Ramarahasyopanishat Savyakhya

रामरहस्योपनिषत् सव्याख्या

ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः । स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

प्रथमोऽध्यायः

रामस्य ब्रह्मतारकत्वं सनकाद्या योगिवर्या अन्ये च ऋषयस्तथा । प्रह्लादाद्या विष्णुभक्ता हनूमन्तमथाब्रुवन् ॥ १॥ वायुपुत्र महाबाहो किं तत्त्वं ब्रह्मवादिनाम् । पुराणेष्वष्टादशसु स्मृतिष्वष्टादशस्वपि ॥ २॥ चतुर्वेदेषु शास्त्रेषु विद्यास्वाध्यात्मिकेऽपि च । सर्वेषु विष्ण्वभिधानेषु विघ्नसूर्येशशक्तिषु ॥ ३॥ एतेषु मध्ये किं तत्त्वं कथय त्वं महाबल ॥ ४॥ हनूमान् होवाच- भो योगीन्द्राश्च ऋषयो विष्णुभक्तास्तथैव च । श‍ृणुध्वं मामकीं वाचं भवबन्धविनाशिनीम् ॥ ५॥ एतेषु चैव सर्वेषु तत्त्वं च ब्रह्म तारकम् । राम एव परं ब्रह्म राम एव परं तपः । राम एव परं तत्त्वं श्रीरामो ब्रह्म तारकम् ॥ ६॥ कैवल्यश्रीस्वरूपेण राजमानं महोऽव्ययम् । प्रतियोगिविनिर्मुक्तं श्रीरामपदमाश्रये ॥ इह स्वलु अथर्वणप्रविभक्तेयं श्रीरामरहस्योपनिषत् श्रीराममन्त्रयन्त्रसाधनप्रपञ्चनपूर्वकं श्रीरामतत्त्वपर्यवसन्ना विजयते । अस्याः सङ्क्षेपतो विवरणमारभ्यते । सनकादिमुनिवृन्दप्रह्लादादिभागवतकदम्बपवनात्मजप्रश्नप्रतिवचनरूपेयमाख्यायिका विद्यास्तुत्यर्था, जातमात्रेण विदिततत्त्वैः सनकप्रह्लादादिभिरपि इयं पृष्टा परमशिवावतारपवनात्मजेन प्रोक्तेति । आख्यायिकामवतारयति-सनकाद्या इति ॥ १॥ किमिति? वायुपुत्रेति । वायुपुत्रेत्यादिप्रश्नतो हनूमतः सर्ववित्त्वमवगम्यते ॥ २-४॥ तत्कृतप्रश्नोत्तरं हनूमान् होवाच । किमिति? भो इति । भवबन्धविनाशिनीम्-स्वाज्ञलोकस्य, भवतां कृतार्थत्वात् ॥ ५॥ सर्वेषु विष्ण्वभिधानेषु विघ्नसूर्येशशक्तिभेदेषु एतेषु वेदशास्त्रपुराणादिषु अर्थतो विचारितेषु सत्सु अथ स्वातिरिक्तकलनाऽपह्नवसिद्धं यद्ब्रह्ममात्रं निष्प्रतियोगिकमवशिष्यते तदेवायमित्याह-राम एवेति । स्वातिरिक्तकलनाऽसम्भवप्रबोधसिद्धनिष्प्रतियोगिकब्रह्ममात्रतया राजते महीयते इति राम एव परं उत्कृष्टं ब्रह्म स्वमात्रतया सदोपबृंहणात्, राम एव परं उत्कृष्टं तपः तन्मात्रज्ञानमित्यर्थः । राम एव परं तत्त्वं स्वयाथात्म्यं स्वयमेवेत्यर्थः । प्रत्यगभिन्नब्रह्मरूपेण श्रीरामो ब्रह्म तारकं भ्रूमध्यतारकयोगलक्षितत्वात् । यद्वा-श्रीरामस्य ब्रह्मतारकलक्ष्यतुर्यतुरीयरूपत्वात् ब्रह्मतपस्तत्त्वतारकबोध्यं रामाख्यं ब्रह्मैव स्वाज्ञादिदृष्टिमोहे सत्यसति निष्प्रतियोगिकं स्वमात्रमवशिष्यत इत्यर्थः ॥ ६॥ रामस्य अङ्गानि वायुपुत्रादीनि वायुपुत्रेणोक्तास्ते योगीन्द्रा ऋषयो विष्णुभक्ता हनूमन्तं पप्रच्छुः-रामस्याङ्गानि नो ब्रूहीति ॥ ७॥ हनूमान् होवाच-वायुपुत्रं विघ्नेशं वाणीं दुर्गां क्षेत्रपालकं सूर्यं चन्द्रं नारायणं नारसिंहं वासुदेवं वाराहं तत्सर्वान् मन्त्रान् सीतां लक्ष्मणं शत्रुघ्नं भरतं विभीषणं सुग्रीवमङ्गदं जाम्बवन्तं प्रणवमेतान् रामस्याङ्गानि जानीथाः । तान्यङ्गानि विना रामो विघ्नकरो भवति ॥ ८॥ एवं वायुपुत्रात् निर्विशेषब्रह्मतत्त्वमवगम्य मुनयो हृष्टाः सन्तः स्वाज्ञलोकानुकम्पया निर्विशेषब्रह्माप्त्युपायसविशेषं ब्रह्म तदङ्गानि च पृच्छन्तीत्याह-वायुपुत्रेणेति । पप्रच्छुः-किमिति? रामस्येति । परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥ इति स्वप्रतिज्ञापालनाय कर्मज्ञानयोगलक्षणनिष्ठाद्वयपरिपालकनारायणरूपेण राजते महीयते इति रामो दाशरथिः स्वेतरदुर्लभसूनृतभाषणतया यः पुरा आसामास तस्य कानि अङ्गानि तद्गोचरमन्त्राश्च के तत् सर्वं नो ब्रूहि इति ॥ ७॥ तैः पृष्टो हनूमान् होवाच । तानि कानि इत्यत्र तदाह-वायुपुत्रमिति । वायुपुत्रादिजाम्बवदन्ताङ्गदेवतामन्त्रान् त्रेधा अष्टधा षोडशधा वा आदौ जप्त्वा ततो राममन्त्रजपः कार्यः । एवं कृते भगवान् रामः प्रसन्नो भवतीत्यर्थः ॥ ८॥ गृहस्थानां रामाङ्गप्रणवाधिकारः पुनर्वायुपुत्रेणोक्तास्ते हनूमन्तं पप्रच्छुः-आञ्जनेय महाबल विप्राणां गृहस्थानां प्रणवाधिकारः कथं स्यादिति ॥ ९॥ स होवाच-श्रीराम एवोवाचेति । येषामेष षडक्षराधिकारो वर्तते तेषां प्रणवाधिकारः स्यान्नान्येषाम् । केवलमकारोकारमकारार्धमात्रासहितं प्रणवमूह्य यो राममन्त्रं जपति तस्य शुभकरोऽहं स्याम् । तस्य प्रणवस्याकारस्योकारस्य मकारस्यार्धमात्रायाश्च ऋषिश्छन्दो देवता तत्तद्वर्णावर्णावस्थानं स्वरवेदाग्निगुणानुच्चार्यान्वहं प्रणवं मन्त्राद्द्विगुणं जप्त्वा पश्चाद्राममन्त्रं यो जपेत् स रामो भवतीति रामेणोक्तास्तस्माद्रामाङ्गं प्रणवः कथित इति ॥ १०॥ प्रणवस्यापि रामाङ्गत्वे परिव्राजकेतराणां प्रणवाधिकारः कथमिति पृच्छन्तीत्याह-पुनरिति ॥ ९॥ तैः पृष्टो हनूमान् स्वात्मानं प्रति श्रीरामचन्द्रेण यदुक्तं तदेवाह-स होवाचेति । श्रीराम एवोवाचेति-किमिति? येषामिति । ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थः इत्येतेषां केवलप्राधान्येन प्रणवजपाधिकारोनास्त्येव, षडक्षरादिमन्त्राङ्गत्वेन तज्जपाधिकारोऽस्तीत्याह-केवलमिति । प्रणवमूह्य चतुर्मात्राकालमुच्चार्य । आद्यन्तप्रणवयोजनपूर्वकं राममन्त्रजापकानां श्रीरामपदप्राप्त्युपायशुभप्रापको हनूमान् अहं स्यां इत्यर्थः । यो यदि श्रीरामभावापत्तिं वाञ्छति तदाऽयं षडक्षरजपात् पूर्वमेव तस्य प्रणवस्येत्यादि । यस्मादेवं तस्मात् ॥ १०॥ रामनामजपेन सर्वपापनिवृत्तिः विभीषण उवाच- सिंहासने समासीनं रामं पौलस्त्यसूदनम् । प्रणम्य दण्डवद्भूमौ पौलस्त्यो वाक्यमब्रवीत् ॥ ११॥ रघुनाथ महाबाहो केवलं कथितं त्वया । अङ्गानां सुलभं चैव कथनीयं च सौलभम् ॥ १२॥ श्रीराम उवाच-अथ पञ्च दण्डकानि पितृघ्नो मातृघ्नो ब्रह्मघ्नो गुरुहननः कोटियतिघ्नोऽनेककृतपापो यो मम षण्णवतिकोटिनामानि जपति तेभ्यः पापेभ्यः प्रमुच्यते । स्वयमेव सच्चिदानन्दस्वरूपो भवेन्न किम् ॥ १३॥ कदाचित् रामं सर्वभूतहितकृत् विभीषण उवाच । किमिति? सिंहासन इति ॥ ११-१२॥ अपापिनां स्वमन्त्रतदङ्गप्रणवानुष्ठानतः केवलं त्वदाप्तिरभिहिता । ब्रह्महत्यादिपातकिनां स्वाप्त्युपायः कथं? इत्याशङ्कमानमालक्ष्य विभीषणं प्रति श्रीराम उवाच । किमिति? अथेति । कानि तानीत्यत्र-पितृघ्न इत्यादि । पित्रादियत्यन्तहननपातकैः नरो दण्ड्यते, तानि पञ्च दण्डकानि । यदि तच्छमनार्थी पुरुषः तदा राम रामेति षण्णवतिकोटिनामजपतो निष्पापो भूत्वा मद्भावमेतीत्यत्र न हि संशयोऽस्तीत्यर्थः ॥ १३॥ रामोपनिषदादिभिरपि सर्वपापशान्तिः पुनरुवाच विभीषणः-तत्राप्यशक्तोऽयं किं करोति ॥ १४॥ स होवाचेमम्-केकसेय पुरश्चरणविधावशक्तो यो ममोपनिषदं मम गीतां मन्नामसहस्रं मद्विश्वरूपं मदष्टोत्तरशतं रामशताभिधानं नारदोक्तस्तवराजं हनूमत्प्रोक्तं मन्त्रराजात्मकस्तवं सीतास्तवं च रामषडक्षरीत्यादिभिर्मन्त्रैर्यो मां नित्यं स्तौति मत्सदृशो भवेन्न किं भवेन्न किम् ॥ १५॥ सुलभोपायबुभुत्सया पुनरुवाच ॥ १४॥ अनेनापि पारायणेन पञ्चदण्डकशान्तिद्वारा मद्भावमेतीत्यत्र न हि संशयोऽस्ति । आवृत्तिः अवधारणार्था प्रथमाध्याय समाप्त्यर्था वा इति ॥ १५॥ इति प्रथमोऽध्यायः ।

द्वितीयोऽध्यायः

एकाक्षरराममन्त्रः सनकाद्या मुनयो हनूमन्तं पप्रच्छुः-आञ्जनेय महाबल तारकब्रह्मणो रामचन्द्रस्य मन्त्रग्रामं नो ब्रूहीति ॥ हनूमान् होवाच- वह्निस्थं शयनं विष्णोरर्धचन्द्रविभूषितम् । एकाक्षरो मनुः प्रोक्तो मन्त्रराजः सुरद्रुमः ॥ १॥ ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्रं छन्दो रामोऽस्य देवता । दीर्घार्धेन्दुयुजाऽङ्गानि कुर्याद्वह्न्यात्मनो मनोः ॥ २॥ बीजशक्त्यादिबीजेन इष्टार्थे विनियोजयेत् । सरयूतीरमन्दारवेदिकापङ्कजासने ॥ ३॥ श्यामं वीरासनासीनं ज्ञानमुद्रेओपशोभितम् । वामोरुन्यस्ततद्धस्तं सीतालक्ष्मणसंयुतम् ॥ ४॥ अवेक्षमाणमात्मानमात्मन्यमिततेजसम् । शुद्धस्फटिकसङ्काशं केवलं मोक्षकाङ्क्षया ॥ ५॥ चिन्तयन् परमात्मानं भानुलक्षं जपेन्मनुम् । एकाक्षरादिश्रीराममन्त्रग्रामबुभुत्सया मुनयो हनूमन्तं पृच्छन्तीत्याह-सनकाद्या इति । किमिति? आञ्जनेयेति । तैरेवं पृष्टो हनूमान् एकाक्षरादिद्वात्रिंशदक्षरान्तमन्त्रतदवान्तर भेदान् तदङ्गगायत्रीमालामन्त्रान् क्रमेण होवाच । आदावेकाक्षरमनुमुद्धरति-वह्निस्थमिति । स्वाभिधेये वह्नौ तदभिधानतया तिष्ठतीति वह्निस्थं ह्रस्वरेफाक्षरं रेति, विष्णोः शयनमिति दीर्घमात्रोच्यते शेषस्य दीर्घाङ्गत्वात्, अर्धेन्दुशब्देन बिन्दुः, आहत्य रामिति ॥ १॥ तस्य ऋष्यादिकमाह-ब्रह्मेति । रेफदीर्घार्धेन्दुयुजा रामित्यादिना कराङ्गन्यासौ कुर्यादित्यर्थः ॥ २॥ ध्यानं तु-सरयूतीरेति ॥ ३-५॥ द्वित्रिचतुरक्षरमन्त्राः वह्निर्नारायणेनाढ्यो जाठरः केवलोऽपि च ॥ ६॥ द्व्यक्षरो मन्त्रराजोऽयं सर्वाभीष्टप्रदस्ततः । एकाक्षरोक्तमृष्यादि स्यादाद्येन षडङ्गकम् ॥ ७॥ तारमायारमाऽनङ्गवाक्स्वबीजैश्च षड्विधः । त्र्यक्षरो मन्त्रराजः स्यात् सर्वाभीष्टफलप्रदः ॥ ८॥ द्व्यक्षरश्चन्द्रभद्रान्तो द्विविधश्चतुरक्षरः । ऋष्यादि पूर्ववज्ज्ञेयमेतयोश्च विचक्षणैः ॥ ९॥ रामद्व्यक्षरमुद्धरति-वह्निरिति । रेफो वह्निः, नारायणेनाकारेण योनितश्चेत् रा इति, जाठरो मकारः केवलोऽपि च ह्रस्वमकारयोजनात् रामेति द्व्यक्षरो भवति ॥ ६-७॥ षट्कारतः त्र्यक्षरमुद्धरति-तारेति । ॐ राम, ह्रीं राम, श्रीं राम, क्लीं राम, ऐं राम, रां राम, इति षड्विधः । ऋष्यादिकं एकाक्षरवत् ज्ञेयमित्यर्थः ॥ ८॥ द्विधा चतुरक्षरमुद्धरति-द्व्यक्षर इति । रामचन्द्र रामभद्रेति द्विप्रकारः चतुरक्षरः ॥ ९॥ पञ्चाक्षरमन्त्रः सप्रतिष्ठौ रमौ वायू हृत्पञ्चार्णो मनुर्मतः । विश्वामित्रऋषिः प्रोक्तः पङ्क्तिश्छन्दोऽस्य देवता ॥ १०॥ रामभद्रो बीजशक्तिप्रथमार्णनति क्रमात् । भ्रूमध्ये हृदि नाभ्यूर्वोः पादयोर्विन्यसेन्मनुम् ॥ ११॥ षडङ्गं पूर्ववद्विद्वान् मन्त्रार्णैर्मनुनास्त्रकम् । मध्ये वनं कल्पतरोर्मूले पुष्पलतासने ॥ १२॥ लक्ष्मणेन प्रगुणितमक्ष्णः कोणेन सायकम् । अवेक्षमाणं जानक्या कृतव्यजनमीश्वरम् ॥ १३॥ जटाभारलसच्छीर्षं श्यामं मुनिगणावृतम् । लक्ष्मणेन धृतच्छत्रमथवा पुष्पकोपरि ॥ १४॥ दशास्यमथनं शान्तं ससुग्रीवविभीषणम् । एवं लब्ध्वा जयार्थी तु वर्णलक्षं जपेन्मनुम् ॥ १५॥ एकधा पञ्चाक्षरमुद्धरति-सप्रतिष्ठाविति । इकारदीर्घबिन्दुभ्यां सह प्रतिष्ठिताविति सप्रतिष्ठौ श्रीं श्रीं यं नमः इति पञ्चाक्षरो मनुः ॥ १०॥ बीजशक्तिप्रथमार्णनतिक्रमात् रां नम इत्यादि । न्यासस्तु-भ्रूमध्येति ॥ ११-१२॥ अक्ष्णः कोणेन अपाङ्गेन लक्ष्मणेन सायकं धनुषि प्रगुणितं अवेक्षमाणमिति ॥ १३-१५॥ षडक्षरमन्त्रः स्वकामशक्तिवाग्लक्ष्मीताराद्याः पञ्चवर्णकाः । षडक्षरः षड्विधः स्याच्चतुर्वर्गफलप्रदः ॥ १६॥ पञ्चाशन्मातृकामन्त्रवर्णप्रत्येकपूर्वकम् । लक्ष्मीवाङ्मन्मथादिश्च तारादिः स्यादनेकधा ॥ १७॥ श्रीमायामन्मथैकैकं बीजाद्यन्तगतो मनुः । चतुर्वर्णः स एव स्यात् षड्वर्णो वाञ्छितप्रदः ॥ १८॥ स्वाहाऽन्तो हुम्फडन्तो वा नत्यन्तो वा भवेदयम् । अष्टाविंशत्युत्तरशतभेदः षड्वर्ण ईरितः ॥ १९॥ ब्रह्मा सम्मोहनः शक्तिर्दक्षिणामूर्त्तिरेव च । अगस्त्यश्च शिवः प्रोक्ता मुनयोऽनुक्रमादिमे ॥ २०॥ छन्दो गायत्रसंज्ञं च श्रीरामश्चैव देवता । अथवा कामबीजादेर्विश्वामित्रो मुनिर्मनोः ॥ २१॥ छन्दो देव्यादिगायत्री रामभद्रोऽस्य देवता । बीजशक्ती यथापूर्वं षड्वर्णान् विन्यसेत् क्रमात् ॥ २२॥ ब्रह्मरन्ध्रे भ्रुवोर्मध्ये हृन्नाभ्युरुषु पादयोः । बीजैः षड्दीर्घयुक्तैर्वा मन्त्रार्णैर्वा षडङ्गकम् ॥ २३॥ कालाम्भोधरकान्तिकान्तमनिशं वीरासनाध्यासितं मुद्रां ज्ञानमयीं दधानमपरं हस्ताम्बुजं जानुनि । सीतां पार्श्वगतां सरोरुहकरां विद्युन्निभां राघवं पश्यन्तं मुकुटाङ्गदादिविविधाकल्पोज्ज्वलाङ्गं भजे ॥ २४॥ अष्टाविंशत्युत्तरशतधा भिन्नषडक्षरमुद्धरति-स्वेति । श्रीं श्रीं यं नमः इति यः पञ्चाक्षरो मनुरुक्तः सोऽयं पञ्चाक्षरः रां क्लीं ह्रीं ऐं श्रीं ॐ इति षड्बीजयोगतः षडक्षरः षड्विधो भवति । प्रातिस्विकेन पञ्चाशद्वर्णयोगतः पञ्चाशद्विधो भवति । लक्ष्मीवागित्यादिबीजयोगतः सप्तविधो भवति । रां रामायेति चतुरक्षराणि स्वाहा हुं फट् नमः इत्यादियोगतः षडक्षरो भवति । पुनश्च क्षकाराद्यकारान्तविलोमेन एकपञ्चाशत् अष्टवर्गश्च षट्स्वराश्च आहत्य अष्टाविंशत्युत्तरशतभेदः षड्वर्ण ईरितः इति । यद्वा- पञ्चाशद्वर्णकं वर्गं षोडशस्वरसंयुतम् । वर्गं वर्णं विलोमेन अष्टाविंशच्छतोत्तरम् ॥ इति ॥ १६-१९॥ तद्भेदेन-ब्रह्मेति ॥ २०-२४॥ सप्त-अष्ट-नवाक्षरमन्त्राः रामश्च चन्द्रभद्रान्तो ङेन्तो नतियुतो द्विधा । सप्ताक्षरो मन्त्रराजः सर्वकामफलप्रदः ॥ २५॥ तारादिसहितः सोऽपि द्विविधोऽष्टाक्षरो मतः । तारं रामश्चतुर्थ्यन्तं क्रोडास्त्रं वह्नितल्पगा ॥ २६॥ अष्टार्णोऽयं परो मन्त्रो ऋष्यादिः स्यात् षडर्णवत् । पुनरष्टाक्षरस्याथ राम एव ऋषिः स्मृतः ॥ २७॥ गायत्रं छन्द इत्यस्य देवता राम एव च । तारं श्रीबीजयुग्मौ च बीजशक्त्यादयो मताः ॥ २८॥ षडङ्गं च ततः कुर्यान्मन्त्रार्णैरेव बुद्धिमान् । तारं श्रीबीजयुग्मं च रामाय नम उच्चरेत् ॥ २९॥ ग्लौमों बीजं वदेन्मायां हृद्रामाय पुनश्च ताम् । शिवोमाराममन्त्रोऽयं वस्वर्णस्तु वसुप्रदः ॥ ३०॥ ऋषिः सदाशिवः प्रोक्तो गायत्रं छन्द उच्यते । शिवोमारामचन्द्रोऽत्र देवता परिकीर्तितः ॥ ३१॥ दीर्घया माययाऽङ्गानि तारपञ्चार्णयुक्तया । रामं त्रिणेत्रं सोमार्धधारिणं शूलिनं परम् । भस्मोद्धूळितसर्वाङ्गं कपर्दिनमुपास्महे ॥ ३२॥ रामाभिरामां सौन्दर्यसीमां सोमावतंसिकाम् । पाशाङ्कुशधनुर्बाणधरां ध्यायेत्त्रिलोचनाम् ॥ ३३॥ ध्यायन्नेवं वर्णलक्षं जपतर्पणतत्परः । बिल्वपत्रैः फलैः पुष्पैस्तिलाज्यैः पङ्कजैर्हुनेत् ॥ ३४॥ स्वयमायान्ति निधयः सिद्धयश्च सुरेप्सिताः । पुनरष्टाक्षरस्याथ ब्रह्मगायत्रराघवाः ॥ ३५॥ ऋष्यादयस्तु विज्ञेयाः श्रीबीजं मम शक्तिकम् । तत्प्रीत्यै विनियोगश्च मन्त्रार्णैरङ्गकल्पना ॥ ३६॥ केयूराङ्गदकङ्कणैर्मणिगणैर्विद्योतमानं सदा रामं पार्वणचन्द्रकोटिसदृशच्छत्रेण वै राजितम् । हेमस्तम्भसहस्रषोडशयुते मध्ये महामण्डपे देवेशं भरतादिभिः परिवृतं रामं भजे श्यामलम् ॥ ३७॥ किं मन्त्रैर्बहुभिर्विनश्वरफलैरायाससाध्यैर्वृथा किञ्चिल्लोभवितानमात्रविफलैः संसारदुःखावहैः । एकः सन्नपि सर्वमन्त्रफलदो लोभादिदोषोज्झितः श्रीरामः शरणं ममेति सततं मन्त्रोऽयमष्टाक्षरः ॥ ३८॥ एवमष्टाक्षरः सम्यक् सप्तधा परिकीर्तितः । रामसप्ताक्षरो मन्त्र आद्यन्ते तारसंयुतः ॥ ३९॥ नवार्णो मन्त्रराजः स्याच्छेषं षड्वर्णवन्न्यसेत् ॥ अथ द्वेधा सप्ताक्षरमुद्धरति-राम इति । रामचन्द्राय नमः रामभद्राय नमः इति द्विधा सप्ताक्षरो भवति । ऋष्यादिकं पूर्ववत् ॥ २५॥ अष्टाक्षरमनुं षोडशधा उद्धरति-तारादीति । ``तारादि'' इत्यादिशब्दतः मायारमाऽनङ्गवाक्स्वबीजानि गृह्यन्ते । तैः योगतः चन्द्रभद्रभेदेन द्विप्रकारो मनुः द्वादशधा भिद्यते । ॐ रामचन्द्राय नमः इत्यादि षट् । ॐ रामभद्राय नमः इत्यादि षट् । आहत्य द्वादश । ऋष्यादिकं पूर्ववत् । पुनः मन्त्रान्तरमाह-तारमिति ॥ २६॥ ॐ रामाय हुं फट् स्वाहा श्रीरामाष्टाक्षरान्तरेण उमामहेश्वरबीजयोगतः शिवोमाराममनुर्भवतीत्याह-पुनरिति । ॐ श्रीं श्रीं रामाय नमः, ग्लौं ॐ ह्रीं नमो रामाय ॥ २७-३०॥ ह्रां ॐ रामाय नम इत्यादि ॥ ३१-३८॥ प्रधानतः सप्तधा परिकीर्तितः । एकधा नवार्णमुद्धरति-रामेति । ॐ रामचन्द्राय नमः ॐ इति ॥ ३९॥ दश-एकादशाक्षरमन्त्राः जानकीवल्लभं ङेन्तं वह्नेर्जायाहुमादिकम् ॥ ४०॥ दशाक्षरोऽयं मन्त्रः स्यात् सर्वाभीष्टफलप्रदः । दशाक्षरस्य मन्त्रस्य वसिष्ठोऽस्य ऋषिर्विराट् ॥ ४१॥ छन्दोऽस्य देवता रामः सीतापाणिपरिग्रहः । आद्यो बीजं द्विठः शक्तिः कामेनाङ्गक्रिया मता ॥ ४२॥ शिरोललाटभ्रूमध्ये तालुकर्णेषु हृद्यपि । नाभ्यूरुजानुपादेषु दशार्णान् विन्यसेन्मनोः ॥ ४३॥ अयोध्यानगरे रत्नचित्रे सौवर्णमण्डपे । मन्दारपुष्पैराबद्धविताने तोरणाञ्चिते ॥ ४४॥ सिंहासने समासीनं पुष्पकोपरि राघवम् । रक्षोभिर्हरिभिर्देवैर्दिव्ययानगतैः शुभैः ॥ ४५॥ संस्तूयमानं मुनिभिः प्रह्वैश्च परिसेवितम् । सीताऽलङ्कृतवामाङ्गं लक्ष्मणेनोपसेवितम् ॥ ४६॥ श्यामं प्रसन्नवदनं सर्वाभरणभूषितम् । ध्यायन्नेवं जपेन्मन्त्रं वर्णलक्षमनन्यधीः ॥ ४७॥ रामं ङेन्तं धनुष्पाणयेऽन्तः स्याद्वह्निसुन्दरी । दशाक्षरोऽयं मन्त्रः स्यान्मुनिर्ब्रह्मा विराट् स्मृतः ॥ ४८॥ छन्दस्तु देवता प्रोक्तो रामो राक्षसमर्दनः । शेषं तु पूर्ववत् कुर्याच्चापबाणधरं स्मरेत् ॥ ४९॥ तारमायारमाऽनङ्गवाक्स्वबीजैश्च षड्विधः । दशार्णो मन्त्रराजः स्यादुद्रवर्णात्मको मनुः ॥ ५०॥ शेषं षडर्णवज्ज्ञेयं न्यासध्यानादिकं बुधैः । द्विप्रकारं दशाक्षरमुद्धरति-जानकीति । हुं जानकीवल्लभाय स्वाहेति ॥ ४०-४१॥ आद्यो बीजं हुमिति । द्विठः शक्तिः ठः ठः इति । कामेनाङ्गक्रिया मता क्लीमित्यादि ॥ ४२-४७॥ रामाय धनुष्पाणये स्वाहेति ॥ ४८-४९॥ एकादशाक्षरं षोढा उद्धरति-तारेति । ॐ रामाय धनुष्पाणये स्वाहा इत्यादि ॥ ५०॥ द्वादशाक्षरमन्त्रः द्वादशाक्षरमन्त्रस्य श्रीरामो ऋषिरुच्यते ॥ ५१॥ जगती छन्द इत्युक्तं श्रीरामो देवता मतः । प्रणवो बीजमित्युक्तः क्लीं शक्तिह्रीं च कीलकम् ॥ ५२॥ मन्त्रेणाङ्गानि विन्यस्य शिष्टं पूर्ववदाचरेत् । तारं मायां समुच्चार्य भरताग्रज इत्यपि ॥ ५३॥ रामक्लींवह्निजायाऽन्तं मन्त्रोऽयं द्वादशाक्षरः । ॐ हृद्भगवते रामचन्द्रभद्रौ च ङेयुतौ ॥ ५४॥ अर्कार्णो द्विविधोऽप्यस्य ऋषिध्यानादि पूर्ववत् । छन्दस्तु जगती चैव मन्त्रार्णैरङ्गकल्पना ॥ ५५॥ ॐ ह्रीं भरताग्रज राम क्लीं स्वाहेति ॥ ५१-५३॥ ॐ नमो भगवते रामचन्द्राय, ॐ नमो भगवते रामभद्राय इति । त्रिप्रकारोऽयं द्वादशाक्षरः ॥ ५४-५५॥ त्रयोदश-चतुर्दश-पञ्चदशाक्षरमन्त्राः श्रीरामेति पदं चोक्त्वा जयराम पदं ततः । जयद्वयं वदेत् प्राज्ञो रामेति मनुराजकः ॥ ५६॥ त्रयोदशार्ण ऋष्यादि पूर्ववत् सर्वकामदः । पदद्वयैर्द्विरावृत्तैरङ्गन्यासं दशार्णवत् ॥ ५७॥ तारादिसहितः सोऽपि स चतुर्दशवर्णकः । त्रयोदशार्णमुच्चार्य पश्चाद्रामेति योजयेत् ॥ ५८॥ स वै पञ्चदशार्णस्तु जपतां कल्पभूरुहः ॥ त्रयोदशार्णमुद्धरति-श्रीरामेति । श्रीराम जयराम जय जय रामेति ॥ ५६-५७॥ स चतुर्दशवर्णकः षड्विध इत्यर्थः । षोडशार्णमुद्धरति-नमश्चेति । नमः सीतापतये रामाय हन हन हुं फट् स्वाहा इति ॥ ५८-६१॥ षोडश-सप्तदशाक्षरमन्त्राः नमश्च सीतापतये रामायेति हनद्वयम् ॥ ५९॥ ततस्तु कवचास्त्रान्तः षोडशाक्षर ईरितः । तस्यागस्त्यऋषिश्छन्दो बृहती देवता च सः ॥ ६०॥ रां बीजं शक्तिरस्त्रं च कीलकं हुमितीरितम् । द्विपञ्चत्रिचतुर्वर्णैः सर्वैरङ्गं न्यसेत् क्रमात् ॥ ६१॥ तारादिसहितः सोऽपि मन्त्रः सप्तदशाक्षरः । सप्तदशाक्षरः षड्विधः ॥ ६२॥ अष्टादश-एकोनविंशार्णमन्त्राः तारं नमो भगवते रामं ङेन्तं महा ततः ॥ ६२॥ पुरुषाय पदं पश्चाद्धृदन्तोऽष्टादशाक्षरः । विश्वामित्रो मुनिश्छन्दो गायत्रं देवता च सः ॥ ६३॥ कामादिसहितः सोऽपि मन्त्र एकोनविंशकः । अष्टादशाक्षरः ॐ नमो भगवते रामाय महापुरुषाय नमः ॥ ६३॥ मन एकोनविंशकः षड्विधः ॥ ६४॥ विंशार्णमन्त्रः तारं नमो भगवते रामायेति पदं वदेत् ॥ ६४॥ सर्वशब्दं समुच्चार्य सौभाग्यं देहि मे वदेत् । वह्निजायां ततोच्चार्य मन्त्रो विंशार्णको मतः ॥ ६५॥ ॐ नमो भगवते रामाय सर्वसौभाग्यं देहि मे स्वाहा ॥ ६५॥ एकविंशार्णमन्त्रः तारं नमो भगवते रामाय सकलं वदेत् । आपन्निवारणायेति वह्निजायां ततो वदेत् ॥ ६६॥ एकविंशार्णको मन्त्रः सर्वाभीष्टफलप्रदः । ॐ नमो भगवते रामाय सकलापन्निवारणाय स्वाहा ॥ ६६॥ द्वाविंशार्णमन्त्रः तारं रमां स्वबीजं च ततो दाशरथाय च ॥ ६७॥ ततः सीतावल्लभाय सर्वाभीष्टपदं वदेत् । ततो दाय हृदन्तोऽयं मन्त्रो द्वाविंशदक्षरः ॥ ६८॥ ॐ श्रीं रां दाशरथाय सीतावल्लभाय सर्वाभीष्टदाय नमः ॥ ६७-६८॥ त्रयोविंशार्णमन्त्रः तारं नमो भगवते वीररामाय संवदेत् । कलशत्रून् हनद्वन्द्वं वह्निजायां ततो वदेत् ॥ ६९॥ त्रयोविंशाक्षरो मन्त्रः सर्वशत्रुनिवर्हणः । विश्वामित्रो मुनिः प्रोक्तो गायत्रं छन्द उच्यते ॥ ७०॥ देवता वीररामोऽसौ बीजाद्याः पूर्ववन्मताः । मूलमन्त्रविभागेन न्यासान् कृत्वा विचक्षणः ॥ ७१॥ शरं धनुषि सन्धाय तिष्ठन्तं रावणोन्मुखम् । वज्रपाणिरथारूढं रामं ध्यात्वा जपेन्मनुम् ॥ ७२॥ ॐ नमो भगवते वीररामाय सकलशत्रून् हन हन स्वाहा ॥ ६९-७२॥ चतुर्विंशार्णमन्त्रः तारं नमो भगवते श्रीरामाय पदं वदेत् । तारकब्रह्मणे चोक्त्वा मां तारय पदं वदेत् ॥ ७३॥ नमस्तारात्मको मन्त्रश्चतुर्विंशतिवर्णकः । बीजादिकं यथापूर्वं सर्वं कुर्यात् षडर्णवत् ॥ ७४॥ ॐ नमो भगवते श्रीरामाय तारकब्रह्मणे मां तारय नम ओमिति ॥ ७३-७४॥ पञ्चविंश-षड्विंश-सप्तविंशार्णमन्त्राः कामस्तारो नतिश्चैव ततो भगवतेपदम् । रामचन्द्राय चोच्चार्य सकलेति पदं वदेत् ॥ ७५॥ जनवश्यकरायेति स्वाहा कामात्मको मनुः । सर्ववश्यकरो मन्त्रः पञ्चविंशतिवर्णकः ॥ ७६॥ आदौ तारेण संयुक्तो मन्त्रः षड्विंशदक्षरः । अन्तेऽपि तारसंयुक्तः सप्तविंशतिवर्णकः ॥ ७७॥ क्लीं ॐ नमो भगवते रामचन्द्राय सकलजनवश्यकराय स्वाहा ॥ ७५-७७॥ अष्टाविंश-एकोनत्रिंश-त्रिंश-एकत्रिंशार्णमन्त्राः तारं नमो भगवते रक्षोघ्नविशदाय च । सर्वविघ्नान् समुच्चार्य निवारयपदद्वयम् ॥ ७८॥ स्वाहाऽन्तो मन्त्रराजोऽयमष्टाविंशतिवर्णकः । अन्ते तारेण संयुक्त एकोनत्रिंशदक्षरः ॥ ७९॥ आदौ स्वबीजसंयुक्तत्रिंशद्वर्णात्मको मनुः । अन्तेऽपि तेन संयुक्त एकत्रिंशात्मकः स्मृतः ॥ ८०॥ ॐ नमो भगवते रक्षोघ्नविशदाय सर्वविघ्नान् निवारय निवारय स्वाहा ॥ ७८- ८५॥ रामानुष्टुप् रामभद्र महेष्वास रघुवीर नृपोत्तम । भो दशास्यान्तकास्माकं श्रियं दापय देहि मे ॥ ८१॥ आनुष्टुभ ऋषी रामश्छन्दोऽनुष्टुप्स देवता । रां बीजमस्य यं शक्तिरिष्टार्थे विनियोजयेत् ॥ ८२॥ पादं हृदि च विन्यस्य पादं शिरसि विन्यसेत् । शिखायां पञ्चभिर्न्यस्य त्रिवर्णैः कवचं न्यसेत् ॥ ८३॥ नेत्रयोः पञ्चवर्णैश्च दापयेत्यस्त्रमुच्यते । चापबाणधरं श्यामं ससुग्रीवविभीषणम् ॥ ८४॥ हत्वा रावणमायान्तं कृतत्रैलोक्यरक्षणम् । रामभद्रं हृदि ध्यात्वा दशलक्षं जपेन्मनुम् ॥ ८५॥ रामगायत्री वदेद्दाशरथायेति विद्महेति पदं ततः । सीतापदं समुद्धृत्य वल्लभाय ततो वदेत् ॥ ८६॥ धीमहीति वदेत्तन्नो रामश्चापि प्रचोदयात् । तारादिरेषा गायत्री मुक्तिमेव प्रयच्छति ॥ ८७॥ मायाऽऽदिरपि वैदुष्यं रामादिश्च श्रियः पदम् । मदनेनापि संयुक्ता सम्मोहयति मेदिनीम् ॥ ८८॥ पञ्च त्रीणि षडर्णैश्च त्रीणि चत्वारि वर्णकैः । चत्वारि च चतुर्वर्णैरङ्गन्यासं प्रकल्पयेत् ॥ ८९॥ बीजध्यानादिकं सर्वं कुर्यात् षड्वर्णवत् क्रमात् । दाशरथाय विद्महे सीतावल्लभाय धीमहि । तन्नो रामः प्रचोदयात् इति रामगायत्री । प्रणवादिबीजयोजनफलमाह-तारादिरिति ॥ ८६-८९॥ राममालामन्त्रः तारं नमो भगवते चतुर्थ्या रघुनन्दनम् ॥ ९०॥ रक्षोघ्नविशदं तद्वन्मधुरेति वदेत्ततः । प्रसन्नवदनं ङेन्तं वदेदमिततेजसे ॥ ९१॥ बलरामौ चतुर्थ्यन्तौ विष्णुं ङेन्तं नतिस्ततः । प्रोक्तो मालामनुः सप्तचत्वारिंशद्भिरक्षरैः ॥ ९२॥ ऋषिछन्दोदेवताऽऽदि ब्रह्मानुष्टुभराघवाः । सप्तर्तुसप्तदशषड्रुद्रसङ्ख्यैः षडङ्गकम् ॥ ९३॥ ध्यानं दशाक्षरं प्रोक्तं लक्षमेकं जपेन्मनुम् । मालामन्त्रमुद्धरति-तारमिति । ॐ नमो भगवते रघुनन्दनाय रक्षोघ्नविशदाय मधुरप्रसन्नवदनाय अमिततेजसे बलाय श्रीरामाय विष्णवे नम इति ॥ ९०-९३॥ सीतामन्त्रः श्रियं सीता चतुर्थ्यन्ता स्वाहान्तोऽयं षडक्षरः ॥ ९४॥ जनकोऽस्य ऋषिश्छन्दो गायत्री देवता मनोः । सीता भगवती प्रोक्ता श्रीं बीजं नतिशक्तिकम् ॥ ९५॥ कीलं सीता चतुर्थ्यन्तमिष्टार्थे विनियोजयेत् । दीर्घस्वरयुजाऽऽद्येन षडङ्गानि प्रकल्पयेत् ॥ ९६॥ स्वर्णाभामम्बुजकरां रामालोकनतत्पराम् । ध्यायेत् षट्कोणमध्यस्थरामाङ्कोपरि संस्थिताम् ॥ ९७॥ सीताद्यङ्गमन्त्रानुद्धरति-श्रियमिति । श्रीं सीतायै स्वाहेति ॥ ९४-९५॥ श्रीमित्यादि दीर्घस्वरयुजा ॥ ९६-९७॥ लक्ष्मणमन्त्रः लकारं तु समुद्धृत्य लक्ष्मणाय नमोऽन्तकः । अगस्त्यऋषिरस्याथ गायत्रं छन्द उच्यते ॥ ९८॥ लक्ष्मणो देवता प्रोक्तो लं बीजं शक्तिरस्य हि । नमस्तु विनियोगो हि पुरुषार्थचतुष्टये ॥ ९९॥ दीर्घभाजा स्वबीजेन षडङ्गानि प्रकल्पयेत् । द्विभुजं स्वर्णरुचिरतनुं पद्मनिभेक्षणम् ॥ १००॥ धनुर्बाणधरं वन्दे रामाराधनतत्परम् । लं लक्ष्मणाय नम इति ॥ ९८-१००॥ भरतमन्त्रः भकारं तु समुद्धृत्य भरताय नमोऽन्तकः ॥ १०१॥ अगस्त्य ऋषिरस्याथ शेषं पूर्ववदाचरेत् । भरतं श्यामलं शान्तं रामसेवापरायणम् ॥ १०२॥ धनुर्बाणधरं वीरं कैकेयीतनयं भजे । भं भरताय नमः ॥ १०१-१०२॥ शत्रुघ्नमन्त्रः शं बीजं तु समुद्धृत्य शत्रुघ्नाय नमोऽन्तकः । ऋष्यादयो यथापूर्वं विनियोगोऽरिनिग्रहे ॥ १०३॥ द्विभुजं स्वर्णवर्णाभं रामसेवापरायणम् । लवणासुरहन्तारं सुमित्रातनयं भजे ॥ १०४॥ शं शत्रुघ्नाय नमः ॥ १०३-१०४॥ हनूमन्मन्त्रः हं हनूमांश्चतुर्थ्यन्तं हृदन्तो मन्त्रराजकः । रामचन्द्र ऋषिः प्रोक्तो योजयेत् पूर्ववत् क्रमात् ॥ १०५॥ द्विभुजं स्वर्णवर्णाभं रामसेवापरायणम् । मौञ्जीकौपीनसहितं मां ध्यायेद्रामसेवकम् ॥ इति ॥ १०६॥ हं हनूमते नमः ॥ १०५-१०६॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ।

तृतीयोऽध्यायः

पूजापीठजिज्ञासा सनकाद्या मुनयो हनूमन्तं पप्रच्छुः-आञ्जनेय महाबल पूर्वोक्तमन्त्राणां पूजापीठमनुब्रूहीति ॥ १॥ एकाक्षरादिद्वात्रिंशदक्षरमन्त्राणां पूजापीठप्रकारं पृच्छन्तीत्याह-सनकाद्या इति । पप्रच्छुः-किमिति? आञ्जनेयेति ॥ १॥ एकाक्षरादिनवाक्षरान्तमन्त्रपूजायन्त्रं हनूमान् होवाच-आदौ षट्कोणम् । तन्मध्ये रामबीजं सश्रीकम् । तदधोभागे द्वितीयान्तं साध्यम् । बीजोर्ध्वभागे षष्ठ्यन्तं साधकम् । पार्श्वे दृष्टिबीजे । तत्परितो जीवप्राणशक्तिवश्यबीजानि । तत्सर्वं सम्मुखोन्मुखाभ्यां प्रणवाभ्यां वेष्टनम् । अग्नीशासुरवायव्यपुरःपृष्ठेषु षट्कोणेषु दीर्घभाजि हृदयादिमन्त्राः क्रमेण । रां रीं रूं रैं रौं र इति दीर्घभाजि तद्युक्तहृदयाद्यस्त्रान्तम् । षट्कोणपार्श्वे रमामायाबीजे । कोणाग्रे वराहं हुमिति । तद्बीजान्तराले कामबीजम् । परितो वाग्भवम् । ततो वृत्तत्रयं साष्टपत्रम् । तेषु दलेषु स्वरान् षड्वर्गान् । प्रतिदलं मालामनुवर्णषट्कम् । अन्ते पञ्चाक्षरम् । तद्दलकपोलेष्वष्टवर्गान् । पुनरष्टदलपद्मम् । तेषु दलेषु नारायणाष्टाक्षरीमन्त्रः । तद्दलकपोलेषु श्रीबीजम् । ततो वृत्तम् । ततो द्वादशदलम् । तेषु दलेषु वासुदेवद्वादशाक्षरीमन्त्रः । तद्दलकपोलेष्वादिक्षान्तान् । ततो वृत्तम् । ततः षोडशदलम् । तेषु दलेषु हुं फट् नतिसहितरामद्वादशाक्षरम् । तद्दलकपोलेषु मायाबीजम् । सर्वत्र प्रतिकपोलं द्विरावृत्त्या ह्रं स्त्रं भ्रं व्रं ज्रं अं श्रं ज्रम् । ततो वृत्तम् । ततो द्वात्रिंशद्दलपद्मम् । तेषु दलेषु नृसिंहमन्त्रराजानुष्टुभमन्त्रः । तद्दलकपोलेष्वष्टवस्वेकादशरुद्रद्वादशादित्यमन्त्राः प्रणवादिनमोऽन्ताश्चतुर्थ्यन्ताः क्रमेण । तद्बहिर्वषट्कारं परितः । ततो रेखात्रययुक्तं भूपुरम् । द्वादशदिक्षु राश्यादिभूषितम् । अष्टनागैरधिष्ठितम् । चतुर्दिक्षु नारसिंहबीजम् । विदिक्षु वाराहबीजम् । एतत् सर्वात्मकं यन्त्रं सर्वकामप्रदं मोक्षप्रदं च । एकाक्षरादिनवाक्षरान्तानामेतद्यन्त्रं भवति ॥ २॥ एकाक्षरादिनवाक्षरान्तानां मन्त्राणां पूजापीठप्रकारमादौ कथयति-आदाविति । आदौ षट्कोणं विलिख्येति सर्वत्रोह्यम् । सश्रीकं श्रीगर्भितमित्यर्थः । द्वितीयान्तं साध्यं सर्वाभीष्टसिद्धिदमिति । षष्ठ्यन्तं साधकं ममेति । पार्श्वे कुरुद्वयलेखनपूर्वकं दृष्टिबीजे इं ईं इति । जीवप्राणशक्तिवश्यबीजानि-हंस इति जीवबीजं, सोऽहमिति प्राणबीजं, ह्रीमिति शक्तिबीजं, क्लीमिति वश्यबीजम् । हृदयाद्यस्त्रान्तं रां नम इत्यादि रः अस्त्राय फट् इत्यन्तम् । षट्कोणपार्श्वे रमामायाबीजे श्रीं ह्रीमिति । कामबीजं क्लीमिति । वाग्भवं ऐमिति । अन्ते पञ्चाक्षरं-सप्तदळेषु द्विचत्वारिंशद्वर्णान् विलिख्य शिष्टाष्टमदळे शिष्टपञ्चाक्षरं विलिखेदित्यर्थः । मेषादिराश्यादिना राश्यादिविभूषितम् । नारसिंहबीजं क्ष्म्र्यौमिति ॥ २॥ आवरणपूजापूर्वकमनुजपः तद्दशावरणात्मकं भवति । षट्कोणमध्ये साङ्गं राघवं यजेत् । षट्कोणेष्वङ्गैः प्रथमावृतिः । अष्टदलमूले आत्माद्यावरणम् । तदग्रे वासुदेवाद्यावरणम् । द्वितीयाष्टदलमूले धृष्ट्याद्यावरणम् । तदग्रे हनूमदाद्यावरणम् । द्वादशदलेषु वसिष्ठाद्यावरणम् । षोडशदलेषु नीलाद्यावरणम् । द्वात्रिंशद्दलेषु ध्रुवाद्यावरणम् । भूपुरान्तरिन्द्राद्यावरणम् । तद्बहिर्वज्राद्यावरणम् । एवमभ्यर्च्य मनुं जपेत् ॥ ३॥ षट्कोणेषु हृदयाद्यङ्गैः प्रथमावृतिः ॥ ३॥ दशाक्षरादिद्वात्रिंशाक्षरान्तमन्त्रपूजायन्त्रं अथ दशाक्षरादिद्वात्रिंशदक्षरान्तानां मन्त्राणां पूजापीठमुच्यते-आदौ षट्कोणम् । तन्मध्ये स्वबीजम् । तन्मध्ये साध्यनामानि । एवं कामबीजवेष्टनम् । तं शिष्टेन नवार्णेन वेष्टनम् । षट्कोणेषु षडङ्गान्यग्नीशासुरवायव्यपूर्वपृष्ठेषु । तत्कपोलेषु श्रीमाये । कोणाग्रे क्रोधम् । ततो वृत्तम् । ततोऽष्टदलम् । तेषु दलेषु षट्सङ्ख्यया मालामनुवर्णान् । तद्दलकपोलेषु षोडश स्वराः । ततो वृत्तम् । तत्परित आदिक्षान्तम् । तद्बहिर्भूपुरं साष्टशूलाग्रम् । दिक्षु विदिक्षु नारसिंहवाराहे । एतन्महायन्त्रम् । आधारशक्त्यादिवैष्णवपीठम् ॥ ४॥ आदौ षट्कोणं लिखित्वेति सर्वत्र समानम् । मध्ये स्वबीजं हु[रा]मिति(?)। मध्ये साध्यनामानि मम सर्वाभीष्टसिद्धिं कुरुकुरु नम इति एतत् सर्वम् । क्रोधं हुमिति । नारसिंहवाराहे क्ष्म्र्यौं हुमिति ॥ ४॥ यन्त्राराधनपूर्वकमनुजपः अङ्गैः प्रथमावृतिः । मध्ये रामम् । वामभागे सीताम् । तत्पुरतः शार्ङ्गं शंरं च । अष्टदलमूले हनूमदादि द्वितीयावरणम् । धृष्ट्यादि तृतीयावरणम् । इन्द्रादिभिश्चतुर्थी । वज्रादिभिः पञ्चमी । एतद्यन्त्राराधनपूर्वकं दशाक्षरादिमनून् जपेत् ॥ ५॥ हृदयादि-अङ्गैः । द्वितीयावरणं-तदग्रे धृष्ट्यादितृतीयावरणम् ॥ ५॥ इति तृतीयोऽध्यायः ॥।

चतुर्थोऽध्यायः

श्रीराममन्त्रपुरश्चरणविधिः सनकाद्या मुनयो हनूमन्तं पप्रच्छुः-श्रीराममन्त्राणां पुरश्चरणविधिमनुब्रूहीति । हनूमान् होवाच- नित्यं त्रिषवणस्नायी पयोमूलफलादिभुक् । अथवा पायसाहारो हविष्यान्नाद एव च ॥ १॥ षड्रसैश्च परित्यक्तः स्वाश्रमोक्तविधिं चरन् । वनिताऽऽदिषु वाक्कर्ममनोभिर्निःस्पृहः शुचिः ॥ २॥ भूमिशायी ब्रह्मचारी निष्कामो गुरुभक्तिमान् । स्नानपूजाजपध्यानहोमतर्पणतत्परः ॥ ३॥ गुरूपदिष्टमार्गेण ध्यायन् राममनन्यधीः । सूर्येन्दुगुरुदीपादिगोब्राह्मणसमीपतः ॥ ४॥ श्रीरामसन्निधौ मौनी मन्त्रार्थमनुचिन्तयन् । व्याघ्रचर्मासने स्थित्वा स्वस्तिकाद्यासनक्रमात् ॥ ५॥ तुलसीपारिजातश्रीवृक्षमूलादिकस्थले । पद्माक्षतुलसीकाष्ठरुद्राक्षकृतमालया ॥ ६॥ मातृकामालया मन्त्री मनसैव मनुं जपन् । अभ्यर्च्य वैष्णवे पीठे जपेदक्षरलक्षकम् ॥ ७॥ तर्पयेत्तद्दशांशेन पयसा तद्दशांशतः । जुहुयाद्गोघृतेनैव भोजयेत्तद्दशांशतः ॥ ८॥ ततः पुष्पाञ्जलिं मूलमन्त्रेण विधिवच्चरेत् । ततः सिद्धमनुर्भूत्वा जीवन्मुक्तो भवेन्मुनिः ॥ ९॥ एकाक्षरादिमन्त्राणां पुरश्चरणानियमबुभुत्सया पृच्छन्तीत्याह-सनकाद्या इति । पप्रच्छुः-किं तत्? श्रीराममन्त्राणामिति । पुरश्चरणनियमः कीदृशः इत्यत्र-नित्यमिति ॥ १-१३॥ ऐहिके राममन्त्रविनियोगनिषेधः अणिमादिर्भजत्येनं यूनं वरवधूरिव । ऐहिकेषु च कार्येषु महापत्सु च सर्वदा ॥ १०॥ नैव योज्यो राममन्त्रः केवलं मोक्षसाधकः । ऐहिके हनूमत्स्मरणविधिः ऐहिके समनुप्राप्ते मां स्मरेद्रामसेवकम् ॥ ११॥ यो रामं संस्मरेन्नित्यं भक्त्या मनुपरायणः । तस्याहमिष्टसंसिद्ध्यै दीक्षितोऽस्मि मुनीश्वराः ॥ १२॥ वाञ्छितार्थं प्रदास्यामि भक्तानां राघवस्य तु । सर्वथा जागरूकोऽस्मि रामकार्यधुरन्धरः ॥ १३॥ इति चतुर्थोऽध्यायः ।

पञ्चमोऽध्यायः

रामषडक्षरस्य मन्त्रराजत्वं सनकाद्या मुनयो हनूमन्तं पप्रच्छुः-श्रीराममन्त्रार्थमनुब्रूहीति ॥ हनूमान् होवाच- सर्वेषु राममन्त्रेषु मन्त्रराजः षडक्षरः । एका द्विविधा त्रेधा चतुर्धा पञ्चधा तथा ॥ १॥ षट्सप्तधाऽष्टधा चैव बहुधाऽयं व्यवस्थितः । षडक्षरस्य माहात्म्यं शिवो जानाति तत्त्वतः ॥ २॥ श्रीराममन्त्रराजस्य सम्यगर्थोऽयमुच्यते । नारायणाष्टाक्षरे च शिवपञ्चाक्षरे तथा ॥ ३॥ सार्थकार्णद्वयं रामो रमन्ते यत्र योगिनः ॥ मन्त्रार्थबुभुत्सया मुनयः पृच्छन्तीत्याह-सनकाद्या इति । पप्रच्छुः-किं तत्? श्रीरामेति । तत्प्रश्नोत्तरं हनूमान् होवाच । किमित्यत्र-बहूनां राममन्त्राणां मध्ये षडक्षरस्य मन्त्रराजत्वं तारकत्वात्, तारादिबहुबीजयोगतो बहुत्वं चिन्मात्रगोचरत्वं चाह-सर्वेष्विति ॥ १॥ पञ्चाशद्वर्णतद्विकृतियोगतो बहुत्वं तदर्थरूपेण ब्रह्ममात्रता चोपपद्यते इति ॥ २-३॥ रामबीजार्थः रकारो वह्निवचनः प्रकाशः पर्यवस्यति ॥ ४॥ सच्चिदानन्दरूपोऽस्य परमात्मार्थ उच्यते । व्यञ्जनं निष्कलं ब्रह्म प्राणो मायेति च स्वरः ॥ ५॥ व्यञ्जनैः स्वरसंयोगं विद्धि तत्प्राणयोजनम् । रेफे ज्योतिर्मये तस्मात् कृतमाकारयोजनम् ॥ ६॥ मकारोऽभ्युदयार्थत्वात् स मायेति च कीर्त्यते । सोऽयं बीजं स्वकं यस्मात् समायं ब्रह्म चोच्यते ॥ ७॥ सबिन्दुः सोऽपि पुरुषः शिवसूर्येन्दुरूपवान् । ज्योतिस्तस्य शिखारूपं नादः सप्रकृतिर्मतः ॥ ८॥ प्रकृतिः पुरुषश्चोभौ समायाद्ब्रह्मणः स्मृतौ । बिन्दुनादात्मकं बीजं वह्निसोमकलाऽऽत्मकम् ॥ ९॥ अग्नीषोमात्मकं रूपं रामबीजे प्रतिष्ठितम् । यथैव वटबीजस्थः प्राकृतश्च महान् द्रुमः ॥ १०॥ तथैव रामबीजस्थं जगदेतच्चराचरम् । बीजोक्तमुभयार्थत्वं रामनामनि दृश्यते ॥ ११॥ बीजं मायाविनिर्मुक्तं परं ब्रह्मेति कीर्त्यते । तत्रादौ स्वबीजार्थमाह-रकार इति । रेति व्यञ्जनं वह्निवचनं, वह्निगतहेयांशापाये वह्नेः चिद्वह्नित्वेन प्रकाशमात्रं पर्यवस्यति ॥ ४॥ अस्यार्थस्तु सच्चिदानन्दमात्रः परमात्मेत्यर्थः । व्यञ्जनस्य निर्विशेषत्वं तत्र स्वरविशेषयोगतः सविशेषत्वं चाह-व्यञ्जनमिति ॥ ५॥ एतेन किं कृतं स्यादित्यत आह-रेफ इति ॥ ६॥ तत्र बिन्दुयोजनं अभ्युदयार्थमित्याह-मकार इति । समायशब्दार्थमाह-सोऽयमिति ॥ ७॥ बिन्दुनादयोगतो जगत्कारणतामेतीयाह-सबिन्दुरिति । यो बिन्दुना मनसा सह वर्तत इति सबिन्दुः सोऽपि पुरुषो जीवः समष्टिबिन्द्वधिकरणशिवसूर्येन्दुरूपवान् भवति । प्रकृतिस्वरूपं तु तस्य पुरुषस्य ज्योतिः प्रकाश एव शिखास्वरूपं ``तुरीयं मूर्ध्नि संस्थितं'' इति श्रुतेः । मूलादिप्रकृत्या सह वर्तत इति सप्रकृतिः नादोपाधिकः पुरुषो मतः ॥ ८॥ एवं प्रकृतिपुरुषौ समायात् सविशेषात् ब्रह्मणः सकाशाद्विकल्पितौ इति स्मृतौ ॥ ९॥ एवं प्रकृतिपुरुषकलनाकलितं विश्वं रामबीजे प्रतिष्ठितं इत्यत्र दृष्टान्तः वटबीजान्तर्गतवटवृक्षवत् रामबीजस्थं जगदित्यर्थः ॥ १०॥ उपाधियोगतः सविशेषत्वं वस्तुतो निर्विशेषत्वं च स्यादित्यत आह-बीजोक्तमिति ॥ ११॥ द्व्यक्षरार्थः मुक्तिदं साधकानां च मकारो मुक्तिदो मतः ॥ १२॥ मारूपत्वादतो रामो भुक्तिमुक्तिफलप्रदः । आद्यो रा तत्पदार्थः स्यान्मकारस्त्वम्पदार्थवान् ॥ १३॥ तयोः संयोजनमसीत्यर्थे तत्त्वविदो विदुः । एकाक्षरमन्त्रार्थमुक्त्त्वा द्व्यक्षरार्थमाह-मुक्तिदमिति ॥ १२॥ रेफमकारयोः कामाकामधियां भुक्तिमुक्तिप्रदत्वं युज्यते इत्यर्थः । रामनाम्नो मुक्तिहेतुत्वं कथमित्यत्र प्रत्यगभिन्नब्रह्मवाचकत्वात् तत् युज्यत इत्याह-आद्य इति ॥ १३॥ रामाक्षराख्यतत्त्वम्पदगतवाच्यार्थकलनाऽपवादाधिकरणप्रत्यगभिन्नब्रह्मणः स्वाज्ञादिदृष्टिप्रसक्तप्रत्यक्परविभागैक्यकलनाऽसम्भवसम्यज्ज्ञानतो निष्प्रतियोगिकब्रह्ममात्रतया लक्षितत्वात् रामपदार्थो ब्रह्मैवेत्यर्थः, ``रामः सत्यं परं ब्रह्म रामात् किञ्चिन्न विद्यते'' इति स्मृतेः ॥ षडक्षरार्थः नमस्त्वमर्थो विज्ञेयो रामस्तत्पदमुच्यते ॥ १४॥ असीत्यर्थे चतुर्थी स्यादेवं मन्त्रेषु योजयेत् । षडक्षरार्थप्रकटनव्याजेन त्र्यक्षरादिसर्वमन्त्रार्थमाह-नम इति ॥ १४॥ त्र्यक्षरादिमन्त्रजातं त्रेधा विभज्य ``तत्त्वमसि'' इति महावाक्यार्थयोजनं कर्तव्यमित्यर्थः ॥ राममन्त्रमाहात्म्यं तत्त्वमस्यादिवाक्यं तु केवलं मुक्तिदं यतः ॥ १५॥ भुक्तिमुक्तिप्रदं चैतत्तस्मादप्यतिरिच्यते । मनुष्वेतेषु सर्वेषामधिकारोऽस्ति देहिनाम् ॥ १६॥ मुमुक्षूणां विरक्तानां तथा चाश्रमवासिनाम् । प्रणवत्वात् सदा ध्येयो यतीनां च विशेषतः ॥ राममन्त्रार्थविज्ञानी जीवन्मुक्तो न संशयः ॥ १७॥ ``तत्त्वमसि'' इत्यादिमहावाक्यापेक्षया अस्य सर्वोत्कृष्टत्वमाह-तदिति ॥ १५॥ प्राणिमात्रस्य सप्तकोटिमहामन्त्र(त्वा)धिकृतत्वेऽपि यतिभिरसेवितत्वात् राममन्त्रस्य तु प्रणवस्वरूपत्वेन तैरपि ग्राह्यमित्याह-मनुष्विति ॥ १६॥ मन्त्रार्थज्ञानफलमाह-राममन्त्रार्थेति ॥ १७॥ विद्याऽध्ययनफलं य इमामुपनिषदमधीते सोऽग्निपूतो भवति । स वायुपूतो भवति । सुरापानात् पूतो भवति । स्वर्णस्तेयात् पूतो भवति । ब्रह्महत्यात् पूतो भवति । स राममन्त्राणां कृतपुरश्चरणो रामचन्द्रो भवति ॥ १८॥ तदेतदृचाऽभ्युक्तम्- सदा रामोऽहमस्मीति तत्त्वतः प्रवदन्ति ये । न ते संसारिणो नूनं राम एव न संशयः ॥ ॐ सत्यमित्युपनिषत् ॥ १९॥ उपनिषत्पारायणफलमाह-य इति ॥ १८॥ यदुक्तं तदेतदृचा मन्त्रेणाप्युक्तं भवतीत्याह-तदेतदृचाऽभ्युक्तमिति । प्रथमाध्यायादौ ``राम एव परं ब्रह्मं'' इति मन्त्रेण यः परमात्मा निष्प्रतियोगिकस्वमात्रतया अवशिष्यते तत्त्वतः सोऽयं रामोऽहमस्मीति ये सदा अनुभूय यथोक्ताधिकारिभ्यः प्रवदन्ति ते राम एव भवन्तीत्यत्र न हि संशयोऽस्ति । ॐ सत्यमित्यत्र ``श्रीरामो ब्रह्म तारकं'' इत्युक्तत्वात् । इत्युपनिषच्छब्दो रामरहस्योपनिषत्समात्यर्थः ॥ १९॥ इति पञ्चमोऽध्यायः । श्रीवासुदेवेन्द्रशिष्योपनिषद्ब्रह्मयोगिना । रामरहस्योपनिषद्व्याख्यानं लिखितं स्फुटम् ॥ रामरहस्योपनिषद्व्याख्यानग्रन्थविस्तरः । अष्टाशीत्यधिकेनाढ्यद्विशतं परिकीर्तितः ॥ इति श्रीमदीशाद्यष्टोत्तरशतोपनिषच्छास्त्रविवरणे चतुष्पञ्चाशत्सङ्ख्यापूरकं श्रीरामरहस्योपनिषद्विवरणं सम्पूर्णम् । ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः । स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ Encoded and proofread by Mrityunjay Pandey