तत्त्वपुरुषाष्टकस्य-एकं दार्शनिक-साहित्यिक-समीक्षणम्
प्रस्तावना
प्रो। प्रदीप्तकुमारनन्देन विरचितं ``तत्त्वपुरुषाष्टकम्'' भगवतः श्रीजगन्नाथस्य तात्त्विकं, आध्यात्मिकं, भक्तिपरकं च स्वरूपं प्रकाशयति । अस्मिन् स्तोत्रे श्रीजगन्नाथः केवलं विष्णुरूपेण वा कृष्णरूपेण वा न निरूपितः, अपितु पुरुषोत्तमः, दारुब्रह्म, वेदान्तवेद्यः, ब्रह्मस्वरूपः, समस्तदर्शनसमन्वितः परमपुरुषः इति बहुमुखेन प्रतिपादितः ।
अस्याष्टकस्य विशेषता तु न केवलं भगवद्भक्तिः, अपि तु तत्त्वचिन्तनस्य, पुरीक्षेत्रस्य सांस्कृतिकवैशिष्ट्यस्य, जगन्नाथीयपरम्परायाः, वैष्णव-शाक्त-शैव-सर्वदर्शनसमन्वयस्य च सुन्दरः समन्वयः अस्ति ।
प्रत्येकस्य श्लोकस्य अन्ते प्रयुक्तं-
``सज्जीभूतसपक्षतत्त्वपुरुषे राजीवनेत्रे मनः ॥ ''
इति ध्रुवपदं सम्पूर्णस्य काव्यस्य दार्शनिकं केन्द्रबिन्दुं निर्माति । कविः स्वमनः कमलनयनस्य तत्त्वपुरुषस्य चरणयोः स्थिरीकर्तुमिच्छति ।
१. प्रथमश्लोकस्य दार्शनिकसमीक्षणम्
आजीवे यदि दुर्गतिः प्रविधिना याजिश्च नीलाचले
व्याजी मा भव वासुदेव भगवन् वाजीव कार्यं चर ।
राजीभूतसमस्तदर्शनपुरे चाब्जौ चिरं सुन्दरे
सज्जीभूतसपक्षतत्त्वपुरुषे राजीवनेत्रे मनः ॥
प्रथमश्लोके कविना मानवीयजीवनस्य दुर्गतिः, कर्मविधानम्, नीलाचलस्य पावनता च सूचिता । ``वासुदेव'' इति सम्बोधनं भगवन्तं श्रीकृष्ण-विष्णुतत्त्वेन सह सम्बध्नाति ।
अत्र ``समस्तदर्शनपुरे'' इति पदं विशेषतया विचारणीयम् । जगन्नाथपुरी केवलं तीर्थक्षेत्रं न, अपितु विविधभारतीयदर्शनानां समन्वयभूमिरिव कविना कल्पिता । वैष्णवमतं, शाक्तमतं, शैवमतं, बौद्ध-जैनपरम्परा, वेदान्तः इत्यादीनां विविधदृष्टीनां मध्ये जगन्नाथतत्त्वं एकं व्यापकं समन्वयकेन्द्रत्वेन प्रतिभाति ।
अतः अस्य श्लोकस्य मूलभावः-अनेकदर्शनानां मध्ये एकस्य परमसत्यस्य अन्वेषणम् इति ।
२. द्वितीयश्लोकस्य दार्शनिकसमीक्षणम्
क्रुद्धो मा भव हे विशुद्धहृदय प्रेमाम्बुधाराधर
वृद्धोऽहं घनघोरदुःखजलधौ रुद्धीकृतो मानवः ।
शुद्धीभावरसावलौ निजसुखे बद्धो महादारवे
सज्जीभूतसपक्षतत्त्वपुरुषे राजीवनेत्रे मनः ॥
अस्मिन् श्लोके जीवस्य संसारदुःखानुभवः तथा भगवतः करुणामयस्वरूपं प्रतिपाद्यते । कविः स्वात्मानं ``घनघोरदुःखजलधौ रुद्धीकृतः मानवः'' इति वर्णयति । अयं संसारसागरस्य रूपकप्रयोगः ।
भगवान् तु-
``प्रेमाम्बुधाराधरः''
इति विशेषितः । सः प्रेमरूपामृतधारां वहति । अतः जीवस्य दुःखस्य प्रतिपक्षरूपेण भगवतः प्रेमस्वरूपं प्रतिष्ठाप्यते ।
``शुद्धीभाव'', ``निजसुख'' इत्यादिपदानि आत्मशुद्धेः तथा परमसुखस्य द्योतकानि । अत्र भक्तिमार्गस्य अन्तिमं फलम् आत्मशुद्धिः तथा भगवत्सान्निध्यजनितं परमानन्दं मन्यते ।
३. तृतीयश्लोकस्य दार्शनिकसमीक्षणम्
जीवी तत्पदपङ्कजामृतसुखे सेवी कलावामने
देवीदक्षिणकालिकाप्रियतनौ धावी सदा शारदे ।
भावी श्रीहरिकीर्तनेऽतिनिपुणे आभीरवामाप्रिये
सज्जीभूतसपक्षतत्त्वपुरुषे राजीवनेत्रे मनः ॥
अयं श्लोकः सम्पूर्णाष्टके विशेषदार्शनिकमहत्त्वं वहति । अत्र एकस्मिन्नेव पद्ये हरिः, वामनः, दक्षिणकालिका, शारदा, हरिकीर्तनम् इत्यादीनां निर्देशः दृश्यते ।
अतः कविना भगवत्तत्त्वं एकस्य सम्प्रदायस्य परिसरे न सीमितम् । शक्ति, विष्णु, सरस्वती तथा भक्तिमार्गाः परस्परं सम्बद्धाः इति भावः प्रकाश्यते ।
विशेषतः-
``देवीदक्षिणकालिकाप्रियतनौ''
इत्यनेन शाक्ततत्त्वस्य, तथा-
``श्रीहरिकीर्तने''
इत्यनेन वैष्णवभक्तेः समन्वयः दृश्यते ।
एवं अत्र ज्ञानं, शक्तिः, भक्तिः इति त्रयस्य आध्यात्मिकसमन्वयः प्रतिपादितः ।
४. चतुर्थश्लोकस्य साहित्यिक-सांस्कृतिकसमीक्षणम्
हट्टे सादुमहाप्रसादमधुरे पट्टे महाडम्बरे
गोष्ठे सुष्ठुमहीपुरीप्रियतमे प्रेष्ठप्रिये गौरवे ।
श्रेष्ठे कष्टहरे पुराणपुरुषे श्रीराजराजेश्वरे
सज्जीभूतसपक्षतत्त्वपुरुषे राजीवनेत्रे मनः ॥
अस्मिन् श्लोके पुरीक्षेत्रस्य लौकिक-सांस्कृतिकं धार्मिकं च स्वरूपं प्रत्यक्षतया चित्रितम् । ``हट्टम्'', ``महाप्रसादः'', ``पट्टम्'', ``गोष्ठः'', ``पुरी'' इत्यादीनि पदानि जगन्नाथसंस्कृतेः सामाजिकजीवनं स्मारयन्ति ।
विशेषतः महाप्रसादः केवलं खाद्यपदार्थः न, अपि तु जगन्नाथपरम्परायां समता, प्रसादत्वं, सामुदायिकैकता च सूचयति ।
``पुराणपुरुषे श्रीराजराजेश्वरे''
इत्यनेन भगवान् जगन्नाथः सनातनः परमपुरुषः, सर्वाधिपतिः च इति प्रतिपादितः ।
अतः अस्य श्लोकस्य वैशिष्ट्यं-लोकसंस्कृतेः आध्यात्मिकीकरणम् ।
५. पञ्चमश्लोकस्य कर्म-ब्रह्मविषयकसमीक्षणम्
चिन्ताचित्रितभावराज्यनिचये प्रारब्धकर्मक्षये
सर्वानन्दकदम्बकेऽस्तु नितरां तदारुब्रह्मध्वनौ ।
क्षेत्रे श्रीपुरुषोत्तमे प्रतिदिनं रङ्गाधरप्राङ्गणे
सज्जीभूतसपक्षतत्त्वपुरुषे राजीवनेत्रे मनः ॥
अस्मिन् श्लोके प्रारब्धकर्मक्षयः इति वेदान्तसम्बद्धः गम्भीरः सिद्धान्तः दृश्यते । जीवः प्रारब्धकर्मणा संसारचक्रे प्रवर्तते; तस्य कर्मक्षयेन परमशान्तिः तथा आनन्दप्राप्तिः सम्भवति ।
विशेषमहत्त्वपूर्णं पदम्-
``दारुब्रह्म'' इति ।
जगन्नाथतत्त्वस्य वैशिष्ट्यमेव यत् परमब्रह्म दारुमये विग्रहे अनुभूयते । निर्गुणस्य ब्रह्मणः सगुणदारुविग्रहरूपेण भक्तानां साक्षात्कारः भवति इति भावः ।
अतः अत्र-
ब्रह्म --- दारु --- विग्रह --- दर्शन --- आनन्दः
इति आध्यात्मिकपरम्परा कल्पयितुं शक्यते ।
६. षष्ठश्लोकस्य रथयात्राविषयकसमीक्षणम्
सौन्दर्ये बडदाण्डमण्डितसुखे श्रीनन्दिघोषे रथे
ब्रह्मानन्दरसामृते हृदि सदा वेद्यां मनोमोहने ।
दिव्ये श्रीशुभगुण्डिचारसमये वेशे महाहाटके
सज्जीभूतसपक्षतत्त्वपुरुषे राजीवनेत्रे मनः ॥
अत्र जगन्नाथस्य रथयात्रा आध्यात्मिकदृष्ट्या व्याख्यायते । ``बडदाण्ड'', ``नन्दिघोष'', ``गुण्डिचा'' इत्यादीनि पदानि पुरीरथयात्रायाः दृश्यं निर्मिमन्ति ।
किन्तु कविना रथयात्रा केवलं लौकिकः उत्सवः न स्वीकृता । सा-
``ब्रह्मानन्दरसामृतम्''
इति आध्यात्मिकानुभवेन सम्बद्धा ।
रथः अत्र केवलं वाहनं न, अपि तु जीवस्य आध्यात्मिकयात्रायाः प्रतीकत्वेन अपि व्याख्यातुं शक्यते । भगवान् रथारूढः सन् भक्तस्य अन्तःकरणं प्रति आगच्छतीव ।
अतः अयं श्लोकः लीला, उत्सव तथा ब्रह्मानन्दस्य समन्वयं करोति ।
७. सप्तमश्लोकस्य अद्वैतवेदान्तसमीक्षणम्
मायामोहविकारजालविगमे स्वान्तस्थदीपोत्सवे
शान्ते चेतसि योगिनां हृदि सदा ब्रह्मस्वरूपे हरौ ।
नीलाद्रीशपदारविन्दयुगले सुदुर्लभे दर्शने
सज्जीभूतसपक्षतत्त्वपुरुषे राजीवनेत्रे मनः ॥
अयं श्लोकः अष्टकस्य गम्भीरतमेषु दार्शनिकश्लोकेषु अन्यतमः ।
``माया'', ``मोह'', ``विकार'', ``शान्तचित्त'', ``योगिनां हृदयम्'', ``ब्रह्मस्वरूप'' इत्यादीनि पदानि स्पष्टतया वेदान्तीयभूमिकां सूचयन्ति ।
``मायामोहविकारजालविगमे''
इति पदेन अविद्याजनितस्य संसारबन्धस्य निवृत्तिः सूचिता । ततः-
``स्वान्तस्थदीपोत्सवे''
इति अत्यन्तसुन्दरं रूपकम् । अन्तःकरणे ज्ञानप्रकाशस्य उदयः दीपोत्सवरूपेण चित्रितः ।
अन्ते भगवान्-
``ब्रह्मस्वरूपे हरौ''
इति कथितः । अनेन सगुणभगवतः ब्रह्मत्वं प्रतिपाद्यते ।
८. अष्टमश्लोकस्य दार्शनिकपरिपाकः
द्वैतध्वान्तविनाशने श्रुतिपथे लावण्यलीलाधरे
सर्वस्मिन् समये रमेशशरणे वेदान्तवेद्ये प्रभौ ।
चापे चन्दनपार्वणे मधुमये कैवल्यदानेश्वरे
सज्जीभूतसपक्षतत्त्वपुरुषे राजीवनेत्रे मनः ॥
अष्टमश्लोकः सम्पूर्णस्य काव्यस्य दार्शनिकपरिणतिं प्रदर्शयति ।
``द्वैतध्वान्तविनाशनम्'' इति पदं विशेषतः उल्लेखनीयम् । द्वैतस्य अन्धकारत्वं, ब्रह्मज्ञानस्य प्रकाशत्वं च अत्र रूपकद्वारा सूचितम् ।
ततः-
``वेदान्तवेद्ये प्रभौ''
इत्यनेन भगवान् वेदान्तेन ज्ञेयः परमात्मा इति प्रतिपाद्यते ।
अन्ते-
``कैवल्यदानेश्वरे''
इति मोक्षतत्त्वस्य स्पष्टः निर्देशः । अतः सम्पूर्णाष्टकस्य यात्रा भक्तेः आरभ्य कैवल्यप्राप्तौ पर्यवस्यति ।
९. ध्रुवपदस्य विशेषमहत्त्वम्
प्रत्येकस्य श्लोकस्य अन्ते-
``सज्जीभूतसपक्षतत्त्वपुरुषे राजीवनेत्रे मनः ॥ ''
इति पद्यांशः पुनरावर्तते । अयं केवलं पुनरुक्तिः न, अपि तु सम्पूर्णस्य अष्टकस्य दार्शनिकध्रुवबिन्दुः ।
कवेः मनः संसारस्य विविधविषयेषु भ्रमित्वा अन्ततः एकस्मिन् परमपुरुषे स्थिरीभवति ।
तस्मात् अस्य ध्रुवपदस्य भावः-
``समस्ततत्त्वानां समन्विते, कमलनयने परमपुरुषे एव मम मनः स्थिरं भवतु । '' इति ग्रहणीयः ।
१०. साहित्यिकवैशिष्ट्यम्
अस्य काव्यस्य साहित्यिकवैशिष्ट्यं मुख्यतया निम्नलिखितेषु दृश्यते-
(क) अनुप्रासः
``आजीवे'', ``याजिः'', ``व्याजी'', ``वाजीव'', ``राजी'', ``सज्जी'', ``राजीव'' इत्यादिपदानां पुनरावृत्त्या विशिष्टः वर्णानुप्रासः निर्मितः ।
(ख) ध्रुवपदप्रयोगः
एकस्य पादस्य सर्वत्र पुनरावृत्त्या गीतिकाव्यस्य प्रभावः उत्पन्नः ।
(ग) रूपकालङ्कारः
``दुःखजलधिः'', ``प्रेमाम्बुधारा'', ``स्वान्तस्थदीपोत्सवः'', ``द्वैतध्वान्तम्'' इत्यादयः प्रयोगाः रूपकात्मकं सौन्दर्यं जनयन्ति ।
(घ) प्रतीकयोजना
रथः, दारुब्रह्म, महाप्रसादः, नीलाचलः, गुण्डिचा, कमलनयनम् इत्यादीनि प्रतीकानि लौकिकात् आध्यात्मिकं प्रति गमनं सूचयन्ति ।
(ङ) समन्वयभावना
वैष्णव, शाक्त, वेदान्तीय तथा लोकधार्मिकतत्त्वानां समन्वयः अस्य काव्यस्य मौलिकं वैशिष्ट्यम् ।
११. दार्शनिकदृष्ट्या अष्टकस्य क्रमविकासः
अस्य अष्टकस्य अन्तर्गतं दार्शनिकविकासं निम्नरूपेण निरूपयितुं शक्यते-
प्रथमश्लोकः - समस्तदर्शनसमन्वयः ।
द्वितीयश्लोकः - जीवदुःखं भगवत्कृपा च ।
तृतीयश्लोकः - शक्ति-भक्ति-ज्ञानसमन्वयः ।
चतुर्थश्लोकः - जगन्नाथसंस्कृतिः ।
पञ्चमश्लोकः - कर्म, दारुब्रह्म, पुरुषोत्तमक्षेत्रम् ।
षष्ठश्लोकः - रथयात्रा तथा ब्रह्मानन्दः ।
सप्तमश्लोकः - मायानिवृत्तिः तथा ब्रह्मसाक्षात्कारः ।
अष्टमश्लोकः - द्वैतविनाशः, वेदान्तबोधः, कैवल्यम् । अतः सम्पूर्णस्य काव्यस्य दार्शनिकगतिरेवम्-
दर्शनसमन्वयः --- भक्तिः --- शुद्धिः --- दारुब्रह्म --- ब्रह्मानन्दः --- मायानिवृत्तिः --- ब्रह्मज्ञानम् --- कैवल्यम् ।
उपसंहारः
समग्रतया दृष्ट्वा ``तत्त्वपुरुषाष्टकम्'' न केवलं श्रीजगन्नाथस्य स्तुतिकाव्यम्, अपि तु जगन्नाथतत्त्वस्य दार्शनिकं काव्यात्मकं व्याख्यानम् इति वक्तुं शक्यते ।
कविना श्रीजगन्नाथः-
वासुदेवः, पुराणपुरुषः, दारुब्रह्म, ब्रह्मस्वरूपः, योगिहृदयस्थितः, वेदान्तवेद्यः, कैवल्यदानेश्वरः
इति बहुविधरूपेण अनुभूतः ।
अस्य काव्यस्य मूलसन्देशः अस्ति यत्-
एकमेव परमं तत्त्वं विविधैः दर्शनैः, सम्प्रदायैः, साधनमार्गैः, लीलारूपैः च अनुभूयते । तस्यैव समन्वितस्य परमपुरुषस्य श्रीजगन्नाथस्य चरणारविन्दे मनः स्थिरं भवेत् ।
अतः ``तत्त्वपुरुषाष्टकम्'' इति नामकरणमपि सार्थकं भवति । ``तत्त्वपुरुषः'' अत्र केवलं देवताविशेषस्य नाम न, अपि तु समस्तदर्शनानां समन्वयेन अनुभूयमानस्य परब्रह्मणः श्रीजगन्नाथस्वरूपस्य दार्शनिकसंज्ञा इति स्वीकरणीयम् ।
-- प्रो. प्रदीप्तकुमारनन्दः (सेवानिवृत)
श्रीजगन्नाथसंस्कृतविश्वविद्यालयः, पुरी
Written by Dr. Pradipta Kumar Nanda, Kendrapara, Orisa pknanda65 at gmail.com
Retd.Head, Dept.of Sarvadarshan
SJSV,Puri