभिरबलाकुचकुम्भे घर्मवारिकणिकाभिरजृम्भि ॥ ४१॥ काञ्चनाद्रिमपि धर्ममहिम्ना सम्भृतद्रवमवेत्य समन्तात् । युक्तमेव कुचसीम्नि युवत्या स्वेदजन्म बुबुधे बुधसङ्घः ॥ ४२॥ सुभ्रुवामतनुत श्रमतोयै- र्दूषितस्तिलकितो मृगनाभिः । नासिकाग्रनवमौक्तिकलग्न- श्चम्पकभ्रमरसङ्गतिशङ्काम् ॥ ४३॥ उन्नमय्य वदनं युवतीना- मुत्सुकास्तिलकनेन युवानः । घर्मशीकरकदकर्थितयत्नाः प्रावृतन्नधरपानकपाने ॥ ४४॥ मल्लिकामुकुलजालविमोक- प्रेमशालिनि पृथग्युवयुग्मे । मध्यभाजि मदनोत्सव आसी- त्प्रौढगाढपरिरम्भणशेषः ॥ ४५॥ भूरितापभरितं मणिमञ्चे पर्यशेत मिथुनं पृथगेव । हारयष्टिभिरवेष्टि यथेष्टं कूलमुद्रुजकुचद्वयसीम्नि ॥ ४६॥ तालवृन्तशतदुर्विनिवारं तापमाशु तरुणस्य तरुण्याः । आचचाम हरिचन्दनधूली- धूसरः कुचदुकूलसमीरः ॥ ४७॥ हस्तवर्ति हरिचन्दनसिक्तं तालवृन्तमलसत्तरुणीनाम् । भिक्षितुं वदनबिम्बविलासं चन्द्रमण्डलमिव स्वयमेतम् ॥ ४८॥ स्वर्णवर्णसुभगं सुदृगङ्गं स्विन्नमुन्नतकुचं कृतिना द्राक् । हन्त चेट्युपहृतेन जलार्दा वायुनोपजुगुहे धुरि भर्तुः ॥ ४९॥ स्नानतो मृगदृशः स्तनकुम्भ- स्तत्क्षणं विरलतोयकणाङ्कः । कामुकेन कचधूननकाले प्रेमगाढमुरसा परिरेभे ॥ ५०॥ शीतमंशुकशिखाञ्चितमग्रे बिभ्रती नवपयोधरकुम्भम् । शालिका न तु परं सलिलानां पालिकाप्यहृत पान्थमनांसि ॥ ५१॥ तृष्णयाधरधृताञ्जलिरूर्ध्वं दत्तदृक्कुचतटे धुतमौलिः । पानतः प्रथममेव युतत्या पर्यहासि पथिकोऽम्बु ददत्या ॥ ५२॥ चण्डभानुकरचण्डिमभ्रूम्ना दीपितेऽध्वगजनो दिनमध्ये । वृक्षमूलकृतवेदिषु वृन्दं वृन्दमास्त परिपीय पयांसि ॥ ५३॥ पक्षिणो गिरिनदीषु पयांसि ग्रीष्मभानुकिरणक्वथितानि । पातुमक्षमतया प्रतिवृक्षं दीनदीनमकुवन्त तृषार्ताः ॥ ५४॥ नानटन्नवकृशानुशिखानि स्वैरमर्यमशिलाफलकानि । आवहन्पुरहरालिकपट्ट- प्रक्रियां प्रतिदिनं विपिनेषु ॥ ५५॥ प्रौढदावदलनस्फुटिताद्रि- ग्रावखण्डहतिविह्वलगात्राः । मन्दमन्दमचलन्मिहिराश्वा दिव्यतः किल दिनेऽजनि दैर्घ्यम् ॥ ५६॥ पद्मबान्धवकरैः परिभूतो लोहितेक्षणपुटोऽद्रिलुलायः । तूर्णमाविलयति स्म तदीयैः सेवितं समवगाह्यं तटाकम् ॥ ५७॥ वारि भूरि परिपीय वसूनां नायको निजकरैरतिमात्रम् । तद्वमन्निव तदा मृगतृष्णा- व्याजतः प्रतिदिशं विलुलोके ॥ ५८॥ सर्वथैव पवनाशनसङ्घ- क्षामयोगसमये समुदीते । पिप्पलेषु विबुधा भुवि रूढ्या जज्ञिरे चलदलव्यवहारम् ॥ ५९॥ क्वापि वारणगणस्तरुमूले हस्तशीकरकिरोऽधिकपोलम् । शङ्क्यते स्म दवथुं लघु हन्तुं मेघसङ्घ इव मन्त्रयमाणः ॥ ६०॥ शुद्धया च सुमनोगणमध्ये श्लाघ्यया च सुरभिः शुभजात्या । आपगासु शुचिराचमनेऽपां व्यापृतो यदि किमत्र विचित्रम् ॥ ६१॥ अम्बु शीतमजनिष्ट तदानीं काञ्चनादपि कथञ्चन मृग्यम् । नीरदानमत एव निदाघे स्वर्णदानशतसम्मितमाहुः ॥ ६२॥ उष्णभास्युदयगे सति याभिः पर्यदीप्यत पतङ्गशिलाभिः । अस्तगे पुनरभूयत ताभि- र्धूमनिःश्वसितधूसरिताभिः ॥ ६३॥ चत्वरे न न चतुष्पथदेशे वेदिकासु न न वा विशिखासु । सङ्घशस्तु समदृश्यत धारा यत्र गेहसविधे युवलोकः ॥ ६४॥ भाललोचनसुदर्शनपाण्यो- र्नैव चेच्छ्वशुरगेहनिवासः । गाढतापबहुलः कथमेष ग्रीष्मवासरगणः क्रमणीयः ॥ ६५॥ वासराणि कदलीवनवीथ्या- मत्यगाद्युवजनोऽम्बुविहारैः । चन्द्रकान्तभुवि चन्द्रमयूखैः शर्वरीश्च समुदञ्चति तापे ॥ ६६॥ प्रमदवनसमीरः पाटलीगन्धलिप्सा- परिमिलदलिवृन्दामन्दझङ्कारभेदैः । कनकसदसि नृत्यं कुर्वतश्चन्द्रमौले- रनुगुणमपराह्णे स्वैरमारब्धं गीतम् ॥ ६७॥ आषाढे किल मासि तत्र नगरे हृष्टाः पुनर्मल्लिका- गन्धान्धभ्रमरावलीकृतहरिद्ग्रावस्फुरत्तोरणे । सिञ्चन्तो नटनायकस्य पुरतः श्रीगन्धसारोदकं सोत्साहं त्रिसहस्रदीक्षितवराश्चक्रुः शताङ्गोत्सवम् ॥ ६८॥ श्रीमद्वैदिकमार्गखेलनकलाशुद्धान्तरङ्गः सुधी- रद्वैतामृतलाभनिर्भरनिजानन्दानुभूतिः सताम् । गोप्ता मेटकरीकुलैकतिलको गोपालभूपालकः काव्येऽस्मिन्नवमं नटेशविजये सर्गं चकाराद्भुतम् ॥ इति श्रीमद्वाधूलकुलतिलकस्य वेङ्कटकृष्णदीक्षितस्य कृतौ नटेशविजयाख्ये महाकाव्ये नवमः सर्गः सम्पूर्णः ।

१०. दशमः सर्गः

ग्रीष्मकाननकृशानुशिखोत्थैः कज्जलैर्मलिनितं खमभूत्किम् । संशयं विदधतीति समेषां प्रावृडाविरभवद्भ्रमदभ्रा ॥ १॥ प्राक्कदम्बसुरभिः पवमानः पाकशासनधनुर्ननु पश्चात् । दक्षिणाभिनवतोयधरश्री- रुत्तरा च तटिदुन्मिषति स्म ॥ २॥ मारदिग्विजयमङ्गलयात्रा- कालिकैः किल गभीरगभीरम् । शैलवारणशिरोभिरुदूढै- र्दध्वने जलददुन्दुभिवृन्दैः ॥ ३॥ वारिदस्मरभटा वलमाना दिक्षु धूनिततटिद्गुणवेत्राः । प्रोषितान्निजगृहं प्रति यूनो द्रावयन्त इव धीरमगर्जन् ॥ ४॥ नीलसौधशिखराण्यनु पश्य- न्त्यात्मनः सरणिमध्वगयूना । कौतुकादुपवने कनकाङ्गी केकिनेव ददृशे घनविद्युत् ॥ ५॥ वीचिभिर्जलनिधौ विपुलाभि- र्दूरदर्शिततिरोहितरूपा । चारुविद्रुमलतेव चकाशे चञ्चला जलदसङ्कुलितेऽभ्रे ॥ ६॥ कालिकामभि कृतारभटीका- मन्तरेऽभ्रसदसोऽधिकहर्षात् । नीलकण्ठमवलोक्य नटन्तं प्रह्वभावमभजत्फणिराजः ॥ ७॥ कालमेघनिनदैः सनिनादं वारिबन्धमधिगम्य वलद्भिः । मेदुरा मदकणा इव मुक्ताः प्राप्नुवन्प्रथमबिन्दव ऊर्वीम् ॥ ८॥ सम्पतत्तृषितचातकपोत- त्रोटिकोटिदलचूषितशेषाः । शीकराः प्रथमतः किल चेल- क्नापमापुरवनीं घनमुक्ताः ॥ ९॥ वारिवाहनिवहे वलहन्तु- श्चापयष्टिरचिरेण चकाशे । इन्द्रनीलशिखरीन्द्रनितम्बे गैरिकद्रवझरीव गलन्ती ॥ १०॥ अस्फुटद्बहिरजाण्डकटाहो- द्धट्टने मणिमयं कटकार्धम् । विक्रमेषु किमु विष्णुपदे य- द्दृष्टमिन्द्रधनुरित्यवशिष्टम् ॥ ११॥ ग्रीष्मसोष्मघनगोमयपङ्कैः प्रावृषा पदमलिप्यत विष्णोः । रङ्गवल्लिरपि रत्नरजोभि- स्तन्यते स्म धनुराकृतिरत्र ॥ १२॥ मेघमण्डलमहोदधिमध्ये तन्वता मणिधनुर्मयसेतुम् । कालदाशरथिनावधि काण्डै- रुष्णपङ्किवदनो हतशीतः ॥ १३॥ कर्षणस्यदघनक्षुभितासृ- क्पाटलाहिपतिभोगपरीतम् । आशु मन्दरमसस्मरदब्धौ खे धनुर्वलयितो घनसङ्घः ॥ १४॥ धार्तराष्ट्रभयदायिनि कृष्णे सिंहनादिनि घने सति सद्यः । अर्जुने गृहशिखण्डिनि चारा- द्भीष्म उष्ण उदभिद्यत काण्डैः ॥ १५॥ मर्दनं बत शुचेर्मलिनात्मा काल एष कृतवानिति मत्वा । मानसं प्रति नु मङ्क्षु पलायां- चक्रिरेऽतिशुचयः कलहंसाः ॥ १६॥ आहतासु पयसाम्बुजवाटी- ष्वाततासु सरणिष्वतिपङ्कैः । आवृतासु च हरित्सु घनौघै राजहंसगतयो न रराजुः ॥ १७॥ हंससन्ततिरलक्षि वलर्क्षी क्रौञ्चशैलकुहरं प्रविशन्ती । निर्गलद्विमलनिर्झरिणीभि- र्निर्विशेषमटवीषु निषादैः ॥ १८॥ दीनचातकशिशौ दयनीये क्रन्दति स्नुतपयःकणजालः । प्रावृषो धृतपयोधरनामा तावदभ्रनिवहस्तनति स्म ॥ १९॥ प्रावृषि प्रथममेव हि वर्षा- द्विष्टपे विरहिणीबहुलेऽस्मिन् । अञ्जनद्रवमयी सरिदग्रे पान्थलोकमरुधत्प्रवहन्ती ॥ २०॥ सुभ्रुवां प्रियसमागमवार्ता- न्वेषणव्यसनिना हृदयेन । साकमुन्नततटं सरिदोघः पातयन्बत पथः प्ररुरोध ॥ २१॥ मारदिग्जयमहोत्सवहेतो- र्नीरवाहकुलनीलविताने । विस्तृते वियति तत्र विरेजुः स्थूलमौक्तिकसरा इव धाराः ॥ २२॥ कालमेघकुलकज्जलिताभ्रे भेकभाङ्कृतिभयङ्करदिक्के । अर्धरात्रिसमयेऽभिसरन्त्याः साहसं हि भुवि षड्गुणमाहुः ॥ २३॥ वातविस्तृतघनाघनवर्षा- कामिनीकचभरे परिफुल्ला । मल्लिकास्रगिव मञ्जुबलाका- मालिकातिमहती विलुलोके ॥ २४॥ जृम्भिते सति जलोदयकाले यत्र पूर्वमुदलासि मरालैः । तारकाभिरपि तत्र बकौघै- र्ज्योतिरिङ्गणगणैश्च चकाशे ॥ २५॥ अम्बरे सति पयोधरभारे- णावृते तव पयोधरभारः । अम्बरेण कथमावृत इत्या- कर्षिं यौवतकुचांशुकमिष्टैः ॥ २६॥ चातकेषु भुवनं स्वनिषेवि- ष्वर्पयन्वितरणित्वमगाद्यः । केतकीद्रुभिरसेवि घनोऽसौ कुट्मलच्छलकृताञ्जलिबन्धैः ॥ २७॥ अभ्रनिर्गलदनारतधारा- वर्तनावनितलाम्बुविहारी । उत्पतन्नुरुतपा इव मत्स्यः स्वर्गसिन्धुसलिलं विजगाहे ॥ २८॥ वानरेषु घनवर्षहतेषु व्याप्नुवत्सु विटपाद्विटपाग्रम् । प्रत्यबोधि पतनोत्पतनाभ्यां पक्वजम्ब्वलिपरस्परभेदः ॥ २९॥ काकघूककलविङ्ककुलाय- प्रायचैत्यतरुषु प्रतिपत्य । आशुनाशिभिरहो करकौघैः पातकं भुवि परं समचायि ॥ ३०॥ गन्धवाहयुवघट्टनदीर्य- च्छक्रचापशुभकञ्चुलिखण्डाः । प्रावृषः किल पयोधरभारा- दिन्द्रगोपनिकरा इति पेतुः ॥ ३१॥ उद्यते जगदुपेन्द्रकुमारे जेतुमस्य जयसाधनमिन्द्रः । वाहनं वरधनुश्च ददत्स्वं हन्त कोपमपि मूर्तममुञ्चत् ॥ ३२॥ चञ्चलायतकशे जलवाहा- ध्यापके नदति धीरमुदारम् । शैलसीम्नि शिखिमाणवकानां शुश्रुवे कलकलः श्रवणीयः ॥ ३३॥ नीलमेघनिवहेन दशाना- मावृतेऽपि हरितामवकाशे । उल्ललास तरणेरुडुपस्या- प्यप्सु मण्डलमहो तटिनीनाम् ॥ ३४॥ अस्तमेति सवितास्य तटाकाः कुर्वतेऽस्य कमलाञ्जलिबन्धम् । श्रोत्रियैरिति घनस्थगितेऽभ्रे सायकर्मसमयो निरणायि ॥ ३५॥ कामिनीकलितनिर्दयकण्ठा- श्लेषसञ्जनितशर्मविशेषैः । रारटज्जलधरो लघुवर्षा- वासरः सुकृतिभिर्विललङ्घे ॥ ३६॥ अम्बरं परिदधत्यवदातं हंसपङ्क्तिभिरलङ्कृतपार्श्वम । आययौ शरददभ्रसिताभ्रा लालिताभ्युदितराजकरेण ॥ ३७॥ विष्टपं शरदृतोर्वशयन्द्रा- गङ्गजप्रभुरदत्त किमस्मै । लक्ष्मकैतवलसन्निजमुद्रं चन्द्रबिम्बमिषशासनपत्रम् ॥ ३८॥ चारुभिर्विरहिताश्चपलाभिः पाण्डुतामिव घनाः प्रतिपद्य । दिक्षु तूललघवो वलमाना- श्चिक्षियुर्बत चिरं विधुरत्वात् ॥ ३९॥ शम्पया कनकश‍ृङ्खलदाम- च्छद्मया परिवृतो जलदः खे । निःस्पृहः शरदि नीलमहोक्ष- व्याजतोऽधिगु वलन्नदति स्म ॥ ४०॥ सप्तपर्णकुसुमेषु समीरः सन्निपत्य मधुगन्धिषु सद्यः । निष्पतन्गिरिगुहासु निषण्णै- रभ्यधाव्यत रुषा हरिडिम्भैः ॥ ४१॥ गन्धसिन्धुरकपोलतलस्पृ- क्पुण्डरीकमुखपर्यटनोत्कः । बाणकोटिषु पतन्नपि नालि- र्विव्यथे विरहिदुर्विधिपाकात् ॥ ४२॥ षट्पदालिररुणाम्बुजषण्डे मेदुरा युवमनोमृगहत्यै । दारुणस्मरकिरातततायो- वागुरेव दवसीम्नि विरेजे ॥ ४३॥ सिन्धवः स्वपतिचूषणशीले स्फीततेजसि मुनौ सति भीताः । अम्बुजाञ्जलिमकुर्वत कार्श्या- द्राजसप्रकृतितां रहयन्तः ॥ ४४॥ प्राग्रजस्वलतया बहुरात्रं प्राप या न तटिनी प्रतिकर्म । निर्मला शरदि सा निजकेशा- ञ्छैवलान्पयसि शोधयति स्म ॥ ४५॥ पुण्डरीककुलभूरिविलासा- वासनीलवनराजिसमेता । तावदद्रिषु तटी तटिनी च द्वे परस्परतुलामलभेताम् ॥ ४६॥ दन्तिदन्तशकलैरिव दीप्रैः कैरवैरुडुगणैरपि कीर्णम् । शारदं मनसिकृत्य स नूनं कं च खं च कविराह सवर्णम् ॥ ४७॥ कामकुण्डलितकार्मुकचक्र- क्रेङ्कृतिभ्रमकरं गहनान्ते । कूजितं मदकलं कुररीणा- माततान पथिकानधिकार्तान् ॥ ४८॥ दैविकी मम तिरस्कृतिरासी- त्कुप्यमात्रगुणिनीति तुलास्थे । प्रत्ययार्थमिव भास्वति पद्मि- न्युन्नमय्य मुखमुच्छ्वसिति स्म ॥ ४९॥ प्रावृषेण्यदिवसे प्रतिपेदे सम्मदं स किल षण्मुखवाहः । शारदेऽह्नि तु चतुर्मुखवाहः कस्यचिद्भवति कश्चन कालः ॥ ५०॥ भूषणानि पथि शिञ्जितभीत्या द्राग्विमुच्य तटिनीं निशि यान्त्या । हंसके नदति हन्त सशङ्कं स्वाङ्घ्रियुग्ममभिसारिकयैक्षि ॥ ५१॥ राजहंस इति पाथसि राका- चन्द्रबिम्बमभिसृत्य सरागम् । वञ्चिताथ वरटा निजनाथे न स्म विश्वसिति जातु यथार्थे ॥ ५२॥ वाजपेयविहितावभृथानां यज्वनामुपरि हंसयुवानः । आतपत्रमवलोक्य गृहीतं हंस इत्यनुनदं दिवि नेदुः ॥ ५३॥ बह्वमन्यत शुचिर्द्विजवृन्दे शुद्धमानसगतिः सुनदीष्णः । शीतवातसहनोऽपि च हंसो वर्णसङ्करवशात्तु शिखी न ॥ ५४॥ वासवोपलमयीव वितर्दि- श्चन्द्रकान्तमणिपीठसमेता । शिश्रिये शितिजला सरिदाविः- सैकता च सुगिरा द्विजपङ्क्त्या ॥ ५५॥ स्पर्धितं विरुरुधे हि मिथस्त- त्खञ्जरीटमिथुनं घटमानम् । येन सर्वयुवमोहनदात्रा सूचिकाजनि निधेः शरदुर्व्याम् ॥ ५६॥ कन्दलत्कुमुदकाननखेल- द्राजहंसरमणीचरणानि । दुग्धसिन्धुसरसोदरवल्ग- द्विद्रुमाङ्कुरविलासमपुष्णन् ॥ ५७॥ शारदेषु दिवसेषु समानं पुण्डरीकपटलेन पयोधौ । उन्मिमेष दृगुभय्यपि विष्णोः पुण्डरीकनयनो हि स कालः ॥ ५८॥ सप्तपर्णमभिसृत्य सकामं मञ्जरी परिवहन्मदगन्धम् । स्कन्धदेशविनिवेशितशुण्डा- काण्डया चिरमवर्ति करिण्या ॥ ५९॥ सञ्चरत्सरसि सन्ततखेल- त्कामिनीकुचतटीघुसृणाक्ते । मल्लिकाक्षमिथुनं चरणास्ये राजहंसयुगरीतिमधत्त ॥ ६०॥ रक्तवारिरुहरङ्गरजोभि- र्धूसरा धुरि मिथो घटमानाः । मारदेवमहिता इव मल्ल्याः षट्पदाः सनिनदं दिशि चेरुः ॥ ६१॥ शुद्धराजतघटं पुलिनान्ते न्यस्य कल्पितनदीजलकेल्या । मुग्धया हृद उदीक्ष्य मरालं चुक्रुशे निजघटः स्रवतीति ॥ ६२॥ पुण्ड्रपर्वगलितस्फुटमुक्ता- वारशर्करिलया वनगोप्यः । इक्षुशाकटजनस्य सरण्या कालमीनमभजन्त कथञ्चित् ॥ ६३॥ अध्वगः कलमपालिकयाग्रे दर्शितेऽपि पथि तद्गतचेताः । स्पृष्टवानिव पदौषधिभेदं बम्भ्रमीति बत तां परितः स्म ॥ ६४॥ चाखलीषि न च शक्ष्यसि गन्तु- मस्ति सिद्धिरिति कापि भुजङ्गम् । लोलदृष्टिमरुणल्लघुभोगि- ग्राहिणीव पथिकं यवगोप्त्री ॥ ६५॥ प्रस्थितस्य परितः क्रममाणा दिग्जयाय मदनस्य तुरङ्गाः । श्यामलाः कलमसीम्नि समेता जृम्भिता वनशुका अवतेरुः ॥ ६६॥ घोषितैः कलमकाननगोप्याः प्रस्थितान्बत शुकान्समगृह्णन् । पल्लवैश्च कुसुमैः प्रहियन्त्र- स्थाणवस्तदुपगीतिसमुत्थैः ॥ ६७॥ प्रोच्य मासमवधिं प्रसवर्तो- र्योषिति प्रचलितः पथि वन्ये । गोपिकाध्वनिषु कोकिलबुद्ध्या हा वसन्त इति कश्चिदमुह्यत् ॥ ६८॥ तत्र तत्र नवदर्भसमूहाः पुष्पितास्त्रिभुवनं विजिगीषोः । रेजिरे रजतकेसरपङ्क्त्या राजिता रतिपतेरिव कुन्ताः ॥ ६९॥ दिग्जयाय चरतामिह राज्ञां हस्तिभिर्हरितपट्टपताकाः । दीर्घशैलकदलीदलपाली- विभ्रमं विदधिरे भ्रियमाणाः ॥ ७०॥ राजहंसरजनीकरकाश- स्तोमकैरवकुलच्छलतः स्वाम् । अङ्गजे किरति कीर्तिमगच्छ- त्सा शरच्छरदयोगिषु भूत्वा ॥ ७१॥ वायुवह्निजलखानि वसन्त- ग्रीष्मवार्दिनशरत्सु किमृद्धिम् । प्रापुरित्यृतुयुगे परिशिष्टे भूरजांसि परिवृद्धिमगच्छन् ॥ ७२॥ अम्बरे विधिरपां परमाणू- न्व्यस्तृतातपते हिमदम्भात् । अप्सिसृक्षुरत एव बुधानां भाविवर्षपरिकॢप्तिरिदानीम् ॥ ७३॥ हैमनेषु दिवसेषु यतोऽभू- द्द्यौश्चिराय धृतजीवनगर्भा । विप्रकीर्णहिमघर्मकणौघा पाण्डिमानमत एव बभार ॥ ७४॥ दिव्यहंसनिवहेऽभ्रतटिन्यां शारदेषु दिवसेषु विहृत्य । क्लिन्नपक्षकुलकम्पिनि पेतुः शीकरा हिममिषेण समन्तात् ॥ ७५॥ दिङ्मुखानि कुशकाशगुलुच्छै- रूर्ध्वपुण्ड्रलसितान्यथ तानि । हैमनेन दिवसेन हिमानी- भूतिलेपभरितानि कृतानि ॥ ७६॥ अच्छमिन्दुमणिमम्बरशाणे कर्षति ग्रथितरश्मि कृतान्ते । तस्य चूर्णपटलीव तदानी- माविरास महतीति हिमानी ॥ ७७॥ हारदाग्नि सलिले च हिमत्वं प्रायशो मिहिकया प्रथयन्त्या । पद्मपालिषु वियोगिषु च प्रा- लेयता प्रकटिता बत लोके ॥ ७८॥ यामिनीषु यदभूदतिदैर्घ्यं यच्च ह्रस्वमजनिष्ट तदाहः । प्रोदितोऽजनि चिराय तदेत- त्पांसुलाकुलतपःपरिपाकः ॥ ७९॥ जारदष्टमधरं पिदधाना कापि नव्यकुलटा कुलटाभिः । पृच्छते स्वपतये व्रणहेतुं शीलिता हिम इतीति वदस्व ॥ ८०॥ इत्वरी बत निशासु हिमानी- दुर्निरीक्षगमनापि विभाते । शाद्वलेषु समसूच्यनुरागैः प्रस्नुतैरिव बहिः पदयावैः ॥ ८१॥ हास्तिकं दिनमुखे बहिरेष्य- त्सन्ततं स्थपुटिते हिमपिण्डैः । प्राङ्गणेऽपि पदमेकमनीशं कर्तुमुद्धृतकरं रटति स्म ॥ ८२॥ वालिनेव शिशिरेण विदूरं द्रावितो रवितनूज इवोष्मा । ऋश्यमूकमिव सोऽपि तदानीं प्राप यौवतपयोधरदुर्गम् ॥ ८३॥ वीटिकाद्विपटिकाप्रतिसीरा- गर्भगेहमृगनाभिहसन्तीः । सन्निधाप्य सुदतीकुचदुर्गं संश्रितैर्विमुमुचे शिशिराद्भीः ॥ ८४॥ सायमातपदवाग्निशिखाभि- र्व्याहता निशि हिमैर्वनराजिः । कुन्दपुष्पकपटेन विभाते बाष्पबिन्दुपटलं विससर्ज ॥ ८५॥ इत्थं दुरन्तहिमवर्षिणि जृम्भमाणे काले वियोगिजनजीववियोगकाले । कान्ताकुचोष्मकबलीकृतशीतगर्वा निद्रासुखान्यनुभवन्ति निशि स्म धन्याः ॥ ८६॥ तरुकुलमुरुशाखाशेषमात्रं तदानीं प्रतिदिशमवलोक्य प्राणभृद्व्याघ्रपुर्याम् । अमनुत शिवरात्रावर्चितुं भूसुरेन्दै- रखिलमपि विलूनं पत्रपुष्पाङ्कुरौघम् ॥ ८७॥ जननमरणभीतो जैमिनिर्व्यासवाचा विदितदहरविद्यासम्प्रदायो विमुक्त्यै । विमलमतिरुपास्ते वेदपादस्तवाद्यै- र्वर इह नटराजं पुण्डरीकाभिधाने ॥ ८८॥ श्रीमद्वैदिकमार्गखेलनकलाशुद्धान्तरङ्गः सुधी- रद्वैतामृतलाभनिर्भरनिजानन्दानुभूतिः सताम् । गोप्ता मेटकरीकुलैकतिलको गोपालभूपालकः काव्येऽस्मिन्दशमं नटेशविजये सर्गं चकाराद्भुतम् ॥ इति श्रीमद्वाधूलकुलतिलकस्य वेङ्कटकृष्णदीक्षितस्य कृतौ नटेशविजयाख्ये महाकाव्ये दशमः सर्गः सम्पूर्णः । इति नटेशविजयं सम्पूर्णम् ॥ Proofread by Ruma Dewan