Yadavabhyudayam Mahakavyam

यादवाभ्युदयं महाकाव्यम्

ध्यानम् । श्रीकृष्णाय परस्मै परब्रह्मणे नमः । श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः । श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी । वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्तां सदा हृदि ॥ वन्देय वेदान्तगुरोः पदाब्जं सन्देहमोहक्षपणार्थवित्यै । मन्देतरा भक्तिरुदेतु विद्वद्वृन्दे च वृन्दावनदैवते च ॥ श्रीमच्छीतांशुवंशे जनितगुणनिधेर्दिव्यलीलाप्रबन्धम् । श्रीमद्वेदान्तसूरेर्भणितसुरुचिरं यच्चरित्रं प्रशस्तम् ॥ सूक्तं श‍ृङ्गारशान्त्यादिबहुरसयुतं सज्जनानां निधानम् । तद्वन्दे काव्यरत्नं कलिमलहरणं श्रीचिदानन्दरूपम् ॥ यादवाभ्युदयं काव्यं वेङ्कटेशेन निर्मितम् । श्रीकृष्णचरितं पुण्यं सर्वलोकमनोहरम् ॥ वन्देय वेदान्तगुरोः पदाब्जं सन्देहमोहक्षपणार्थवित्यै । मन्देतरा भक्तिरुदेतु विद्वद्वृन्दे च वृन्दावनदैवते च ॥ ॥ कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदयमहाकाव्यम् ॥

॥ प्रथमः सर्गः १॥

वन्दे वृन्दावनचरं वल्लवीजनवल्लभम् । जयन्तीसम्भवं धाम वैजयन्तीविभूषणम् ॥ १-१॥ यदेकैकगुणप्रान्ते श्रान्ता निगमवन्दिनः । यथावत् वर्णने तस्य किमुतान्ये मितम्पचाः ॥ १-२॥ शक्त्या शौरिकथास्वादः स्थाने मन्दधियामपि । अमृतं यदि लभ्येत किं न गृह्येत मानवैः ॥ १-३॥ वसुधाश्रोत्रजे तस्मिन् व्यासे च हृदयस्थिते । अन्येऽपि कवयः कामं बभूवुरनपत्रपाः ॥ १-४॥ स कविः कथ्यते स्रष्टा रमते यत्र भारती । रसभावगुणीभूतैरलङ्कारैर्गुणोदयैः ॥ १-५॥ तदात्वे नूतनं सर्वमायत्याञ्च पुरातनम् । न दोषायैतदुभयं न गुणाय च कल्पते ॥ १-६॥ प्रवृत्तामनघे मार्गे प्रमाद्यन्तीमपि क्वचित् । न वाचमवमन्यन्ते नर्तकीमिव भावुकाः ॥ १-७॥ विहाय तदहं व्रीडां व्यासवेदार्णवामृतम् । वक्ष्ये विबुधजीवातुं वसुदेवसुतोदयम् ॥ १-८॥ क्रीडातूलिकया स्वस्मिन् कृपारूषितया स्वयम् । एको विश्वमिदं चित्रं विभुः श्रीमानजीजनत् ॥ १-९॥ जगदाह्लादनो जज्ञे मनसस्तस्य चन्द्रमाः । परिपालयितव्येषु प्रसाद इव मूर्तिमान् ॥ १-१०॥ यदपत्यसमुद्भूतः पुण्यकीर्तिः पुरूरवाः । सतामाहितवह्नीनां विहारस्थेयतां ययौ ॥ १-११॥ समवर्धत तद्वंशः उपर्युपरि पर्वभिः । यशोमुक्ताफलैर्यस्य दिशो दश विभूषिताः ॥ १-१२॥ बभूव नहुषस्तस्मिन् ऐरावत इवाम्बुधौ । यमिन्द्रविगमे देवाः पदे तस्य न्यवीविशन् ॥ १-१३॥ नरेन्द्राः पृथिवीचक्रे नामचिह्नैरलङ्कृताः । जङ्गमास्तस्य वीरस्य जयस्तम्भा इवाभवन् ॥ १-१४॥ शक्तिरप्रतिघा तस्य शात्रवैरपि तुष्टुवे । यथावत् साधकस्येव यावदर्था सरस्वती ॥ १-१५॥ वीरो रस इवोत्साहान्नहुषादभ्यजायत । ययातिर्नाम येनैन्द्रमर्धासनमधिष्ठितम् ॥ १-१६॥ विशालविपुलोत्तुङ्गे यद्बाहुशिखरान्तरे । आसीद्वीरश्रिया सार्धं भूमिरर्धासने स्थिता(रा)॥ १-१७॥ निदेशं तस्य राजानो न शेकुरतिवर्तितुम् । प्राप्तस्वपरनिर्वाहं प्रमाणमिव वादिनः ॥ १-१८॥ तटाकमिव तापार्तास्तमिन्द्रमिव निर्जराः । भावा इव रसं भव्याः पार्थिवाः पर्युपासत ॥ १-१९॥ यदुर्नाम ततो जज्ञे यत्सन्ततिसमुद्भवैः । समानगणनालेख्ये निस्समानैर्निषद्यते ॥ १-२०॥ देहीति वदतां प्रायः प्रसीदन् प्रत्युवाच सः । ललितध्वनिभिर्लक्ष्मीलीलाकमलषट्षदैः ॥ १-२१॥ स च वृत्तविहीनस्य न विद्यां बह्वमन्यत । न हि शुद्धेति गृह्येत चतुर्थीचन्द्रचन्द्रिका ॥ १-२२॥ अपुनःप्रार्थनीयस्य प्रार्थिताधिकदायिनः । अर्थिनः प्रथमे तस्य चरमान् पर्यपूरयन् ॥ १-२३॥ शराणां शात्रवाणां च सन्धानेन महौजसः । तस्य निर्धूतलक्षेण द्विः कचिन्नाप्यभृयत ॥ १-२४॥ युक्तदण्डममित्राणां कृतान्तं समवर्तिनम् । दक्षिणं लोकपालं तममन्यन्त दिवौकसः ॥ १-२५॥ यशःप्रसूनसुरभिर्यदुसन्तानपादपः । बभूव विबुधप्रीत्यै बहुशाखः क्षमातले ॥ १-२६॥ वंशे समभवत् तस्य वसुदेवः क्षितीश्वरः । जनकः प्राग्भवे योऽभूत् देवदानवयूथयोः ॥ १-२७॥ आनकानाञ्च दिव्यानां दुन्दुभीनाञ्च निस्वनैः । सह जातं यमाचख्युराख्ययाऽऽनकदुन्दुभिम् ॥ १-२८॥ तेन निर्मलसत्त्वेन विनिवृत्तरजस्तमाः । जगती शान्तमोहेव धर्मोच्छ्वासवती बभौ ॥ १-२९॥ स विष्णुरिव लोकानां तपनस्तेजसामिव । समुद्र इव रत्नानां सतामेकाश्रयोभवत् ॥ १-३०॥ प्रख्यातविभवे पत्न्यौ तस्य पूर्वं प्रजापतेः । रोहिणीदेवकीरूपे मनुष्यत्वे बभूवतुः ॥ १-३१॥ अक्षुद्रगतिशालिन्योस्तयोरन्योन्यसक्तयोः । ऐकरस्यमभूत् पत्या गङ्गायमुनयोरिव ॥ १-३२॥ स ताभ्यामनुरूपाभ्यां समतुष्यत् समेयिवान् । व्यक्तिहेतुरभूत् येन सपर्यङ्कस्य शार्ङ्गिणः ॥ १-३३॥ अलिप्सत न साम्राज्यं सोऽर्थकामपराङ्मुखः । यदृच्छागतमैश्वर्यमानृण्यरुचिरन्वभूत् ॥ १-३४॥ कयाचिदशरीरिण्या वाचा व्यवसितायतिः । देवकीं वसुदेवञ्च कंसः कारामयोजयत् ॥ १-३५॥ स कालातिबलः कंसः कालनेमिरनेहसा । सर्वदैतेयसत्त्वानां समाहार इवोदितः ॥ १-३६॥ एतस्मिन्नन्तरे देवी मेरुमध्यमुपेयुषः । प्रजापतिमुखान् देवान् प्राह सागरमेखला ॥ १-३७॥ विदितं भवतां देवाः! विश्वरूपेण विष्णुना । महीयान् धर्मशीलेषु भारो यत्तन्निवेशितः ॥ १-३८॥ अधर्मनिघ्नैरधुना धर्मसेतुविभेदकैः । असङ्खथैरद्भुतैस्तुङ्गैः क्रम्ये राक्षसपर्वतैः ॥ १-३९॥ अत आलोचितजगद्धितैः सुरगणैः स्वयम् । (अतः स्वयं सुरगणैरालोचितजगद्धितैः?) न पतामि न भिद्ये च यथाऽहं क्रियतां तथा ॥ १-४०॥ इति ते भूतधारिण्या निसृष्टार्था दिवौकसः । अविदुस्तत्प्रियस्यैव तद्भारहरणं क्षमम् ॥ १-४१॥ पुरस्कृत्य जगद्धात्रीं मनसोऽपि पुरस्सराः । दुग्धोदधिशयं देवं दुरमेत्याभितुष्टुवुः ॥ १-४२॥ त्रिवेदीमध्यदीप्ताय त्रिधाम्ने पञ्चहेतये । वरदाय नमस्तुभ्यं बाह्यान्तरहविर्भुजे ॥ १-४३॥ अनन्याधीनमहिमा स्वाधीनपरवैभवः । दयाधीनविहारस्त्वं प्रणतान् परिपाहि नः ॥ १-४४॥ स भवान् गुणरत्नौघैर्दीप्यमानो दयाम्बुधिः । तनोति व्यूहनिवहैस्तरङ्गैरिव ताण्डवम् ॥ १-४५॥ त्वदेकव्यञ्जितैरादौ त्वदन्येष्वनिदम्परैः । निगमैरनिगम्यं त्वां कः परिच्छेत्तुमर्हति ॥ १-४६॥ अमितस्य महिम्नस्ते प्रयातुं पारमिच्छताम् । वितथा वेदपान्थानां यत्रसायङ्गृहा गतिः ॥ १-४७॥ नम्यस्य नमतः क्षुद्रान् वरदस्य वरार्थिनः । पुत्रैः पितृमतः क्रिडा कथं ते केन वर्ण्यते ॥ १-४८॥ नटवद् भूमिकाभेदैर्नाथ दीव्यन् पृथग्विधैः । पुंसामनन्यभावानां पुष्णासि रसमद्भुतम् ॥ १-४९॥ ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तविचित्राङ्कुरशालिनाम् । सलिलं कर्मकन्दानां क्रीडैव तव केवलम् ॥ १-५०॥ निराधारनिजस्थेम्नो निरुपाधिकशेषिणः । निरपेक्षनियन्तुस्ते निस्समाभ्यधिका गुणाः ॥ १-५१॥ अनाविलधियामन्तश्चिन्तामणिरिव स्फुरन् । दिशस्यभिमतं सर्वमतिरस्कार्यदीधितिः ॥ १-५२॥ संसारमरुकान्तारे परिश्रान्तस्य देहिनः । त्वद्भक्त्यमृतवाहिन्यामादिष्टमवगाहनम् ॥ १-५३॥ दुरितोदन्वदावर्ते घूर्णमानस्य दुःख्यतः । समग्रगुणसम्पन्नः तारकस्त्वं प्लवो महान् ॥ १-५४॥ अपरिच्छिद्यमानस्य देशकालादिभिस्तव । निदर्शनं त्वमेवैकस्त्वदन्यद्व्यतिरेकतः ॥ १-५५॥ अकर्तुमखिलं कर्तुमन्यथाकर्तुमप्यलम् । सङ्कल्पसचिवः काले (लः)शक्तिलेशः स तावकः ॥ १-५६॥ यन्मूलमखिलं कार्यं यदमूलमधीमहे(यते)। लक्ष्यं तदसि योगानां लक्ष्मीकौस्तुभलक्षणम् ॥ १-५७॥ त्रिवर्गमपवर्गं वा प्रतिलब्धुं प्रयस्यताम् । प्रलयेष्वपि दीर्घायुः प्रतिभूस्त्वदनुग्रहः ॥ १-५८॥ यदेकमक्षरं ब्रह्म सर्वाम्नायसमन्वितम् । तारकं सर्वजन्तूनां तत् त्वं तव च वाचकम् ॥ १-५९॥ त्वदालम्बितहस्तानां भवादुन्मज्जतां सताम् । मज्जतः पापजातस्य नास्ति हस्तावलम्बनम् ॥ १-६०॥ अनन्यरक्षाव्रतिनं चातकव्रतचारिणः । भवन्तमवलम्बन्ते निरालम्बनभावनम् ॥ १-६१॥ अनिदम्पूर्वनिद्राणामनस्तमयभानुमान् । आपादयसि पुंसां त्वमपुनस्स्वापजागरम् ॥ १-६२॥ त्वदेकशरणानां त्वं शरणागतजीवनः । विपदं नः क्षिप क्षिप्रं तमिस्रामिव भास्करः ॥ १-६३॥ सति सूर्ये समुद्यन्तः प्रतिसूर्या इवासुराः । जगद्बाधाय जायन्ते जहि तान् स्वेन तेजसा ॥ १-६४॥ सदैत्यहत्यामिच्छद्भिः सुरैरेवमभिष्टुतः । अनन्यदृश्यः सहसा दयया दर्शनं ददौ ॥ १-६५॥ ततस्तं ददृशुर्देवाः शेषपर्यङ्कमास्थितम् । अधिरूढशरन्मेघमन्यादृशमिवाम्बुदम् ॥ १-६६॥ पत्न्या सह निषेदुष्या पद्मलक्षणलक्ष्यया । स्वेच्छयैव शरीरिण्या सूचितैश्वर्यसम्पदम् ॥ १-६७॥ सुकुमारसुखस्पर्शसुगन्धिभिरलङ्कृतम् । स्वविग्रहगुणारामप्रसूनैरिव भूषणैः ॥ १-६८॥ आरञ्जितजगन्नेत्रैरन्योन्यपरिकर्मितैः । अङ्गैरमितसौन्दर्यैरनुकल्पितभूषणम् ॥ १-६९॥ उत्तेजितजयोत्साहमायुधैरनघोद्यमैः । शौर्यविक्रमशक्त्याद्यैः सहजैः स्वगुणैरिव ॥ १-७०॥ स्वकान्तिजलधेरन्तस्सिद्धसंहननं स्वतः । महिम्ना जातवैचित्र्यं महानीलमिवोदितम् ॥ १-७१॥ श्रुतिरूपेण वाहेन शेषकङ्कणशोभिना । स्वाङ्घ्रिसौरभदिग्धेन दत्तसङ्ग्रामदोहलम् ॥ १-७२॥ स्ववेत्रस्पन्दनिःस्पन्दनेतव्येन निवेदितम् । भक्तिनम्रेण सेनान्या प्रतिश‍ृण्वन्तमिङ्गितैः ॥ १-७३॥ अनपायं तमादित्यमक्षयं तारकाधिपम् । अपारममृताम्भोधिममन्यन्त दिवौकसः ॥ १-७४॥ अभयोदारहस्ताग्रमनघस्वागतस्मितम् । अवेक्ष्य विबुधा देवमलभन्त दृशोः फलम् ॥ १-७५॥ तस्मै विज्ञापयामासुर्विदितार्थाय नाकिनः । निहताशेषदैत्याय निदानं स्वागतेः पुनः ॥ १-७६॥ त इमे क्षत्रिया भूत्वा क्षोभयन्ति क्षमामिमाम् । तव तेजसि यैर्नाथ दनुजैश्शलभायितम् ॥ १-७७॥ चतुर्णां पुरुषार्थानां प्रसवो यत्समाश्रयात् । हव्यकव्यप्रसूरेषा दीर्यते दैत्यभारतः ॥ १-७८॥ जाता निखिलवेदानामुत्तमाङ्गोपधानतः । त्वत्पादकमलादेषा त्वदेकाधीनधारणा ॥ १-७९॥ यदि न त्वरते नाथ भारव्यपनये भवान् । प्लावयिष्यन्त्युदन्वन्तः पृथिवीं पृथुवीचयः ॥ १-८०॥ करुणाधीनचित्तेन कर्णधारवती त्वया । माऽवसीदतु पृथ्वीयं महती नौरिवाम्भसि ॥ १-८१॥ रशनारत्नरूपेण पयोधिरशना त्वया । प्रशान्तदनुजक्लेशा परिष्करणमर्हति ॥ १-८२॥ कंसप्रभृतिभिः सेयं शल्यैरिव समुद्धृतैः । चिरं भवतु ते पृथ्वी शेषमूर्तेश्शिखण्डकः ॥ १-८३॥ प्रबोधसुभगैः स्मेरैः प्रसन्नैः शीतलैश्च नः । कटाक्षैः प्लावय क्षिप्रं कृपैकोदन्वदूर्मिभिः ॥ १-८४॥ त्वयि न्यस्तभराणां नस्त्वमेतां क्षन्तुमर्हसि । विदिताशेषवेद्यस्य विज्ञापनविडम्बनाम् ॥ १-८५॥ इत्थं वदति देवानां समाजे वेधसा सह । ववन्दे पृथिवी देवं विनतत्राणदीक्षितम् ॥ १-८६॥ तनुमध्या विशालाक्षी तन्वी पीनपयोधरा । मायेव महती तस्य वनितारत्नरूपिणी ॥ १-८७॥ आबद्धमण्डलैर्भृङ्गैरलकामोदमोहितैः । अयत्नलब्धां बिभ्राणा मायुरच्छत्रसम्पदम् ॥ १-८८॥ प्रियसन्दर्शनानन्दजनितैरश्रुबिन्दुभिः । न्यस्तमौक्तिकनैपथ्यैः परिष्कृतपयोधरा ॥ १-८९॥ प्रस्फुरन्तं प्रियस्येव परिरम्भाभिलाषिणम् । दक्षिणादितरं बाहुं दक्षिणा बह्वमन्यत ॥ १-९०॥ विपदञ्च जगादैषा विपञ्चीमधुरस्वना । विलक्षस्मितसम्भिन्नमौक्तिकाधरविद्रुमा ॥ १-९१॥ अथ तान् भव्यया वाचा भगवान् प्रत्यभाषत । प्रतिश्रुत्प्राप्तनिर्ह्रादपाञ्चजन्याभिनन्द्यया ॥ १-९२॥ मा भैषुरसुरानीकात् भवन्तो मदुपाश्रयाः । मदाज्ञामनवज्ञातुः परिभूत्या न भूयते ॥ १-९३॥ अवतार्य भुवो भारमवतारो ममामराः । अनादिनिधनं धर्ममक्षतं स्थापयिष्यति ॥ १-९४॥ यावदिष्टभुजो यावदधिकारमवस्थिताः । परिपालयत स्वानि पदानि विगतापदः ॥ १-९५॥ दमनाद्दनुजेन्द्राणां द्रक्ष्यथ त्रिदशाधिपाः । भृयोऽपि लघुतां प्राप्तां भुवमुल्लाघितामिव ॥ १-९६॥ दैतेयमृगसङ्घाते मृगयारसभागिभिः । भवद्भिरपि मेदिन्यां भवितव्यं नराधिपैः ॥ १-९७॥ इति ताननघादेशः समादिश्य जनार्दनः । अवधीरितदुग्धाब्धिर्मधुरायां मनो दधे ॥ १-९८॥ आश्वास्य वागमृतवृष्टिभिरादितेयान् दैतेयभारनमितां पृथिवीं च देवीम् । प्रादुर्बुभूषुरनघो वसुदेवपत्न्यां पद्मापतिः प्रणिदधे समयं दयायाः ॥ १-९९॥ साधूनां स्वपदसरोजषट्पदानां धर्मस्य स्थितिमनघां विधातुकामः । यद्गर्भे(र्भो)जगदखिलं स एव गर्भो देवक्याः समजनि देवदेववन्द्यः ॥ १-१००॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये प्रथमः सर्गः ॥

॥ श्रीकृष्णावतारवर्णनं नाम द्वितीयः सर्गः २॥

अथागमानामनघेन भूम्ना धर्मस्य पूर्णेन धनागमेन । दिवौकसां दर्शयता विभूतिं देवी बभौ दौहृदलक्षणेन ॥ २-१॥ श‍ृङ्गारवीराद्भुतचित्ररूपं गर्भे त्रिलोकै कनिधिं वहन्त्याः । परावरक्रीडितकर्बुराणि द्वेधाऽभवन् दौहृदलक्षणानि ॥ २-२॥ अशेषवेदैरधिगम्यभूम्ना सिद्धेन सिद्धैश्च निषेवितेन । अमानुषी नूनमभूदयत्नात् कृष्णेन केनापि रसायनेन ॥ २-३॥ शतह्रदाबन्धुरया स्वकान्त्या सञ्चारिजाम्बूनदबिम्बकल्पा । त्रय्यन्तसिद्धेन रसायनेन कालेन भेजे कलधौतलक्ष्मीम् ॥ २-४॥ मयूरपिञ्छद्युतिभिर्मयूखै- स्तत्कान्तिरन्तर्वसतस्त्रिधाम्नः । श्यामा बहिः मूलसिता बभासे मङ्गल्यरत्नाङ्कुरपालिकेव ॥ २-५॥ काले बभासे वसुदेवपत्न्याः कर्पूरलिप्तेव कपोलशोभा । शशिप्रभा सप्तमगर्भकान्तिः च्युतावशिष्टेव शनैरुदीर्णा ॥ २-६॥ नवेन्दुनिष्यन्दनिभश्चकाशे वर्णः प्रतीकेषु मधुद्रवाङ्ग्याः । अन्तः स्थितेन प्रथमेन पुंसा प्रवर्तितं सत्त्वमिवावदातम् ॥ २-७॥ करम्बिता किञ्चिदिव प्रसृप्तै- स्तेजोभिरन्तर्वसतस्त्रिधाम्नः । मरीचिभिः स्वैरभवत् प्रजानां मङ्गल्यरत्नाङ्कुरपालिकेव ॥ २-८॥ तस्याः सुधोल्लासजुषः कटाक्षाः सङ्क्षुब्धदुग्धोदधिसौम्यभासः । जगत्त्रयीसौधविलेपनार्हां वितेनिरे वर्णसुधामपूर्वाम् ॥ २-९॥ रक्षाविधौ राक्षसदानवानां कारागृहे कंसनियोगभाजाम् । सम्पश्यमाना सकृदीक्षिता वा सङ्क्षोभयामास मनांसि सैषा ॥ २-१०॥ भुक्ता पुरा येन वसुन्धरा सा स विश्वभोक्ता मम गर्भभूतः । इति ध्रुवं सूचनमाचरन्ती तत्तादृशं नाटितकं ततान ॥ २-११॥ समाधिसुक्षेत्रकृषीवलानां सन्तोषसस्योदयमेघकान्त्या । चकास तस्याः स्तनचूचुकाभा गर्भत्विषा गाढमिवानुलिप्ता ॥ २-१२॥ कस्तूरिकाकाम्यरुचिस्तदीया रम्या बभौ चूचुकरत्नकान्तिः । तद्गर्भसन्दर्शनलोलुपाना- मन्तर्दृशामञ्जनकल्पनेव ॥ २-१३॥ परावरणां प्रभवस्य पुंसः प्रकाशकत्वं प्रतिपद्यमानाम् । अभावयन् भावितचेतसस्तां विद्यामयीं विश्वपितामहीञ्च ॥ २-१४॥ लिलेख विश्वानि जगन्त्यभिज्ञा लीलाहृते चित्रपटे यथार्हम् । प्रायः प्रजानां पतयः प्रतीताः यन्मातृकाः स्वेषु विधिष्वभूवन् ॥ २-१५॥ निराशिषां पद्धतिमाददाना नैःश्रेयसीं नीतिमुपघ्नयन्ती । पुण्याशया पूर्वयुगप्ररोह- मियेष देवी भुवने विधातुम् ॥ २-१६॥ अनाप्तपूर्वं किमपेक्षितं ते किं वोपदद्यामथवाऽधुनेति । (किं भुक्तपूर्वेष्वधुनोपदद्याम् ।) वयस्यया(ऽ)भावविदाऽनुयुक्ता न किञ्चिदित्येव जगाद नाथा ॥ २-१७॥ अनादरे देवि सखीजनानां कथं न दूयेत दया तवेति । उपह्वरे संल्लपिता मनोज्ञै- रालोकनैरुत्तरमाचचक्षे ॥ २-१८॥ अशेत सा काममजातनिद्रा मातुं प्रवृत्तेव पदानि चक्रे । अध्यास्त लोकानवधीरयन्ती भद्रासनं भावितपारमेष्ठ्या ॥ २-१९॥ परिक्रमप्रेक्षितभाषिताद्यै- रन्यादृशैराप्तविभावनीयैः । मदोपपन्ना मदलालसा वा जि(जा)तश्रमा वेति जनैः शशङ्के ॥ २-२०॥ शेषे शयानां गरुडेन यान्तीं पद्मे निषण्णामधिरत्नपीठम् । हयाननैराश्रितवन्दिकृत्यां स्वामाकृतिं स्वप्नदृशा ददर्श ॥ २-२१॥ अन्तःस्थितं यस्य विभोरशेषं जगन्निवासं दधती तमन्तः । तदात्मनो विश्वमपश्यदन्त- स्तर्कातिगं तादृशमद्भुतं नः ॥ २-२२॥ सुरासुराधीश्वरमौलिघातात् विशीर्णजाम्बूनदवेत्रश‍ृङ्गम् । आलक्ष्यसन्तोषमलक्ष्यमन्यै- रनीकनेतारमवैक्षताऽऽरात् ॥ २-२३॥ त्रिलोकम(मा)ङ्गल्यनिधेस्त्रिवेद्याः सञ्जीवनीं वाचमुदीरयन्ती । नियोगयोग्यान् अनघप्रसादा नाकौकसां नामभिराजुहाव ॥ २-२४॥ यदृच्छया यादवधर्मपत्नी यामाह धर्मेषु परावरेषु । अदृष्टपूर्वापरयापि वाचा प्रतिश्रुता नूनमभावि तस्याः ॥ २- २५॥ क्रियामुपादित्सत विश्वगुप्त्या कृतापराधेऽपि कृपामकार्षीत् । मुनीन्द्रवृत्त्या मुखरीभवन्ती मुक्तिक्षमां वक्तुमियेष विद्याम् ॥ २-२६॥ सतां चतुर्वर्गफलप्रसूतौ नारायणे गर्भगते नताङ्गी । अभङ्गुरामुन्नतिमाश्रयन्ती सर्वस्य साऽदित्सत सर्वमेका ॥ २-२७॥ कृशोदरी कार्श्यमतीत्य काले केनापि धाम्ना कृतवृद्धियोगा । परामभिख्यां क्रमशः प्रपेदे ताराभिनन्द्या तनुरैन्दवीव ॥ २-२८॥ निगूढमन्तर्दधता निविष्टं पद्मापरिष्कारमणिं प्रभूतम् । मध्येन तस्याः प्रचितेन काले मञ्जूषया रूप्यभुवा बभूवे ॥ २-२९॥ शनैश्शनैस्तामुपचीयमानां दर्शान्तदीप्तामिव चन्द्रलेखाम् । अन्तःस्थकृष्णामवलोकयन्तः चक्रुश्चकोरायितमात्मनेत्रैः ॥ २-३०॥ मयि स्थिते विश्वगुरौ महीयान् मा भूत् भुवो भार इतीव मत्वा । सखीजनानामवलम्ब्य हस्तान् सञ्चारलीलां शनकैश्चकार ॥ २-३१॥ मुकुन्दगर्भा मुकुरेषु देवी नापश्यदात्मानमवाप्तभूषा । नाथत्विषा नन्दकदर्पणेना- दिदृक्षताऽऽत्मानमदृश्यमन्यैः ॥ २-३२॥ स्रजः प्रभूता न शशाक वोढुं दूरे कथा रत्नविभूषणानाम् । भविष्यति क्षोणिभरापनोदे प्रत्यायनं प्राथमिकं तदासीत् ॥ २-३३॥ दिवौकसो देवकवंशलक्ष्मीं विलोक्य तां लोकनिधानगर्भाम् । विभूतिमग्रेसरवेदवादाः व्याचख्युरस्या विविधप्रकाराम् ॥ २-३४॥ पतिः ससत्त्वामपि तत्प्रभावा- ददुःखशीलां समये भवित्रीम्(अवलोक्यदेवीम्)। सुखैकतानां अवलोक्य देवीं(समये भवित्रीं) स्वसम्पदं सूचयतीति मेने ॥ २-३५॥ पितृत्वमासाद्य सुरासुराणां पितामहत्वं प्रतिपत्स्यमानः । अनन्तगर्भामवलोक्य देवी- मतुष्यदन्येषु गताभिलाषः ॥ २-३६॥ तापोपशान्तिं जगतां दिशन्ती सन्ध्याऽपरा साधुजनप्रतीक्ष्या । तामीदृशीं विश्वपितुः प्रसूतिं संवेदयन्तीव समाजगाम ॥ २-३७॥ सुवर्णपीताम्बरवासिनी सा स्वधामसञ्छादितसूर्यदीप्तिः । उपासनीया जगतां बभासे मुरद्विषो मूर्तिरिव द्वितीया ॥ २-३८॥ प्रसक्तपातारमाम्बुराशौ रक्तोरुबिम्बो रविरस्तशैलात् । दिनान्तनागेन दृढप्रणुन्नं मनश्शिलाश‍ृङ्गमिवाबभासे ॥ २-३९॥ निमज्जता वारिनिधौ सवित्रा को नाम जायेत करग्रहीता । तदेति सम्भावनयैव नूनं (इतीव सम्भावनयाऽन्तरिक्षे) दूरादुदक्षेपि कराग्रमुच्चैः ॥ २-४०॥ स्फुरत्प्रभाकेसरमर्कबिम्बं ममज्ज सिन्धौ मकरन्दताम्रम् । सन्ध्याकुमार्या गगनाम्बुराशेः क्रीडाहृतं क्षिप्तमिवारविन्दम् ॥ २-४१॥ फणामणिप्रेक्ष्यखरांशुबिम्बः सन्ध्यासुपर्णीमवलोक्य भीतः । तापाधिको वासरपन्नगेन्द्रः प्रायेण पातालबिलं विवेश ॥ २-४२॥ प्रदोषरागारुणसूर्यलक्षा- द्दिशागजो दृप्त इवातिघोरः । कालोपनीतं मधुना समेतं (अभुङ्क्त मन्ये कबलं पयोधिः ॥ २) मन्ये पयोधिः कबलं न्य(न्व)भुङ्क्त)॥ २-४३॥ तदा तमः प्रोषितचन्द्रसूर्ये दोषामुखे दूषितसर्वनेत्रम् । वियोगिनां शोकमयस्य वह्ने- राशागतो धूम इवान्वभावि ॥ २-४४॥ सतारपुष्पा धृतपल्लवश्रीः प्रच्छायनीरन्ध्रतमःप्रताना । विश्वाभिनन्द्या ववृधे तदानीं वैहायसी कापि वसन्तवन्या ॥ २-४५॥ अलक्ष्यत श्यामलमन्तरिक्षं ताराभिरादर्शितमौक्तिकौघम् । निवत्स्यतो विश्वपतेरवन्यां कालेन भृत्येन कृतं वितानम् ॥ २-४६॥ अभृङ्गनादप्रतिपन्नमौना निमेषभाजो नियतं(ता)वनस्थाः । दूरं गते स्वामिनि पुष्करिण्य- स्तत्प्राप्तिलाभाय तपो वितेनुः ॥ २-४७॥ निमीलितानां कमलोत्पलानां निष्पन्नसख्यैरिव चक्रवाकैः । विमुक्तभोगैर्विदधे विषण्णै- र्विबोधवेलावधिको विलापः ॥ २-४८॥ तमिस्रनीलाम्बरसंवृताङ्गी श्यामा बभौ किञ्चिदतीत्य सन्ध्याम् । प्राचीनशैले समयान्निगूढं समुद्यता चन्द्रमिवाभिसर्तुम् ॥ २-४९॥ निशाकरेण प्रतिपन्नसत्त्वा निक्षिप्तदेहेव पयोधितल्पे । जगत्समीक्ष्या जहती च कार्श्यं प्राची दिशा पाण्डरतामयासीत् ॥ २-५०॥ तमःप्रसङ्गेन विमुच्यमाना गौरप्रभा गोत्रभिदाभिनन्द्या । विधूदयारम्भविशेषदृश्या प्राची दिशाऽभासत देवकीव ॥ २-५१॥ अपत्यलाभं यदुवीरपत्न्या महोदधौ मग्नसमुत्थितेन । तद्वंशमान्येन समीक्ष्य पूर्वं प्राप्तं प्रतीतेन पुरोधसेव ॥ २-५२॥ क्ष्वेलोपमे सन्तमसे निरस्ते सोमं सुधास्तोममिवोद्वमन्ती । दुग्धोदवेलेव दुदोह लक्ष्मी- माशा मनोज्ञाममरेन्द्रमान्या ॥ २-५३॥ तमस्समाक्रान्तिवशेन पूर्वं जज्ञे निमग्नैरिव भूतधात्र्याम् । ततस्तुषारांशुकरावगूढै- रुत्तभ्यमानैरिव शैलश‍ृङ्गैः ॥ २-५४॥ दिशस्तदानीमवनीधराणां सगैरिकैः पारदपङ्कलेपैः । चकाशिरे चन्द्रमसो मयूखैः पञ्चायुधस्येव शरैः प्रदीप्तैः ॥ २-५५॥ समुन्नमन्ती कुटिलायतात्मा शशाङ्कलेखोदयदृश्यकोटिः । वियोगिचेतोलवने प्रवीणा कामोद्यता काञ्चनशङ्कुलेव ॥ २-५६॥ तमांसि दुर्वारबलः स कालः प्रायो विलोप्तुं सहसा दिशां च । मनांसि कामश्च मनस्विनीनां प्रायुङ्क्त शैत्याधिकमर्धचन्द्रम् ॥ २-५७॥ करेण सङ्कोचितपुष्करेण मदप्रतिच्छन्दकलङ्कभूमा । क्षिप्त्वा तमश्शैवलमुन्ममज्ज मग्नो दिशानाग इवेन्दुरब्धेः ॥ २-५८॥ मदोदयाताम्रकपोलभासा शक्रस्य काष्ठा शशिना चकाशे । उदेयुषा व्यञ्जयितुं त्रिलोकीं नाथस्य सा नाभिरिवाम्बुजेन ॥ २-५९॥ समीपतः सन्तमसाम्बुराशेः बभार शङ्खाकृतिरिन्दुबिम्बः । पित्तोपरागादिव पीतिमानं दोषाविलप्रोषितदृष्टिदत्तात् ॥ २-६०॥ कृशोदरीलोचनकृष्णलक्ष्मा रात्र्याः समिद्धोदयराग इन्दुः । कस्तूरिकाकुङ्कुमचित्रितात्मा कर्पूरविन्यास इवान्वभावि ॥ २-६१॥ प्रसादमन्तःकरणस्य दाता प्रत्यक्षयन् विश्वमिदं प्रकाशैः । तमश्च रागं च विधूय चन्द्रः सम्मो(सन्मो)दनं सत्त्वमिवोल्ललास ॥ २-६२॥ निशाकरो वारिधिनिःस्वनानां निष्पादकः कुन्दरुचिश्चकाशे । उदेष्यतश्चक्रभृतो नियोगात् प्रादुर्भवन् प्रागिव पाञ्चजन्यः ॥ २-६३॥ मृगेण निष्पन्नमृगाजिनश्रीः स्वपादविक्षेपमितान्तरिक्षः । मुरद्विषो वामनमूर्तिभाजः पर्यायतामन्वगमच्छशाङ्कः ॥ २-६४॥ जिगाय शङ्खाश्रितशैवलाभ- श्चारुद्युतेश्चन्द्रमसः कलङ्कः । उदीयमानस्य महोर्मियोगात् सामिच्युतं सागरमूलपङ्कम् ॥ २-६५॥ उदेत्य तुङ्गादुदयाद्रिश‍ृङ्गात् तमोगजान् अग्रकरेण निघ्नन् । निशाकरस्तन्मदलेपलक्ष्मा सिताभिशुः सिंहदशामयासीत् ॥ २-६६॥ निशीथलक्ष्म्या इव पुण्डरीकं निर्वेशसिन्धोरिव फेनचक्रम् । तमन्ववैक्षन्त विलासतन्त्राः तारामणीनामिव सूतिशुक्तिम् ॥ २-६७॥ उदारतारागणबुद्बुदौघ- श्चन्द्रेण सम्पन्नसुधाप्रसूतिः । अशेषदृश्यामधिगम्य लक्ष्मी- मालोकदुग्धोदधिराबभासे ॥ २-६८॥ प्रकाशयन् विश्वमिदं यथावत् चन्द्रोदयोद्दीपितसौम्यतारः । आसीन्निशीथो जगतः प्रभता- दन्धस्य दैवादिव दृष्टिलाभः ॥ २-६९॥ विशोधिताद्विष्णुपदात् क्षरन्ती विष्वङ्मुखी सागरवृद्धिहेतोः(तुः)। तमोमयीं सूर्यसुतां निगीर्य ज्योत्स्नानदी शोणमपि व्यमुञ्चत् ॥ २-७०॥ प्रियामुखैस्तोयमधु प्रदिष्टं पीत्वा नवं प्रीत इवाम्बुराशिः । समेत्य चन्द्रद्युतिनर्तकीभि- स्तरङ्गितं ताण्डवमाततान ॥ २-७१॥ कलङ्कचित्रीकृतमिन्दुखण्डं तमःसमध्यासितसत्त्वकल्पम् । अशुष्कशैवालमिवाबभासे सिद्धापगासैकतमर्धदृश्यम् ॥ २-७२॥ स्वमध्यसम्पन्नविशुद्धधामा श्यामा च सा देवकनन्दनी च । तमः क्षिपन्त्यौ जगतां त्रयाणा- मन्योन्यसंवादमिवान्वभूताम् ॥ २-७३॥ शाखावकाशेषु कृतप्रवेशै- श्चन्द्रातपैराश्रितचारकृत्यैः । हतावशिष्टानि तमांसि हन्तुं स्थानं तदाक्रान्तममृग्यतेव ॥ २-७४॥ पराकृतध्वान्तनिकायपङ्कैः पर्याप्ततारागणफेनपुञ्जैः । अशोभत द्यौरसमायुधस्य यशःप्रवाहैरिव चन्द्रपादैः ॥ २-७५॥ ददानया दिक्सरितां प्रसादं प्रसक्तहंसागमया स्वकान्त्या । अपाकृतध्वान्तघनप्रवृत्त्या शरत्त्विषा चन्द्रिकया चकाशे (बभासे)॥ २-७६॥ कलावता कामविहारनाट्ये कालोचितं कल्पयतेव नर्म । अमोघमायापलितङ्करण्यः प्रायो दिशां दीधितयः प्रयुक्ताः ॥ २-७७॥ कदम्बमालाभिरधीतलास्यः कल्याणसम्भूतिरभूत् प्रजानाम् । प्रियोदयस्फीतरुचो रजन्याः सन्तोषनिःश्वासनिभः समीरः ॥ २-७८॥ प्रयेण हंसैरवधूतसङ्गा चारुस्मिता सम्भृतभृङ्गनादा । सर्वोपभोग्ये समये प्रसुप्तं कुमुद्वती कोकनदं जहास ॥ २-७९॥ कलङ्कलक्षेण समैक्षि काचित् कस्तूरिकापत्रविशेषकान्तिः । सुधांशुबिम्बव्यपदेशदृश्ये मुग्धे रजन्या मुखपुण्डरीके ॥ २-८०॥ तलेष्ववेपन्त महीरुहाणां छायास्तदा मारुतकम्पितानाम् । शशाङ्कसिंहेन तमोगजानां लूनाकृतीनामिव गात्रखण्डाः ॥ २-८१॥ तमस्तरङ्गानवसादयन्त्या समेयुषी चन्द्रिकया महत्या । श्यामा बभौ सान्द्रनवोत्पलश्रीः सुरस्रवन्त्येव कलिन्दकन्या ॥ २-८२॥ स्वविप्रयोगव्यसनान्निपीतं भृङ्गापदेशेन कुमुद्वतीभिः । सुधाभिराप्लाव्य करस्थिताभिः प्रच्यावयामास विषं सुधांशुः ॥ २-८३॥ चकाशिरे पत्रकलासमृद्ध्या व्योमोपमे वारिणि कैरवाणि । कलङ्कदृश्यभ्रमराणि काले स्वनाथ(नाथेन)साधर्म्यमुपागतानि ॥ २-८४॥ (सरिन्मुखैस्तोयमधु प्रदिष्टं पीत्वा नवं प्रीत इवाम्बुराशिः ।) सरिन्मुखोपाहृतमम्बुराशिः पीत्वेव तोयं मधु जातहर्षः । चकार चन्द्रप्रतिबिम्बितानां करग्रहैः कामपि रासलीलाम् ॥ २-८५॥ प्रसादभाजोरुभयोरभता- मुभावनिर्धार्यमिथोविशेषौ । नभःस्थले शीतरुचिः सतारे सकैरवे तत्प्रतिमा च तोये ॥ २-८६॥ नभस्तुषारांशुमयूखयोगात् तमिस्रया मोक्षमविन्दतेव । अतृष्यतः(अविद्यया)तत्त्वविदो निशाया- मन्तर्मुखं चित्तमिवात्मयोगात् ॥ २-८७॥ सहोदिता चन्द्रमसा बभासे ज्योत्स्ना पयोधेरुपजातरागा । तदातने सञ्जननेऽपि शौरेः सहायिनी सागरसम्भवेव ॥ २-८८॥ प्रबुद्धताराकुमुदाब्धिचन्द्रे निद्राणनिःशेषजने निशीथे । स तादृशो देवपतेः प्रसूतिं पुष्यन् बभौ पुण्यतमो मुहूर्तः ॥ २-८९॥ भागेन पूर्वेण तमोमयेन प्रकाशपूर्णेन च पश्चिमेन । तदा निशीथः स सतां प्रसत्त्यै संसारमुक्त्योरिव सन्धिरासीत् ॥ २-९०॥ प्रागेव जातेन सितेन धाम्ना मध्योपलक्ष्येण च माधवेन । प्रकामपुण्या वसुदेवपत्न्या सम्पन्नसाम्येव निशा बभासे ॥ २-९१॥ सह प्रतिच्छन्दशशाङ्कभेदैः सरस्वतां ताण्डविनस्तरङ्गाः । अवेक्ष्य शौरेरवतारवेलां सन्तोषनिघ्ना इव सम्प्रणेदुः ॥ २-९२॥ अवादितोदीरितवाद्यघोषं (तूर्यनादं) दिशाभिराम्रेडितदिव्यगीतम् । सतामुपस्थापितसत्त्वलास्यं सङ्गीतमङ्गल्यमभूत् तदानीम् ॥ २-९३॥ प्रदीपितैः कंसगृहेषु दीपै- स्तापैश्च भावेषु तपोधनानाम् । अलभ्यत क्षिप्रमलब्धभङ्गै- रहेतुनिर्वाणदशानुभूतिः ॥ २-९४॥ अजः स्वजन्मार्हतयाऽनुमेने यामष्टमीं यादवभावमिच्छन् । द्वितीयया भावितयोगनिद्रा साऽभूत् तदानीं प्रथमा तिथीनाम् ॥ २-९५॥ अथ सितरुचिलग्ने सिद्धपञ्चग्रहोच्चे व्यजनयदनघानां वैजयन्त्यां जयन्त्याम् । निखिलभुवनपद्मक्लेशनिद्रापनुत्यै दिनकरमनपायं देवकीपूर्वसन्ध्या ॥ २-९६॥ अवतरति मुकुन्दे सम्पदामेककन्दे सुरभितहरिदन्तां स्वादुमाध्वीकदिग्धाम् । अभजत वसुदेवस्थानमानन्दनिघ्नै- रमरमिथुनहस्तैराहितां पुष्पवृष्टिम् ॥ २-९७॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये श्रीकृष्णावतारवर्णनं नाम द्वितीयः सर्गः ॥

॥ श्रीकृष्णस्य नन्दगृहप्राप्तिवर्णनं नाम तृतीयः सर्गः ३॥

अथ जगन्ति बभूवुरनाविला- न्यतिमिरा हरितः प्रचकाशिरे । अभजदेव निशा दिवसश्रियं जननभाजिनि देवदिवाकरे ॥ ३-१॥ ननृतुरप्सरसो दिवि नन्दिताः किमपि गीतमगीयत किन्नरैः । श्रुतिसुखैः समतोषयत स्वनै- रमरदुन्दुभिरानकदुन्दुभिम् ॥ ३-२॥ दशसु तत्र दिशास्वशरीरिणी जयजयेति बभूव सरस्वती । अजितमेकमगोचरयत् स्वयं स्वरसवृत्तिरसावसुरान्तकम् ॥ ३-३॥ अनतिवेलसमीरणचोदितैः शिशिरशीकरशीभरिताम्बरैः । जलधरैरभितो दिवि दध्वने सुरगजैरिव सूचितमङ्गलैः ॥ ३-४॥ ववुरथो मरुतस्त्रिदशाङ्गना- वदनसौरभसारभूतः शुभाः । मुदितनिर्जरमुक्तसुरद्रुम- प्रसववृष्टिमधुद्रवमेदुराः ॥ ३-५॥ मधुरिपोरवतारमहोत्सवे मुमुदिरे मधुरापुरदेवताः । यदभिगन्तरि भक्तजने वरं ददुरशेषमतन्द्रितचेतसः ॥ ३-६॥ अवदधानधियो मुनयस्तदा यदनधीतमधीतवदञ्जसा । निगमजातमशेषमवेक्ष्य त- न्निरविशन्निव मुक्तिमयीं दशाम् ॥ ३-७॥ प्रसदनं शरदागमसम्भवं नभसि मासि नदीभिरुपाददे । महितयोगविदां मतिभिः समं श्रुतिभिरप्यनुपप्लवनीतिभिः ॥ ३-८॥ निखिलचेतनमानसनिःसृताः कलुषताः समुदे(पे)त्य किल क्षणात् । विविशुरम्भ इव स्वयमापगाः जलनिधेरिव भोजपतेर्मनः ॥ ३-९॥ असुरवीरगृहाणि पृथग्विधै- रशुभशंसिभिरानशिरे मुहुः । अमरराजपुरेषु जजृम्भिरे शुभनिमित्तशतानि पुनःपुनः ॥ ३-१०॥ चरमतश्च ऋणादिव देवकीपति- रमुच्यत श‍ृङ्खलतः स्थिरात् । निखिलबन्धनिवर्तकसन्निधौ विगलनं निगलस्य किमद्भुतम् ॥ ३-११॥ उदितमात्मनि देवकसम्भवा दनुजभेदनमङ्कगतं दधौ । कमपि काञ्चनभूभृदधित्यका हरिहयोपलश‍ृङ्गमिवाद्भुतम् ॥ ३-१२॥ विधृतशङ्खरथाङ्गगदाम्बुजः शबलितः शुभया वनमालया । पितुरसूत मुदं पृथुकस्तदा जलधिडिम्भनिभो जननीधृतः ॥ ३-१३॥ पितरमब्जभुवामनपायिनं प्रियतमाङ्कगतं परिपश्यता । स विभुरानकदुन्दुभिना महान् अवितथैः स्वगुणैरभितुष्टुवे ॥ ३-१४॥ प्रणिपतामि भवन्तमनन्यधी- रखिलकारणमाश्रिततारणम् । अनुगमादनिदम्प्रथमा गिरः किमपि यत्पदमेकमधीयते ॥ ३-१५॥ विषमकर्मविपाकपरम्परा- विवशवृत्तिषु देहिषु दुस्तरम् । करुणया तव देव कटाक्षिताः कतिचिदेव तरन्ति भवार्णवम् ॥ ३-१६॥ त्वदनुभावमहोदधिशीकरै- रवशपातिभिराहितशक्तयः । अवधिभेदवतीमुपभुञ्जते स्वपदसम्पदमब्जभवादयः ॥ ३-१७॥ श्रुतिकिरीटशुभाश्रयविग्रहः परमसत्त्वनिधिः प्रतिपद्यसे । जगदनुग्रहमारुतचोदितो विविधरूपतरङ्गविकल्पनाम् ॥ ३-१८॥ त्वयि न देव यदायतते न त- ज्जगति जङ्गममन्यदथापि वा । इति महिम्नि तव प्रमिते परं विभजने विविधैः स्थितमागमैः ॥ ३-१९॥ अखिललोकपितुस्तव पुत्रता- महमयाचमनन्यमनोरथः । वरद वाञ्छितदानधृतव्रते त्वयि तदेवमयत्नमपच्यत ॥ ३-२०॥ अवनिभारनिराकरणार्थिनां क्रतुभुजामभिलाषमवन्ध्ययन् । जितरिपूणि बहूनि दयानिधे विहरणानि विधातुमिहार्हसि ॥ ३-२१॥ दनुजमोहनदोहलिना त्वया सहजलाञ्छनसंवरणं क्षमम् । तदधुना शमयन् मम साध्वसं यवनिकामधिगच्छ यथेप्सितम् ॥ ३-२२॥ इति सभीतमवेक्ष्य दयानिधिः स्मितमुखो वसुदेवमभाषत । त्वमसि मे जनकः किमिहान्यथा किमपि तात मुधा कथितं त्वया ॥ ३-२३॥ इयममर्त्यपितुस्तव गेहिनी दिविषदां जननी मम चानघा । अभिमतं युवयोरनवग्रहं समयभावि मयैव समर्थ्यते ॥ ३-२४॥ यदि बिभेषि भजामि मनुष्यता- मथ च मां नय नन्दगृहं क्षणात् । दुहितरं च समानय तस्य तां गतभयो भव दूरगते मयि ॥ ३-२५॥ अथ निशम्य नियोगमभङ्गुरं मधुजितो मधुराक्षरमन्थरम् । हितमिदं प्रतिपद्य तमाददे गुरुतरं कृपया लघुतां गतम् ॥ ३-२६॥ तुहिनभानुदिवाकरलोचनं निगमनिःश्वसितं स्वसुतस्य तत् । अनुबभूव मुहुर्मुहुरादरा- दनघमाननमानकदुन्दुभिः ॥ ३-२७॥ श्रुतिसुगन्धितदाननचन्द्रिका- मुषितमोहतमा मुनिसन्निभः । अधिजगाम स तन्मयतां क्षणा- दनिमिषत्वमुत प्रतिसन्दधे ॥ ३-२८॥ जिगमिषुः स दिशो दश यादवः सकृदवैक्षत साध्वसविह्वलः । अनघवैभवमर्भकमुद्वहन् अमितगुप्तिनिरुद्धगतौ गृहे ॥ ३-२९॥ विजघटे सहसैव कवाटिका व्रजमथ व्रजतो यदुभूभृतः । उपलकल्पमशेरत रक्षकाः सरणिमादिदिशुर्गृहदेवताः ॥ ३-३०॥ क्षरदसूनिव यामिकरक्षकान् मुषितमञ्जुगिरः शुकशारिकाः । यदुकुलेन्दुरपश्यदमीलितान् परिजनानपि चित्रगतानिव ॥ ३-३१॥ उपयतो विशिखां सदनान्तरात् कुवलयाभकुमारतनुत्विषा । शतमखोपलमेचकया द्रुतं शमितसन्तमसा हरितो बभुः ॥ ३-३२॥ श्रुतिमयो विहगः परितः प्रभुं व्यचरदाशु विधूतनिशाचरः । अनुजगाम च भूधरपन्नगः स्फुटफणामणिदीपगणोद्वहः ॥ ३-३३॥ दिनकरोपमदीधितिभिस्तदा दनुजदेहविदारणदारुणैः । परिगतः किल पञ्चभिरायुधै- र्यदुपतिः प्रजहावसहायताम् ॥ ३-३४॥ प्रगुणमिन्दुनिवेदितपद्धति- र्यदुकुलेन्दुरथो यमुनानदीम् । परमपूरुषमक्षतपौरुषः पतगराज इवाशु वहन् ययौ ॥ ३-३५॥ तनुतरङ्गपृषत्कणशीतलः सुरभिकैरवसौहृदवासितः । अभिसमेतमसेवत मारुतो यमुनया प्रहितो यदुपुङ्गवम् ॥ ३-३६॥ पवनकम्पितपल्लवपाणिका प्रहितपुष्पभरा पदवीमुखे । उपजुहाव किल भ्रमरस्वनै- र्यदुपतिं यमुनोपवनस्थली ॥ ३-३७॥ निमिषितासितनीरजलोचना मुकुलिताब्जमुखी सवितुः सुता । ललितदीनरथाङ्गयुगस्वना कुहकदैन्यमशोचदिव प्रभोः ॥ ३-३८॥ विकचकैरवतारकिताकृतिं तनुमतीमिव शारदयामिनीम् । त्वरितमम्बुनिधेरभिसारिकां तरितुमैहत सत्यसमीहितः ॥ ३-३९॥ भवति किं नु भविष्यति वा किमि- त्यनवधारितशौरिविहारया । चकितयेव विरोचनकन्यया विधुतवीचिकरं किल विव्यथे ॥ ३-४०॥ घनतमःपरिपाकमलीमसै- र्गुरुभिरूर्मिगणैरनुपप्लुतः । अतिततार दिनाधिपतेः सुता- मनघयोगमना इव संसृतिम् ॥ ३-४१॥ यदुपतेर्यमुना त्वरितं यतः प्रतियतश्च समर्पितपद्धतिः । स्वयममर्त्यमदावलमज्जनी चरणलङ्घ्यजला समजायत ॥ ३-४२॥ अजनि पश्चिमतो भृशमुन्नता रविसुता पुरतः स्थलशेषिता । अधिरुरोह पदं किमसौ हरेः प्रतिययौ यदि वा पितरं गिरिम् ॥ ३-४३॥ अकृतसेतुमनाकलितप्लवां जननसिन्धुदृढप्लवमुद्वहन् । रविसुतामतिलङ्घ्य रमापतिं सपदि घोषसमीपमुपानयत् ॥ ३-४४॥ अथ कयाचन कारणनिद्रया विवशसुप्तजनं व्रजमाविशत् । धनदपत्तनसम्पदि यत्र सा स्वसुतमग्र्यमसूयत रोहिणी ॥ ३-४५॥ उपगते वसुदेवसुतेऽन्तिकं नरकवैरिणि नन्दकुटुम्बिनी । अरणिसम्भवपावकसङ्गमा- दभजताध्वरवेदिरिव श्रियम् ॥ ३-४६॥ न्यधित नन्दवधूसविधे सुतं द्रतमुपादित गोपकुमारिकाम् । अथ निनाय च देवकनन्दनी- शयनमानकदुन्दुभिराशु ताम् ॥ ३-४७॥ अनवबुद्धजनार्दनकन्यका विनिमयस्त्वथ भोजगणेश्वरः । दृषदि तामभिहन्तुमपातयत् प्रतिजघान च सा चरणेन तम् ॥ ३-४८॥ नृपतिराशु पदा निहतस्तया निपतितोदितकन्तु(न्दु)कवद्भवन् । दवसमादृतशैलनिभः क्रुधा दरनिमीलितदृष्टिरदूयत ॥ ३-४९॥ उदपतत् दिवमुग्रघनस्वना युवतिरूपयुगात्ययशर्वरी । असुरघातिभिरष्टभिरायुधै- रलघुभिश्चपलाभिरिवाश्रिता ॥ ३-५०॥ अथ च भोजनियन्तुरयन्त्रिता दनुजहन्तुरुदन्तमुदैरिरत् । पटु गभीरमुदारमनाकुलं हितमविस्तरमर्थ्यमविप्लवम् ॥ ३-५१॥ अहमशेषसुरासुरमोहनी यवनिका मधुकैटभमर्दिनः । प्रबलशुम्भनिशुम्भनिषूदने प्रणिहिता हतया तव किं मया ॥ ३-५२॥ वसति नन्दगृहे विबुधद्विषां दमयिता वसुदेवसमुद्भवः । अयमसौ तव नाशयितेति सा दरमुदीर्य जगाम यथेप्सितम् ॥ ३-५३॥ मधुहिरण्यनिभो मधुरापति- र्दिनहुताशनदीनदशां गतः । श्वसितजल्पितवेपितहुङ्कृतै- ररतिमायतभीतिरसूचयत् ॥ ३-५४॥ जडमतिः स जनार्दनमायया विहसितस्त्रपया जनितव्यथः । अपकृतं वसुदेवममोचयत् दयितया सह दीनविलापया ॥ ३-५५॥ किमपि चिन्तितमागतमन्यथा किमिदमित्यवशादुपजातया । विषविदूषितयेव मनीषया मुहुरदूयत मोहविचेष्टितः ॥ ३-५६॥ अविषये विपदामसुरान्तके पुनरियेष निकारपस्म्पराम् । नियतिरेकमुखी दुरतिक्रमा कृतधिया किमुताऽऽविलचेतसा ॥ ३-५७॥ परिबभूव चुकोप विसिष्मिये परिजहास हरिं प्रजगर्ज च । परिणतेन भवान्तरवासना- ऽऽग्रहगुणेन भजन् भवितव्यताम् ॥ ३-५८॥ क्वचन धामनि कंसनिवेदिते सभयमानकदुन्दुभिरावसत् । स्मृतिगतेन सुतेन सजीविता दिनशतानि निनाय च देवकी ॥ ३-५९॥ विगतकन्यकया च यशोदया नियतिसम्भृतनिर्भरनिद्रया । चिरसमागतजागरयाऽन्तिके हरिरपत्यमदृश्यत धन्यया ॥ ३-६०॥ यदवबुद्धनिराकुलनीतिभि- र्मुनिगणैरधुनाऽपि विमृग्यते । तदिदमागममौलिविभूषणं विधिवशादभवत् व्रजभूषणम् ॥ ३-६१॥ अनघवत्समनाकुलधेनुकं प्रचुरदुग्धमचोरभयोद्भवम् । व्रजमनामयविश्वजनं विभुः कृतयुगास्पदकल्पमकल्पयत् ॥ ३-६२॥ अजनि गोपगृहेषु मनोरमै- रमितकान्तिभिरप्सरसां गणैः । यदनुभूतिरसेन समेष्यतः शरणयादवशैशवयौवने ॥ ३-६३॥ सुरमहीसुरतोषणमादरात् नवमुपादित नन्द उदारधीः । तरलगोपगणागमसङ्कुलं तनयजन्ममहोत्सवमद्भुतम् ॥ ३-६४॥ अधिचकार वदान्यमणेः श्रियं व्यधित कल्पतरोरनुकल्पताम् । अ(व्य)जनयच्च सुतप्रसवोत्सवे महति मेघविकत्थनमोघताम् ॥ ३-६५॥ निधिमनन्तमिव स्वयमुत्थितं निरवधिं निजभागमिवोदितम् । व्रजभुवः प्रतिलभ्य रमापतिं जहसुरैन्द्रमसारतरं पदम् ॥ ३-६६॥ पुत्रं प्रसूय तपसा पुरुषं पुराणं कालं चिरं विधिवशात् कृतविप्रकर्षौ । शङ्काकलङ्कितधियावपि दम्पती तौ तद्वैभवस्मरणशान्तरुजावभूताम् ॥ ३-६७॥ नन्दसद्मनि नवेन्दुसन्निभौ वासमेत्य वसुदेवनन्दनौ । वृद्धिमापतुरनेहसा स्वयं स्वादुभोगजननीं सुपर्वणाम् ॥ ३-६८॥ ॥ इति श्री कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये श्रीकृष्णस्य नन्दगृहप्राप्तिवर्णनं नाम तृतीयः सर्गः ॥

॥ काव्यरत्ने निर्बाधगोचारणं नाम चतुर्थः सर्गः ४॥

मनीषितं कैतवमानुषस्य श्रुत्वा भयक्रोधपरिप्लुतात्मा । कंसश्चिरं प्राग्भवकालनेमि- श्चिन्तार्णवे मग्न इवावतस्थे ॥ ४-१॥ स दुर्दमान् आसुरसत्त्वभेदान् नेता समाहूय नृशंसचेताः । प्रस्थापयामास परैरधृष्यं नन्दास्पदं नाथविहारगुप्तम् ॥ ४-२॥ कदाचिदन्तर्हितपूतनात्मा कंसप्रयुक्ता किल कापि माया । निद्रापराधीनजने निशीथे व्रजं यशोदाकृतिराविवेश ॥ ४-३॥ स्तन्येन कृष्णः सह पूतनायाः प्राणान् पपौ लुप्तपुनर्भवायाः । यदद्भुतं भावयतां जनानां स्तनन्धयत्वं न पुनर्बभूव ॥ ४-४॥ निशम्य तस्याः परुषं निनादं रूक्षं यशोदा रुदितं च सूनोः । ससम्भ्रमावेगमुपेत्य भीता तमग्रहीद् दुर्ग्रहमागमानाम् ॥ ४-५॥ नन्दश्च तीव्रेण भयेन सद्यः समेत्य पश्यन् अनघं कुमारम् । तेनैव तस्य त्रिजगन्नियन्तुः प्रायुङ्क्त रक्षां परमार्थवेदी ॥ ४-६॥ गोपाश्च सम्भूय गुहोपमाक्षीं स्वघोषनिर्हादितविश्वघोषाम् । गतासुमैक्षन्त निशाचरीं तां भीमाकृतिं भै(भी)मरथीमिवान्याम् ॥ ४-७॥ परश्वधैस्तत्क्षणशातितैस्तां विच्छिद्य विन्ध्याचलसानुकल्पाम् । अनःप्रवृत्त्या बहिराशु निन्युः क्रव्याद्बलिं प्राज्यमिव क्षिपन्तः ॥ ४-८॥ ग्रहादिदोषान् अपहन्तुकामा गोप्तुः सतां गोपतयः समेताः । सुवर्णसूत्रग्रथिताभिरामां पञ्चायुधीमाभरणं बबन्धुः ॥ ४-९॥ रम्याणि रत्नानि रथाङ्गपाणे- राकल्पतां नूनमवाप्नुवन्ति । तदङ्गसंस्पर्शरसात् प्रकामं रोमाञ्चितान्यंशुगणैरभूवन् ॥ ४-१०॥ स शायितः क्षेमविदा जनन्या पर्यङ्किकायां प्ररुदन् कुमारः । चिक्षेप तुङ्गं शकटं पदाभ्यां गाढाभिघातेन गिरीन्द्रसारम् ॥ ४-११॥ विदारितस्तस्य पदाग्रयोगात् विकीर्यमाणो बहुधा पृथिव्याम् । शब्दायमानः शकटाख्यदैत्यः सङ्क्षोभयामास जगन्त्यभीक्ष्णम् ॥ ४-१२॥ यदृच्छयोत्क्षिप्तपदे कुमारे शैलोपलक्ष्ये शकटे निरस्ते । सरोजगर्भोपमसौकुमार्यं पस्पर्श तत्पादतलं यशोदा ॥ ४-१३॥ अथाङ्गणे जानुपदाग्रहस्तै- श्चक्रायुधे चङ्क्रमणप्रवृत्ते । प्रायो धरित्री परिषस्वजे तं सापत्रपा सान्द्ररजश्छलेन ॥ ४-१४॥ निर्व्याजमन्दस्मितदर्शनीयं नीराजितं कुण्डलरत्नभासा । नन्दस्तदानीं न जगाम तृप्तिं मुग्धाक्षरं प्रेक्ष्य प्रेक्ष्य मुखं तदीयम् ॥ ४-१५॥ विश्वानि विश्वाधिकशक्तिरेको नामानि रूपाणि च निर्मिमाणः । नामैकदेशग्रहणेऽपि मातु- र्बभूव कृष्णो बहुमानपात्रम् ॥ ४-१६॥ तरङ्गितानुश्रवगन्धमादौ तस्याद्भुतं संलपितं सखीभिः । वर्णस्वरादिव्यवसायभूम्ना शिक्षाविदां शिक्षणमग्र्यमासीत् ॥ ४-१७॥ तमीषदुत्थाय निलीनमारात् सम्प्रेक्ष्यदन्ताङ्कुरचारुहासम् । सनातनीं दृष्टिमनन्यदृष्टिः सानन्दमालोकत नन्दपत्नी ॥ ४-१८॥ पदैस्त्रिभिः क्रान्तजगत्त्रयं तं भव्याशया भावितबालभावम् । करेण सङ्गृह्य कराम्बुजाग्रं सञ्चारयामास शनैर्यशोदा ॥ ४-१९॥ स्खलद्गतिं द्वित्रपदप्रचारात् जानुक्रमे जातरुचिं कुमारम् । भुग्ने समावेश्य वलग्नभागे स्तन्यं मुदा पाययते स्म धन्या ॥ ४-२०॥ क्रमेण भूयोऽपि विहारकाङ्क्षी नन्दस्य दारैरभिनन्द्यमानः । नित्यानुभूतं निगमान्तभृङ्गै- र्निजं पदाब्जं निदधे पृथिव्याम् ॥ ४-२१॥ स सञ्चरन् साधुजनप्रतीपै- र्मा भुज्यतां सेयमितीव मत्वा । चक्रादिभिः पादसरोजचिह्नै- रामुद्रयामास महीमनन्यैः ॥ ४-२२॥ आलम्ब्य मातुः करपल्लवाग्रं शनैः शनैः सञ्चरतो मुरारेः । बभार चित्रामिव पत्ररेखां धन्या पदन्यासमयीं धरित्री ॥ ४-२३॥ अकर्मनिघ्नो भुवनान्यजस्रं सङ्कल्पलेशेन नियम्य दीव्यन् । प्रचारितः प्रस्नुतया जनन्या पदेपदे विश्रममाचकाङ्क्ष ॥ ४-२४॥ सुरप्रसूनैः सुरभीकृताना- मारोहणान्यङ्गणवेदिकानाम् । तमारुरुक्षुं तरलाङ्घ्रिपद्मं धातारमारोहयदाशु धात्री ॥ ४-२५॥ तलेषु तस्याङ्गणपादपानां तालानुकूलेषु गतागतेषु । व्रजस्थिताः स्वर्गसदामश‍ृण्वन् दूरोदितान् दुन्दुभितूर्यनादान् ॥ ४-२६॥ य एष लोकत्रयसूत्रधारः पर्यायपात्राणि चराचराणि । आनर्तयत्यद्भुतचेष्टितोऽसौ ननर्त खेलं(लन्)नवनीतकाङ्क्षी ॥ ४-२७॥ गृहेषु दध्नो मथनप्रवृत्तौ पृषत्कणैरुत्पतितैः प्रकीर्णः । निदर्शयामास निजामवस्थां प्राचीं सुधाशीकरयोगचित्राम् ॥ ४-२८॥ त्रस्यन् मुकुन्दो नवनीतचौर्यात् निर्भुग्नगात्रो निभृतं शयानः । निजानि निःशब्ददशां ययाचे बद्ध्वाञ्जलिं बालविभूषणानि ॥ ४-२९॥ आरण्यकानां प्रभवः फलाना- मरण्यजातानि फलान्यभीप्सन् । विस्रंसिधान्याञ्जलिना करेण व्याधात्मजां विश्वपतिः सिषेवे ॥ ४-३०॥ सुजातरेखात्मकशङ्खचक्रं ताम्रोदरं तस्य करारविन्दम् । विलोकयन्त्याः फलविक्रय(यि)ण्या विक्रेतुमात्मानमभूद्विमर्शः ॥ ४-३१॥ अ(आ)पूरयत् स्वादुफलार्पणेन क्रीडाशिशोर्हस्तपुटं किराती । रत्नैस्तदा कौस्तुभनिर्विशेषै- रापूरितं तत्फलभाण्डमासीत् ॥ ४-३२॥ मुहुः प्रवृत्तं नवनीतचौर्ये वत्सान् विमुञ्चन्तमदोहकाले । उलूखले कुत्रचिदात्तपुण्ये बन्धुं सतां बन्धुमियेष माता ॥ ४-३३॥ आनीतमग्रे निजबन्धनार्थं दामाखिलं संहितमप्यपूर्णम् । निरीक्ष्य निर्विण्णधियो जनन्याः सङ्कोचशक्त्या स बभूव बन्ध्यः ॥ ४-३४॥ बद्धं तथा भावयतां मुकुन्द- मयत्नविच्छेदिनि कर्मबन्धे । तपस्विनी तत्क्रतुनीतिराद्या सव्रीडमारण्यकथासु तस्थौ ॥ ४-३५॥ उलूखले प्रग्रथितेन दाम्ना निबद्धमास्राविललोलनेत्रम् । सहासमैक्षन्त जनाः समन्ता- दालानितं नागमिवानभिज्ञाः ॥ ४-३६॥ अनादराकृष्टमुलूखलं तत् यावर्जुनौ शैलनिभौ बभञ्ज । बभूवतुर्ब्रह्मसुतस्य शापा- न्मुक्तौ मुनेर्यक्षवरौ तदा तौ ॥ ४-३७॥ शापावधिं ब्रह्मसुतेन दत्तं सम्प्राप्य तौ शौरिसमागमेन । देहेन दिव्येन विदीप्यमानौ स्तुत्वा हरिं धाम समीयतुः स्वम् ॥ ४-३८॥ अदृष्टपूर्वं भुवि पूतनादे- रुदन्तमुत्पातमुदीक्षमाणाः । समेत्य गोपाः सह माधवेन वृन्दावनं सत्वरमभ्यगच्छन् ॥ ४-३९॥ येनौषधीनामधिपं पुरस्ता- दाह्लादहेतुं जगतामकार्षीत् । तेनैव दध्यौ मनसा वनं तत् कृष्णो गवां क्षेमसमृद्धिमिच्छन् ॥ ४-४०॥ अनुग्रहाब्धेरिव वीचिभेदै- राप्याययामास शुभैरपाङ्गैः । वनं पृथिव्या इव यौवनं तत् गोप्ता सतां गोधनवंशचन्द्रः ॥ ४-४१॥ आसीन्निषेव्या पृथिवी पशूनां पुण्ड्रेक्षुरम्याणि तृणान्यभूवन् । तस्मिन्नरण्ये तरुभिः प्रपेदे कल्पद्रुमाणामनुकल्पभावः ॥ ४-४२॥ अदृष्टपूर्वैरधिकां विशेषै- रालक्ष्य वन्याममरेन्द्रमान्याम् । नन्दोपनन्दप्रमुखैर्ननन्दे नाकाधिरूढैरिव नाथभूम्ना ॥ ४-४३॥ दैत्यैस्तृणावर्तमुखैरयत्ना- न्मुहुर्निरस्तैर्मुदितो मुकुन्दः । अभुङ्क्त रामेण सहाद्भुतं तत् पुण्यं वनं पुण्यजनेन्द्रमान्यम् ॥ ४-४४॥ सपक्षकैलासनिभस्य गोपा बकस्य पक्षान् अभितो बबन्धुः । वने तदन्यानपि घोरवृत्तीन् क्षेप्तुं प्रवृत्ता इव केतुमालाः ॥ ४-४५॥ पुरस्कृतं मङ्गलगीतवाद्यैः पंउसः प्रसत्त्यै जगतां प्रसूतेः । कयाऽपि तत्र स्पृहयाऽन्वतिष्ठन् कन्याव्रतं किञ्चन गोपकन्याः ॥ ४-४६॥ निशात्यय(ये)स्नानसमुद्यतानां निक्षिप्तमाभीरकिशोरिकाणाम् । कूलादुपादाय दुकूलजालं कुन्दाधिरूढो मुमुदे मुकुन्दः ॥ ४-४७॥ स चैकहस्तप्रणतिं विधून्वन् क्षौमार्थिनीनां हरिरङ्गनानाम् । अन्योन्यहस्तार्पणसम्प्रवृत्त- मासां जहासाञ्जलिमप्यपूर्वम् ॥ ४-४८॥ स चाऽऽत्मचण्डातकमात्रभाजां क्षौमार्थिनीनां स्वयमर्थ्यमानैः । अनन्यहस्तार्पणसम्प्रवृत्तै- स्तासां जहासाञ्जलिभिस्तदीयैः ॥ ४-४९॥ प्रसुप्तमुद्बोधयता परत्वं वीरश्रियो विभ्रममण्डनेन । नीलादिनिर्वेशनिधानधाम्ना नाथो बभासे नवयौवनेन(वयसा नवेन)॥ ४-५०॥ विहारपर्वक्रमचारु शौरेः कल्यं वयः कामगृहीतियोग्यम् । मनोभिरास्वाद्यतमं प्रपेदे माधुर्यमिक्षोरिव मध्यभागः ॥ ४-५१॥ समाश्रितां विभ्रमसैन्यभेदैः कान्त्या स्वया कल्पितचारुवप्राम् । व्रजस्त्रियः कृष्णमयीं व्यजानन् क्रीडार्गलां क्षेमपुरीमपूर्वाम् ॥ ४-५२॥ वंशस्वनो वत्सविहारपांसुः सन्ध्यागमस्तस्य च वन्यवेषः । आयाति कृष्णे व्रजसुन्दरीणा- मासीच्चतुःस्कन्धमनङ्गसैन्यम् ॥ ४-५३॥ अनुश्रवाणामवतंसभूतं बर्हावतंसेन विभूषयन्ती । अदिव्यया चर्मदृशैव गोपी समाधिभाजामभजत् समाधिम् ॥ ४-५४॥ कलापिनां कल्पितमाल्यभावैः पत्रैस्तदा पत्रलदेहकान्तिम् । अवाप्य सञ्चारितमालमाद्यं छायात्मतां प्रापुरिवास्य गावः ॥ ४-५५॥ वितन्वता मान्मथमिन्द्रजालं पिञ्छेन तापिञ्छनिभो बभासे । अनेकरत्नप्रभवेन धाम्ना शारात्मना शैल इवैन्द्रनीलः ॥ ४-५६॥ मुहुः स्पृशन्ती मुमुदे यशोदा मुग्धाङ्गनामोहनवांशिकेन । मनीषिणां माङ्गलिकेन यूना मौलौ धृतां मण्डनबर्हमालाम् ॥ ४-५७॥ कृतास्पदा कृष्णभुजान्तराले प्रालम्बबर्हावलिराबभासे । विशुद्धहेमद्युतिरब्धिकन्या श्यामायमानेव तदङ्गकान्त्या ॥ ४-५८॥ साचीकृतानि प्रणयत्रपाभ्यां व्यावृत्तराजीवनिभानि शौरिः । सभ्रूविलासानि ददर्श तासां वक्त्राणि वाचालविलोचनानि ॥ ४-५९॥ निरङ्कुशस्नेहरसानुविद्धान् निष्पन्दमन्दालसनिर्निमेषान् । वंशेन कृष्णः प्रतिसम्बभाषे वार्ताहरान् वामदृशां कटाक्षान् ॥ ४-६०॥ अशिक्षितं तुम्बुरुनारदाद्यै- राभीरनाट्यं नवमास्थितेन । जगे सलीलं जगदेकधाम्ना रागाब्धिना रञ्जयतेव विश्वम् ॥ ४-६१॥ अपत्रपासैकतमाश्रितानां रागोदधौ कृष्णमुखेन्दुनुन्ने । हस्तावलम्बो न बभूव तासा- मुत्पक्ष्मणामुत्कलिकाप्लुतानाम् ॥ ४-६२॥ अयन्त्रितस्वैरगतिः स तासां सम्भावितानां करपुष्करेण । प्रस्विन्नगण्डः प्रणयी चकाशे मध्ये वशानामिव वारणेन्द्रः ॥ ४-६३॥ विमोहने वल्लवगेहिनीनां न ब्रह्मचर्यं बिभिदे तदीयम् । सम्पत्स्यते बालकजीवनं तत् सत्येन येनैव सतां समक्षम् ॥ ४-६४॥ स्वसम्भवं कृष्णमवेक्षमाणो बन्धुप्रसूतं च बलं व्रजेशः । निसर्गमैत्र्या नियतैकभावौ न्ययुङ्क्त तौ वत्सकुलानि गोप्तुम् ॥ ४-६५॥ अनन्यतन्त्रः स्वयमेव देवान् पद्मासनादीन् प्रजनय्य रक्षन् । स रक्षकः सीरभृता सहाऽऽसीत् नेता गवां नन्दनियोगवर्ती ॥ ४-६६॥ कथं व्रजेच्छर्करिलान् प्रदेशान् पद्भ्यामसौ पल्लवकोमलाभ्याम् । इति स्नुतस्तन्यरसा यशोदा चिन्तार्णवे न प्लवमन्वविन्दत् ॥ ४-६७॥ विहारवित्रासितदुष्टसत्त्वौ मृगेन्द्रपोताविव धीरचेष्टौ । बभूवतुः शाश्वतिकेन भूम्ना बालौ युवानाविव तौ बलाढ्यौ ॥ ४-६८॥ सिन्दूरितौ वत्सपरागजालैः सितासितौ बालगजाविव द्वौ । उदारलीलावुपलक्ष्य गोप्यः सर्वास्तदाऽनन्यवशा बभूवुः ॥ ४-६९॥ गोपायमाने षुरुषे परस्मिन् गोरूपतां वेदगिरो भजन्त्यः । भव्यैरसेवन्त पदं तदीयं स्तोभप्रतिच्छन्दनिभैः स्वशब्दैः ॥ ४-७०॥ अबालिशो बालिशवत् प्रजानां प्रख्यापयन् आत्मनि पारतन्त्र्यम् । न्यदर्शयत् विश्वपतिः पशूनां बन्धे च मोक्षे च निजं प्रभुत्वम् ॥ ४-७१॥ आत्मोपमर्देऽप्यनुमोदमाना- दात्माधिकं पालयतश्च वत्सान् । गावस्तदानीमनघामविन्दन् वात्सल्यशिक्षामिव वासुदेवात् ॥ ४-७२॥ योऽसावनन्तप्रमुखैरनन्तै- र्निर्विश्यते नित्यमनन्तभूमा । वैमानिकानां प्रथमः स देवो वत्सैरलेलिह्यत वत्सलात्मा ॥ ४-७३॥ महीयसा मण्डितपाणिपद्मं दध्यन्नसारेण मधुप्लुतेन । दृष्ट्वा ननन्दुः क्षुधयाऽन्वितास्तं वत्सानुचर्यासु वयस्यगोपाः ॥ ४-७४॥ स्वादूनि वन्यानि फलानि तैस्तैः स्निग्धैरुपानीय निदर्शितानि । रामाय पूर्वं प्रतिपाद्य शेषैः स पिप्रिये सादरभुज्यमानैः ॥ ४-७५॥ ताभ्यां तदा नन्दनिदेशिताभ्यां रक्षावतीं रामजनार्दनाभ्याम् । विशेषभोग्यामभजत् विभूतिं वृन्दावनं व्यापृतधेनुवृन्दम् ॥ ४-७६॥ अगाधकासारमहीनशष्प- मतीक्ष्णसूर्यं तदचण्डवातम् । प्रच्छायनिद्रायितधेनुवत्सं प्रौढे निदाघेऽपि बभूव भोग्यम् ॥ ४-७७॥ न व्याधिपीडा न च दैत्यशङ्का नासीत् गवां व्याघ्रभयं च तस्मिन् । स्वबाहुकल्पेन बलेन सार्धं नारायणे रक्षति नन्दलक्षमीम् ॥ ४-७८॥ निरीतयस्ते निरपायवाञ्छाः निःश्रेयसादप्यधिकप्रमोदाः । प्रपेदिरेऽपूर्वयुगानुभूतिं गोपास्तदा गोप्तरि वासुदेवे ॥ ४-७९॥ वत्सानुचर्याचतुरस्य काले वंशस्वनैः कर्ण(श्रोत्र)सुधां विधातुः । गतागतप्राणदशामविन्दन् गोपीजनास्तस्य गतागतेषु ॥ ४-८०॥ आघ्रातवर्त्मानमरण्यभागे- ष्वारण्यकैराश्रितधेनुभावैः । केनापि तस्यापहृतं किरीटं प्रत्याहरन् प्रैक्षत पत्रिनाथः ॥ ४-८१॥ देवस्य दुग्धोदशयस्य दैत्या- द्वैरोचनाद्व्यालभुजोपनीतः । कृष्णस्य मौलौ कृतबर्हचूडे न्यस्तः किरीटो निबिडीबभूव ॥ ४-८२॥ समाहितैरग्निषु यायजूकै- राधीयमानानि हवींषि भोक्ता । भक्तैकलभ्यो भगवान् कदाचित् पत्नीभिरानीतमभुङ्क्त भोज्यम् ॥ ४-८३॥ कराम्बुजस्पर्शनिमीलिताक्षान् आमर्शनैराकलितार्धनिद्रान् । वत्सान् अनन्याभिमुखान् स मेने प्रह्वाकृतीन् भक्तिभरावनम्रान् ॥ ४-८४॥ रोमन्थफेनाञ्चितसृक्विभागै- रस्पन्दनैरर्धनिमीलिताक्षैः । अनादृतस्तन्यरसैर्मुकुन्दः कण्डूयितैर्निवृतिमाप वत्सैः ॥ ४-८५॥ सिषेविरे शाद्वलितान् प्रदेशान् कृष्णस्य धाम्ना मणिमेचकेन । वसुन्धरायामपि केवलायां व्यापारयन्तो वदनानि वत्साः ॥ ४-८६॥ नवप्रसूताः स तदा वनान्ते पयस्विनीरप्रतिमानदोहाः । परिभ्रमश्रान्तपदान् अदूरात् प्रत्यागतान् पाययते स्म वत्सान् ॥ ४-८७॥ निविश्य मूलेषु वनद्रुमाणां निद्रायितानां निजतर्णकानाम् । अङ्गानि गाः सादरमालिहन्ती- रमंस्त सम्भाव्यगुणाः स्वमातुः ॥ ४-८८॥ स नैचिकीः प्रत्यहमातपान्ते प्रत्युक्तघोषा इव वत्सनादैः । मधूनि वंशध्वनिभिः प्रयच्छन् निनाय भूयोऽपि निवासभूमिम् ॥ ४-८९॥ समाव्रजन् विश्वपतिर्व्रजान्तं गोभिः समं गोपविलासिनीनाम् । उल्लासहेतुः स बभूव दूरा- दुद्यन् विवस्वानिव पद्मिनीनाम् ॥ ४-९०॥ निवर्तयन् गोकुलमात्तवंशो मन्दायमाने दिवसे मुकुन्दः । प्रियादृशां पारणया स्वकान्त्या बर्हावृतं व्यातनुतेव विश्वम् ॥ ४-९१॥ बालं तरुण्यस्तरुणं च बाला स्तमन्वरज्यन्त समानभावाः । तदद्भुतं तस्य विलोभनं वा तस्यैव सर्वार्हरसात्मता वा ॥ ४-९२॥ अवेदिषातां पृथुकौ पितृभ्यां तारुण्यपूर्णौ तरुणीजनेन । वृद्धौ पुरावृत्तविशेषविद्भिः क्लृप्तेन्द्रजालाविव रामकृष्णौ ॥ ४-९३॥ अथापदानं मदनस्य दातु- मादातुमालोकयतां मनांसि । नवं वयो नाथसमं प्रपेदे गुणोत्तरं गोपकुमारिकाभिः ॥ ४-९४॥ अनङ्गसिन्धोरमृतप्रथिम्ना रसस्य दिव्येन रसायनेन । महीयसीं प्रीतिमवाप तासां योगी महान् यौवनसम्भवेन ॥ ४-९५॥ विजृम्भमाणस्तनकुड्मलानां व्यक्तोन्मिषद्विभ्रमसौरभाणाम् । मधुव्रतत्वं मधुराकृतीनां लेभे लतानामिव वल्लवीनाम् ॥ ४-९६॥ अतिप्रसङ्गादवधीरयन्त्या प्राचीनया संयमितो नियत्या । पाञ्चालकन्यामिव पञ्चभुक्तां धर्मः सतीरादृत तादृशीस्ताः ॥ ४-९७॥ दिशागजानामिव शाक्वराणां श‍ृङ्गाग्रनिर्भिन्नशिलोच्चयानाम् । स तादृशा बाहुबलेन कण्ठान् निपीड्य लेभे पणितेन नीलाम् ॥ ४-९८॥ करेण दम्भोलिकठोरतुङ्गान् देहान् पृथून् दानवदुर्वृषाणाम् । विमृद्य नूनं विदधे मुकुन्दः प्रियास्तनस्पर्शविहारयोग्याम् ॥ ४-९९॥ आत्मीयपर्यङ्कभुजङ्गकल्पौ अक्षेप्यरक्षापरिघौ पृथिव्याः । नीलोपधानीकरणात् स मेने भूयिष्ठधन्यौ भुजपारिजातौ ॥ ४-१००॥ रागादिरोगप्रतिकारभूतं रसायनं सर्वदशानुभाव्यम् । आसीदनुध्येयतमं मुनीनां दिव्यस्य पुसो दयितोपभोगः ॥ ४-१०१॥ अनुद्रुता नूनमनङ्गबाणैः सुलोचना लोचनभागधेयम् । प्रत्यग्रहीषुः प्रतिसन्निवृत्तं त्यक्तेतरैरक्षिभिरात्मना च ॥ ४-१०२॥ व्रजोपकण्ठे विबुधानुभाव्यो गोपीजनैरात्मगुणावदातैः । समावृतो नन्दसुतश्चकाशे तारागणैरिन्दुरिवान्तरिक्षे ॥ ४-१०३॥ हत्वा सयूथं तृणराजषण्डे रामाच्युतौ रासभदैत्यमुग्रम् । अतोषयेतां भृशमात्मभृत्यान् स्वाद्यैः सुधापिण्डनिभैः फलौघैः ॥ ४-१०४॥ कदाचिदासादितगोपवेषः क्रीडाकुले गोपकुमारवृन्दे । स्कन्धेन सङ्गृह्य बलं बलीयान् दैत्यः प्रलम्बो दिवमुत्पपात ॥ ४-१०५॥ पपात भृमौ सहसा स दैत्य- स्तन्मुष्टिना ताडितशीर्णमौलिः । महेन्द्रहस्तप्रहितेन पूर्वं वज्रेण निर्भिन्न इवाचलेन्द्रः ॥ ४-१०६॥ स्ववाससा क्लृप्तकलङ्कलक्षमीः कान्त्या दिशश्चन्द्रिकयेव लिम्पन् । रराज रामो दनुजे निरस्ते स्वर्भानुना मुक्त इवोडुराजः ॥ ४-१०७॥ विनैव रामेण विभुः कदाचित् सञ्चारयन् धेनुगणं सवत्सम् । वनश्रिया दूरविलोभिताक्षः कञ्चित् ययौ कच्छमदृष्टपूर्वम् ॥ ४-१०८॥ यदृच्छया चारितधेनुचक्रः कूलान्तिके विश्वजनानुकूलः । कलिन्दजां कालियपन्नगस्य क्ष्वेलोद्गमैः कज्जलितां ददर्श ॥ ४-१०९॥ विषाग्निना मुर्मुरितप्रताने वैरोचनीतीरवनावकाशे । अहीन्द्रमास्कन्दितुमध्यरुक्षत् काष्ठाकृतिं कञ्चन नीपवृक्षम् ॥ ४-११०॥ मधुद्रवैरुल्बणहर्षबाष्पा रोमाञ्चिता केसरजालकेन । पत्राङ्कुरैश्चित्रतनुश्चकाशे कृष्णाश्रिता शुष्ककदम्बशाखा ॥ ४-१११॥ निपत्य सङ्क्षिप्तपयोधिकल्पे महाह्रदे मन्दरपोतरम्यः । विषव्यपोहादमृतं विधातुं स्वादूदयं क्षोभयति स्म सिन्धुम् ॥ ४-११२॥ कृताहतिः कृष्णनिपातवेगा- दानद्धरूपा विततैस्तरङ्गैः । सर्पापसारौषधिसम्प्रयुक्ता भेरीव सा भीमतरं ररास ॥ ४-११३॥ प्रसक्तकृष्णद्युतिभिस्तदीयैः पृषत्कणैरुत्पतितैः प्रतूर्णम् । अदृश्यताऽऽद्योतितमन्तरिक्षं पीतान्धकारैरिव तारकौएघैः ॥ ४-११४॥ उदग्रसंरम्भमुदीक्ष्य भीता- स्तार्क्ष्यध्वजं तार्क्ष्यमिवाऽऽपतन्तम् । प्रपेदिरे सागरमाश्रितौघाः काकोदराः कालियमात्रशेषाः ॥ ४-११५॥ अथाम्भसः कालियनागमुग्रं व्यात्ताननं मृत्युमिवोज्जिहानम् । भोगेन बध्नन्तमपोह्य शौरिः प्रह्वीकृतं तत्फणमारुरोह ॥ ४-११६॥ सद्यो महानीलमयीं मुकुन्दः सपद्मरागामिव पादपीठीम् । क्रामन् फणां कालियपन्नगस्य ग्रस्तोदितो भानुरिवाबभासे ॥ ४-११७॥ फणामणीनां प्रभयोपरक्ते खेलन् बभौ चक्रिणि चक्रपाणिः । प्रदोषसिन्दूरितमम्बुवाहं प्राचेतसो नाग इवोपमृद्नन् ॥ ४-११८॥ प्रणेमुषां प्राणभृतामुदीर्णं मनो विनेष्यन् विषमाक्षवक्त्रम् । अकल्पयत् पन्नगमर्दनेन प्रायेण योग्यां पतगेन्द्रवाहः ॥ ४-११९॥ तद्भोगवृन्दे युगपन्मुकुन्द- श्चारीविशेषेण समैक्षि नृत्यन् । पर्याकुले वीचिगणे पयोधेः सङ्क्रान्तबिम्बो बहुधेव चन्द्रः ॥ ४-१२०॥ तदुत्तमाङ्गं परिकल्प्य रङ्गं तरङ्गनिष्पन्नमृदङ्गनादम् । प्रशस्यमानस्त्रिदशैरकार्षी- दव्याहतामारभटीमनन्तः ॥ ४-१२१॥ एकेन हस्तेन निपीड्य वालं पादेन चैकेन फणामुदग्राम् । हरिस्तदा हन्तुमियेष नागं स एव संसारमिवाश्रितानाम् ॥ ४-१२२॥ स पन्नगीनां प्रणिपातभाजां द्रवीभवन् दीनविलापभेदैः । प्रसादितः प्रादित भर्तृभिक्षां किमस्य नः (नु)स्यादपदं दयायाः ॥ ४-१२३॥ लोलापतच्चरणलीलाहतिक्षरितहालाहले निजफणे नृत्यन्तमप्रतिघकृत्यं तमप्रतिममत्यन्तचारुवपुषम् । देवादिभिःसमयसेवादरत्वरितहेवाकघोषमुखरै- र्दृष्टावधानमथ तुष्टाव शौरिमहिरिष्टावरोधसहितः ॥ ४-१२४॥ हरिचरणसरोजन्यासधन्योत्तमाङ्गः शमितगरुडभीतिः सानुबन्धः स नागः । युगविरतिदशायां योगनिद्रानुरूपां शरणमशरणः सन् प्राप शय्यां तदीयाम् ॥ ४-१२५॥ विविधमुनिगणोपजीव्यतीर्था विगमितसर्पगणा परेण पुंसा । अभजत यमुना विशुद्धिमग्र्यां शमितबहिर्मतसम्प्लवा त्रयीव ॥ ४-१२६॥ अवधूतभुजङ्गसङ्गदोषा हरिणा सूर्यसुता पवित्रिता च । अपि तत्पदजन्मनः सपत्न्या बहुमन्तव्यतरा भृशं बभूव ॥ ४-१२७॥ ॥ इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये काव्यरत्ने निर्बाधगोचारणं नाम चतुर्थः सर्गः ॥

॥ इन्द्रपूजारम्ब पञ्चमः सर्गः ५॥

ततः समानीतरसालपाकः संवीजयन् पाटलगन्धवाहैः । निरूढमल्लीविभवो निदाघः सीरायुधं शौरिसखं सिषेवे ॥ ५-१॥ अबिभ्रतीनां कुचकुम्भकक्ष्या- मालिप्तकर्पूरहिमोदकानाम् । स सुभ्रुवां देहगुणेन यूना- मासीत् वसन्तादपि माननीयः ॥ ५-२॥ विहारयूना भजता स्वयं तत् व्रजाङ्गनाविभ्रमकिङ्करत्वम् । नितान्तधन्याः स्वगुणैरभूवन् निर्विश्यमाना ऋतवः क्रमेण ॥ ५-३॥ कृतावसेका इव कृष्णगीतै- र्वनद्रुमा वर्धिततुङ्गश‍ृङ्गाः । अयत्नलब्धानि गवां बभूवुः स्थायीनि वर्षातपवारणानि ॥ ५-४॥ बभञ्ज वातः प्रबलो न वृक्षान् न तिग्मरश्मिः सलिलं तताप । ददाह वन्यां न च तत्र दावः संरक्षिता यत्र गवां स देवः ॥ ५-५॥ गावो महिष्यश्च गभीरनादाः सञ्चारिताः शार्ङ्गभृता यथार्हम् । कलिन्दकन्यामवगाह्य काले घर्मापदा सम्पदमेव भेजुः ॥ ५-६॥ गतेऽपि भूयिष्ठगुणे वसन्ते गोपाः सुखं चारितगोधनास्ते । कलिन्दजानूपसमीपभाजः कालं कठोरातपमत्यनैषुः ॥ ५-७॥ वितेनिरे जङ्गमधामकल्पै- रनोभिरध्यासितचत्वराणि । निदाघवर्षानुगुणानि गोपाः स्थानानि गोवत्सगुणोचितानि ॥ ५-८॥ अकालकाल्येन परेण पुंसा साम्यं गतानामिव वल्लवीनाम् । सुखाय सर्वे समया वभूवुः स्वैः स्वैरविच्छिन्नगुणैर्विशेषैः ॥ ५-९॥ सुधाप्लवस्वैरसखीमभिख्यां वनाश्रिते वर्षति कृष्णमेघे । मध्यन्दिनेऽप्याददिरे विहारान् गावः प्रकामं गतघर्मतापाः ॥ ५-१०॥ तापापहन्तुः स्वपदाश्रितानां तत्तादृशा तस्य समीक्षणेन । न तस्य गोपाध्युषितस्य जज्ञे वनस्य वातातपवह्निपीडा ॥ ५-११॥ प्रसाधिताः पाटलपुष्पजालैः प्रच्छायनिद्राशमितोपतापाः । दिनावसानस्नपनेन शीता गोप्यः प्रियैर्निर्विविशुर्निशीथान् ॥ ५-१२॥ निदाघतैक्ष्ण्यादिह दुष्टसत्त्वाः क्षोभं गवां कुर्युरतिक्षुधार्ताः । इतीक्षमाणः सहजेन सार्धं व्यधत्त नाथो मृगयाविहारम् ॥ ५-१३॥ प्रसक्तगङ्गायमुनानुषक्त्या भासा तयोराहितगाढमोहाः । अयत्नलभ्योपगमास्तदाऽऽसन् व्यालाः क्षणादर्भकवेधयोग्याः ॥ ५-१४॥ अनुप्रयातैरिव देवमाया- मच्छेदनीयैरपि दिग्गजानाम् । वनं तदन्तर्गतसत्त्वजातं पाशैरवारुन्धत वत्सपालाः ॥ ५-१५॥ अनन्तलीलोचितभूमिकाप्तै- रावेदितान् वेदवनेचरेन्द्रैः । पथः समास्थाय गृहीतचापा गुप्तस्थितिं गोपसुता वितेनुः ॥ ५-१६॥ क्षणादनिर्धार्य निदानभेदं दत्तापहासैर्वनदेवताभिः । मृगायितं तत्र मृगेन्द्रमुख्यैः सिंहायितं गोकुलसारमेयैः ॥ ५-१७॥ परिस्फुरत्कृत्रिमसत्त्वजातैः प्रसारितैः श्यामपटैर्वनान्ते । स्वयं तिरोधाय तदर्हशब्दा गोपा मृगान् गूढचराश्चकर्षुः ॥ ५-१८॥ शतावरीदामनिबद्धमूर्ध्नः शार्ङ्गध्वनित्रासितसिंहयूथान् । अनीकनाथप्रमुखानकार्षी- दग्रेसरान् व्याधतनूननन्तः ॥ ५-१९॥ विमुक्तपाशा मधुवैरिभृत्यै- र्जिह्वालदुर्दर्शकरालवक्त्राः । निपेतुरन्योन्यविमुक्तरोषाः श्वानो वराहेषु निशातदंष्ट्राः ॥ ५-२०॥ सम्भूय गोपाः प्रसभं प्रयुक्तैः सत्त्वानि वन्यानि समग्रसत्त्वाः । गुहामुखाम्रेडिततीव्रघोषैः कोलाहलैराकुलयाम्बभूवुः ॥ ५-२१॥ अमृष्यतो मानुषसिंहनादं गिरीन्द्ररौधैरपि दुर्निरोधान् । बभञ्ज दृप्तो बलभद्रसिंहः सिंहान् द्विपेन्द्रानिव दुर्निवारः ॥ ५-२२॥ गुञ्जाकलापप्रतिनद्धकेशै- रागुल्फमालम्बितपिञ्छजालैः । निषङ्गिभिश्चारुपृषत्कचापै- र्गुप्तो बभौ गोपसुतैर्मुकुन्दः ॥ ५-२३॥ आक्रान्त्यकम्पेषु नगेषु धैर्यं शौर्यक्रमं श्वापदविक्रमेषु । अशिक्षयत् क्षेमविदात्मभृत्यान् विहारगोपो मृगयापदेशात् ॥ ५-२४॥ आदाय लूनानि मुकुन्दबाणैः श‍ृङ्गाणि शीघ्रं वनकासराणाम् । शार्ङ्गप्रमाणानि शनैरकार्षु- स्तैरेव चारूणि धनूंषि बालाः ॥ ५-२५॥ मनुष्यमांसस्पृहया सरोषं गुहान्तरादुत्पतितुं प्रवृत्तान् । शिलीमुखैः कीलितशैलकण्ठान् कृष्णस्तदा केसरिणश्चकार ॥ ५-२६॥ नवाहृतैर्नाथपरिष्क्रियार्हां गुञ्जास्रजं गोपकुमारवीराः । विभिन्नवन्यद्विपकुम्भमुक्तै- र्मुक्ताफलैरन्तरयाम्बभूवुः ॥ ५-२७॥ शराहतानां विपिने मृगाणा- मार्द्राहृतैश्चर्मभिरात्तहर्षाः । अकल्पयन् आस्तरणानि गोपाः संवेशयोग्यानि सहायिनीनाम् ॥ ५-२८॥ अभिन्नपार्श्वेष्ववकाशभेदात् भिन्नस्थितीन् भीतिमपोह्य वत्सान् । निरस्तसिंहेषु गुहागृहेषु न्यवीविशन् नाथनियोगभाजः ॥ ५-२९॥ आयातयामैरचिरप्रतापात् सुमृष्टपाकैरधिशल्यश‍ृङ्गम् । मांसैर्मृगाणां मधुनाऽवसिक्तै- र्नन्दस्य भृत्या विपिने ननन्दुः ॥ ५-३०॥ निवेद्यमानान् वनदेवताभिः सङ्गृह्य वन्यान् उपदाविशेषान् । समं सुहृद्भ्यः सहसा विभेजे रामानुरोधेन रमासहायः ॥ ५-३१॥ त्राणं सतां दुष्कृतिनां विनाशं तन्वन्नभीष्टं मृगयाच्छलेन । स्वच्छन्दचर्यानुगुणं गवां त- च्चक्रे वनं शान्तमृगावशेषम् ॥ ५-३२॥ निसर्गकारुण्यतरङ्गवृत्त्या निर्वैरतां नैगमगोपदृष्ट्या । सम्प्रापिताः प्रापुरिवैकजात्यं केचिद्गवां केसरिदन्तिमुख्याः ॥ ५-३३॥ विधून्वता धूलिकदम्बरेणून् धाराकदम्बाङ्कुरकारणेन । निन्युः श्रमं निर्झरबिन्दुभाजा नभस्वता नन्दसुतानुयाताः ॥ ५-३४॥ अमर्त्ययक्षेश्वरधामभाजोः आरामयोरेकमिवावतारम् । प्रशान्तघर्मातिशयं प्रभावात् वृन्दावनं नन्दसुतो वितेने ॥ ५-३५॥ दिशं समाक्रम्य करैरुदीचीं देवे रवौ दक्षिणतः प्रवृत्ते । निदाघक्लृप्त्या निगृहीतदेहां वृष्टिं पुनः स्रष्टुमियेष शौरिः ॥ ५-३६॥ अथाविरासीदपसारयन्ती तापं गवां चण्डकरप्रसूतम् । विचित्रसस्योदयमेचकाङ्गी मेघाविला माधवयोगवेला ॥ ५-३७॥ महीभृतः सम्भृततीर्थतोयै- रम्भोधरैराचरिताभिषेकाः । प्रयुक्तविद्युद्वलयैः पुनस्तैः प्रायेण नीराजनमन्वभूवन् ॥ ५-३८॥ धौतावदातैः क्रकचच्छदानां पत्रैरविश्रान्तषडङ्घ्रिनादैः । व्यदारयत् पुष्पशरः प्रतूर्णं मानग्रहं मानवतीजनानाम् ॥ ५-३९॥ पयोमुचा सेकवतां स्थलानां वीरुत्प्ररोहा विविधा बभूवुः । समीक्षितानां मधुसूदनेन श्रद्धादयाद्या इव सद्गुणौघाः ॥ ५-४०॥ शितेन पञ्चेषुशरेण भिन्नात् वियोगिनीमानसतो विकीर्णाः । तदेन्द्रको (गो)पत्वमिवाधिजग्मुः शोणाः क्षितौ शोणितबिन्दुभेदाः ॥ ५-४१॥ मधुद्रुतेरुल्बणदन्तवीणा मेघानिले मेदुरबिन्दुजाले । प्रभूतकम्पाः प्रथयाम्बभूवुः शीतालुतां कण्टकिनः कदम्बाः ॥ ५-४२॥ शतह्रदाशस्त्रविलासदीप्ता धीरप्रणादा धृतचित्रचापा । कनद्बलाकाध्वजपङ्क्तिरासीत् कादम्बिनी कामचमूरपूर्वा ॥ ५-४३॥ मृदङ्गधीरस्तनितो विहायाः सौदामनीसम्भृतचारुलास्यः । बभौ नवानां प्रभवो रसानां रतिप्रियस्येव नटस्य रङ्गः ॥ ५-४४॥ अचिन्तितोपस्थितजीवनाना- मासेदुषामभ्यधिकां समृद्धिम् । तोयाशयानां परिवाहजन्या स्वगुप्तिरन्योपचयप्रदाऽभूत् ॥ ५-४५॥ गुहासु गोवर्धनसम्भवासु प्रकामविस्तीर्णसमस्थलीषु । गुणाधिको विश्वसृजा प्रवर्षे वासः समाधीयत वल्लवानाम् ॥ ५-४६॥ दरीषु गोप्यः प्रसमीक्ष्य कृष्णं दिशासु जीमूतगणं मयूर्यः । अग्रे पतीनामधिगीतिनादं वितेनिरे चारु विहारलास्यम् ॥ ५- ४७॥ पयोदलक्ष्य (क्ष)प्रहिताग्रहस्तां कृष्णः स्वनेत्रे इव चन्द्रसूर्यौ । तिरोदधानां प्रतिरोद्धुमैच्छत् स्वैरी स्वलीलामिव वर्षवेलां (जातलीलाम्)॥ ५-४८॥ अथाञ्जनस्निग्धनभःप्रकाशाः क्षणत्विषां कल्पितलास्यभङ्गाः । दिशामुखोल्लासनदृष्टदाक्ष्या दीनाम्बुवाहा दिवसा बभूवुः ॥ ५-४९॥ अलक्ष्यतीव्रातपमन्तरिक्षं सितासितैरम्बुधरैश्चकाशे । विवेकमासादयतामिवादौ चित्तं वितर्कैरनिवर्तमानैः ॥ ५-५०॥ विहाय सद्यः कुटजार्जुनादीन् विप्लावितान् कालविपर्ययेण । पुनर्बबन्धुः प्रणयं द्विरेफाः कोशोपपन्नेषु कुशेशयेषु ॥ ५-५१॥ तरङ्गलोलाम्बुजतालवृन्ता बर्हातपत्रायितभृङ्गयूथाः । विधूतहंसावलिचामरौघा नद्यः समातन्वत नाथसेवाम् ॥ ५-५२॥ तापानुबन्धप्रशमाय पुंसां शय्यार्थिना शार्ङ्गभृतोपहूता । पयोदमालाव्यपदेशदृश्या प्रायस्तिरोऽधीयत योगनिद्रा ॥ ५-५३॥ इतस्ततः प्राप्तशरद्विहारं गोपीसखं द्रष्टुमतीव हर्षात् । अशोभि नेन्नैरिव जृम्भमाणैः शीर्णैर्धरित्री शिखिनां कलापैः ॥ ५-५४॥ चराचरेष्वाहितजीवनाना- मनुज्झतां सत्पथमम्बुदानाम् । शुचित्वमन्तर्बहिरप्ययत्ना- दभ्यागतैर्हंसगणैः शशंसे ॥ ५-५५॥ संस्कारभेदैः कलमादिकानां क्रमेण लब्धोपचयस्थितीनाम् । धर्मं निजं साधयितुं क्षमाणां समुन्नतिः सन्नतिहेतुरासीत् ॥ ५-५६॥ विहारगोपस्य गुणान् गृणद्भिः क्षीबाशया गीतपदैरुदारैः । चकासुरासादि (शिरे साधि)तभक्तिभेदाः सामोपशाखा इव शालिगोप्यः ॥ ५-५७॥ विकस्वरेन्द्रायुधबर्हदाम्नः श्यामीकृतं कृष्णघनस्य धाम्ना । शरत्प्रसङ्गेऽपि तदा तदासीत् वृन्दावनं बद्धमयूरलास्यम् ॥ ५-५८॥ समग्रबन्धूकरजःसमेतं स्मेरातसीमेचकमन्तरिक्षम् । पीताम्बरेण प्रभुणा तदानी- मयत्नसम्भूतमवाप साम्यम् ॥ ५-५९॥ समग्रसप्तच्छदरेणुकीर्णैः स्रोतोभिरुन्नीतमदप्रवाहः । स्वकानने स्वैरजुषां गजानां गोवर्धनो यूथपतिर्बभूव ॥ ५-६०॥ अधोमुखैश्च प्रतिबिम्बरूपै- रभ्युन्नतैरात्मभिरप्यशंसन् । त्रिविक्रमस्य स्थितमुन्नतं च पदद्वयं पाथसि रक्तपद्माः ॥ ५-६१॥ पङ्कक्षये प्राक्तनवर्तनीनां वक्रेतरा व्यक्तिरभूत् पृथिव्याम् । बहिर्मतप्रत्ययिनां व्यपोहे वेदोदितानामिव सत्क्रियाणाम् ॥ ५-६२॥ मदप्रभूतध्वनयो महोक्षा रोधोविभेदोल्बणतुङ्गश‍ृङ्गाः । दर्पस्य देहा इव योगसिद्धाः दन्तावलान् अन्तरयाम्बभूवुः ॥ ५-६३॥ सरोरुहां रक्तसितासितानां श्रिया बभौ शारदवासरश्रीः । विहारभाजा गुणभेदयोगात् व्यक्तीकृता विश्वसृजेव माया ॥ ५- ६४॥ आरक्तकल्हारविलोचनश्रीः क्लान्ता भृशं खेलगतिः स्खलन्ती । उन्नालनालीकमधूपभोगात् मत्तेव मार्ता(र्त)ण्डसुता बभासे ॥ ५-६५॥ वलग्नलग्नोर्मिवलीविभङ्गां काले यथास्थानगृहीतकार्श्याम् । अरंस्त पश्यन् अनघोऽनुरूपां श्यामां सुदृष्टामपि सूर्यकन्याम् ॥ ५-६६॥ शोणाकृतिं कोकनदैरुदारै- रिन्दीवरैराकलितात्मकान्तिम् । सिताम्बुजैः सूचितजाह्नवीता- मेकामनेकामिव तामभुङ्क्त ॥ ५-६७॥ कुमुद्वतीं प्रेक्ष्य कलिन्दकन्यां तारापरिष्कारवतीं त्रियामाम् । नभःस्थलीं च स्फुटहंसमालां नाथस्त्रिधाभूतममन्यतैकम् ॥ ५-६८॥ बन्धूकजालैः परिधानशोभा- मिन्दीवरैरप्रतिमामभिख्याम् । मुखश्रियं तामरसैर्मुरारेः सम्भृत्य लेभे शरदानुरूप्यम् ॥ ५-६९॥ पयोधराणां पलितङ्करण्या दिवश्च तारुण्यमिवार्पयन्त्या । विचित्रभूम्ना शरदा स्वशक्तिं विख्यापयामास विहारगोपः ॥ ५-७०॥ कुमुद्वतीकल्पितभृङ्गगीतः सन्दर्शयन् दर्पणमिन्दुबिम्बम् । सचामरश्चन्द्रिकया सिषेवे तमीश्वरं तत्र शरत्प्रदोषः ॥ ५-७१॥ सरोरुहां रक्तसितासितानां स्थानेषु भृङ्गध्वनिभिः प्रतेने । जिगीषतः पञ्चशरस्य विश्वं तूर्णं प्रवृत्तैरिव तूर्यघोषैः ॥ ५-७२॥ निर्मुक्तभोगीन्द्रनिभैः पयोदै- र्नभःस्थली व्याप्ततनुर्बभासे । अनङ्गयोग्यैर्हरिनीलभूमि- र्धौतप्रकीर्णैरिव चामरौघैः ॥ ५-७३॥ विभाव्य बन्धूकविभातसन्ध्यां कालोचितं कल्पयितुं विहारम् । द्विजैरुपाधावि निसर्गशुद्धै- रङ्गीकृतानाविलतीर्थतोयैः ॥ ५-७४॥ अनिन्दितां ग्लानिमिवोद्वहन्त्यो वितेनिरे मन्दतरान् प्रचारान् । वर्षानिशीथे दयितेन भुक्ताः श्रान्तिं प्रयाता इव शैवलिन्यः ॥ ५-७५॥ श्रिया समं भावितपद्मभूम्ना घनागमादुल्लसितः पयोधेः । रराज नीले रविरन्तरिक्षे मणीश्वरो माधववक्षसीव ॥ ५-७६॥ अवाप्य सङ्कोचमतीव भूयः कालागमादुन्मिषतो नभस्तः । विभागमापुर्विदिशो दिशश्च प्रजाः प्रसन्नादिव विश्वधाम्नः ॥ ५-७७॥ समुद्यतस्तिग्मरुचो घनाब्धे- रुन्निद्रतां पूर्वमुपाजगाम । रथाङ्गपाणेरिव सिन्धुजन्मा सरोजिनी चारुसरोजलक्ष्या ॥ ५-७८॥ उत्सारयन् जीर्णसिलिन्ध्र(शिलीन्ध्र)जालं प्रायो मदैः पेचकिनां प्रसिञ्चन् । चकार सप्तच्छदरेणुजालैः कालो महीं कामविहारयोग्याम् ॥ ५-७९॥ कृतोदयाः कृष्णवलाहकेन स्रोतोवहाः स्वैरविहारभाजः । त्रपामिव स्थानगतिप्रतीक्ष्याः स्वाभाविकीं स्वच्छदशामवापुः ॥ ५-८०॥ सुखावगाह्यैः सुदृशामतुष्यत् स्वादोत्तरैः शौरिरपेतपङ्कैः । प्रसन्नशीतैरनघैः पयोभिः स्वभक्तचित्तैरिव यामुनीयैः ॥ ५-८१॥ अनुल्बणैरन्वहमूर्मिभेदैः सम्पन्नरेखाः सरितामधोऽधः । श्रियो दधुः पद्मवनावतारे सोपानतां सैकतसन्निवेशाः ॥ ५-८२॥ प्रसादभाजा समयेन दत्ता- स्त्रैलोक्यलक्ष्म्यास्तरलस्वभावाः । पयोधरस्थानगता विरेजु- र्हाराः प्रभूता इव हंसमालाः ॥ ५-८३॥ जलातपत्यागसमागमाभ्यां प्राचीमवक्रां प्रकृतिं भजन्त्यः । तदन्वयत्यागवशादवाप्तैः पङ्कैरमुच्यन्त शनैः पदव्यः ॥ ५-८४॥ स्थाने विनिद्राः स्थलपद्मकोशाः प्रायो गतिं पान्थजनस्य रोद्धुम् । अरुन्तुदान् आमुमुचुः परागान् आश्यानपङ्केषु महापथेषु ॥ ५-८५॥ पतत्रलीलाहतपुष्करान्तैः पद्मालयानूपुरसौम्यनादैः । शुभैरभावि स्वपतस्त्रिधाम्नः प्रत्यूषतूर्यैरिव राजहंसैः ॥ ५-८६॥ कल्हारनिष्पादितकर्णपूरा वितीर्णबन्धूकविशेषकश्रीः । आमुक्तपद्मोत्पलरेणुरासीत् सैरन्ध्रिका कापि शरत् त्रिधाम्नः ॥ ५-८७॥ सरोजकोशान्मिषतः प्रभुग्नान् शालीन् विपाकानतपिञ्जराग्रान् । शुकांश्च तेष्वापततोऽनुमेने शौरिः सयूथ्यानिव शोणतुण्डान् ॥ ५-८८॥ स्ववेगसञ्छन्नगभीरभावं स्रोतस्विनीनामपहाय तोयम् । कालुष्यमायोधनकालयोगात् वीराङ्गनानां हृदयं विवेश ॥ ५-८९॥ नवप्ररूढैर्नलिनीपलाशैः शाराणि वेशन्तजलान्यवापुः । स्फुरत्कलङ्कस्य तुषारधाम्न- श्छायाभिरन्याभिरिवाविशेषम् ॥ ५-९०॥ वर्षीयसीनामपि पद्मिनीनां सौम्येन वर्षान्तरसायनेन । सामोदमन्दस्मितहार्यभृङ्गं युक्तं श्रिया यौवनमाविरासीत् ॥ ५-९१॥ शरद्विभूतिं कुमुदावदातां संवीतनीलाम्बरदर्शनीयाम् । अमंस्त निर्धूतघनप्रलम्बां मूर्तिमं बलस्येव शुभां मुकुन्दः ॥ ५-९२॥ निद्रायितेव प्रथमं पयोदैः प्रशान्तनिद्रेव शरत्प्रसादात् । जगत्त्रयी तद्व्रतिनीव भेजे जातोद्यमं जागरणे मुकुन्दम् ॥ ५-९३॥ निद्रापदेशेन जगद्विभूतिं विभावयन् नित्यविधूतनिद्रः । प्रबुध्यमानः स विभुः प्रजानां प्रादात् स्वधर्मानुगुणं प्रबोधम् ॥ ५-९४॥ अव्यासङ्गं जलधिशयनादुत्थितस्याऽऽत्मधाम्नः पत्युः पुण्यं प्रथमनयनस्पन्दितं प्राप्तुकामा । नित्यापूर्वश्रुतिपरिमलं न्यस्तलीलारविन्दा पादाम्भोजं सह वसुधया धारयामासपद्मा ॥ ५-९५॥ अनुचरितविधिज्ञैरादृतां पूर्वपूर्वै- र्महदिदमनपायं मङ्गलं मन्यमानाः । प्रचितविविधभोग्यां प्रारभन्त प्रतीतां वलमथनसपर्यां वल्लवा नन्दमुख्याः ॥ ५-९६॥ वाहेषु गोषु द्विरदेषु चाग्र्यां तज्जन्यया जीविकयोपपन्नाः । तदर्हसम्भारवतीं सपर्यां क्षिप्तापदं क्षेमविदो वितेनुः ॥ ५-९७॥ आबालप्रेक्षणीयं प्रणतमनिमिषैरद्भुतानां प्रधानं धूतत्रैलोक्यदोषं ध्वजममरपतेस्तूर्णमुत्थापयन्तः । घृष्टीनामर्चनाभिः स्तुतिगुणनिकयागीतनृत्तोपहारै- रुद्वेलप्रीतिलोला विदधुरविकलैरुत्सवं गोपवृद्धाः ॥ ५-९८॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये पञ्चमः सर्गः ॥

॥ गोवर्धन विषयः षष्ठः सर्गः ६॥

शमयता पुरुहूतमहोत्सवं व्रजपतिः सह वल्लवयूथपैः । निभृतमञ्जुगिरा निजसूनुना निजगदे जगदेककुटुम्बिना ॥ ६-१॥ विदितवानिव विज्ञपयाम्यहं श‍ृणुत मे शकुनेरिव भाषितम् । पृथुकबुद्धिरहं पृथुचेतसः प्रभवतो भवतो नहि शिक्षये ॥ ६-२॥ निगमदृष्टमिदं निखिलेन वः क्वचन विश्वतनौ पुरुषे स्थिते । य इह यामुपजीवति तत्तनुं स हि तया हितया भुवि नाथवान् ॥ ६-३॥ अतियजेत निजां यदि देवता- मुभयतश्च्यवते जुषतेऽप्यघम् । क्षितिभृतैव सदैवतका वयं वनवताऽनवता किमहिद्रुहा ॥ ६-४॥ अनघशाद्वलकाननसम्पदा नदनदीह्रदनिर्झरशालिना । बहुपशुः पशुपालकसन्तति- र्महिभृता हि भृता न मरुत्वता ॥ ६-५॥ अचलमर्चत किं विबुधैश्चलैः शुभवनं भवनं च दिवौकसाम् । क्षममनेन वने परिरक्षिते न हरिणा हरिणानपि बाधितुम् ॥ ६-६॥ गिरिषु विष्णुविभूतिषु युज्यते निखिलदेवमयीषु च गोषु नः । तदुभयाश्रितवृत्त्युपजीविनां गुरु चिरं रुचिरं च समर्चनम् ॥ ६-७॥ अभिमतं गिरयः कृतसत्क्रिया ददति दर्शितदैवतभूमिकाः । हरि-तरक्षु-मुखैरपि विग्रहै- रहितमाहित-मान-विपर्ययाः ॥ ६-८॥ पशुभिरद्रिचरैरुपकल्पिते व्रजनये जनयेम न विप्लवम् । क्षितिभृदेष समीहितसिद्धये जनमितं न मितम्पचतां नयेत् ॥ ६-९॥ अपि च साधु गवामभिवर्धना- दनृतहानि-जया निजयाऽऽख्यया । भजति गोपगणैरभिराध्यतां वनमयं नमयन् फलसम्पदा ॥ ६-१०॥ हरति तापमसावुपसेदुषां महिमवान् हिमवानिव दक्षिणः । वितनुते मणिरश्मिभिरप्यसौ सुरपतेरपतेज इवास्पदम् ॥ ६-११॥ प्रदिशता मधुमूलफलानि नः सतरुणा तरुणाद्भुतवीरुधा । उपकृतं गिरिणा तदिहार्प्यतां रस ततं सततं हविराहृतम् ॥ ६-१२॥ समरुता मरु-ताप-जिताऽमुना नदवता दव-तान्ति दवीयसा । श्रम हता महता कृतविश्रमा वयमितो यमितोल्बणशाक्वराः ॥ ६-१३॥ बहुमतो मनुजा दधते धृतिं बहुमतोऽयमनन्यधृतिः सताम् । गिरि-शतोन्नतिमान् अधिको ह्यसौ गिरिश-तोष कृतोऽपि महीभृतः ॥ ६-१४॥ सनगरा नग-राजिमताऽमुना कुहरिणा हरिणा समसम्पदा । सततमातत-मान-महीयसी वसुमती सुमतीश्वर धार्यते ॥ ६-१५॥ सुरसगन्धविभूतिनिधे हितं परिगृहाण निजे पशुपालने । सुरसगन्धविभूति निधेहि तं हरिमवेत्य गिरिं हविरुत्तमम् ॥ ६-१६॥ विशुद्धतोयौघपरीतपार्श्वे शुद्धाशयाः श्वेत इवान्तरीपे । निराशिषो नित्यमिहाश्रयन्ते नैःश्रेयसं तात निवृत्तिधर्मम् ॥ ६-१७॥ इहवासमही समहीनगुणे स्थिरकुञ्जगृहे जगृहे विबुधैः । अयमानमतां न मतां न तनुं क्षितिभृत् भजते भज तेन धृतिम् ॥ ६-१८॥ तटभूमिरसौ जयति त्रिदिवं पवनागत।ताप।वनाग।तता । इह देवगणैरनिशाध्युषिता युतकोकनदायुतकोकनदा ॥ ६-१९॥ प्रकृष्टवंशोदयमाननीयः प्रभूततोयप्रथितानुरूप्यः । प्रवालमुक्तामणिचित्रिताङ्गीः पत्नीरयं प्रापयते पयोधिम् ॥ ६-२०॥ नन्द नीतिधन सर्वनन्दनी तत्त्व यात-मतिभूष तत्त्वया । साधुना क्षितिभृतो रसाधुना सेव्यतामिह गतेन सेव्यताम् ॥ ६-२१॥ नम्यतेह नियता विभूतये भूतयेश्वरतया विराजते । राजतेदृशतटीमहीयसे हीयसे न यदि नाम नम्यते ॥ ६-२२॥ अयोगनिद्रस्य हरेरिदानीं मान्ये पदे मानसतः प्रवृत्ताः । त्वदाशयस्वच्छसरित्प्रवाहे हंसैः समं वासमिहाश्रयेम ॥ ६-२३॥ निशाकरस्य स्फटिकेष्विहाधिकं सुजात।रूपा श्रयतो विभा सिता । रविप्रभा च स्पृशतीव सान्ध्यतां सु।जातरूपाश्रयतो विभासिता ॥ ६-२४॥ न दन्तिनोऽस्मिन् मुदिता नदन्ति नो वनस्थलीलाऽस्त्विह देवनस्थली । व्रजाधिपाघोन्नति।तीव्रजाधि-पा प्रभात।ताम्राश्मगणप्रभा।तता ॥ ६-२५॥ महीयसी गोपगणाश्रिता मही वनैरुपेता फलपुष्पभावनैः । रसौघरम्यैरपि निर्झरैरसौ चकास्त्यमुष्मिन् यवसैश्च मेचका ॥ ६-२६॥ सदोन्नताय प्रणमत्यमुष्मै सतां कनिष्ठा प्रथमाङ्कनिष्ठा । निशामयास्मिन् सरितश्च रत्न- प्रभा-समानाः प्रतिभासमानाः ॥ ६-२७॥ इह वंशलताविलग्नवालाः प्रियवाला नतकन्धराश्चमर्यः । शबरीकबरीनिरीक्षणेन त्रपमाणा इव निश्चला भवन्ति ॥ ६-२८॥ हरिनीलरुचा लसत्तमिस्रो दिवसेऽपि स्फुरदोषधिप्रदीपः । निशि चैष तपोधनाङ्गदीप्त्या दिनमोहादविभक्तकोकयुग्मः ॥ ६-२९॥ व्रजवैरवतीषु वल्लवानां वृष सेनासु सदानवासु देवः । अचलाकृतिराशु नैष गोप्ता वृषसेनासु सदा न वासुदेवः ॥ ६-३०॥ मधुना सविभव सन्तं मदन- धनं यं वदन्ति शुभदिवसं तम् । नियतमिहैव वसन्तं निष्कामधियो- ऽपि निर्विशन्ति वसन्तम् ॥ ६-३१॥ काननं दधदसौ सदोन्नमत्- काञ्चनारककुभं सदृक्षकः । मन्दरस्य महता स्ववर्ष्मणा कां च नाऽऽर ककुभं सदृक्षकः ॥ ६-३२॥ अनेहसा हानिरुपैति नेह सा न कन्दरस्थस्य दिशत्यकं दरः । अपास्य तां भीतिमसावुपास्यतां सदा नवा भूमिरियं सदानवा ॥ ६-३३॥ समिन्धतेऽस्मिन् अजहत्समाधिकाः समाधिकातीतधियः स्थिराशया । स्थिराशयाश्च व्रतिनः सदारसाः सदार। साध्येषु तपस्स्ववस्थिताः ॥ ६-३४॥ वसत्यमुष्मिन् वनदेवताऽद्भुता विभाति भास्वत्तिलकालिकानना । विचित्ररत्ना महती च मेखला विभाति भास्वत्तिलकालिकानना ॥ ६-३५॥ तपस्विनामात्मविदां निवासैः समानभूमावसमानभूमा । इहाटवी काञ्चनकर्णिकार।- पराग।ताम्राऽप्यपरागताम्रा ॥ ६-३६॥ सरस्सु जातैर्नलिनैः सुजातै- रपां तरङ्गैश्च सुधान्तरङ्गैः । इहासमेऽतिव्रततौ समेति मरुत् तुषारः श्रम।रुत्तुषारः ॥ ६-३७॥ यमभिप्लुतमम्बुधरैरभितः सरसा स।रसा स।रसाऽऽस रसा । स्थिरधर्म तया गिरिराद्रियते स मया समयासम या समया ॥ ६-३८॥ प्रणम तमिममचलं अमर- महितमहितमहितमहित! । भजनमलघु विफलमिह न सदयसदय सदय सदय ॥ ६-३९॥ रत्नोपसङ्घटितश‍ृङ्गफणासहस्रः स्फारोदितस्फटिकरश्मिविशुद्धकायः । नित्यं वहन् निजबलेन महीमहीनः पुष्यत्यसौ मधुरिपोरपि भोगयोगम् ॥ ६-४०॥ मरुद्गणसमाश्रितो मघवरत्ननीलद्युति- र्विभाति वनमालया विततनित्यतुङ्गाकृतिः । कनत्यभिगतः श्रिया कनकरश्मिपीताम्बरः रोति विधृतिं भुवः कथमसौ न विश्वम्भरः ॥ ६-४१॥ मुहुरवधीरितोऽपि भजतीह युवा गणयन् हितमतिभूरि-तान-वसुधे वनितां तरसा । सपदि विहाय मानमियमृच्छति तं प्रतिसं- हित-मति-भूरिता नव-सुधेव नितान्त-रसा ॥ ६-४२॥ इह मरुतो वहन्ति सुरसिन्धुसगन्धसरि- द्विकसितहेमकोकनदसौरभसारभृतः । मधुकरमौलिदघ्नमददन्तुरदन्तिघटा- करटकटाहवाहिघनशीकरशीभरिताः ॥ ६-४३॥ मनःप्रियमिह प्रभो ! मधु-रसादरं सादरं विधतत्स्व हविरर्पयन् व्रतशुभावनां भावनाम् । कुरुष्व च गुरुष्वघक्षपणदक्षिणां दक्षिणां प्रयच्छति तवेप्सितं प्रणयपर्वतः पर्वतः ॥ ६-४४॥ गिरिभजनोदितप्रियविकासमये समये जनितनभःप्रचारजलपत्रिदशैस्त्रिदशैः । सह यदि नः समेति हरिरप्रतिघप्रतिघः प्रतिहतिमेतु दुष्टवधदोहलिना हलिना ॥ ६-४५॥ प्रत्यक्षं गोत्रमासन्नं किमनादृत्य गोधनैः । अदृश्यो गोत्रभित् कश्चित् गतः स्वर्ग गवेष्यते ॥ ६-४६॥ अहार्यो विविधैर्भोगैराकर्षन् विबुधानपि अपरिच्छिन्नमूलोऽसौ ससारः सर्वदुःखकृत् ॥ ६-४७॥ नन्द गोपप्रभो धर्मैर्व्रज वृद्धार्य सद्गतिम् । भज तामेव बुध्वाऽद्रिं तनु त्राणे रतिं गवाम् ॥ ६-४८॥ नानाफलवनालीके नालीकेद्धामितोदके । तोदके च क्षुधामत्र धाम त्रस्तहितं विदुः ॥ ६-४९॥ सहसा सह सार्थैर्मा तरसेतरसेवनम् । तनु तात नुताद्वज्री नगतो न गतोऽर्च्यताम् ॥ ६-५०॥ जुषतामिह धीः सूर्यसमा हि तव सुन्दरीम् । रक्षार्थमिह यक्षेण समाहितवसुं दरीम् ॥ ६-५१॥ सभा-जनं वदाम्येतत् गव्यैः सरस-भाजनम् । सभाजनं गिरेरर्थ्यं स्ववृत्त्युल्लास-भाजनम् ॥ ६-५२॥ भवता भव-तापघ्ने भाविते भावि-तेजसा । सु।तरा सुतरामस्मिन् सुरभीस्सुरभीस्वर ॥ ६-५३॥ बहुविद्भ्यः समग्राहि समग्रा हि मतिस्त्वया । अतोऽन्यजनसन्दिग्धे न सन्दिग्धे हिताहिते ॥ ६-५४॥ गोवर्धनप्रकाशिन्या गोवर्धनसमाख्यया । समक्षेऽपि गिरेरस्य समक्षेपि क्षमा स्तुतिः ॥ ६-५५॥ वयं धेनुशतैः सार्धमत्रासङ्कटकान्वयाः । अन्वभूम निराबाधमत्रासं कटकान्वयाः ॥ ६-५६॥ अनन्तमहिमा सोऽयं समस्त-वसुधा-धरः । मौलिमण्डनमस्येन्दुः समस्तव सुधाधरः ॥ ६-५७॥ तपोधनैरयं शैलो महाभाग महीयते । गोधनैरपि न त्वत्र महाभागम हीयते ॥ ६-५८॥ रोधोरोधोज्झितैरेतैरुत्सैस्त्सैकतैरसौ । महीमहीनां तनुते ग्रावाऽग्रावाप्ततारकः ॥ ६-५९॥ धिषणातीत ! धिषणा लोकनीत्याऽस्तु लोकनी । सुधरेऽस्मिन् वसु-धरे तात तेजस्विता-तते ॥ ६-६०॥ पादपादभ्रपर्यन्ता दीनादीनामसौ गतिः । गोप गोपन-योग्याऽस्मिन् कान्ता कान्तारभूरपि ॥ ६-६१॥ इह पुष्पौघनिष्पन्नव्रजामोदे वने हिते । भृशमुत्सवसन्तोषं व्रजामो देवनेहिते ॥ ६-६२॥ प्रयतस्व गिरेरस्य व्रजदेव ! सभाजने । खपुष्पकल्पे मा भक्तिं व्रज देव-सभा-जने ॥ ६-६३॥ देवस्थानमिवेन्धानं परायणमवारितम् । गोवर्धनमवेह्येनं नारायणमिवागतम् ॥ ६-६४॥ मोघाशो मघवान् देवः स्यादत्रत्यस्य सादने । मेघानामपि वा भावः सादमेत्यद्रिसादने ॥ ६-६५॥ अचञ्चलाङ्गसत्ताकश्चलाचलघनाततः । अचलः कस्य नाऽऽकल्यः साध्यानन्दस्यसिद्धिकृत् ॥ ६-६६॥ अगः सनग आसन्नः सालताललताततः । सततं संहतघनः सङ्गतानन्दसाधकः ॥ ६-६७॥ अहहाङ्ग खगङ्गाकगाहकाङ्गाङ्कगागकः । अघाकागाङ्गकागाङ्कगाङ्गकागखगाङ्गकः ॥ ६-६८॥ रजतगैरिकरत्नगणैरयं- कनति कान्तलताञ्चितकाननः । त्रिजगदेकनिधानतयाऽधिक- स्त्रिदशराजधराधरतल्लजात् ॥ ६-६९॥ सहेत पर्वतोऽयं वो गोप्तुं क्वचन कन्दरे । अदरिद्रा वसामोऽत्र सर्वहेतोरिवोदरे ॥ ६-७०॥ घनाघना घनाघनाद्भुतेह शाखिसन्ततिः । वनावनावनावनानुरूपसत्फलावृता ॥ ६-७१॥ वृतेह भाति हेमभूर्नमेरुणा समन्ततः । प्रतीहि नैनमद्भुतं न मेरुणा समं ततः ॥ ६-७२॥ इह प्रभूतवाहिनीवने वने वने वने । फलेन भूयते स्वयं नतेन तेन तेन ते ॥ ६- ७३॥ अहार्यमेतिचेतनासितासितानराज ते । अहार्यमेति चेतना सितासिता न राजते ॥ ६-७४॥ समग्रगुणभूमाऽसौ सानुमानागमानितः । समाहितधियां सेव्यः सानुमानागमानितः ॥ ६-७५॥ याचले जरसानेता ताने सारजले चया । कालिमानवसायामा माया सावनमालिका ॥ ६-७६॥ अभ्रान्तमतिशय्येह विराजिततमागमे । निशामयालीनघनं सालौघमतिनन्दनम् ॥ ६-७७॥ श्लोकावृत्तिः- अभ्रान्तमति शय्येहविराजि ततमागमे । निशामयालीनघनं सालौघमतिनन्दनम् ॥ ६-७७॥ चारुचीरीरुचा रोची रुरुचारैरचर्चरुः । चिरोच्चरोचिरचरो रुचिरो रुचिराचरः ॥ ६-७८॥ नीतिनेतृ (त्र)नतानन्त नितान्तोन्नततानतः । तातेतोऽतनुतोऽनी(ती)तं ननुत्तैनोनुतान्ततः ॥ ६-७९॥ सराससारसासारैः सूरोस्रसरुसारसैः । रससूः सरसस्रंसैः सरःसाररसैरसौ ॥ ६-८०॥ धीर धीरधुराधारी धाराधरधरोऽधरे । रोधोधरारोधरोधिधाराधारो धराधरः ॥ ६-८१॥ भूभृन्निभेभभानेनानेन भूनाभिनेनभ । भानुभानुभभाभिन्नं नुन्नं नूनं न नो नभः ॥ ६-८२॥ तत्र तत्रातितारेऽत्र तारातीततरूत्तरे । तरेत् तातारतीरेतातते त्रातरि ते रतिः ॥ ६-८३॥ विततीतावृतिवृते वीतातीतावृतावृतौ । तातावातातिवृत्तेऽति वातोऽतीवाततेऽवति ॥ ६-८४॥ नुन्नैनसां निनंसूनां सानूनासनसानुना । सानसां नः ससेनानां साऽनेनाऽऽसन्नसूः सनिः ॥ ६-८५॥ कल्लोलोल्लोलकीलाले केकाकलकलाकुले । कालिकाकलिलालोके काले कालेकिलैककुः ॥ ६-८६॥ पतता पततोपेतः पतितोत्पतितातपः । पाता पीतोपतापोऽपि तपःपूतपते पितः ॥ ६-८७॥ भूतभूते भूतभृतो भीतताभीतिभूतिभूः । भातीतो भूभृतो भाभृद्भाता भाता तुभूतितः ॥ ६-८८॥ मरुमुर्मुरमर्मारिं मारमारेऽमरामरे । रमारामे मुरारौ रुरामेममुरुमेरुमम् ॥ ६-८९॥ रवीरेरावरावारोऽवर वैरिविरावर । विवराराविविवरो वीर वव्रे वरैरुरुः ॥ ६-९०॥ मानयानन्यनियमो मान्यमेनमनामयः । यमिनां नाम नम्योऽयममेयो मौनमानिनाम् ॥ ६-९१॥ निःसमानेन मानेन सुमनोमानसैः समः । सोमसीमासमासन्नसानुमान् सानुमानसौ ॥ ६-९२॥ तातेतातीतितातीतः केकाका-कुककेकिकः । पापोपपापपापापो नानानानान्ननान्ननीः ॥ ६-९३॥ यये या याय यो योऽयः स सोऽसौ सास सासुसूः । मम मामोऽममामाम गोगागोगागगोगगुः ॥ ६-९४॥ रुरुरूरुरिरारोऽरं दूदादीं दददादिदः । लालिलोलालिलीलालो हाहाहूहूहहेह हि ॥ ६-९५॥ नानानानानानानाना नानानानानानानाना । नानानानानानानाना नानानानानानानाना ॥ ६-९६॥ इति तत्त्वमतत्त्वं च यथावदवगाढया । अर्च्यानर्च्यौ धिया भिन्दन् गोधनान्यव गाढया ॥ ६-९७॥ नयानयानयानयानयानयानयानया । नयानयानयानयानयानयानयानया । यानयानयानयान यानयानयानयान । यानयानयानयान यानयानयानयान ॥ ६-९८॥ मायाभासा साभायामा यासूताया यातासूया । भातायायायायाताभा सा यायागे गेयायासा ॥ ६-९९॥ सेवा माननमावासे वासिताहिहितासिवा । माता पिता तापितामा नहिताततता हि न ॥ ६-१००॥ गेहा देववदेहागे हासताननतासहा । देतानयायाऽऽनतादेऽव नयात तयाऽऽनव ॥ ६-१०१॥ नदीसारसमेतात्र दीप्ता भासा नरावृता । साभानासौ माभिरामे रसा सौम्या सुमानस ॥ ६-१०२॥ वसुदा त्रसदानन्द धीसुदान्त मुदा नता । नानदा मुक्तिदा रम्या सनदाऽत्र सदा रसा ॥ ६-१०३॥ सद्दैवेऽङ्कुरयातवैभवलताशोभ्युच्चनानागभे भव्यङ्कर्म सदार्चितोद्भव नदीयादस्सनाथीकृते । चित्राटव्यनुवाहिवातवलनश्रेयःप्रचेयोत्सवे वदोक्त्या समये भजेः शुचि गिरौ मेरू न्नतेऽस्मिन् ध्रुवे ॥ ६-१०४॥ वासे नास्मिन् पूजाऽदेवा वादे ! जातातोद्यारावा । वाराद्याविर्भूताजीवा वाजीतात्रादीना सेवा ॥ ६-१०५॥ सानुमानयमतीततारकः सानुमानयमतीततारकः । सानुमानयंअतीत तारकः सानुमानयमतीततारकः ॥ ६-१०६॥ विराजमानादसमान भू-मा- विराजंआनादसमानभूमा । वि-राजमानादसमानभू मा वि।रा।ज मानादस मांअ भूमा ॥ ६-१०७॥ अक्लिष्टचित्रमिदमत्र मनागिवोक्तं चित्रायुतानि सुवचानि पुनस्तथापि । कृत्यं विभोर्निगमनीयमनन्यभक्तैः आराध्यतां हरिरसौ पृथिवीधरात्मा ॥ ६-१०८॥ इति कथयति कृष्णे गोपवृद्धा निदध्युः शरणमशरणानां शाद्वलश्यामलाङ्गं पुलकितवनमालं पुष्पकिञ्जल्कजालैः पुरुषमचलश‍ृङ्गे पुण्डरीकायताक्षम् ॥ ६-१०९॥ शतमखमणिशैलः स्यादसौ देवतात्मा शरदि समुदितं वा तोयकालस्य तोकम् । चिरपरिचितपूर्वं चेतसां किं न (नु)भाग्यं न किमिदमिति चिन्तां न व्यतीयाय नन्दः ॥ ६-११०॥ आद्यं किमेतदधिदैवतमद्भुताना- माकालिकं फलमुतैकमिदं शुभानाम् । एकीभवन्निधिरसौ किमभीप्सिताना- मित्यन्वभावि सविधोपगतैः स देवः ॥ ६-१११॥ पीतांशुके पृथुलबाहुभुजान्तराले मेघाभिजन्मनि मिथः प्रतिबिम्बबुद्ध्या । धन्यानि गोपनयनानि तदाऽन्वभूवन् कृष्णे च तत्र च कियन्ति गतागतानि ॥ ६-११२॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्येषष्ठः सर्गः ॥

॥ गोवर्धनधारणं नाम सप्तमः सर्गः ७॥

व्रजौकसो विस्मयमन्थराक्षा बालार्कवर्णं वसनं वसानम् । श्यामं युवानं शतपत्रनेत्रं शैलोदितं देवमथोपसेदुः ॥ ७-१॥ यमाहुरन्तर्बहिरप्यलक्ष्यं योगेश्वरं योगिभिरेव दृश्यम् । तमद्रिश‍ृङ्गे समुदीक्षमाणा गोपं सतां गोपगणाः प्रणेमुः ॥ ७-२॥ स तान् अशेषान् सुधयेव दृष्ट्या प्रहर्षयन् प्रत्ययितप्रसादः । सरामकृष्णान् सनकादिगम्यः स्वामी सतां स्वागतमन्वयुङ्क्त ॥ ७-३॥ शरत्प्रवृत्त्येव शशाङ्कभासो वाचा हरेर्गोपधियः प्रसन्नाः । मिथोविमर्शैः कुमुदैरिवाऽऽसन् मिषद्भिरासादितनिर्मलाशाः ॥ ७-४॥ विधानदक्षा विपिनाश्रयास्ते तदन्यसंराधनवीतसङ्गाः । तमर्चयामासुरदीनसत्त्वाः सम्प्रीणनैः शक्रमखोपनीतैः ॥ ७-५॥ अनन्ययोगादयजन्त चैनं कृष्णेन तेनैव कृतानुचाराः । समेघकैलासनिभैरसङ्ख्यैः सव्यञ्जनैः सादरमन्नकूटैः ॥ ७-६॥ निर्धारितार्थेषु निजोपदेशात् न्यस्तोपहारेषु महीधरार्थम् । अर्च्यत्वमाचार्यकमप्ययासीत् गोपेषु कृष्णो भुवनेषु गोप्ता ॥ ७-७॥ उपाहरन् यानि सभाजनार्थं बलद्विषो वल्लववंशवृद्धाः । परेण पुंसा परिगृह्यमाणैः प्राप्तं फलं पुष्पफलादिभिस्तैः ॥ ७-८॥ मृत्यूपसिक्तैर्भुवनैरशेषै- रनन्यदत्तैरपि हव्यकव्यैः । अलब्धपूर्वामभजत् तदानीं गोपाहृतैः प्रीतिमशेषगोप्ता ॥ ७-९॥ विधिप्रयुक्ते हविषि प्रभूते सम्भुज्यमाने हरिणा समक्षम् । अनागमश्रान्तधियोऽपि तत्र श्रद्धामविन्दन्त समग्रतोषाः ॥ ७-१०॥ अमृष्यमाणो विहतां स्वपूजा- मक्ष्णां सहस्रेण तदा महेन्द्रः । अनेहसं रक्तशिलीन्ध्रजालै- राकालिकैरञ्चितमन्वकार्षीत् ॥ ७-११॥ अवञ्चितान्यूनपयःप्रदानान् आराधकान् कालमियन्तमिन्द्रः । आहारकर्षादभिहन्तुमैच्छत् कृतानभिज्ञेषु किमानृशंस्यम् ॥ ७-१२॥ अथाऽऽजुहाव प्रतिघानुषङ्गात् धोराशयो घोषविमर्दकाङ्क्षी । समेष्यतां सम्भवमर्णवानां संवर्तकं नाम गणं घनानाम् ॥ ७-१३॥ प्रदीपितान् कोपहुताशभूम्ना पीतोदधीन् वारिधरायुधौघान् । मरुद्भुजेन त्वरितं मरुत्वान् प्रायुङ्क्त घोषाभिमुखं सघोषान् ॥ ७-१४॥ प्रकल्पयन्तः परिवेषचक्रं वृन्दावने विह्वलगोपवृन्दे । समीरनुन्नाः सहसा पयोदाः शक्रस्य ते शासनमन्वतिष्ठन् ॥ ७-१५॥ तटित्सहस्रेण विदीप्तनेत्रः समेतवज्रो धृतचित्रचापः । अतर्क्यतेन्द्रः स्वयमभ्रवाहः कालात्मना भूमिकयेव खेलन् ॥ ७-१६॥ असूयता वज्रभृता प्रयुक्ता- माकालिकीं प्रावृषमादिदेवः । आशानिरोधं जगतां दिशन्तीं निरोद्धुमैच्छन्निजया न शक्त्या ॥ ७-१७॥ वियत्पयोधिं परितः पयोदै- र्वेलातमालैरिव वर्धमानैः । जिघांसता गोपगणान् मघोना छन्नेन तस्थे मृगयार्थिनेव ॥ ७-१८॥ अदृश्यरूपः स तदा मरुत्वान् अम्भोमुचामन्तरतोऽवतस्थे । अपारयन् द्रष्टुमिव त्रिधाम्नो दीप्तिं दिवाभीत इवातिसूर्याम् ॥ ७-१९॥ अमर्षवेगादचमत्क्रियोत्थात् जिघृक्षता वज्रमकुण्ठवीर्यम् । अलक्षि जीमूतरथे मघोना मोघक्रियो मुक्त इवेन्द्रचापः ॥ ७-२०॥ सुतीव्रहुङ्कारभृतो निनादैः सौदामनीदर्शिततर्जनीकाः । मरुत्वदाज्ञाविमुखान् अभीक्ष्णं निर्भर्त्सयामासुरिवाम्बुवाहाः ॥ ७-२१॥ क्षणप्रभास्तत्क्षणमन्तरिक्षे प्रायेण गोपान् ग्रसितुं प्रवृत्ताः । बभासिरे वासवरोषवह्ने- र्ज्वालाग्रजिह्वा इव जातलौल्याः ॥ ७-२२॥ किमन्तरिक्षेण घनीबभूवे किमुत्थितं ध्वान्तमहीन्द्रलोकात् । मूलं किमेतत् प्रलयार्णवाना- मितीव मेने मलिनाभ्रमाला ॥ ७-२३॥ व्रजोपमर्दं समयो विधास्यन् बभार नम्रेण पयोदमूर्ध्ना । महीयसीं वासवचापलेखां मायाप्रदिष्टामिव माल्यशेषाम् ॥ ७-२४॥ कठोरगर्जापटहप्रणादः करप्रसूनैरवकीर्य पृथ्वीम् । क्षणप्रभाभिर्घटिताङ्गहारः कालः प्रतुष्टाव युगान्तनृत्तम् ॥ ७-२५॥ प्रणुद्यमानाः प्रबलैः समीरै- राप्लावयामासुरमन्दघोषाः । महीमपर्यायनिपीतमुक्तै- रौदन्वतैरम्बुभिरम्बुवाहाः ॥ ७-२६॥ अङ्गाररूक्षस्तनयित्नुपूर्णात् ऐरम्मदे तेजसि तप्यमानात् । विहायसो नूनमभूद्विलीनात् विष्वङ्मुखी वृष्टिरवारणीया ॥ ७-२७॥ प्रदीप्तविद्युद्गणदुर्निरीक्षान् सोढुं व्रजाः श्रोत्रविघातिघोषान् । न शेकुरावर्जितशक्रचापान् धाराशरश्रेणिमुचः पयोदान् ॥ ७-२८॥ सहुङ्कृताः सामिनिमीलिताक्षा दीर्घोरुश‍ृङ्गा दरभुग्नवक्त्राः । प्रत्यग्रहीषुः प्रतिपन्नरोषा धाराःक्षणं धैर्यभृतो महोक्षाः ॥ ७-२९॥ स्तनाहितस्वस्तिकबाहुबन्धाः स्त्यानालकाः सन्नतवक्त्रपद्माः । विलग्नदेहा वसनैर्न्यषीदन् व्रजस्त्रियो वादितदन्तवीणाः ॥ ७-३०॥ चलद्बलाकोल्बणशङ्खमाला पयोधरव्यक्तिधरोर्मिहारा । प्रावृट्पुनः संववृतेऽतिघोरा संवर्तसिन्धोरिव धर्मपत्नी ॥ ७- ३१॥ गम्भीरगर्जापटहप्रणादं प्रारब्धझञ्झानिलनादगीतम् । तडिद्भिरापादितताण्डवं तत् कालस्य सङ्गीतमपूर्वमासीत् ॥ ७-३२॥ विद्युद्गुणैः सन्दितया समन्तात् व्रजे मरुत्वान् मृगयामिवेच्छन् । समावृणोत् सान्द्रतमिस्रधाम्ना मेघात्मना वागुरया वनाद्रीन् ॥ ७-३३॥ आसारधाराच्छुरितेन्द्रचापै- र्मेघैर्दिशा माघवती चकाशे । आमुक्तमुक्तागुणरत्नदामैः सिन्धोरपत्यैरिव धीरनादैः ॥ ७-३४॥ हुङ्कारवन्तः स्तनितैरुदारैः क्षणप्रभाकाञ्चनवेत्रभाजः । पुरन्दरस्येव पुरःसरास्ते प्रचेरुरुत्सारितगोपवर्गाः ॥ ७-३५॥ प्रकृष्टवज्रायुधचापचिह्नां पौरस्त्यवातेन कृतप्रकम्पाम् । कालस्य कृष्णामिव केतुमालां कादम्बिनीं प्रेक्ष्य जनश्चकम्पे ॥ ७-३६॥ पयोमुचां पङ्क्तिरसह्यधारा भूभृद्गणान् भेत्तुमिव प्रवृत्ता । विडम्बयामास विशेषभीमां कृतान्तकोपोल्लसितां कृपाणीम् ॥ ७-३७॥ पयोदभारैर्नमितं नभः किं शेषाहिना भूमिरुत प्रणुन्ना । अदूरतः सम्पुटभावभाजो- रासीत् तयोरन्तरमल्पशेषम् ॥ ७-३८॥ प्रायः प्रकीर्णाशनिविष्फुलिङ्गै- र्लोकास्तदा लोचनरोधमापुः । पयोदरूपेण विवर्तमानैः पर्जन्यकोपानलधूमजालैः ॥ ७-३९॥ अलातकल्पाः करकास्त्रिलोकी- मापूरयन् अद्भुतभीमरूपाः । युगान्तवात्यारभसावधूताः सम्भूय तारा इव सम्पतन्त्यः ॥ ७-४०॥ चकासचञ्चत्करकास्थिमाला कादम्बिनीकण्टकभीषणा द्यौः । वज्रौघनिष्पेषमहाट्टहासा मूर्तिस्तदा मोहकरीव रौद्री ॥ ७-४१॥ शतह्रदाभिर्धृतहेमकक्ष्या धाराधरसेन्द्रधनुष्पताकाः । अदभ्रघोषघ्वनयोऽनुचक्रुः सप्तस्रुतां शक्रमतङ्गजानाम् ॥ ७-४२॥ अहीन्द्रभोगप्रतिमाः पतन्त्यो धारास्तदा घोरमरुत्प्रणुन्नाः । अभावयन् भीमपयोदनक्रं व्योमार्णवं वीचिगणावकीर्णम् ॥ ७-४३॥ आसारदुर्लक्षतडित्प्रकाश- मन्योन्यसङ्कीर्णहरिद्विभागम् । आसीदसह्यस्तनितं प्रजाना- मभिन्ननक्तन्दिवमन्तरिक्षम् ॥ ७-४४॥ तडित्स्वभावेन तमःप्रकृत्या निर्ह्रादरूपेण जलात्मना च । विवर्तते विश्वमितीव गोपाः प्रायो न चिन्तार्णवपारमापुः ॥ ७-४५॥ प्रवर्तमानान् प्रतिसर्गक्लृप्तौ पश्यन् घनान् पाशभृताऽप्यवार्यान् । अभीतिमुद्रामधुरेण गोपान् आश्वासयामास करेण शौरिः ॥ ७-४६॥ यदर्चनादापदियं प्रसक्ता तेनैव गोपालगणस्य गुप्तिम् । अरोचयत् कर्तुमशेषगोप्ता रामेण सम्मन्त्र्य रथाङ्गपाणिः ॥ ७-४७॥ स लीलया मेरुमिव द्वितीयं गोवर्धनं गोपकुलप्रदीपः । नवप्ररूढं निहितैकहस्तो नागो नलस्तम्बमिवोज्जहार ॥ ७-४८॥ अधोमुखावस्थितमेरुकल्पं शैलं तमुत्खाय शरण्यगोपः । उदञ्चयन् सत्वरमूर्ध्वमूलं चक्रे महेन्द्रं शमितार्धगर्वम् ॥ ७-४९॥ फणाभिरामप्रसृताङ्गुलीकः प्रियाङ्गरागव्यतिषङ्गपाण्डुः । भुजस्तदीयो गिरिणा बभासे भूमण्डलेनेव भुजङ्गराजः ॥ ७-५०॥ आ(अ)भुग्नरक्ताङ्गुलिपञ्जरं तत् रत्नोर्मिकारश्मिशलाकमन्तः । नवोदकक्षौमवृतं व्यभासी- च्छत्रप्रकाण्डं हरिबाहुदण्डे ॥ ७-५१॥ विहारपद्मस्पृहयेव कृष्णो भुजाद्रिणा भूमिधरं दधानः । स्वशेषभूतस्य हलायुधस्य प्राचीमवस्थां प्रथयाम्बभूव ॥ ७-५२॥ निवासभूते निखिलस्य तस्मिन् बालाकृतौ बिभ्रति शैलमेकम् । सविस्मयान् वीक्ष्य जहास गोपान् सम्प्रीतिलक्ष्येण तदग्रजन्मा ॥ ७-५३॥ स कालिकाकालकृपाणिकानां धाराशतैराहतसन्धिबन्धः । अवासृजत् क्षिप्रतरं क्षरद्भि- र्धातुद्रवैर्नूनमसृञ्जि शैलः ॥ ७-५४॥ सगैरिकस्तस्य गिरेः समन्तात् विलम्बितो वर्षपयःप्रवाहः । वितानपर्यन्तजुषो वितेने विडम्बनां वर्णतिरस्करिण्याः ॥ ७-५५॥ इरम्मदार्चिर्व्यतिषङ्गदीप्तः पाणौ हरेरद्रिपतिश्चकाशे । प्रत्यस्त्रमिन्द्रेण मुमुक्षितानां प्रयुक्तमुत्खात इवाशनीनाम् ॥ ७-५६॥ स बाहुदण्डेन वहन् सलीलं प्रवालकल्पाङ्गुलिपञ्जरेण । महीधरच्छत्रमनन्यवाह्यं मायामयीं व्याकुरुतेव लीलाम् ॥ ७-५७॥ करालरूक्षाकृतिवर्णभेदान् कालाग्निनिर्वापणकल्यवृत्तीन् । रुरोध शैलीकृतया स्वशक्त्या प्रायो घनान् पर्वतकूटकल्पान् ॥ ७-५८॥ पृथ्व्या यथावद्भरितं गिरेस्त- न्मूलं निवासाय गवां बभूव । ग्रासानुभावग्रहणार्हमासी- दग्रं च तस्यानतिविप्रकृष्टम् ॥ ७-५९॥ उदञ्चितस्याद्रिपतेरुपान्ते पयःप्रवाहा निबिडं पतन्तः । अतन्वत स्फाटिकवप्रशोभा- मन्तर्गतैरस्तभयैरवेक्ष्याम् ॥ ७-६०॥ अलब्धसूर्येन्दुकरप्रवेशे मूले गिरेरावसतां जनानाम् । स्वलोचनद्वन्द्वविहारभेदात् नक्तन्दिनान्यातनुते स्म नाथः ॥ ७-६१॥ मुकुन्दगात्रं मणिदर्पणाभं छायापदेशेन विगाहमानैः । सगोधनैस्तत्र सुरेन्द्रभीत्या गोपैस्तदा गूढमिवावतस्थे ॥ ७-६२॥ बिभर्ति कृष्णः सुकुमारगात्रः क्षमाधरं तेन विभावयामः । तदग्रजोऽसौ बिभृयादशेषां बलः क्षमामित्यवदन् व्रजस्थाः ॥ ७-६३॥ बभुः स्वशाखाग्रथिताग्रपादै- स्तपोधनैः साकमधःशिरोभिः । कृताभिमुख्याः कृतिनो मुकुन्दे तपःप्रवृत्ता इव तत्र वृक्षाः ॥ ७-६४॥ अधोमुखस्याद्रिपतेस्तृणानि स्पृष्ट्वा मुकुन्देन निदर्शितानि । जातस्पृहा जग्रसिरे सहर्षं गावस्तदा किञ्चिदिवोन्नमन्त्यः ॥ ७-६५॥ मणिप्रदीपैरतमांसि गोप्यः प्रविश्य रम्याणि गुहागृहाणि । अस्पृष्टशीतोष्णमयत्नलब्धं स्वस्थाशयाः स्वर्गमिवान्वभूवन् ॥ ७-६६॥ यथापुरं तत्र सपुत्रदारै- रच्छिन्नगोदोहनमन्थनाद्यैः । स्वप्नावबोधप्रभृतीनि गोपैः सिषेविरे विस्मृतपूर्ववासैः ॥ ७-६७॥ अस्पृष्टधाराजलबिन्दुसेकै- रकम्पमानैरपदन्तवीणैः । गोपीजनैरादधिरे विहारा गिरीन्द्रमूले गृहनिर्विशेषम् ॥ ७-६८॥ वनेचरा गोपगणैः समेता विमुक्तपर्जन्यभया विचेरुः । महीधरच्छत्रधरे मुकुन्दे वन्यानि सत्त्वानि च तत्र गोभिः ॥ ७-६९॥ प्रभूतधाराप्रतिपन्नशैत्यं प्राप्तारमद्रिं प्रभुरद्भुतानाम् । सुदर्शनादप्यधिकामनैषीत् पवित्रतां पाणिसरोजयोगात् ॥ ७-७०॥ मुकुन्दहस्ताम्बुरुहाधिरोहात् प्तः श्रियं मेरु मुखैरलभ्याम् । वर्षापदेशेन गिरिः स लेभे नगाधिपत्यार्हमिवाभिषेकम् ॥ ७-७१॥ मदोल्बणानामिव वल्लवीनां गीतं गणैः शौरिगुणानुबन्धम् । गुहाविशेषैर्ध्रुवमन्ववादीत् गोवर्धनो गोपगणाभिनन्द्यः ॥ ७-७२॥ कराग्रयन्त्रे घटितेन कृष्णः सवारिणा सानुमताऽभिगुप्तान् । अलम्भयत् गोपगणान् सदारान् धारागृहाभ्यन्तरवाससौख्यम् ॥ ७-७३॥ अचिन्त्यशक्तेरकुमारयूनः कौमारलीलाकवचेन गुप्तम् । बलं तदग्राङ्गुलिसंश्रिताद्रे- स्तावत्परिच्छिन्नमबोधि गोपैः ॥ ७-७४॥ निमेषनिष्ठ्यूतयुगानि यासां येभ्यो निरोधव्यसनान्यभूवन् । तासां स तैः सार्धमभूत् समीक्ष्यो वामभ्रुवां वल्लवयूथनाथः ॥ ७-७५॥ कृतार्थभावं भृशमादधाने कृष्णाङ्गसंस्पर्शविलोकनादौ । अयन्त्रिताभिश्चिरमाशशंसे वर्षानुवृत्तिर्व्रजसुन्दरीभिः ॥ ७-७६॥ धारानिपातैः स्तनतां घनाना मक्षप्रमाणैरभिहन्यमानः । आकस्मिकीमन्वभवत् स शैलो- वज्रव्यथां वासवरोषजाताम् ॥ ७-७७॥ तमेकहस्ताङ्गुलियन्त्रलग्नं धाराहतं धारयतस्त्रिधाम्नः । अमुक्तबाल्यस्य समग्रशक्तेः क्षणार्धवत् सप्त दिनान्यतीयुः ॥ ७-७८॥ स तादृशांस्तोयभृतो युगान्ते श्वासानिलैः शोषयितुं क्षमोऽपि । महेन्द्रदर्पात्ययमात्रकाङ्क्षी प्रख्यापयामास गिरेः प्रभावम् ॥ ७-७९॥ एकत्र संरक्षति कृष्णमेघे गोत्रेण चैकेन गवां कुलानि । अशेषगोत्रौघभिदा नियुक्तै- र्मेघायुतैर्मोघतमैर्बभूवे ॥ ७-८०॥ व्रजोपमर्दे वितथे सुरेन्द्रः स्वयंवृतोऽपत्रपया भिया च । दुनोति मामिन्द्रपदं दुरन्तं किम्पौरुषं केवलमित्यदुःख्यत् ॥ ७-८१॥ निवृत्तरोषे निभृतेऽपि शक्रे सन्दर्शितस्वामिनिदेशसङ्गाः । ववर्षुरुग्रां मुहुरश्मवृष्टिं वैरोपपन्ना इव वारिवाहाः ॥ ७-८२॥ निवार्य दुर्वारजवान् पयोदान् नाथं सतां नन्दसुतं प्रपित्सुः । करम्बितप्रीतिभयः क्षणार्धं व्यक्तिं भजन् व्योमतलेऽवतस्थे ॥ ७-८३॥ क्रमेण पृथ्वीमभिगन्तुकामः श्वेताभ्रपर्यायगजाधिरूढः । विलोचनव्यञ्जितपद्मसम्पत् वर्षात्ययो मूर्त इवाबभासे ॥ ७-८४॥ पुनः प्रसन्नां पुरुहूतदान्त्या पश्यन् दिवं प्राणभृतामधीशः । तमद्रिमव्याहतदिव्यलीलः सन्तोलयामास निवेशयिष्यन् ॥ ७-८५॥ विलक्षवृत्त्यै(त्ये)व तिरोहितेषु मेघेषु विश्रान्तविकत्थनेषु । स्थाने निवेशादचलीचकार छत्राचलं शौरिरखिन्नबाहुः ॥ ७-८६॥ उत्क्षिप्यमाणः परिवर्त्यमानः संस्थाप्यमानोऽपि तथैव भूयः । स तस्य सङ्कल्पवशेन भेजे शैलो न शैथिल्यकथाप्रसङ्गम् ॥ ७-८७॥ व्यपेतशैलव्यवधानदृश्यो विभूषितः स्वेदकणैः स बालः । दिशद्भिरामोदमभौमभोग्यं दिव्यैरवाकीर्यत पुष्पवर्षैः ॥ ७-८८॥ निवेश्य कृष्णं शकटीरथाग्रे नाथोपचारैरुपसेदिवांसः । सगोधनाः स्वं व्रजमाव्रजन्तः सङ्गीतलीलामभजन्त गोपाः ॥ ७-८९॥ कच्चिन्न खिन्नोऽसि वहन् गिरीन्द्रं कच्चिन्न विम्लायति पाणिपद्मम् । इति ब्रुवाणाः सुहृदो मुकुन्दं पर्याकुलाः पस्पृशुरङ्गमङ्गम् ॥ ७-९०॥ अथावतीर्य स्वयमन्तरिक्षाद- नुज्झितैरावतदानवर्षात् । विलक्षचित्तो वसुदेवसूनुं वल्गुस्मितं वज्रभृदाससाद ॥ ७-९१॥ पुरोदधानः सुरभिं प्रतीक्ष्या- माजग्मुषीमात्मभुवो नियोगात् । अपत्रपागद्गदमाबभाषे बद्ध्वाञ्जलिं बालमुपेन्द्रमिन्द्रः ॥ ७-९२॥ नाथ त्वया नर्मविहारभाजा विमोहितो विप्रतिसारितश्च । अकिञ्चनस्त्वामहमाश्रितः सन् क्षिप्तापकारो न बहिष्क्रियार्हः ॥ ७-९३॥ कृतापराधेष्वपि सानुकम्पं क्षेमङ्करं क्षेत्रविवेचकानाम् । विश्वोपकाराध्वरबद्धदीक्षं वेद्यं परं वेदविदो विदुस्त्वाम्(वदन्ति)॥ ७-९४॥ निगृह्णतस्ते सृजतश्च वर्षं निमित्तभावे निहितैस्त्वयैव । प्रवर्त(र्त्य)ते निष्प्रतिघो विहारः स्वयं प्रयुक्तैरिव यन्त्रभेदैः ॥ ७-९५॥ अनन्यसाधारणपारमेष्ठ्यात् अन्यान् अशेषान् अतिसन्दधानात् । गोपायितुं पारयति त्रिलोकीं गोपायमानादपि न त्वदन्यः ॥ ७-९६॥ व्रजौकसां नाथ दिवौकसां वा विपत्प्रसङ्गे विहितावतारः । एकस्त्वमेव स्वयमीप्सितानां दयासहायो नियमेन दाता ॥ ७-९७॥ रूपतो विग्रहतश्च विश्वं नित्यं त्वयैकेन धृतं यदेतत् । तदेकदेशोद्वहनादमुष्मात् न विस्मयं तत्त्वविदो भजन्ति ॥ ७-९८॥ प्रयोजितोऽहं त्वयि भक्तिबन्धात् गोभिः स्वलोकादुपसेदुषीभिः । इच्छामि संरक्षितगोव्रजं त्वां स्थाने गवामिन्द्रतयाऽभिषेक्तुम् ॥ ७-९९॥ तिरोहितामम्भसि विन्दता गां पूर्वं त्वया पोत्रिवरेण लब्धा । निरुक्तनिष्णातकृताभ्यनुज्ञा व्यक्तिं पुनर्यातु शुभा त्वदाख्या ॥ ७-१००॥ उपेन्द्रभूताद्भवतोऽपि भूम्ना मान्यो मनुष्याभिनये मया त्वम् । अभ्यर्थनामादरतस्तदेनां प्रतीच्छ विश्वम्भर विश्वभूत्यै ॥ ७-१०१॥ इति ब्रुवाणो मघवान् धृताद्रेः श्रान्तिं जगद्धातुरिवापनेष्यन् । ध्यातोपयातां त्रिदशप्रणेता दिव्यापगां दर्शयति स्म देवीम् ॥ ७-१०२॥ अभौमगङ्गापयसा प्रपूर्णा- मावर्जयन् वारणराजघण्टाम् । अशेषसाम्राज्यपदाभिषिक्तं गुप्त्यै गवां गोत्रभिदभ्यषिञ्चत् ॥ ७-१०३॥ तदङ्गसंस्पर्शवशेन धन्यै- राप्लाव्यमानामभिषेकतोयैः । अपेतभारामिव भूतधात्री- मुल्लाघितां प्रैक्षत नाकनाथः ॥ ७-१०४॥ कृताभिषेकः कृतिना मघोना गुप्तेन गोविन्द इति स्वनाम्ना । कृतप्रसादः प्रजिघाय कृष्णः स्वर्गाधिरोहाय पुनः सुरेन्द्रम् ॥ ७-१०५॥ प्रतिगतवति यूथे पुष्कलावर्तकानां दिविभुवि च नियत्या दीर्घनिद्रोज्झितानाम् । गुणगरिमसमृद्धं गोकुलं वीक्ष्य तुष्यन् गुरुभिरभिनियुक्तामाशिषं प्रत्यगृह्णात् ॥ ७-१०६॥ मुकुलितरविधाम्ना देहदीप्त्यैव मुष्णन् जलदकदनजातं जीवलोकस्य जाड्यम् । व्यचरदचलभो(भा)गे चारयन् धेनुचक्रं पिशुनितनिजमायां भूषयन् पिञ्छमालाम् ॥ ७-१०७॥ प्रणिहितमधिरोहन् प्रागिवाद्रिं पृथिव्यां अवमतपुरुहूतैरर्चितो गोपवृन्दैः । व्रजपतिरुपसीदन् बालयोग्यान् विहारान् वनचर(भव)परिबर्हो वत्सपालैः सिषेवे ॥ ७-१०८॥ नाथः सोऽयं शिशुरपि सतां नन्दगोपस्य सूनुः प्रायः शैलः प्रतिनिधिरसौ पद्मनाभस्य पुंसः । किं नः साध्यं सुरपतिमुखैः किम्पचानैस्तदन्यैः साकं दारैरिति किल जगुस्तत्र सम्भूय गोपाः ॥ ७-१०९॥ ॥ इति श्रीकविवार्तिकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वैदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये गोवर्धनधारणं नाम सप्तमःसर्गः ॥

॥ वेणुनाद रासलीलां अष्टमः सर्गः ८॥

अथ प्रसूनायुधभागधेया- न्यारब्धमन्दानिलसौतिकानि । मधुप्रसङ्गान्मधुराणि यूना- मनुष्णशीतान्यभवन् दिनानि ॥ ८-१॥ अनेकरूपैः स्वयमेकरूपः कालात्मकं रूपमकालकाल्यः । ऋतुप्रभेदैरनुभूय रेमे रामासखो राममनुप्रयातः ॥ ८-२॥ हेमन्तपूर्वः शिशिरान्तिमश्च शरच्च सम्भूय वसन्तवृत्त्या । शनैश्शनैः शान्तिमुपेयिवांस- स्तद्वैभवात् तन्मयतामिवाऽऽपुः ॥ ८-३॥ प्रायेण पञ्चायुधपञ्चवक्त्रः पलाशकोशाकृतिमाददानैः । मनस्विनीमानगजेन्द्रभेदात् सशोणितैः पाणिरुहैश्चकाशे ॥ ८-४॥ जगन्ति पुण्ड्रेक्षुशरासनेन प्रसूनबाणैरपि जेतुमिच्छोः । असूचयन् आत्मभुवः स्वनादै- रव्याहतामाशिषमन्यपुष्टाः ॥ ८-५॥ वराङ्गनावक्त्रपदाम्बुजानां स्वाभाविकीं सौरभरागलक्ष्मीम् । प्रपित्समानौ प्रसवैस्तदर्हं द्वेधा द्रुमौ दोहदमन्वभूताम् ॥ ८-६॥ तीक्ष्णारुणाग्राण्यचिरप्ररोहा च्चकाशिरे चम्पककुड्मलानि । दत्तानि कामोत्सवमङ्गलार्थं दीपाङ्कुराणीव वसन्तलक्ष्म्या ॥ ८-७॥ मुक्तापगामग्नसमुत्थितात्मा भूयो भजन् पुष्परजोभिषेकम् । चचार मन्दं मलयाद्रिवात- श्चेतोभुवो दृप्त इवौपवाह्यः ॥ ८-८॥ पुष्पेषु संयोगवियोगवृत्त्या क्रमाद्भजन्ती नतिमुन्नतिं च । वनान्तरे षट्पदपङ्क्तिरासी- न्मञ्जुस्वना मन्मथचापमौर्वी ॥ ८-९॥ वसन्तक्लृप्तान् मदनस्य बाणान् आन्दोलयन् नूनमनोकहेषु । दिनेदिने दक्षिणमातरिश्वा गतागताभ्यां गणयाञ्चकार ॥ ८-१०॥ आघूर्ण्यमानैरभितो नभस्वान् कान्तैः प्रदीपैरिव कर्णिकारैः । वनश्रियो माधवसङ्गमार्हं मङ्गल्यनीराजनमाचचार ॥ ८-११॥ प्रसूनहासाधरपल्लवानां किञ्जल्करोमाञ्चजुषामभुङ्क्त । मन्दानिलैराहितवेपथूनां कान्तिं वसन्तो वनवल्लरीणाम् ॥ ८-१२॥ विहारयोग्यामथ वीक्ष्य वन्यां रमापतिं रामसखं विशन्तम् । नभश्चरैः साकमनोकहास्तं नाथं प्रसूनोर्मिभिरभ्यषिञ्चन् ॥ ८-१३॥ पुष्पाकरेण प्रतिपन्नशोभं वृन्दावनं नन्दितगोपवृन्दम् । प्रदर्शयन् प्रापितधेनुवत्सं रामानुजो राममिदं बभाषे ॥ ८-१४॥ मनोभुवो मूर्तमिवावलेपं मान्यं मनस्कारमिव त्वदीयम् । चिरं त्वया सेव्यमिहार्य मन्ये चित्रं वनं चैत्ररथाभिनन्द्यम् ॥ ८-१५॥ अमानुषप्राप्यमरण्यमेतत् प्राप्तस्य ते पादरजःप्रभावात् । सत्त्वोपपन्ना न भजन्ति सत्त्वाः शान्ताशयाः शाश्वतिकं विरोधम् ॥ ८-१६॥ अचिन्त्यभूम्नस्तव सन्निधाना- दन्योन्यजातीयदशां दधानाः । सिंहीवशास्तन्यविदो भजन्ते सुभ्रातृतां केसरिदन्तिपोताः ॥ ८-१७॥ त्वदर्पितस्वादुतृणादिनीनां त्वद्वंशनादामृतपायिनीनाम् । मन्ये गवां वत्सगणावृतानां विष्वग्वनं विश्रमयोग्यमेतत् ॥ ८-१८॥ वसन्तलक्ष्म्या इव वासभूमिं सङ्कल्पयोनेरिव शिल्पशालाम् । रतेरिवारामविभूतिमन्यां वन्यामिमां वेद्मि तवोपका(क)र्याम् ॥ ८-१९॥ वनस्थलीयं मकरन्दवर्षै- रतोयकर्मान्तिकमात्तसेका । प्रस्तौति पर्याप्तपरागजाला समीहितं सञ्चरणोत्सवं ते ॥ ८-२०॥ नभःस्पृशामत्र महीरुहाणां नीडादमी निष्पतिताः सलीलम् । प्रयुञ्जते स्वागतमञ्जसा ते प्रायः शुभालापजुषः शकुन्ताः ॥ ८-२१॥ वातावधूतास्तरवः स्वमूर्ध्ना सन्तानसान्तानिकसम्पदस्ते । प्राज्यैरमी पुष्पफलैश्च नूनं वितन्वते वन्दनमर्हणां च ॥ ८-२२॥ आस्वाद्य चूताङ्कुरमन्यपुष्टाः प्रायः स्वनैः पञ्चममुद्गिरन्तः । आकारयन्तीव वनं गतं त्वां दिव्यानमी दर्शयितुं प्रदेशान् ॥ ८-२३॥ त्वत्पादविन्यासविशेषधन्या- मापादयिष्यन्त इवात्मधात्रीम् । एनां स्वशाखाग्रकरप्रयुक्तैः प्रचिन्वते भूमिरुहाः प्रसूनैः ॥ ८-२४॥ निशामयन्त्यो वनदेवतास्त्वां चकोरसम्मोहनचारुदीप्तिम् । प्रीतिं प्रभूतां परिवाह्य गीतैः शीताश्रुणा शेषमिवोद्वमन्ति ॥ ८-२५॥ रसालरम्भादिभवैरिहैताः फलद्रवैः पिच्छिलपार्श्वभागाः । वत्सावगाह्या वनराजिमध्ये पूर्णाः सुधाया इव भान्ति कुल्याः ॥ ८-२६॥ कल्हारपद्मोत्पलकान्तिभिस्ते कटाक्षविक्षेपगुणं भजन्त्यः । अरण्यभागान् अभितः प्रवाहै- राप्याययत्याप इमाः प्रसन्नाः ॥ ८-२७॥ त्वद्वक्त्रपद्मप्रतिमासहस्रैः संसृज्यमानेव सपुष्कराऽसौ । प्रभावतः ख्यापितपुष्करश्रीः पुण्योदका पुष्करिणी विभाति ॥ ८-२८॥ सञ्चारजातैः श्रमवारिलेशै- रालक्ष्यमुक्तागुणमण्डनं त्वाम् । व्यक्तं नदी वीजयतीयमारा- दम्भोरुहैराश्रितवीचिहस्तैः ॥ ८-२९॥ सहन्ति वाता(शीता)तपवर्षवातां- स्तोयेषु तिष्ठन्ति रविप्रतीक्षाः । तपस्यतस्त्वन्मुखकान्तिलोभात् पद्मानिमान् पश्चिमराम मन्ये ॥ ८-३०॥ तरङ्गिणीभिः परिरभ्य मुक्तः संलापवान् भृङ्गरवैरधीरैः । आपृच्छते नूनमतः प्रयान्तं (?) मन्दीभवन् कुन्दसमीरणस्त्वाम् ॥ ८-३१॥ मनःप्रसादं तव दर्शयन्ती प्रालेयसङ्घातनिभैः पयोभिः । शुद्धा नवेन्दीवरनीलवासा- श्छायेव ते शैवलिनी विभाति ॥ ८-३२॥ सह प्रयच्छन्ति तव प्रियाभि- श्चञ्चूर्यमाणा इह चक्रवाकाः । आहूय दातार इवातिथेयाः कालोचितां कस्त्वमितीव वाचम् ॥ ८-३३॥ विधूतवालव्यजनाः स्वपक्षै- श्चारुस्वनापादितचाटुवादाः । अभिन्नवर्णाः प्रतियन्त्यमी त्वां राजोपचारैरिव राजहंसाः ॥ ८-३४॥ दिवाऽपि गोवर्धननिर्झराणां सञ्छादिते व्योम्नि तुषारजालैः । इहातपश्चान्द्रमसेन धाम्ना विकल्प्यते बोधितपङ्कजोऽपि ॥ ८-३५॥ अतर्कितप्राप्तमवेक्ष्य कान्त्या मेघङ्करं मेचकमम्बरं ते । निनादनिष्पादितषड्जगीता नृत्यन्त्यमी सानुषु नीलकण्ठाः ॥ ८-३६॥ नदीभिरारब्धतरङ्गलास्यं नादैर्युतं निर्झरदुन्दुभीनाम् । गायद्द्विरेफं गिरिणा त्वदर्थं प्रायेण सङ्गीतमिह प्रयुक्तम् ॥ ८-३७॥ कलिन्दजाकच्छभुवां सखीभिः प्रच्छायवन्याभिरधित्यकाभिः । सूते गिरिः सूचि(दि)तनन्दनोऽसौ स्वर्गौकसां स्वैरविहारवाञ्छाम् ॥ ८-३८॥ अभ्यागतं वीक्ष्य भवन्तमारात् साला इमे सामिनताग्रशाखाः । सुधारसस्वादुतमानि भक्त्या स्वयं प्रयच्छन्ति फलानि धन्याः ॥ ८-३९॥ पात्रीभवन्तस्तव वीक्षणानां पद्मालयावासविकल्पितानाम् । चराचराः कानि कियन्ति वैते तपांस्यतप्यन्त भवान्तरेषु ॥ ८-४०॥ विजानतां सत्पुरुषप्रभावं पुंसाममी पुण्यतमीभवन्तः । प्रायस्त्वदङ्गीकरणात् प्रयास्य- न्त्याराध्यतामद्रिवनावकाशाः ॥ ८-४१॥ संस्कारपूताभिरितीव वाग्भिः सम्मोदयन्नग्रजमादिदेवः । विजातलीलो विजहार हृष्यन् वन्द्यः सतां वत्सगणानुयायी ॥ ८-४२॥ स्वयंवृतः स्वैरविहारलक्ष्म्या मुहुर्वितेने विपिने मुकुन्दः । स्थानान्तरप्राप्तिविभावितानि स्थितेरभिन्नानि गतागतानि ॥ ८-४३॥ प्रभूतया पुष्पफलप्रसूत्या वदान्यवृत्तीनि वनानि दृष्ट्वा । सस्मार चिन्तावशवर्तिनीनां व्रजस्थितानां वरवर्णिनीनाम् ॥ ८-४४॥ प्रायस्तदाह्वानविधौ नियोक्तुं प्रगृह्य वेणुं प्रतिपन्नदूत्यम् । न्यवेशयत् कुड्मलिते सलीलं बिम्बाधरे सूचितचित्तरागे ॥ ८-४५॥ सामोपपन्नान् क्रमशः स्वरन्ध्रैः सप्त स्वरान् सप्तभिरुद्वमन्तम् । प्रचक्रमे वादयितुं वनान्ते वंशं प्रियो वल्लववंशजानाम् ॥ ८-४६॥ मुकुन्दवक्त्रानिलवाद्यमानो वेणुर्बभौ वेद इव द्वितीयः । रागावधीनां रहसां यदेकं गीतात्मनां तस्य निदानमासीत् ॥ ८-४७॥ तद्वंशनादः सुभगोऽनुगच्छन् अग्रेसरं सौरभमागमानाम् । अयत्ननिष्पन्नमनस्समाधीन् आब्रह्मकान् आतनुतेव जन्तून् ॥ ८-४८॥ श‍ृण्वद्भिरुद्वान्तमधुप्रवाहं वंशस्वनं तस्य सुधैकवंशम् । सयूथ्यतां नूनमवाप्य सर्वैः सत्त्वैः स्थितं सामिनिमीलिताक्षैः ॥ ८-४९॥ मधुद्रवैरुल्बणसम्मदाश्रू- ण्यालेख्यनिष्पन्दमृगद्विजानि । उदग्रकोशोत्पुलकानि कृष्णो वंशीनिनादेन वनान्यकार्षित् ॥ ८-५०॥ आस्वाद्य तद्वंशनिनादमाध्वी- माघ्राय तत्सञ्चरसौरभं च । भुक्तामृतानां भुवि सौरभेय्यः क्षिप्तेतरां क्षीबदशामवापुः ॥ ८-५१॥ वंशस्वनास्वादवशीकृतानां व्यक्तोदयानां वनदेवतानाम् । स कर्बुरः स्निग्धतमैः कटाक्षैः सेन्द्रायुधो मेघ इवाबभासे ॥ ८-५२॥ आध्मापयामास स श‍ृङ्गमग्र्यं शङ्खं तथाभूतमिवात्मयोगात् । जगौ च गेयानि बहूनि येषां गान्धर्ववेदोऽपि न पारदृश्वा ॥ ८-५३॥ त्रिस्थानयुक्तस्वरभूषितं तत् त्रिधा स्थितं ग्रामविशेषयोगात् । अरञ्जयत् सप्त जगन्त्ययत्नात् गीतं हरेराहृतकिन्नरौघम् ॥ ८-५४॥ विलासवाक्यैरिव वेणुनादै- र्दिव्येन गीतेन च दैत्यहन्तुः । निवेदितार्थाः सुदृशः स्ववासा- दाजग्मुराकर्षणमन्त्रतीक्ष्णैः ॥ ८-५५॥ अनिष्टशब्दैर्वलयैरपोढाः काञ्च्याऽप्यवज्ञातपदोपगत्या । गुणावकृष्टाः प्रियमाप्तुमीषुः कामोपदिष्टेन महापथेन ॥ ८-५६॥ आदिश्यमानां प्रियवंशनादै- राशां निजाशामिव निर्विघाताम् । तदास्थितां प्रास्थिषताशु धन्या- मासन्नसन्ध्याधिकरागभाजः ॥ ८-५७॥ मधुव्रताधिज्यशरासनेन पुष्पात्मकं सन्दधता पृषत्कम् । अनुप्लवेन व्रजता बभूवे तासामनङ्गेन तदोद्यतानाम् ॥ ८-५८॥ आदेशयोगैरथ तत्र गोप्यो निवार्यमाणा अपि दुर्निवाराः । आनिन्यिरे रागमयैर्महौघैः क्लेशापहं कृष्णसुधापयोधिम् ॥ ८-५९॥ त्वरासखीनां पुरतः प्रचेले तरस्विना निःश्वसितेन तासाम् । सदागतिप्रार्थनया समेतं दूरस्थितं कृष्णमिवोपनेतुम् ॥ ८-६०॥ प्रायेण वेगात् सुदृशां विभिन्नः प्रकीर्णमुक्ताफलपुष्पजालः । प्रस्तावयन् कामविहारनाट्यं हारः समालक्ष्यत सूत्रधारः ॥ ८-६१॥ अवस्थितं कापि कदम्बमूले बल्गुस्मितं वादितमञ्जुवेणुम् । साचीकृताक्षं ददृशुस्तरुण्यः स्वाद्यं सतां स्वस्तिकचारुजङ्घम् ॥ ८-६२॥ तदङ्गशोभामवलोक्य दिव्यां विस्मेरभावं व्रजतेव दूरात् । अमोहयत् यौवतमादिधूर्तः सन्तोषदिग्धेन समीक्षणेन ॥ ८-६३॥ द्रुतागतिव्याकुलभूषणास्ताः किञ्चित्समुच्छ्वासितनीविबन्धाः । पर्याकुलाक्ष्यः परिवार्य तस्थुः कृष्णं कृपाधीनदृशं कृशाङ्ग्यः ॥ ८-६४॥ स वल्लभः संसदि वल्लवीनां बर्हस्रजा दर्शितदानराजिः । उदग्रश‍ृङ्गध्वनिराबभासे दृप्तो वशानामिव वारणेन्द्रः ॥ ८-६५॥ अवृद्धिसङ्कोचमिवेन्दुमन्य- मकार्मुकं काममिवाऽऽत्तवेणुम् । तमद्भुतानामिव राशिमेकं गोप्यस्तदात्मान इवान्वभूवन् ॥ ८-६६॥ सुराङ्गनाभिः समये धृतायां स्वेनैव गोपाकृतिभूमिकायाम् । अकर्मवश्यस्य विभोस्तदासी- दर्चाफलस्पर्शनमात्रलीला ॥ ८-६७॥ न खल्वमुष्य प्रमदामदान्ध्यं न कुत्सनं तत्तदभीष्टदातुः । न धर्मसंस्धापनबाधगन्धः शुद्धानुचिन्त्या हि शुभस्य लीला ॥ ८-६८॥ अनागमप्रत्ययसम्भवानां गुरुत्यजां गोपकुमारिकाणाम् । अनन्यसङ्गात् स दयालुरासी- दसङ्गघण्टापथसार्थवाही ॥ ८-६९॥ पुष्पावचायप्रवणेन गोप्यः प्रसाधितास्तेन स च प्रियाभिः । अभिन्नबाह्यान्तरमैकरस्या- दामोदमन्योन्यसगन्धमापुः ॥ ८-७०॥ स्वलालनादापतितं स तासां सौभाग्यदुर्मानमदं विनेष्यन् । पुष्पावचायव्यपदेशलौल्या- दासीत् दवीयानबहिःस्थितोऽपि ॥ ८-७१॥ अविप्रकर्षेऽपि तिरस्करण्या क्लृप्तावृतिं कृष्णमनीक्षमाणाः । भीमैरदूयन्त भृशं तरुण्यः क्षणैः स्वनिःश्वाससमीरदीर्घैः ॥ ८-७२॥ पुष्पावकीर्णेषु वनद्रुमाणां मूलेषु मोहालसचेतसस्ताः । कृतासिकाः कृष्णवियोगखेदात् कामास्त्रपर्यङ्कगता इवाऽऽसन् ॥ ८-७३॥ विलीनचित्ता विषमास्त्रतापात् विलापयन्त्यो वसुधां विलापैः । अदृश्यरूपस्य हरेरगायन् गुणांश्चरित्राणि च गोपकन्याः ॥ ८-७४॥ मुकुन्दविश्लेषविमोहितानां संश्रूयमाणानि मुहुर्वनान्ते । शमप्रदान्यात्मविदामभूवं- स्त्रय्यन्तगन्धीनि वचांसि तासाम् ॥ ८-७५॥ स माययाऽऽत्मानमसौ परेषां प्रच्छाद्य सन्दर्शयति प्रसादात् । इतीममर्थं प्रथयन् प्रियाणां दृष्टिं शुभां दातुमियेष तासाम् ॥ ८-७६॥ तासामथ स्मेरमुखाम्बुजेन श्यामेन पीताम्बरचित्रितेन । आविर्बभूवे सहसा पुरस्तात् मधुद्विषा मन्मथमन्मथेन ॥ ८-७७॥ तमेकचित्ताः प्रतिसन्निवृत्तं यातेन नृत्यन्तमिवाद्भुतेन । गोप्यः पुनर्जातमिवात्मनैव प्रैक्षन्त सम्मोदपयोधिमग्नाः ॥ ८-७८॥ नवेन्दुरेखाकृशपाण्डुराङ्गी- स्तापाश्रुसन्दर्शितवह्नितोयाः । ददर्श गोपीरवतारगोपः श्वासैस्त्रिलोकीमिव(मुप)शोषयन्तीः ॥ ८-७९॥ अविध्यतैकः प्रणयापराधी योगैरलक्ष्यो युगपत् प्रयुक्तैः । आवर्जितभ्रूधनुषाममोघै- रेणीदृशामीक्षणचित्रपुङ्खैः ॥ ८-८०॥ प्रसादजीवातुभिरङ्गनानां प्रत्येकमन्याभिरलक्षणीयैः । विलासचाटूक्तिविलोकनाद्यै- रानन्दयन् सान्त्वनमाचचार ॥ ८-८१॥ तासां तदङ्गव्यतिषङ्गलोभात् सैरन्ध्रिकावृत्तिमुपेयुषीणाम् । विरक्तनिध्येयपदः स रागी रागाधिकां प्रास्तुत रासलीलाम् ॥ ८-८२॥ तदग्रहस्तग्रहणार्थिनीनां स सव्यतो दक्षिणतश्च तिष्ठन् । बभार विद्युद्व्यवधानभाजां वात्याजुषां वारिमुचामभिख्याम् ॥ ८-८३॥ द्वयोर्द्वयोरेकतया स तासां मध्ये स्थितो मण्डलरासनृत्ते । करद्वयस्पर्शरसेन कान्ताः प्रत्येकमानन्द्य भृशं ननन्द ॥ ८-८४॥ अपारमावर्तयता रसाब्धिं रामानुजो रासजवेन दीव्यन् । पदाश्रितानां भ्रमशान्तिहेतुः प्रियासहस्रं भ्रमयाञ्चकार ॥ ८-८५॥ स्वमायया धूर्णयतो महत्या विश्वानि भूतानि विभोरजस्रम् । रामाजनं रासवशं विधाय स्वस्य स्वयं प्राप निदर्र्शनत्वम् ॥ ८-८६॥ स्वपादपांसुस्नपिताकृतीनां स्विद्यन्मुखीनां व्रजसुन्दरीणाम् । लम्बालकानां ललितस्मितानां लाभात् स्वयं लब्धमनोरथोऽभूत् ॥ ८-८७॥ सनृत्तगीतेन विहारयूना गोपीजनैरन्तरितेन बद्धम् । तदद्भुतप्रस्थिति रासचक्रं जवादलक्ष्यान्तरमाबभासे ॥ ८-८८॥ जगुः सहर्षं दिवि देवकन्याः दिव्यास्तदा दुन्दुभयः प्रणेदुः । पपात कल्पद्रुमपुष्पवृष्टिः सदर्चिते संश्रितरासलीले ॥ ८-८९॥ गृहीतहस्तद्वितयाः सलीलं मिथ्याभुजङ्गेन मृगीदृशस्ताः । परिभ्रमन्त्यो विपरीतवृत्त्या प्रक्रान्तरासां भुवमभ्यजानन् ॥ ८-९०॥ मनोज्ञमल्लीहसितेन तासां रम्येण कृष्णो रजनीमुखेन । अन्यादृशीं प्रीतिमनन्ययोगा- दापादयिष्यन् विरराम रासात् ॥ ८-९१॥ उद्भिन्नघर्माम्बुकणं विहारात् तासां करस्पर्शरसेन चैनम् । लतागृहे नन्दनगर्भशोभिन्या- सीनमन्वासत गोपकन्याः ॥ ८-९२॥ स्वलम्भितैश्चित्रपलाशपुष्पैः संवीज्यमानो विटपैः प्रियाभिः । निदर्शयामास वनान्तराले नीलाद्रिमुद्भ्रान्तमयूरवृन्दम् ॥ ८-९३॥ विचित्रलीलाहितवेपथूनां तासामनासादितविश्रमाणाम् । तापोपशान्त्यै तपनात्मजाया- माह्लादनीमद्भिरियेष लीलाम् ॥ ८-९४॥ मुखेन तस्य द्विजराजभासा ताराभिरामेण तमोपहेन । प्रेमोदधिं वर्धयता प्रियाणां सञ्चिक्षिपे तत्र सरोजकान्तिः ॥ ८-९५॥ सन्ध्याघनाभः स तदा प्रियाणां मध्ये बभौ वारिजरेणुताम्रैः । श‍ृङ्गारदिग्धैरिव दृष्टिपातैः श‍ृङ्गोदकैराप्लुतचित्रदेहः ॥ ८-९६॥ स पद्मिनीनां सलिलस्थितानां चकार सम्मीलनमाशु तासाम् । तुषारजालैस्तुहिनांशुसौम्यः कामोपनेता करयन्त्रमुक्तैः ॥ ८-९७॥ पटीरपङ्कैः प्रतिपन्नगङ्गां शोणान्वितां कुङ्कुमसङ्गमेन । कस्तूरिकाभिः प्रचितात्मवर्णां कृष्णप्रियाः कृष्णनदीं वितेनुः ॥ ८-९८॥ अकालजातप्रतिमेन्दुजालान् आकीर्णमिथ्याशफरांस्तरङ्गान् । वक्त्राक्षिवक्षोरुहबिम्बयोगा- दकल्पयन् कल्पितचक्रवाकान् ॥ ८-९९॥ सविभ्रमा चारुपयोधराभा ताभिः समं सूर्यसुता प्रपेदे । अलब्धपूर्वं तदनन्यलभ्यं कृष्णोपभोगेन कृतार्थभावम् ॥ ८-१००॥ नितम्बवक्षोजनिरूढवृद्धि- र्मध्ये कृशा संश्रितनिम्ननाभिः । विलोलपद्माग्रतरङ्गहस्ता तासामभूदन्यतमेव साऽपि ॥ ८-१०१॥ असूययेव प्रमदाजनानां लाक्षाञ्जनादीनि विलोपयन्ती । निसर्गशोभातिशयप्रकाशात् कृतोपकारेव नदी बभूव ॥ ८-१०२॥ चिरप्रवृद्धं दयितेऽनुरागं चित्ते दुरासेधमिवोद्वमन्ती । प्रायेण तत्कान्तिमधूपभोगात् दृष्टिस्तदा रागमुवाह तासाम् ॥ ८-१०३॥ अनङ्गरागोज्ज्वलचित्तदेहा विश्वाधिकं विव्यधुरायताक्ष्यः । कह्ला (ल्हा)रशोभारचितैः कटाक्षैः कामस्य बाणैरिवतापदीप्तैः ॥ ८-१०४॥ विगाहनात् गोपनितम्बिनीनां संवर्धमाने सहसाऽम्बुपूरे । तद्वक्त्रशोभाविजितैः सरोजै- रन्तर्हितं नूनमवाप्तलज्जैः ॥ ८-१०५॥ कृष्णाम्बुदः कल्पितहस्तयन्त्र- श्चकार गोपीनयनोत्पलेषु । धाराम्बुसेकादुपसम्भवन्त्या रागश्रिया रक्तसिलीन्ध्रशोभाम् ॥ ८-१०६॥ मुहुः प्रयुक्तां मुखपुण्डरीके कदर्थयन्त्या करयन्त्रधाराम् । कान्ते कयाचित् दधिरे कराभ्यां गतागतान्युत्पलकाननानाम् ॥ ८-१०७॥ प्रयापिते गोपिकया कयाचित् कृष्णाननं कीचकयन्त्रतोये । निमीलनोन्मीलनतस्तदीयात् नक्तन्दिवं तत्क्षणदृश्यमासीत् ॥ ८-१०८॥ तमार्द्रभावान्निबिडान्तरीयं लम्बालकं राशिमिवाद्भुतानाम् । पश्चादुपेता परिरभ्य तस्थौ काचित् प्रिया कामवधूरिवान्या ॥ ८-१०९॥ अभङ्गुरप्रेमबलेन तस्या वद्धं प्रियं बाहुलताद्वयेन । समीक्ष्य कामार्पितपाशमन्याः सम्प्लावयामासुरपेतशङ्काः ॥ ८-११०॥ यदङ्घ्रियोगाज्जगतां त्रयाणां मन्दाकिनी मान्यतमा बभूव । तयाऽपि सम्भाव्यतमा तदाऽऽसीत् कृष्णेन सा तेन कृतावगाहा ॥ ८-१११॥ अथोपचारान् उपपादयन्ती दिव्येन देहेन दिनेन्द्रकन्या । आनर्च पादार्पितरत्नपुष्पा गोपीसखं गोपकुमारमाद्यम् ॥ ८-११२॥ सरिद्भिरन्याभिरपि प्रभावात् प्रायेण गोपीतनुमाश्रिताभिः । तोषादुदन्वत्सुतयोपभोग्य- स्तोयोपचारेण विभुः सिषेवे ॥ ८-११३॥ तमुत्तरन्तं सरितः प्रवाहा दुत्तारकं पङ्कमयात् पयोधेः । मरुत्प्रयुक्ता वसनाङ्गरागै- राकल्पयन् अप्सरसस्तदर्हैः ॥ ८-११४॥ व्रजाङ्गनाश्च त्रिदशाङ्गनाभिः प्रसाध्यमाना बहुमानपूर्वम् । रमासहायप्रणयानुरूपां सम्माननां साधुजनेष्वविन्दन् ॥ ८-११५॥ विहृत्य तस्मिन् व्रजसम्मुखीने चक्रं गवां शैलवनान्निवृत्तम् । उपाद्रवत् कश्चिदरिष्टनामा कैलासपर्यायतनुः ककुद्मान् ॥ ८-११६॥ खुराग्रवज्रेण विदारयन् क्ष्मां विषाणनिर्भिन्नविमानमूलः । दुर्वारवेगो ददृशे स दूरा- न्मृत्योरुपक्रान्तमहो महोक्षः ॥ ८-११७॥ श‍ृङ्गावरुग्णैः शकटैः प्रकीर्णं वृषान्तरैराशु विमुक्तमार्गम् । व्रजं तदा विप्लुतगोपवर्गं त्यक्त्वा स कृष्णाभिमुखं जगाम ॥ ८-११८॥ तमापतन्तं प्रतिसञ्जिहानो निर्र्ह्रादवित्रासितदीनधेनुम् । विषाणयुग्मग्रहणेन शौरि- श्चक्रे विनिष्पीडितपीनकण्ठम् ॥ ८-११९॥ अपहत्य दुर्जयमरिष्टदानवं जगतामरिष्टमिव जातविग्रहम् । व्रजसद्भिरद्भुतविहारतोषितैः सुरसत्तमैरपि समं स तुष्टुवे ॥ ८-१२०॥ अन्यैरप्यसुरमलिम्लुचैरनेकै- रातङ्कान् स्थिरचरसूतिभिः प्रसूतान् । गोपानां प्रतिविदधे गवां च काले रामेण स्तुतचरितो रथाङ्गपाणिः ॥ ८-१२१॥ ॥ इति श्री कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये वेणुनाद रासलीलां नाम अष्टमः सर्गः ॥

॥ मधुराप्रत्यागमनं नाम नवमः सर्गः ९॥

अथ भोजपतिर्जगत्पते- रवतारं भुवि नारदान्मुनेः । श्रुतवान् अतिदेवदानवं व्यथया पीतविषोपमोऽभवत् ॥ ९-१॥ निहता पृथुकेन पूतना शकटं तत् परिवर्तितं महत् । ककुभद्वितयं निपातितं प्रहितः क्वापि निपीड्य कालियः ॥ ९-२॥ स च गोमुखवर्धनो दधे गमितः क्षोदमरिष्टपर्वतः । प्रथितश्च बलः प्रलम्बजित् निधनं धेनुकदानवो गतः ॥ ९-३॥ दवहव्यवहश्च जग्रसे विषधृत् विन्ध्यसमो विदारितः । इति नाम विजृम्भणे रिपो- रलमेकैकमलङ्घ्यतास्थिते ॥ ९-४॥ बहुभिः किमिह प्रतर्कितै- र्बलिनः स्त्रोतसि धावतो विधेः । यदतीतमतीतमेव तत् करणीयं पुनरायतिक्षमम् ॥ ९-५॥ इति विप्रतिसारविह्वलः स्वयमुत्थापितमृत्युचोदितः । प्रतिहन्तुमियेष चक्रिणं शलभो दीप्तमिवाशुशुक्षणिम् ॥ ९-६॥ दिवसान्तदिवाकरोपमः श्वसितान्दोलितजीवितस्थितिः । भयविस्मयरोषकर्बुरः स शिरःकम्पमवर्तयत् क्षणम् ॥ ९-७॥ स च दानपतिं समादिशत् भवतो जीवतु भद्र सौहृदम् । अजितेन जिघांसितस्य मे भज साहायकमात्मरक्षणे ॥ ९-८॥ अतिमानुषचेष्टितः स्वयं मधुजिन्मानुषभूमिकां वहन् । असुरान् अभिहन्तुमीहते दमनीयोऽयमरूढयौवनः ॥ ९-९॥ अविचारितमाशु गम्यता- मधिनन्दावसथं विहारिणौ । बलदेवजनार्दनौ बला- दुपनेयौ भवता छलेन वा ॥ ९-१०॥ सह नन्दमुखैरशङ्कितं करदानव्यपदेशवञ्चितैः । अपरेद्युरिहोपसर्प्यता- मसुरध्वंसकृदग्रजान्वितः ॥ ९-११॥ इति वाचमुदीर्य दुर्मतिः स्ववधोपात्तकृपाणिकोपमाम् । सपदि प्रजिघाय केशिनं मधुजित्पीडनलोभमोहितः ॥ ९-१२॥ स च वाजिमहासुरश्चरन् अनुवृन्दावनमद्रिसन्निभः । समहेषत सम्मुखं प्रभो- रशनिध्वानभयानकध्वनिः ॥ ९-१३॥ कुलिशोपमदन्तपङ्क्तिकं कुटिलप्रेक्षितजातविद्युतम् । खुरखण्डितभूमिमण्डलं ज्वलदङ्गस्फुटविष्फुलिङ्गकम् ॥ ९-१४॥ बडबामुखवह्निदारुणं विपुलावर्तविशेषचित्रितम् । धृतसिन्धुतरङ्गताण्डवं मुखनिष्कासितफेनसम्प्लवम् ॥ ९-१५॥ क्षितिभेदकृतक्षणैः खुरैः पटुधीरध्वनिनिर्जिताम्बुदैः । विदधानमशेषघातिनः शमनस्येव मृदङ्गवादनम् ॥ ९-१६॥ धृतवालधिधूमसंहतिं चटुलोल्काशतचण्डकेसरम् । ग्रसितुं क्षममम्बुधीन् क्षणात् अनुकल्पाश्रितकल्प(चण्ड)पावकम् ॥ ९-१७॥ गरुडानिलचित्तरंहसं गतदूरान्तिकमक्रमैः क्रमैः । मुहुरुत्प्लुतिभिन्नभास्करं निबिडास्यूतपयोदकेसरम् ॥ ९-१८॥ भ्रमणे कृतसालमण्डलं क्रमणे दिक्षु विदिक्षु च स्थितम् । नटवृत्तिमिवाशुनर्तने कलिताकाशमिवाङ्गधूनने ॥ ९-१९॥ मधुजिद्वहनक्षमात्मना दरनिर्भुग्नफणेन भोगिना । मुहुरुन्नमितामयत्नतो नमयन्तं निजभारतः क्षितिम् ॥ ९-२०॥ अचलक्षितिसन्धिभेदनै- रनिलस्कन्धविभागभञ्जकैः । बधिरीकृतनिर्जरश्रुतिं बहुभिः सम्भ्रमहेषितोर्मिभिः ॥ ९-२१॥ द्विरदायुतसारदुर्दमं द्रुतविद्रावितदिङ्मतङ्गजम् । असुरादिभिरप्यनास्थितं सुरसेनापरभागदर्शिनम् ॥ ९-२२॥ प्रतिकायमिवासुरश्रियः प्रथमाकल्पमिवान्तकभ्रुवः । परिवर्तमिवामरश्रियः प्रतिघस्येव महोत्सवं नवम् ॥ ९-२३॥ उपमानमिवात्मनः स्वयं प्रतिमानेऽपि समे समत्सरम् । अवलेपमिवाऽऽत्तविग्रहं द्विषदुत्पातमिव द्रुतोदितम् ॥ ९-२४॥ अचमत्कृतपञ्चवक्त्रकं कृतमन्यैरिह दुष्टसत्त्वकैः । अपसर्पितगोकुलं भयात् अभिलीनस्थलगोपयूथपम् ॥ ९-२५॥ अवमत्य तुरङ्गदानवं शमयन् गोपगणस्य साध्वसम् । प्रजहास हरिः प्रतिद्रवन् प्रसभास्फोटितभावितोद्यमः ॥ ९-२६॥ विवृतायतवक्त्रकन्दरं प्रतिधावन्तमिवान्तकं प्रभुः । भुजसानुमतः प्रवेशना- दगमं वज्र इव व्यदारयत् ॥ ९-२७॥ क्रकचक्षतदारुभेदवत् समपादाक्षिललाटनासिके । ददतुः क्षितिकम्पमाघ्नती शकले सैन्धवदानवस्य ते ॥ ९-२८॥ विशरारुभिरस्य विश्वतः कलधौताचलखण्डपाण्डरैः । वितता पृथिवी विदिद्युते विबुधप्रीतिलताङ्कुरैरिव ॥ ९-२९॥ तदनाधि विभूतिबन्धुरं विगतव्याधि कुलं व्रजौकसाम् । दमितारिगणेन दीव्यता यदुनाथेन सनाथतां ययौ ॥ ९-३०॥ त्वरितं च तदा श्वफल्कजः स्वहितं कंसनियोगमास्थितः । दनुजान्तकदर्शनोत्सवस्थिर- सम्प्रीतिरिति व्यचिन्तयत् ॥ ९-३१॥ अपि नाम निशामयिष्यते निगमान्तैरिव निर्मिता स्थली । रमयिष्यति यत्र मे दृशौ रसभूमा(रमणीयमातृका)॥ ९-३२॥ भवदुर्गतदिव्यभेषजैः प्रचितां तत्पदपद्मरेणुभिः । प्रणिपत्य शुभां वनस्थलीं परिपूतो भविताऽह(य)मप्युत परिपूतो भवितास्म्युताप्यहम् ॥ ९-३३॥ रसमप्रतिमं रसायनं रमया च क्षमया च सेवितम् । नयने मम किं नु पास्यतो नरकातङ्कनिदानभेदनम् ॥ ९-३४॥ अपि शङ्खरथाङ्गतोरण- ध्वजवज्राङ्कुशमत्स्यलाञ्छनम् । विनिवेशयताद्विभुः स मे विनते मूर्धनि पादपङ्कजम् ॥ ९-३५॥ यदुवंशमसौ सभाजयन् बहुमानेन विहारजेन माम् । भुजपञ्जरमध्ययन्त्रितः पुलकोद्भासितनुं विधास्यति ॥ ९-३६॥ श्रुतिसौरभसौम्यया गिरा सुधयेवैष मुखेन्दुसूतया । शमयेदपि नाम सञ्ज्वरं पुरुषः पुष्करलोचनो मम ॥ ९-३७॥ अहमस्मि तवेति वादिनं प्रणयस्मेरमुखः प्रसन्नधीः । विदितेतरवर्जितोऽप्यसौ विभुरक्रूर वदेति वक्ष्यति ॥ ९-३८॥ चिरशीलितसंयमक्रमै- र्यतिभिर्योगदृशा दिदृक्षितम् । निधिमद्भुतमुज्झितावधिं परिपश्येयमहं प्रसङ्गतः ॥ ९-३९॥ स दृशा सदृशान्तरोज्झितः सुमुखः स्वागतवाक्यगर्भया । कलुषं किमपह्नुवीत मे करुणासिन्धुसुधोर्मिकल्पया ॥ ९-४०॥ व्यथितं वृजिनेन धन्वना विषयाशीविषमोहितं च माम् । अपि जीवयिता पतिः सता- ममृतासारनिभैरवेक्षणैः ॥ ९-४१॥ अलमत्र पृथग्विधैः फलै- रवशादध्वनि विन्दतो मम । वसुधावसुदेवदेवकी- तपसामेकमिदं महत् फलम् ॥ ९-४२॥ मदखेलगती महाबलौ मधुरालङ्करणं विधित्सतः । व्रजयूथपती वशानुगौ भवितारौ मम भागधेयतः ॥ ९-४३॥ किमकुर्वत पुण्यमग्रिमं महितास्ते मधुरानिवासिनः । कृपयोपगतौ निरीक्षितुं कृतिनः कृष्णहलायुधावुभौ ॥ ९-४४॥ रमया क्षमया च माधवो रममाणः प्रतिगम्य तां पुरीम् । अपि चर्मदृशोऽपि मादृशान् अविसंवादयिता स्ववैभवे ॥ ९-४५॥ अवरुद्धभुजान्तरः श्रिया विदधानो वसुधाकरग्रहम् । अभिषेकमुपेयिवानसौ किमु नाथो भविता कुलस्य नः ॥ ९-४६॥ असहिष्णुरसह्यविक्रम- स्त्रिजगत्क्षोभकृदुग्रसेनजः । बलवान् बलभद्रकृष्णयो- र्हतधीर्हन्त किमाचरिष्यति ॥ ९-४७॥ अकठोरशिरीषकोमलैः कथमङ्गैः प्रतियोत्स्यते हरिः । कुलशैलकुलीनमुष्टिभिः कुटिलैः संयति मुष्टिकादिभिः ॥ ९-४८॥ उदयास्तमहीधरस्तनीं चतुरम्भोनिधिमेखलां भुवम् । उपभोक्ष्यत एष कंसजि- न्न हि दुःसाधमचिन्त्यतेजसः ॥ ९-४९॥ इति सम्मतसत्त्वसारथौ महितस्थेम्नि मनोरथे स्थितः । हरिपादरजःपवित्रितं व्रजमासाद्य रथादवातरत् ॥ ९-५०॥ नवनीतमुखैरुपायनै- रथ नन्दप्रमुखप्रकल्पितैः । उचितामभिनन्द्य सत्क्रिया- मभितस्तान् अगवेषयत् प्रभुम् ॥ ९-५१॥ स ददर्श गवामनुप्लवं मुदितं केशिवधेन केशवम् । गतिमप्रतिघाध्वयायिनां गरुडच्छत्रनिवारितातपम् ॥ ९-५२॥ घनसंवृतनारदस्तुतं निगमाघ्रातनिजाङ्घ्रिसौरभम् । तरुणारुणताम्रवाससं शुभ-तापिञ्छतुलाधरद्युतिम् ॥ ९-५३॥ अभिलक्ष्यमनुश्रवेक्षणै- रविपर्यस्तहिताहितक्रमैः । परिभूषितबर्हभूषणं कमलाकौस्तुभनित्यभूषितम् ॥ ९-५४॥ अतिसूर्यसुधांशुतेजसं समहानेरुपमेयमात्मना । निबिडाद्भुतराशिमक्षयं निगमानामपि नित्यनूतनम् ॥ ९-५५॥ उपवीणयतस्तमर्भकान् उपगातॄन् उपनृत्यतश्च सः । तदवस्थतदर्हभूमिकान् यमिनोऽनन्यमतीन् अमन्यत ॥ ९-५६॥ शुभतर्णकशोभितान्तिकाः सविधे तस्य च धेनुविग्रहाः । अनघाङ्गवतीरमन्यत श्वसितैरस्य समुत्थिताः श्रुतीः ॥ ९-५७॥ प्रणुनाव च भक्तिसन्नतः प्रणिधानेन विना समीक्षितम् । हरिमद्भुतगोपखेलनं श्रि(श‍ृ)तसर्वातिथिमागतोऽतिथिः ॥ ९-५८॥ दुरितग्रहयोगदुःखितं त्रिगुणग्रन्थिनिबन्धनिघ्नितम् । पतितं निजपादपङ्कजे परिगृह्णीष्व घृणानिधान माम् ॥ ९-५९॥ स्वपदप्लवमाश्रितान् जनान् नयसे पारमपारवैभवः । अतिवेलमहोर्मिसङ्कुले कलुषोदन्वति कर्णधारितः ॥ ९-६०॥ रमया सह राजहंसवत् परमं धाम विभूषयन् भवान् । प्रणिधानवतामपङ्किले पदमेतन्निदधाति मानसे ॥ ९-६१॥ अतिरोधिरसौ निधिः श्रुते- रनिमेषव्रतदेशिनी दृशोः । तनुते तनुरीश तावकी स्मरणं विस्मरणं च दुःशकम् ॥ ९-६२॥ व्यपदिश्य मुकुन्द देवकीं विहरन्त्या वसुदेवमन्दिरे । जनितोऽसि निजानुकम्पया जगतीरक्षणजागरूकधीः ॥ ९-६३॥ भवतो भवनाटिकां विदन् विभवाडम्बरिणां विडम्बिनीम् । अनपायपदाधिरोप(ह)णा- दपवृत्तो(क्तो)न पुनर्निवर्तते ॥ ९-६४॥ सुधियस्तव गोपभूमिकां सुभगां कौतुकसूतिकां धियाम् । अनुविद्य गताग्र्यभूमिका- मधिविन्देयुरनश्वरीं श्रियम् ॥ ९-६५॥ दुरितानि भजन्ति सङ्क्षयं तपनेनेव तमांसि दीव्यता । हृदयानि च योगिनां त्वया कुमुदानीव विकासमिन्दुना ॥ ९-६६॥ गुणतश्च विभूतितश्च ते क्वचिदंशेऽपि समाधिकत्यजः । उपमानकलाविकल्पितै- रुपलक्ष्येत जगत्प्रधानता ॥ ९-६७॥ महिमार्णववर्णनोद्यताः परिमातुं गुणमेकमक्षमाः । त्रपयेव भजन्त्यसीमनि त्वयि वाचंयमतामनुश्रवाः ॥ ९-६८॥ तव विश्वविदो वदामि किं जगदेकाधिपतेर्दिशामि किम् । कृपणः परिपूर्णसम्पदः कमिवांशं परिपूरयाम्यहम् ॥ ९-६९॥ प्रकृते किमनेन तत् प्रभो भवदाविर्भवनस्थलीं पुनः । पदपद्मरजःपवित्रितां विदधानो जहि नाथ विद्विषः ॥ ९-७०॥ बहुशाखविजृम्भणो महान् अवदातेन सुगन्धिनाऽद्य नः । यशसा भवतु प्रसूनवान् यदुसन्तानमहीरुहस्तव ॥ ९-७१॥ त्वरते रिपुरागतौ तव स्वयमेवावसरं समर्पयन् । नतरक्षणकिंवदन्त्यसौ न विलोपं भुवि यातु तावकी ॥ ९-७२॥ स्वयमेव समेयुषां वधे विमतानां क्षितिभारजन्मनाम् । मृगयामिव भावयन्त्यसौ महती सम्पदुपस्थिताऽद्य ते ॥ ९-७३॥ शतकोटिसहस्रसारवान् मथनं प्राप्स्यति मातुलस्त्वया । व्यसनं विपदप्यनेहसा विनिपातश्च न कस्य कर्मिणः ॥ ९-७४॥ अभिसंहितमौग्रसेनिना कथितं च क्रमशो व्यजिज्ञपत् । कुलजः कुटिलाशयोज्झितः कुशलं पृष्टवते मधुद्विषे ॥ ९-७५॥ अपरेद्युरशेषतो नयन् सहसा गोपगणान् स यादवः । स्थितमध्वनि रामकेशवौ रथमारोपयदग्र्यरंहसम् ॥ ९-७६॥ व्रजतोरथ वल्लवस्त्रियो बलभद्रस्य जनार्दनस्य च । अनुदुद्रुवुराशु वर्तनीं कुररीकूजितसूचकस्वनाः ॥ ९-७७॥ व्यलपन्निति बाष्पगद्गदं विरहारम्भविषादविह्वलाः । वलयैः प्रियवर्त्मपातिभिः क्षतपुष्पा इव घर्मवीरुधः ॥ ९-७८॥ अपयाति सहाग्रजन्मना सहसा नन्दसुतो विहाय नः । अनुयाम निवारयाम वा कथमस्माभिरुदास्यते मुधा ॥ ९-७९॥ श्रुतिषु ज्वलनं वमत्यसा- वदवीयोरथचक्रचीत्कृतिः । द्रुतमेत्य पतेम तत्पदे गुरुभर्त्रादिषु मुक्तगौरवाः ॥ ९-८०॥ प्रगुणत्वमिव व्रजस्त्रिय- श्चलसम्बन्धिनि नन्दनन्दने । मुदिरध्वनितां विजानते शिखिनस्तद्रथनेमिनिःस्वने ॥ ९-८१॥ अयमुद्धृतगोकुलेक्षणः कथमक्रूर इति प्रजल्प्यते । अथ वा भुवनेषु दारुणाः प्रथिताः पुण्यजना निशाचराः ॥ ९-८२॥ बडिशामिषवत्प्रयुक्तया रिपुरक्रूरसमाख्ययाऽन्वितः । विभवं हरति व्रजौकसां किमिहोच्येत वदेम कस्य वा ॥ ९-८३॥ अवतारवराहरूपिणा हरिणा भूमिरुदञ्चितोदधेः । विरहव्यसनोदधेरितः क इवोदञ्चयितुं क्षमेत नः ॥ ९-८४॥ चिरसङ्घटितोऽपि नः क्षणा- दनुरागो बलभद्रकृष्णयोः । अपयातमहानदीद्वयो भविता शोण इवैष निष्फलः ॥ ९-८५॥ अविकल्पितबाल्ययौवनः प्रणयोऽस्मासु बलानुजन्मनः । विधिना विषमप्रवाहिणा सिकतासेतुरिवैष भिद्यते ॥ ९-८६॥ अमुना शशिनेव कल्पित- श्चिरमस्मासु शरन्नदीष्विव । प्रणयः प्रतिभासजीवितः प्रतिमाचन्द्र इव प्रलीयते ॥ ९-८७॥ अहमस्मि तव त्वमेव वा मम दृष्टिस्त्वमिति प्रलोभयन् । विजहाति स एव वल्लवी- रलमेतावदतः परेण किम् ॥ ९-८८॥ अयमेवमशुल्कदासिकाः स्वपदोपघ्नलताः स्वयं प्रभुः । बहुमत्य जहाति निःस्पृहः कथमालेख्यगता इवाद्य नः ॥ ९-८९॥ निरपेक्ष इवैष नीलया रसिकः पालिकया सराधया । पृथगत्र किमेतदुच्यते कुहकः कश्चिदसौ कुलस्य नः ॥ ९-९०॥ अमृतस्य विषस्य च स्वयं प्रभवस्थानमभूत् पयोनिधिः । नियतं तदनेन दर्शितं निजसंयोगवियोगदायिना ॥ ९-९१॥ मुखचन्द्रिकया मुखानि नः कुमुदानीव विकासमानयन् । कितवो यदुवाच सत्यवत् क्व गतं तत् क्व य तेन गम्यते ॥ ९-९२॥ यमुनापुलिनेषु दीव्यता यदुतानेन वशीकृता वयम् । विफलप्रणयप्रदायिना विधिना हन्त विलोभितास्ततः ॥ ९-९३॥ विजहाति स एष गोकुलं मथुरामाद्रियते मनोरमाम् । भवितव्यतया शुभाशुभे तदिहैवं परिवर्तितास्पदे ॥ ९-९४॥ सहजं हरता महानिधिं विवशानामिव वैरिणेव नः । विहितः सुकृतेन कीदृशा मथुरायोषिदनुग्रहो महान् ॥ ९-९५॥ सहपांसुविहारसम्भृतं जहता स्नेहमनङ्गवर्धितम् । अपि नागरयौवतं क्षणा- दमुना हन्त विलोभयिष्यते ॥ ९-९६॥ नटवत् परिगृह्य मायया नतचिन्तामणिरेष नस्त्यजन् । अनुरूपतमास्वपि ध्रुवं नगरस्त्रीषु न सङ्गमेष्यति ॥ ९-१७॥ निजवंशनिनादतोऽपि यत् स्वदते श्रोत्ररसायनं वचः । निदधीत नृशंसधीरसौ पुरयोषित्स्वपि वागुरामिमाम् ॥ ९-९८॥ इह तावदुपेक्षिता वयं वशिनाऽऽलेख्यप(व)राङ्गना इव । विहरन् विरसेन चेतसा कितवस्तत्र किमाचरिष्यति ॥ ९-९९॥ युवतीरयमिन्दुकान्तयेत् नगरे नन्दकुमारचन्द्रमाः । स्मितचन्द्रिकया यदीयया द्रवतामेति मनःशिलाऽपि नः ॥ ९-१००॥ अपि जह्युरमुष्य दर्शने नवलुब्धा नगरस्त्रियः प्रियान् । सुलभे सुमणौ कथं मतिः क्रमते काचन काचसङ्ग्रहे ॥ ९-१०१॥ ललिताद्भुतलास्यगन्धिषु ध्रुवमङ्गेषु बलानुजन्मनः । नवयौवनरामणीयकं नयनैः पास्यति नागरीजनः ॥ ९-१०२॥ विधिना विषमप्रवृत्तिना व्यपनीतोऽपि कदाचिदागतः । अपि नः पुनरार्द्रयिष्यते मदनप्राणसुहृद्भिरीक्षितैः ॥ ९-१०३॥ इह तत्पदकाङ्क्षिभिः स्तनै- र्नयनैस्तन्मुखपद्मषट्पदैः । श्रवणैश्च तदुक्तिजीवितैरपि जीवेम पुनस्तदादृताः ॥ ९-१०४॥ करुणाभरितैः कदा पुनः स्वयमुल्लाघयिता स एव नः । अपरस्परपातिभिः शनै- रगदङ्कारनिभैरवेक्षणैः ॥ ९-१०५॥ विविधारुणराजिरञ्जिते विशदस्मेरविशालशीतले । किमपि ब्रुवती कृतार्थतां नयने तस्य कदाऽनुनेष्यतः ॥ ९-१०६॥ बधिरत्वमिवागतान्यसौ श्रवणान्यद्य पुनः समेत्य नः । रमयिष्यति चाटुभिः कदा रतिसिन्धोरिव वीचिपङ्क्तिभिः ॥ ९-१०७॥ मदयन् हृदयानि विभ्रमै- रवि(पि)संवादमिवाऽऽचरन् दृशा । अविभागमिवावहन् गुणै- रपि नः प्रत्यवपत्स्यते पुनः ॥ ९-१०८॥ परिवर्तयिता जगत्त्रयी- मपरावृत्तिरनेहसः क्रमः । यदतीतमतीतमेव तत् पुनरेष्यत्यपि पुष्करेक्षणः ॥ ९-१०९॥ अथवा पुरसुन्दरीजनैः सुभगम्भावुकसौम्यवृत्तिभिः । अवशादवरुद्धचेतसः कृतिनः कैव कथा व्रजागमे ॥ ९-११०॥ मथुरापुरमत्तकाशिनीमधुराला पविलोभिताशयः । पुनरेष्यति नन्दनन्दनः किमिवास्मासु विचिन्त्य कारणम् ॥ ९-१११॥ बहुविभ्रमपाशबन्धुरां गुणगृह्यः स्वयमेष दुस्तराम् । अतिलङ्घयितुं न शक्रुयात् नगरस्त्रीजननेत्रवागुराम् ॥ ९-११२॥ न रथः परिदृश्यते महान् न च नेमिस्तनितं निशम्यते । न च रेणुरितो विजृम्भते तदपि भ्रश्यति जीवितं न नः ॥ ९-११३॥ इति वादिनि वल्लवीजने यमुनां सत्वरसूतचोदितः । घटयन् वसुधामनोरथं वशिनस्तस्य रथः क्षणात् ययौ ॥ ९-११४॥ स्वगुणानुभवेन सुभ्रुवां भवभोगोचितपुण्यसञ्चयम् । विरहव्यथया तु तीव्रया वृजिनाम्भोधिमशोषयत् प्रभुः ॥ ९-११५॥ परवन्ति जगन्ति बाधितुं नियतिः किं न करोति निष्ठुरा । विजहौ करुणानिधिः प्रियाः विरहे तस्य च ताभिरास्यत ॥ ९-११६॥ विनिवेश्य रथे सितासितौ वसुदेवस्य सुतौ स यादवः । मणिभङ्गरुचं महापगां दिवमुष्णांशुरिव व्यगाहत ॥ ९-११७॥ अघमर्षणलीनकिल्विषः सलिले मग्नतनुर्ददर्श तौ । भुजगेन्द्रभुजङ्गशायिनौ पुरुषौ किञ्चिदिवान्यलक्षणौ ॥ ९-११८॥ उपसृत्य च तीरमादरात् तदवस्थौ निरवर्णयत् रथे । स्मयमानदृशोस्तयोरसौ निभृतः स्वानुभवं न्यवीविदत् ॥ ९-११९॥ प्रणिधानबहिर्विलोचनैः प्रतिलब्धानुभवः प्रसादयन् । अनिनीषत तावुभौ तदा पुरमारब्धशरासनोत्सवाम् ॥ ९-१२०॥ गजसिंहगती ततश्च तौ गिरितुङ्गेन रथेन तेरतुः । गगनद्रवसन्निभां नदी- मपुनःप्राप्तिभयादिवाऽऽकुलाम् ॥ ९-१२१॥ अथ वियति समेतैः सिद्धगन्धर्वमुख्यै- र्भुवि च भुवनगोपः संस्तुतो गोपवृद्धैः । ललितगतिविहारो रामचन्द्रेण सार्धं रणपरिणतिकाङ्क्षी राजधानीं जगाहे ॥ ९-१२२॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये मधुराप्रत्यागमनं नाम नवमः सर्गः ॥

॥ कंसराज्योद्धारो नाम दशमः सर्गः १०॥

ततस्तौ ददृशुस्तत्र विशन्तौ राजवीथिकाम् । पूर्णदृष्टिफलाः पौराः पुण्यैरेकमुखैरिव ॥ १०-१॥ चक्षुषामिव भाग्येन सम्प्रवृत्तौ महोत्सवौ । युक्तौ मदनशक्त्येव युगपन्मधुमाधवौ ॥ १०-२॥ अभिख्यावीचिविक्षेपैरपृथग्भावचित्रितैः । समेतैरनुभावाद्यैः सक्ताविव रसोत्तमौ ॥ १०-३॥ क्रममुल्लङ्घ्य भूतानां भोगमोक्षाविवोद्गतौ । तयोरेव विनिष्पत्त्यै धर्माविव च तादृशौ ॥ १०-४॥ पुनन्तौ भुवनं पादैः पुष्पवन्ताविवापरौ । सिञ्चन्तौ कान्तिवर्षेण सितकृष्णाविवाम्बुदौ ॥ १०-५॥ मदोपक्रमदुर्दान्तौ मधुरोद्धतविभ्रमौ । कलभाविव सन्नद्धौ कंसादिनलमर्दने ॥ १०-६॥ शुभानामिव सीमन्तैः श्रुतिसीमन्तसेवितैः । पुनन्तौ राजविशिखां पुण्यैश्चरणपङ्कजैः ॥ १०-७॥ शीलसंवृतपारम्यैः श‍ृङ्गारपरिकर्मितैः । दृषदोऽपि द्रवीभावं नयन्तौ दिव्यचेष्टितैः ॥ १०-८॥ दिदृक्षादत्तदृष्टीनां मनस्कारमनीषयोः । सपीतिरससन्तोषं दिशन्तौ देहकान्तितः ॥ १०-९॥ मन्मथायुतसौन्दर्यौ वसन्तायुतसौरभौ । शशाङ्कायुतलावण्यौ चण्डरश्म्ययुतद्युती ॥ १०-१०॥ चित्रतामिव नीतानां चित्तचेष्टापहारतः । प्रतिसौधं पुरस्त्रीणां निर्विशन्तौ निरीक्षणम् ॥ १०-११॥ सुप्रभातमिह प्राप्तं सूषा च सुदिनं च नः । इति वादिभिरन्योन्यं द्रुतचित्तैरनुद्रुतौ ॥ १०-१२॥ बलादपहृतैस्तत्र रजकात् राजसम्मतात् । परभागश्रियं प्राप्तौ वासोभिरसितारुणैः ॥ १०-१३॥ लब्धपुण्यविपाकेन मालाकारेण लम्भितैः । शबलौ दामभिश्चित्रैः सन्दिग्धवनमालिकैः ॥ १०-१४॥ कान्तिनिर्जितया कामात् प्रदिष्टैः कंसकुब्जया । दधतौ वर्णकैर्भूयो दिव्यगन्धौ सुगन्धिताम् ॥ १०-१५॥ ऋजूकृतसुजाताङ्ग्या ऋजुबुद्ध्याऽथ कुब्जया । प्रणयन्त्या स्वगेहाप्तिं प्राप्तमन्दस्मितौ मिथः ॥ १०-१६॥ ततो विविशतुः शालां बलिसद्मगुहामिव । प्रथितां पृथुभिश्चापैः पन्नगैरिव भीषणैः ॥ १०-१७॥ तत्र शैलनिभं शौरिस्त्रिदशैरपि दुर्दमम् । ददर्शाजगवप्रख्यं दम्भोलिकठिनं धनुः ॥ १०-१८॥ स्वपूर्वप्रभवोदन्तमिदानीन्तनयन्निव । तदानम्य धनुर्भीमं बभञ्ज भुजलीलया ॥ १०-१९॥ महता तस्य घोषेण विदद्रे द्विषतां मनः । सौधानि मधुरायाश्च शुष्काशनिविडम्बिना ॥ १०-२०॥ चापगोपचमूं हत्वा तौ जगद्धितमानुषौ । अतिलङ्घ्य धनुःशालां रङ्गद्वारमवापतुः ॥ १०-२१॥ तत्र मृत्युमिव क्रुद्धं निदध्यतुररिन्दमौ । नागं कुवलयापीडं निह्नुवानमिवाम्बरम् ॥ १०-२२॥ तमासाद्य द्रुतं शौरिस्त्रासितत्रिदशद्विपम् । पञ्चवक्त्र इवाक्रम्य पातयामास भूतले ॥ १०-२३॥ तस्य दन्तौ समुद्धृत्य श्वेताद्रिशिखरोपमौ । विदधाते यदुश्रेष्ठौ मल्लयुद्धमहायुधे ॥ १०-२४॥ सह गोपैरधिष्ठाय रङ्गमध्यमरिन्दमौ । बलिजित् बलभद्रश्च बालवृत्तैरदीव्यताम् ॥ १०-२५॥ नृपोपहूतैरथ तौ विहारैक्यमवापतुः । नर्मकारक-जल्पाक-नट-वर्तक-गायकैः ॥ १०-२६॥ जनस्य महतस्तत्र जनयामासतुस्तदा । महता कान्तिवर्षेण दिदृक्षां देवमातृकाम् ॥ १०-२७॥ उपवेदमधीयुर्ये रणार्थं रङ्गदर्शिनः । तमेव ते द्विधाभूतं तावुभावभिमेनिरे ॥ १०-२८॥ तदालोकनलाभेन सामाजिकजनस्तदा । अनिदम्पूर्वमाह्लादमपवृक्त इवान्वभूत् ॥ १०-२९॥ बिम्बिताकृतयो नार्यस्तद्देहमणिदर्पणे । तत्परिष्वङ्गनिर्वेशमयत्नादिव लेभिरे ॥ १०-३०॥ गीतमञ्जुगिरस्तत्र नृत्तसंवादिविभ्रमाः । मञ्चेषु हरिरद्राक्षीत् वरस्त्रीर्मदिरेक्षणाः ॥ १०-३१॥ धृतहेतिपरिष्कारान् धीरोद्धतविलोकितान् । ददर्श पृथिवीपालान् देवानिव दिवश्च्युतान् ॥ १०-३२॥ तमसामिव सङ्घातं समाहारमिवैनसाम् । तुङ्गमञ्चगतं कंसं तुष्टो हरिरवैक्षत ॥ १०-३३॥ ललितारम्भया वृत्त्या रङ्गभाजां रसावहा । नरवृत्तान्तविहृतिर्ववृधे रामकृष्णयोः ॥ १०-३४॥ विदधे सिंहनादेन तारेण यदुसिंहयोः । गर्जितं दैत्यमल्लानां गोमायुगणवाशितम् ॥ १०-३५॥ तावुभौ डिम्भवपुषौ ख्यातवीर्यपराक्रमौ । चाणूरो मुष्टिकश्च द्वौ नियोद्धुमभिजग्मतुः ॥ १०-३६॥ अहो महदुपक्रान्तमत्याहितमिदं यतः । अशिक्षितरणौ बालौ मल्लयुद्धे नियोजितौ ॥ १०-३७॥ शिरीषललितैरङ्गैश्चेष्टितैरपि पेशलैः । अद्रिसारकठोराभ्यां कथं योद्धुमिमौ स्थितौ ॥ १०-३८॥ पश्यद्भिरवशैर्नूनं पौरजानपदैर्जनैः । पापमेतदनुज्ञातं परपिण्डपरायणैः ॥ १०-३९॥ मधुकैटभदुर्दान्तौ मल्लवृन्दारकाविमौ । यदि जेष्यति यः कश्चित् स किं न पुरुषोत्तमः ॥ १०-४०॥ अथवा पूतनादीनामप्रयत्नेन घातुकौ । नि(न)युद्धे मल्लमुख्येभ्यो नालमेतौ न वा कथम् ॥ १०-४१॥ जनवादमिमं श‍ृण्वन् जातहासो जनार्दनः । भुजमास्फोटयामास भूभारहरणे क्षमम् ॥ १०-४२॥ तदास्फोटितशब्देन स्फटत्कर्णस्य भूयसा । कंसमल्लगणस्याऽऽसीत् कथा गोपालकाश्रया ॥ १०-४३॥ गोपयुद्धधिया जिहृच्चाणूरः कूणितेक्षणः । पुष्पपेषमिवोत्पश्यन् आद्रवत् पुष्करेक्षणम् ॥ १०-४४॥ यथोचे विषमं तत्र नियुद्धं स्थूलदृष्टिभिः । तत्त्वदृष्टिभिरप्येवं विश्वाधिकबले हरौ ॥ १०-४५॥ न्यूनाधिकसमारम्भो विभुस्तत्र विहारतः । विषादप्रीतिसन्देहान् सभ्यानां समतानयत् ॥ १०-४६॥ स बालः प्रचयं प्राप बालातप इव क्रमात् । नीहार इव चाणूरः शनैरपचयं ययौ ॥ १०-४७॥ वारितेष्वथ वाद्येषु विषण्णेन महीभृता । दिव्यदुन्दुभयो नेदुर्निगमध्वाननिर्भराः ॥ १०-४८॥ वल्गता बलभद्रेण कृष्णेन च वसुन्धरा । वादित्रमिव दध्वान मधुरेन्द्रभयानकम् ॥ १०-४९॥ भीमकालियभोगीन्द्रस्फटारङ्गमहानटः । मल्लरङ्गनटं दैत्यं मधुमाथं ममाथ(न्थ)सः ॥ १०-५०॥ मुष्टिघातेन रामस्य मुष्टिकश्च निपातितः । भोजाधिपमहोत्पातं भूमिकम्पमवर्तयत् ॥ १०-५१॥ रामरामानुजाभ्यां तौ रावणेन्द्रजिताविव । नमयामासतुः पृथ्वीं नगपातं निपातितौ ॥ १०-५२॥ शायितौ वीरशयने दृष्ट्वा चाणूरमुष्टिकौ । द्रुतमभ्यद्रवन् कृष्णं तत्र तोसकला(तोसलका)दयः ॥ १०-५३॥ स तानपि नियुद्धेन वसुधायां न्यपातयत् । कालो युगपदुद्भूतान् कल्पान्तमिहिरानिव ॥ १०-५४॥ गरुत्मानिव भूभागात् गगनाभोगमायतम् । कंसमञ्चमपद्वारादुदप्लवत केशवः ॥ १०-५५॥ कचग्रहेण विवशं कंसमाकृष्य पातयन् । पतन् वक्षःस्थले तस्य तत्सत्त्वमुदपाटयत् ॥ १०-५६॥ महामोहमिवाक्रम्य मातुलं मधुसूदनः । विवेक इव वृत्तस्थमुग्रसेनममोचयत् ॥ १०-५७॥ ददौ च कंसभृत्यानां ददतां तत्र जीवितम् । उन्मुखत्रिदशप्रेक्ष्यामूर्ध्वां गतिमनुत्तमाम् ॥ १०-५८॥ कंसकर्षणमण्डल्यो गम्भीरास्तत्र चिक्यिरे । रणलक्ष्मीनिवासस्य रङ्गस्य परिखा इव ॥ १०-५९॥ सुदामनामा कंसस्य सोदरस्त्वरितः क्रुधा । बलेन गमितः क्षिप्रमग्रजेन गतां गतिम् ॥ १०-६०॥ अनायुधमहायुद्धं दृष्ट्वा हृषितरोमभिः । प्रवातकदलप्रख्यैः प्राश्निकैरभितः स्थितम् ॥ १०-६१॥ कृतिनस्तादृशं युद्धं किलिकिञ्चितयन्त्रिताः । लीना इव च पश्यन्तो लिखिता इव चाभवन् ॥ १०-६२॥ सिद्धाश्च दिवि तत्तादृक्तालकल्पितताण्डवाः । हर्षदुग्धाब्धिकल्लोलं हाहाकारमकल्पयन् ॥ १०-६३॥ अथ तौ भीमदोर्दण्डकण्डूकर्षणतोषितौ । पितृभ्यां दृष्टजन्याभ्यामुपसृत्य प्रणेमतुः ॥ १०-६४॥ तौ च तौ मृदितारातिरक्तचन्दनरञ्जतौ । अश्रुभिः प्रीतिनिष्यन्दैः पितरावभ्यषिञ्चताम् ॥ १०-६५॥ विबुधत्वमिव प्राप्तो वसुदेवः सुतेक्षणात् । सतत्त्वप्रतिबोधेन सात्त्वतां पतिमस्तुत ॥ १०-६६॥ नमस्ते नाभिनालीकरजसा सृष्टवेधसे । अजाय सर्ववेदानामेकवेद्याय विष्णवे ॥ १०-६७॥ अनन्याधारमाधारमनन्येश्वरमीश्वरम् । अनुश‍ृण्वन्ति सन्तस्त्वामनन्याधिपतिं पतिम् ॥ १०-६८॥ अभङ्गुररसं भोग्यमनपायं रसायनम् । अक्षयं धर्मसर्वस्वमविदुस्तव कीर्तन्नम् ॥ १०-६९॥ अनुग्रहदशादीप्तमशेषार्थप्रकाशकम् । दयासम्प्लुतमाहुस्त्वां दीपमन्तस्तमोपहम् ॥ १०-७०॥ देवकी दनुजस्थूणा दिव्यं धाम व्रजाङ्गणम् । रमा राधादयश्चेति राशिभेदैर्न भिद्यसे ॥ १०-७१॥ नियन्ता सर्वभूतानां नियन्तव्यैर्नियम्यसे । पितामहमुखैः पुत्री मम पुत्रोऽसि मायया ॥ १०-७२॥ महता त्वत्पदेनैव मारुतिन्यायमाश्रिताः । निस्तरन्त्यचिरात् सन्तो दुस्तरं भवसागरम् ॥ १०-७३॥ अहितोदन्वदौर्वाग्निमशेषोत्कर्षमातरम् । भवभैमरथीं भक्तिं भजन्ति त्वयि साधवः ॥ १०-७४॥ भरन्यासाश्वयुक्तेन भाववेगप्रधाविना । मनोरथेन गन्तव्यः सारथिश्च भवान् सताम् ॥ १०-७५॥ वयं तु भवता ग्राह्या वासनादुर्गभेदिना । मनागिव समुद्बोध्य मा पुनर्मूमुहद्भवान् ॥ १०-७६॥ महतामपि निष्कम्पा मनुष्यत्वमतिस्त्वयि । दृढलक्षितचिह्नानां दिङ्मोह इव दुर्दमः ॥ १०-७७॥ दुरन्तसुखखद्योतं दुःखान्धतमसावृतम् । निजेनैव प्रकाशेन निशीथमुपरुन्द्धि नः ॥ १०-७८॥ मशकानिव मातङ्गः कंसमुख्यान् इमान् क्षिपन् । यदि विस्मयनीयस्त्वं विस्मये किं न विस्मयः ॥ १०-७९॥ नखलीलाविदार्येषु नाथेषु विबुधद्विषाम् । परिष्करणपर्यायाः पञ्चापि तव हेतयः ॥ १०-८०॥ कालनेमिविकारेऽस्मिन् कंसे विमथिते त्वया । ईदृशामितरेषां च दत्त एव जलाञ्जलिः ॥ १०-८१॥ नमितायतविष्कम्भा दानवप्रभवैः क्षमा । किञ्चिदुत्तम्भितेवाद्य कंसभारापहारतः ॥ १०-८२॥ न खल्वतिशयं कञ्चिदियमाधातुमर्हति । सुमणावज्ञक्लृप्तेव स्तुतिरस्मत्कृता त्वयि ॥ १०-८३॥ इति विज्ञापितस्तेन व्रीडादिव नतो विभुः । बालोपलालनमिदं भव्यवृत्तिरभावयत् ॥ १०-८४॥ स वाचा सान्त्वयामास पितरं दीनचेतसम् । स्ववक्त्रेन्दुविनिष्यन्दिसुधापूरितकुल्यया ॥ १०-८५॥ गम्भीरमधुरां तस्य गिरं निगमगन्धिनीम् । श्रुत्वा मुक्तिसखीं प्राप मुदमानकदुन्दुभिः ॥ १०-८६॥ देवकी च परिष्वज्य सुतं वात्सल्यनिर्भरा । नन्दगोपवधूलब्धं नवमानन्दमन्वभूत् ॥ १०-८७॥ भूयः प्रादुरभूत्तस्य भुजयुग्मं तिरोहितम् । तथापि तादृशं मर्त्यं तममन्यन्त तामसाः ॥ १०-८८॥ बभूव बलभद्रस्य तेन विश्वातिशायिना । शिरसा विधृतस्यापि किरीटस्येव शेषता ॥ १०-८९॥ क्रियमाणपरिष्कारः किरीटाद्यैः स बन्धुरैः । तानि तान्येव दिव्यानि तत्तदङ्गैरभूषयत् ॥ १०-९०॥ अशोभत शुभं छत्रं तस्य राजन्यलक्षणम् । तन्नाभिपुण्डरीकस्य रूपान्तरमिवोदितम् ॥ १०-९१॥ चामरद्वितयं शौरेः समया मुखपङ्कजम् । शुशुभे सप्रतिच्छन्दो हंसमूर्तिरिव स्वयम् ॥ १०-९२॥ स चन्द्र इव सम्पूर्णः प्रथमो यदुभूभृताम् । पुनरुन्निद्रयामास कीर्न्ति कुमुदिनीमिव ॥ १०-९३॥ अभजन्त द्विजेन्द्रास्तमतद्भोगपराङ्मुखाः । सर्गाधिकारान्निर्विद्य(र्वाप्य)शान्ता इव पितामहाः ॥ १०-९४॥ अहार्यान् यदुवंशस्य स भोगान् समकल्पयत् । स्वपर्यङ्कभुजङ्गस्य फणामणिगणानिव ॥ १०-९५॥ अमरत्वाय पर्याप्तं तन्मुखेन्दुसमुद्भम् । सुधेव परिवारेभ्यः सस्वदे सूनृतं वचः ॥ १०-९६॥ प्रार्थितोऽपि स राज्याय प्रभावज्ञैर्यदूत्तमैः । अरोचयत राजानमुग्रसेनं वयोधिकम् ॥ १०-९७॥ न्यस्तरक्षाभरो राज्ञा यौवराज्यमुपाश्रितः । शुशुभे पारतन्त्र्येण स्वातन्त्र्यवशवर्तिना ॥ १०-९८॥ तस्य गोपायतः पृथ्वीं गोपालकुहनात्यजः । पर्युपास्त पदं धन्या पर्थिवश्रीरनुत्तमा ॥ १०-९९॥ कृतवीराभिषेकं तं क्लप्तकल्याणकौतुकम् । तुष्टुवुः समये वेदाः सौस्नातिकपुरस्कृताः ॥ १०-१००॥ शक्तिभिस्तिसृभिर्दीप्तो विवस्वानिव दिप्तिभिः(घृष्टिभिः)। स्वपदं पृथिवीं चक्रे सुहृद्भिः सूरिभिर्वृतः ॥ १०-१०१॥ विक्लृप्तं तस्य बर्हाद्यं हेमरत्नविभूषणैः । वैरोचनिहृतानीतः किरीटो न व्यकल्पत ॥ १०-१०२॥ सप्तिभिः सैन्यसुग्रीवमेघपुष्पवलाहकैः । व्यक्तिमन्तोऽभवन् वेदास्त्यजन्तो धेनुभूमिकाम् ॥ १०-१०३॥ पद्माकमलदायादं पदं तस्य स्वमौलिभिः । श्रुतयो धारयामासुः पादपीठीकृतात्मभिः ॥ १०-१०४॥ स वेणुः शङ्खरूपेण प्राचा परिपचेलिमः । अगोपीसंविभागार्हं पपौ तस्याधरामृतम् ॥ १०-१०५॥ दिदेश सान्दीपनये धनुर्वेदोपदेशिने । स्वपदारूढतनयप्रत्यानयनदक्षिणाम् ॥ १०-१०६॥ प्रहितां पुरुहूतेन स्वसङ्कल्पानुवर्तिना । कंसजित् कंसपितरं सुधर्मामध्यवासयत् ॥ १०-१०७॥ अशेषरत्नचित्रां तामतीतस्तुतिगोचराम् । अद्वैतमिव सर्वेषामद्भुतानाममन्यत ॥ १०-१०८॥ स च तस्यानुभावेन निध्यातनयपद्धतिः । प्रजापालनधर्मस्य पारदृश्वतमोऽभवत् ॥ १०-१०९॥ कृष्णपक्षमपि प्राप्य स राजा विश्वरञ्जकः । प्रापद्यत परां वृद्धिं सुमनःस्वादनक्षमाम् ॥ १०-११०॥ मलिनैः सततासारैर्मन्त्रिभिश्चपलान्वितैः । विमुक्तः स बभौ भास्वान् मेघैरिव जडा(ला)श्रयैः ॥ १०-१११॥ प्रचितं बहुभिस्तीर्थैस्तस्य गूढं चिकीर्षितम् । ,सारस्वतमिव स्रोतः स्थाने स्थाने व्यजृम्भत ॥ १०-११२॥ मानसंरक्षकस्तस्य मन्त्रस्तर्क इवानयः(घः)। अङ्गपञ्चकसम्पत्त्या विपक्षे दण्डतां ययौ ॥ १०-११३॥ स्वतः शुद्धां यथास्थानं रोषरागवतीं धियम् । स दधे यमुनाशोणशबलामिव जाह्नवीम् ॥ १०-११४॥ सप्तभिः सामदानाद्यैरुपायैः स्थानपातिभिः । द्विनवद्वीपसम्भूतं रत्नजातमजीहरत् ॥ १०-११५॥ अनुगन्ता स्वनेतॄणामुदये विश्वरञ्जकः । दूरीकृततमाः सोऽभूत् द्वितीय इव भानुमान् ॥ १०-११६॥ सञ्चितस्य धनौघस्य स्थानसञ्चारणेन सः । तटाकस्येव पूर्णस्य परीवाहमकल्पयत् ॥ १०-११७॥ आसागरान्तमवमत्य महीपतीन्द्रान् भूम्ना निजेन परिहृत्य ययातिशापम् । ओजोनिरोधकमिलाश्रयमुग्रसेनं राजानमेकमकरोज्जगदेकनाथः ॥ १०-११८॥ क्षिप्तावद्यं क्षत्रियवृत्त्या बहुशाखं मग्नं शापोदन्वति मान्यं यदुवंशम् । इच्छाधीनस्वेतरसर्वः स्वमहिम्ना रक्षागोपो रामयवीयान् उदहार्षीत् ॥ १०-११९॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये कंसराज्योद्धारो नाम दशमः सर्गः

॥ द्वारकाधिष्ठानं नाम एकादशः सर्गः ११॥

तदद्भुतं क्रीडितकं क्रमेण श्रुत्वा(श्रोतॄन्)हरेरप्रतिमानशक्तेः । महाबलान् कंसवधादिजन्मा मन्युः प्रपेदे मगधेन्द्रमुख्यान् ॥ ११-१॥ गोपालडिम्भो नरपालहन्ता कुले यदोरञ्चितमातपत्रम् । अन्यच्च भूम्यामधरोत्तरत्वं हन्तेति वादान् प्रभुरभ्यनन्दत् ॥ ११-२॥ हलादिभिर्हेतिवरैर्यथार्हं रथाङ्गमुख्यैरपि रामकृष्णौ । स्ववृत्तियोग्यावसरोपयातैः प्राचीं श्रियं प्रादुरभावयेताम् ॥ ११-३॥ स दैत्यजित् वध्यवरूथिनीनां सम्प्रापकं सारथिमात्रशेषम् । पुनः प्रवृत्तानुशयं पुरीं स्वां निन्ये जरासन्धं अहार्यसन्धः ॥ ११-४॥ समाहृतैः सैन्यमहासमुद्रै- रायातमष्टादश साम्परायान् । देहावशेषं प्रजिघाय दीनं देहेन भीमेन विभेत्तुमिच्छन् ॥ ११-५॥ स्वदत्तशक्त्या मुचुकुन्ददृष्ट्या भस्मावशेषो भविता द्रुतं यः । कलेरिवात्मानमनन्तदोषं यं कालपूर्वं यवनं प्रचख्युः ॥ ११-६॥ बलस्य च स्वस्य च बाहुभूम्ना यदाहृतम्लेच्छमृगाधिपानाम् । सहस्रकोटीगुणितं सहस्रं पञ्चत्वमायास्यति पञ्चसङ्ख्यम् ॥ ११-७॥ तदागमे यादवपुङ्गवानां विप्रावमानोपनतं विषादम् । निवारयामास न वासुदेवः प्रख्यापयन् ब्राह्ममृषेः प्रभावम् ॥ ११-८॥ निसर्गनिध्येयपरावरः सः सम्मन्त्र्य सार्धं यदुवंशवृद्धैः । विहातुमिच्छन् मधुरां शुभंयुः सङ्कल्पयामास पुरीं तदन्याम् ॥ ११-९॥ स्वयं प्रवृत्तैरपि वृष्णिवीरै- स्त्रातुं क्षमां त्रासितदैत्यलोकः । अनन्यसाधारणशक्तिरन्यां सङ्कल्पयामास पुरीमपूर्वाम् ॥ ११-१०॥ जहौ धरित्रीमिव जामदग्न्यः(ग्नः) कौलीमयोध्यामिव कोसलेन्द्रः । अचिन्त्यवृत्तिर्मधुरामनिन्द्यां तज्जन्मजातो महिमा तु नैनाम् ॥ ११-११॥ परित्यजन्नप्यभिमत्य तिष्ठन् व्याप्तः शुभं व्यक्तिपदं तदग्र्यम् । अनन्यभाजामभजत् स देव- स्तस्मिन् सतां प्रागिव सन्निधानम् ॥ ११-१२॥ अहंसपद्मामिव वाहिनीं तां वीतेन्दुतारामिव वासतेयीम् । समाप्तकार्यामिव सत्रशालां शून्यां पुरीं प्रेक्ष्य जगाम शौरिः ॥ ११-१३॥ चित्रावशेषद्विरदाश्वयोधा शुकादिसम्भाषणशेषसूक्ता । मणिप्रभाशेषितदीपिका सा नाम्नैव माधुर्यवती तदाऽऽसीत् ॥ ११-१४॥ प्राचीमनादृत्य निवासभूमिं प्रत्यङ्मुखीं पद्धतिमाददाना । स्थिरं पदं प्राप्तुमियेष सेना सत्वाधिका धीरिव सात्वतानाम् ॥ ११-१५॥ उत्सारयन् धूलिमिवाग्रयायी विनिर्दिशन् वासमिवातिदूरात् । प्रत्युद्गमाय त्वरयन्निवाब्धिं मरुद्ववौ मन्दविधूतकेतुः ॥ ११-१६॥ प्रभूतभीमोन्नतनागनक्रा पारिप्लवैरूर्मिमती तुरङ्गैः । अपूर्ववारान्निधिमाव्रजन्ती स्वयं तथा शौरिचमूरभूत् सा ॥ ११-१७॥ समेति मां सात्त्वतवाहिनीयं सिष्णासया हन्त जिगीषया वा । इति प्रभूताद्भुतवैभवां ता- मुपेन्द्रनाथामुदधिः शशङ्के ॥ ११-१८॥ गतागतैर्योद्धुमिव प्रवृत्तै- रासीदतामद्भुतभीमवेगौ । मिथःप्रतिच्छन्दतया प्रतीक्ष्यौ वेलावने सैन्यमहासमुद्रौ ॥ ११-१९॥ महीयसा सैन्यरवेण सद्यः पयोधिरन्तर्हिततीव्रघोषः । प्रकम्पमानो भृशमाबभासे भयेन तूष्णीमिव भाव्यमानः ॥ ११-२०॥ प्रतीक्ष्य सेनामुपधावमानां पत्या नदीनां प्रणिधीयमानः । प्रकाशयन् सर्वजनानुकूल्यं समीरणो मन्दतरं चचार ॥ ११-२१॥ वदन्निव स्वागतमागतेभ्यः प्रभूतसन्तोषभवैः प्रणादैः । तरङ्गहस्तप्रहितैः सरस्वान् अभ्यर्चयामास यदून् पयोभिः ॥ ११-२२॥ चिरप्रयातं परिहृत्य शय्या- मभ्यागतं वारिधिरादरेण । मिथःसमायोजितवीचिहस्तः प्रायः प्रभुं प्रार्थयत प्रसादम् ॥ ११-२३॥ निवेश्य सेनामुदधेः समीपे तालाङ्कसम्भावितराजताले । दयार्द्रमेघोपमदेहभूमा विश्वम्भरो विश्रमयाञ्चकार ॥ ११-२४॥ कदाचिदात्मानमवाप्तरत्नं कपालिनं चन्द्रकलावतंसम् । क्षमं सुभिक्षां च दिवं विधातुं (दिवं सुभिक्षां कृतवन्तमेवं) ध्यातागतं सिन्धुमथादिदेश ॥ ११-२५॥ अनारतप्राप्तजयोद्यमानां धर्मं निजं धारयतां यदूनाम् । अपत्यरक्षोचितमन्तरीपं दिव्योपमं देयमिह त्वयेति ॥ ११-२६॥ स तस्य दिक्पालनिवासकल्पां विधित्सतो वृष्णिपुरीं विशालाम् । अगाधपाथःपरिखाभिगुप्तं द्वीपं ददौ दुर्गविधानयोग्यम् ॥ ११-२७॥ बलोत्तराणामपि बह्वमित्रं स्फीतं यदूनां कुलमीक्षमाणः । अवन्ध्ययन् विश्ववित् अर्थशास्त्रं दुराक्रमं दुर्गमियेष कर्तुम् ॥ ११-२८॥ स शासिता शास्त्रमनुप्रतस्थे कर्माऽऽददे कर्मफलप्रदाता । प्रभुः स्वबुद्ध्यैव जगन्ति गोप्तुं कुर्वीत बाह्यैरपि किं न गुप्तिम् ॥ ११-२९॥ प्रभूतरत्नद्युतिकेसरं तत् प्रवालपत्रौघपरीतपार्श्वम् । स्थानं हरेरिष्टतमं तदासीत् सम्भूतिराजीवमिवेन्दिरायाः ॥ ११-३०॥ प्रचोदितस्तत्र च विश्वकर्मा नाथप्रसत्त्यै नलिनासनाद्यैः । रथ्यादिवैचित्र्यवतीं वितेने राशिं गुणानामिव राजधानीम् ॥ ११-३१॥ स शिल्पविद्यां विधिनोपदिष्टा- मशेषतो नूनमधीत्य दाक्ष्यात् । शुभानि तस्यां भवनानि कर्तुं सौधेषु दिव्येषु चकार योग्याम् ॥ ११-३२॥ गतागतार्थं हरिवाहिनीनां सेतुं च योगेन बबन्ध सिन्धौ । चकार दिग्भाग(क्काल)विमूढतां यः प्रत्यर्थिनां चक्रधरप्रभावात् ॥ ११-३३॥ नलेन पूर्वं स्वसुतेन सृष्टात् नवीनमन्यूनतरं स्वकलृप्तम् । समीक्ष्य तुष्यन्नपि विश्वकर्मा नाथाय रोचेत न वेत्यताम्यत् ॥ ११-३४॥ स सेतुरास्कन्दितकूलयुग्मः सङ्कल्पितो वासवलोकतक्ष्णा । महापुरीं तां च महीं च मातुं मध्ये तुलादण्ड इवार्पितोऽभूत् ॥ ११-३५॥ निवेदितां निर्जरशिल्पिनैव स्वयं चमत्कारवता सुकलृप्ताम् । अदृष्टपूर्वामिव विश्वदर्शी दृष्टिः सतां द्रष्टुमियेष नाथः ॥ ११-३६॥ निजप्रतिच्छन्दनिदर्शनीयां मृग्योपमानान्तरमृष्टकान्तिम् । उदन्वता दत्तकरेण देवः प्रदर्शितां पूर्वमवैक्षतैनाम् ॥ ११-३७॥ अनन्यदृष्टिं नगरी नवीना विस्मेरतां विश्वपतिं निनाय । स्वयम्प्रभैः सौधभरैरुदारैस्तुङ्गैः सुमेरोरिव रत्नश‍ृङ्गैः ॥ ११-३८॥ तामद्भुतां तारकिताग्रसौधां धर्मस्य पूर्णामिव योगसिद्धिम् । सपौरभृत्यः समयान्ववेक्षी विवेश वृष्ण्यन्धकयूथनाथः ॥ ११-३९॥ परेण नाकं प्रलयानभिज्ञा- मधीयते यस्य पुरीमचिन्त्याम् । स लोकनाथो विदधे सनाथां दूराधिकां द्वारवतीं दिवोऽपि ॥ ११-४०॥ विधाय त(य)स्यां विदितैः स्वचिह्नै- र्यदून् यथास्थाननिवेशतुष्टान् । तामेव नाथस्त्रिदशाभिनन्द्यां त्यक्तामयोध्यां मधुरां च मेने ॥ ११-४१॥ उदन्वति व्योमतले च लग्नां दृष्टोभयाः दर्पणदर्शनीये । यामद्भुतामात्मपुरीं च देवा- श्छायाममन्यन्त मिथः समीक्ष्याम् ॥ ११-४२॥ प्राकारचक्रं पृथुभिस्तरङ्गै- रास्फालयन् अम्बुधिरात्तवेगः । अमर्त्यमुख्यैरपि जातकोपै- रक्षोभ्यतां व्याकुरुतेव यस्याः ॥ ११-४३॥ यत्सौधपर्यङ्कजुषां वधूनां सङ्गृह्य निःश्वासगुणं समीरः । पद्मेषु नूनं प्रदिशन् प्रभाते गतागतं याति गवाक्षवर्त्मा ॥ ११-४४॥ जालानि यत्रागुरुधूमजालैः सन्दिग्धपारावतसन्निधानैः । अवासयन् नूनमहार्यगन्धान् आसेदुषां नाकसदां विमानान् ॥ ११-४५॥ परार्थ्यरत्नप्रचितात्मभिर्या प्रासादमालाभिरलङ्कृताङ्गी । नाथोपभोगानुगुणां पयोधौ ननन्द दृष्ट्वैव निजामभिख्याम् ॥ ११-४६॥ मणिप्रदीपप्रशम(मे)प्रयुक्ते विहारचूर्णे विफले वधूनाम् । अपत्रपायाः समयेऽपि यस्या- मभूदनास्था परमार्थदीपे ॥ ११-४७॥ प्रायेण यत्र प्रमदाजनानां नित्यं गुणैरप्रतिमैर्नि(ब)रुद्धाः । संस्कारयोगादपि लब्धसत्त्वा- श्चित्रार्पिता नाकसदो न(वि)चेरुः(लुः)॥ ११-४८॥ यदन्तरे यामिकवारणाना- मासेदुषामम्बुनिधेरभिख्याम् । कराभिमर्शेषु पुनश्चका(मर्शावसरेऽचका)सुः कल्लोललग्ना इव कर्णशङ्खाः ॥ ११-४९॥ सौधेषु यस्यां युवसेवितेषु त्रिविष्टपादप्यधिकोन्नतेषु । व्रीलातिभारान्नमिता इवाऽऽसन् वैमानिकैरध्युषिता विमानाः ॥ ११-५०॥ न षड्भिरासन् व्यसनानि पुंसां यद्वासिनामीतिभिरूर्मिभिर्वा । अयोगयत्नेन विनैव चान्ते जज्ञे जगद्धातरि बुद्धिरेका ॥ ११-५१॥ अदेशकालप्रविभागभाजा भूम्ना जगद्धातुरचिन्त्यभूम्नः । यस्यां विहारोपवनान्यभूवन् समाधियोग्यानि तपोवनानि ॥ ११-५२॥ अनंहसामध्वरदीक्षिताना- माह्वानतः प्रागपि सन्निधानात् । अभुङ्क्त कृत्स्नानि हवींषि नित्यं यत्र स्वयं यज्ञतनुः स देवः ॥ ११-५३॥ रतिप्रसूता इव राजकन्या रसोदधेरूर्मिपदं भजन्त्यः । विरक्तभाव्यं तमवाप्य यस्यां रागोपपन्ना रमयाम्बभूवुः ॥ ११-५४॥ प्रवालचित्रीकृतजालकश्रीः सालावृता सम्भृतपत्रजाला । परिष्कृता भद्र-मृगादिभिर्या बभौ स्मरस्येव विहारवन्या ॥ ११-५५॥ ध्वजाग्रभिन्नात् तुहिनांशुबिम्बा- दनुक्षरन्त्या सुधयाऽनुलिप्तैः । चिरप्रक्लृप्तैरपि यत्र सौधै- र्नित्यं नवीनैरिव निर्बभासे ॥ ११-५६॥ स्ववैभवैरप्रतिरूपशोभैः व्यक्तश्रियो वाङ्मनसानि(ति)वृत्तैः । तिरोदधुर्यत्र नरेन्द्रवासाः स्वयम्प्रभां देवसभां सुधर्माम् ॥ ११-५७॥ विभूतिभेदैरनुपप्लवैर्या भोगार्थिनां भूमिगताऽप्यभौमैः । निवारयामास तपोधनानां वासादरं वासवराजधान्याम् ॥ ११-५८॥ यत्सौधरत्नप्रकरेषु विष्वक् प्रसारितैरन्वहमैकमुख्यात् । करैः सहस्रेण गृहीतदीप्तिः प्रद्योतते नूनमतीव भास्वान् ॥ ११-५९॥ यच्चन्द्रशालासु निषेदुषीणां मृगीदृशां हारमणिप्रकाशैः । तिरस्क्रियां प्राप्य विलज्जमाना- स्तारागाणा नूनमधश्चरन्ति ॥ ११-६०॥ गृहेषु यस्यां मणिभित्तिभागे प्रतिक्षणं दृष्टमुखेन्दुबिम्बः । वधूजनः केवलमग्रहस्तै- रादत्त मङ्गल्यतयाऽऽत्मदर्शम् ॥ ११-६१॥ अनन्तचित्रप्रतिमाभिरामै रजस्रमाक्रान्तदिशावकाशैः । अभावयत् गोपुरवैभवैर्या विश्वप्रसूतेरिव वैश्वरूप्यम् ॥ ११-६२॥ सरोभिरुल्लासितपुष्करश्रीः सङ्गोज्झितैः सङ्गमितप्रयागा । प्रभासिता रत्नगणांशुभिर्या धर्माश्रयाणामिव संसदासीत् ॥ ११-६३॥ हसद्भिरुच्चैःश्रवसं हयाग्र्यै- रैरावतं दन्तिवरैश्च दृप्तैः । नरोत्तमैर्नाकसदश्च याऽभूत् सुभ्रूभिरप्यप्सरसः स्वयं द्यौः ॥ ११-६४॥ वप्रेषु यस्याः स्फटिकप्रदेशान् द्वाराभिमानात् द्रुतमापतन्तः । अवापुरागन्तुजनाः सलीलै- रन्तःस्मितैर्नागरकैर्निरोधम् ॥ ११-६५॥ पयोभिरच्छस्फटिकद्रवाभैः दवीयसां दर्शनमादधानैः । सुधाधिकस्वादुरसैरविन्दन् स्वान्तोपमां यत्र सतां सरस्यः ॥ ११-६६॥ यामेकचित्तः प्रसमीक्ष्य तुष्यन् यादोनिधेराहितदिष्टि(ष्ट)वृद्धिम् । लज्जामयासीदिव विश्वकर्मा लङ्कादिनिर्माणकथाप्रसङ्गे ॥ ११-६७॥ समग्ररत्नौघशुभाकृतिं यां सनायकां मध्यजुषा त्रिधाम्ना । हृद्यामजस्रं हृदयेन भूषां रत्नाकरो नूनमधत्त रम्याम् ॥ ११-६८॥ (रम्यां हि हृद्यां हृदयेन नूनं रत्नाकरो रत्नमधत्त भूषाम्)॥ ११-६८॥ अभिन्नसत्त्वान्नभसः परस्मात् क्षीरोदधेरंशुमतश्च बिम्बात् । रमासखस्य प्रणिधानभाजां याऽभूत् प्रियं व्यक्तिपदं पृथिव्याम् ॥ ११-६९॥ यत्सौधभाजो(जां)निशि सुन्दरीणां मुखेन्दुभिश्चूषितकान्तिमिन्दुम् । सद्यः स्वनिष्यन्दसुधाप्रवाहै- राप्याययामासुरिवेन्दुकान्ताः ॥ ११-७०॥ उद्वेलचञ्चत्तुरगोर्मिमाला- मुद्घोषितामुत्सवतूर्यघोषैः । प्रभूतरत्नौघनिधिं पयोधि- र्यामद्भुतां या च तमन्वकार्षीत् ॥ ११-७१॥ यद्वप्रशैलेषु दिवाऽपि सिन्धो- रास्फालनादुत्पतितैः पृषद्भिः । उत्क्षिप्तमुक्ताफलदर्शनीयै- रालक्ष्यतारौघमभूत् विहायः ॥ ११-७२॥ कलत्रपुत्रादिजुषामजस्रं दीर्घायुषां यत्र सतां जनानाम् । धर्मैकभाजामितरे पुमर्थाः प्रायः स्वयं सन्निदधुः स्वभूत्यै ॥ ११-७३॥ रराज सा रामजनार्दनाभ्यां प्राप्तप्रकाशाऽपि यदुप्रवीरैः । सत्येव तारानिकरे त्रिलोकी चक्षुष्मती चन्द्रदिवाकराभ्याम् ॥ ११-७४॥ प्रभुणा सहस्रवदनेन वर्ण्यतां द्विगुणैरमुष्य नयनैरवेक्ष्यताम् । श्रुतिभिश्च तस्य बहुधा निशम्यता- मधिकां ततः श्रियमवाप सा पुरी ॥ ११-७५॥ स्वयमजनि किमत्र श्वेतमेवान्तरीपं परिणतमुत किञ्चिद्भागधेयं पृथिव्याः । वरुणनगरमन्यत् वारिधेरुत्थितं वा किमिदमिति पुरं तत् कीर्तयन्ति स्म पौराः ॥ ११-७६॥ रामप्रष्ठैरधिवसति सा राजधानी जगाहे लोकाधीशे सह बहुमतैर्लोकपालैरिवान्यैः । आश्चर्याणां प्रकृतिरियमित्यद्भुतावेशयोग्यां अप्रत्यूहामनितरतुलारोहणीयामभिख्याम् ॥ ११-७७॥ तन्मध्ये विरचितशिल्पमेरुकल्पं वैचित्र्यादपहृतवैजयन्तगर्वम् । प्रस्पष्टं निजमिव पारमेष्ठ्यमुर्व्यां प्रासादं प्रभुरधिवासयाञ्चकार ॥ ११-७८॥ रामःपुनर्व्रजमुपेत्य विहारभेदै- राश्वासयन् सहचरैः सुहृदश्च सर्वान् । विश्राणितां दुहितरं वरुणेन विन्दन् सीरावकृष्टयमुनास्नपितो विजह्रे ॥ ११-७९॥ प्रत्यञ्चमब्धिमवधूतवतोऽतिदूरं दग्धुश्च कूलमिव दक्षिणमस्त्रभूम्ना(धाम्ना)। आकर्षतश्च सरितं सवितृप्रसूतां रामस्य तस्य शुशुभे रसिकस्य लीला ॥ ११-८०॥ पद्मयोनिवचनादुपनीतां प्राक्तनीं प्रियतमामिव कान्तिम् । रेवतस्य तनयामनुरूपां रेवतीं च परिणीय स रेमे ॥ ११-८१॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये द्वारकाधिष्ठानं नाम एकादशः सर्गः ॥

॥ रुक्मिण्यभ्युदयो नाम द्वादशः सर्गः १२॥

तथाविधानन्दमहापयोधे- स्तरङ्गवृत्त्या भजतोऽवतारान् । अशेषरूपेष्वनुरूपरूपा देवी जगन्नेतुरनुप्रजज्ञे ॥ १२-१॥ सा तस्य नित्योदितदिव्यधाम्नः पत्युः प्रिया भानुमतः प्रभेव । अध्यासितुर्द्वारवतीमदूरात्(रे) व्यक्तिं शुभां प्राप विदर्भदेशे ॥ १२-२॥ शिखण्डकं निष्प्रतिमं श्रुतीनां श‍ृङ्गारलीलोपमविश्वकृत्यम् । अधीयते तन्मिथुनं स्वभावा- दन्योन्यजीवातुमनन्यभोग्यम् ॥ १२-३॥ दयेव नित्यं दयिता त्रिधाम्नः सर्वेषु भावेषु समानभावा । परावराणां जननी प्रजाना- मासीत् विदर्भाधिपतेरपत्यम् ॥ १२-४॥ महीतलान्मैथिलसीरकृष्टात् क्षीरोदधेराहितमन्थशैलात् । भृगूद्वहात् ख्यातिमतश्च याऽभूत् सा भीष्मकादभ्युदियाय भूयः ॥ १२-५॥ अमन्यतैनां तनयां स राजा रुक्मी च (रुक्मश्च)मोहादनुजामजन्याम् । यामेकपत्नीमनघस्य पुंसः प्रजासृजां मातरमामनन्ति ॥ १२-६॥ त्यक्त्वा पराः स्त्रीर्गु(स्त्रीगु)णराशिरेनां शरण्यभूतां शरणं प्रपेदे । प्रायेण दोषैरविविक्तवासा- द्भीतः स्वयं भीष्मकराजकन्याम् ॥ १२-७॥ आरब्धदेहामिव भागधेयै- रक्षीणि लक्ष्यान्तरतो नियन्त्रीम् । सुतामिमां प्राप्य सुधामिवान्या- ममर्त्यकल्पौ पितरावभूताम् ॥ १२-८॥ अनन्यवृत्त्या घनतामुपेतै- रप्रौढसूर्येन्दुमयूखजालैः । सुवर्णरत्नैरथवा प्रक्लृप्तां सुतां सुजाताकृतिमन्वभूताम् ॥ १२-९॥ महीयसीं मङ्गलदीपमालां विद्युत्प्रकाशा विदधे कुमारी । आकल्परत्नांशुतिरस्करण्या दीप्त्या रजन्यामपि दीनभासम् ॥ १२-१०॥ कलामिवार्धामकठोरधाम्नः पुण्योदयानामिव पूर्वचर्याम् । प्ररोहवेलामिव कान्तिवल्ल्याः प्रैक्षन्त शुद्धान्तमृगीदृशस्ताम् ॥ १२-११॥ आत्माधिकारादधिकामवस्था- मयत्नतो नूनमवाप्तुकामा । वार्तानभिज्ञे वयसि स्थितां तां- वाग्देवता वन्दिमुखे(खैः)ववन्दे ॥ १२-१२॥ प्रदित्समानेन हरेरभीष्टं कामेन सा कल्पलतेव सृष्टा । पित्रोरिवानन्यदृशां प्रजाना- माशंसया सार्धमवाप वृद्धिम् ॥ १२-१३॥ पद्मादिरेखाप्रथमानभूमा निर्धार्यमाणा निगमैरभिज्ञैः । तदङ्घ्रिविन्यासमिषेण जज्ञे भूमेस्तदा भूषणपङ्क्तिरग्र्या ॥ १२-१४॥ अदृश्यभेदैरतिसूक्ष्मभावा- ज्जज्ञे जगन्मङ्गलतां दधानैः । विहारलौल्याद् विषमेषु तस्या गतेषु वाक्येषु च नृत्तगीतैः ॥ १२-१५॥ यदप्सरःपाणिसरोजमुक्तं प्रसूनवर्षं निपपात तस्याम् । अपूरि तस्यैव रजोभिरग्र्यै रपांसुला पांसुविहारवाञ्छाम् ॥ १२-१६॥ यदृच्छया तत्र परागजालै र्यानेव सा केलिगृहान् अकार्षीत् । ततः परं त्वष्टुरमी समीची महेन्द्रशालाविधिमातृकाऽभूत् ॥ १२-१७॥ चतुर्दशैतानि जगन्ति यस्याः क्षेमाश्रितं क्रीडनकं बभूव । पर्याप्तलीला मुमुदे तदैषा पाञ्चालिकापञ्जरशारिकाद्यैः ॥ १२-१८॥ आस्वादनीयान्यधिकं श्रुतीनां मुग्धाभिजातानि वचांसि तस्याः । प्रायेण लौल्यादधिकृत्य खिन्ना विधिप्रिया व्याहरतान्यभाषाः ॥ १२-१९॥ अविप्लुतव्याकरणानि तस्याः क्रमेण शिक्षानियताक्षराणि । अनुश्रवाणामनघप्रवृत्ते- रादेशदायीनि वचांस्यभूवन् ॥ १२-२०॥ विभूतयस्तत्र विशाम्पतीना- मात्मीयया देवतयाऽवतीर्णाः । स्वचिह्नभेदान् परिबर्हयन्त्यः प्रपेदिरे तत्परिवारभावम् ॥ १२-२१॥ वेदालवाले विहितस्थितिं तां रम्यप्रतानामिव रत्नवल्लीम् । स्तनादिलक्ष्य(क्ष)स्तबकादिचिह्नै- राविष्कृतं यौवनमाविवेश ॥ १२-२२॥ तदीयसर्वाङ्गजुषोरगाधं सौन्दर्यलावण्यसुधास्रवन्त्योः । ममज्जुरापत्य दृशः सखीना- मन्योन्यसम्भेदमपूर्वतीर्थम् ॥ १२-१३॥ निशेव चन्द्रेण घनव्यपाये नैसर्गिकी बुद्धिरिव श्रुतेन । फलेन सा नीतिरिवाप्रमादा युक्ता बभौ नूतनयौवनेन ॥ १२-२४॥ आलक्ष्यसंलापलवैरपाङ्गै- रङ्गैरनङ्गोदयपूर्वरङ्गैः । वियातमुग्धैरपि विभ्रमैः(लक्षणैः)सा विलक्षयामास विभूषणानि ॥ १२-२५॥ अमुक्तकौमारयुवत्वसीम्ना कान्त्या बभौ कल्पितरागभूम्ना । जरत्पलाशप्रसवानुषक्ता प्रतानिनी पल्लवसम्पदेव ॥ १२-२६॥ प्रसाधनानां परिकर्म दिव्यं विजृम्भणं विभ्रमजालकानाम् । वयः शुभं वामदृशश्चकाशे पश्यद्दृशां भाग्यमनन्यभोग्यम् ॥ १२-२७॥ अवाप्य सा मुग्धदशामपूर्वा- मव्याजलीलागतिराबभासे । रम्या रमोत्पत्तिदशाविशेषात् जाम्बूनदी जङ्गमपद्मिनीव ॥ १२-२८॥ तस्यास्तनुं वर्णयतो ममैवं हीनोपमा दोषपदं न विन्देत् । निदर्शनं तैरपि नित्यदृष्टं येषां निकर्षोऽपि गुणो यतः स्यात् ॥ १२-२९॥ तारेण तस्याश्चिकुरान्धकारे तारायितं मौक्तिकजालकेन । प्रायेण योऽसौ प्रलयावसाने निशीथसृष्टेरभवन्निदानम् ॥ १२-३०॥ द्युतिं शिखारत्नसहस्ररश्मे- र्ज्याएत्स्नां च मुक्ताफलजालजाताम् । तत्कुन्तलश्रेणिमयी तमिस्र- मैत्रीं दधौ मन्मथचापमौर्वी ॥ १२-३१॥ मुखाब्जसौन्दर्यमधुद्विरेफाः कान्त्यापगाशैवलपुञ्जकल्पाः । शोणेन चूडामणिना ससन्ध्यां तमीमपुष्यन् अलकास्तदीयाः ॥ १२-३२॥ शरत्प्रसन्नेन्दुकलाभिरामा ललाटरेखा सुदृशो रराज । कामेन तत्कान्तिलतासमृद्ध्यै स्वयं प्रक्लृप्तेव सुधास्रवन्ती ॥ १२-३३॥ कस्तूरिकाक्लृप्तविशेषकं तत् पश्यन् मृगाङ्को वदनं मृगाक्ष्याः । विभाव्य तादृक्परभागशोभां कलङ्कयुक्तोऽपि जहौ विषादम् ॥ १२-३४॥ तारुण्यनद्यास्तनुवीचिकल्पे तद्भ्रूलते शार्ङ्गनिदानदृश्ये । अनङ्गवेदप्रणवस्य रत्या लेखाक्षरं न्यस्तमसूचयेताम् ॥ १२-३५॥ प्रसूतपद्मोत्पलकाननश्रीः प्रारब्धवीचीविभवा विलासैः । दृष्टिस्तदीया ददृशे दयार्द्रा द्राघीयसी मन्मथदीर्घिकेव ॥ १२-३६॥ तद्दृष्टिरायामवती सुजाता श्यामोज्ज्वला चारुविशालमध्या । मन्ये समेष्यन्मधुवैरिलक्ष्या चेतोभुवः शक्तिरभूदमोघा ॥ १२-३७॥ निगृह्णती रत्नतिलप्रसूनं नासा तदीया नयनाब्धिसेतुः । अबोधि निःश्वाससमीरगन्धै- रन्तर्गतान् वेदगणान् वमन्ती ॥ १२-३८॥ नवेन्दुसन्ध्याप्रभृतीनि लोके निर्वर्ण्यमानानि निदर्शनानि । न खल्वविन्दन् कलयापि तस्याः स्मिताधरव्याप्तिकृतामभिख्याम् ॥ १२-३९॥ अहेतु रज्यन् अधरस्तदीयः प्रसूनमुक्तायितमुग्धहासः । लक्ष्मीलताया ललितोदधेश्च प्रवाळयोगं प्रथयाम्बभूव ॥ १२-४०॥ मुखं तदीयं विरराज मुग्धं सौरभ्यलावण्यसमुच्चयेन । व्यवस्थितान्योन्यविशेषलोभा- देकत्वमापन्नमिवेन्दुपद्माम् ॥ १२-४१॥ वर्णानुपूर्वीसुभगेन काले भव्यां श्रुतिं भावयता यथावत् । तारस्य संस्थानमिवान्वकार्षीत् कण्ठेन सा काञ्चनकम्बुभासा ॥ १२-४२॥ मधुद्विषः कण्ठपरिष्क्रियार्थं कामात्मना माल्यकृतेव क्लृप्ते । बभूवतुर्बाहुलते तदीये शम्पात्विषौ चम्पकमालिके द्वे ॥ १२-४३॥ आसीदधिष्ठानविशेषसीमा वक्षोजयोरङ्कुरतोरमुष्याः । मुकुन्दवक्षस्स्थलमुद्रणार्हां भव्यामवस्थामिव भावयन्ती ॥ १२-४४॥ समावृतौ हारमयूखसूत्रै- स्तस्याः स्तनौ चारुतरावभूताम् । जिगीषतस्तत्प्रियचित्तवृत्तिं मनोभुवो मङ्गलपूर्णकुम्भौ ॥ १२-४५॥ तस्यास्तदा तद्वदलक्ष्यमध्यं तन्व्याः स्तनद्वन्द्वमवाप वृद्धिम् । काले यथा तत्प्रथिमप्रभूतं कृच्छ्रादभूत् कृष्णभुजान्तरालम् ॥ १२-४६॥ मध्यं क्रशिम्ना विरराज तस्या नाभिह्रदान्नालमिव प्ररूढम् । प्रियागमोदर्कमभूत् यदग्रे कुचात्मना काञ्चनपद्मयुग्मम् ॥ १२-४७॥ स्तोकानताङ्गी स्तनभारभूम्ना मुग्धा बभौ मुष्टिमितावलग्ना । भृङ्गाभिनन्द्येन गुणेन युक्ता कामस्य सा काऽपि धनुर्लतेव ॥ १२-४८॥ रराज लावण्यतरङ्गरम्या वलित्रयी मध्यगता मृगाक्ष्याः । अन्तःस्थितानामिव दर्शयन्ती निवेशसीमान्तमनुश्रवाणाम् ॥ १२-४९॥ मध्येवलग्नं सुदृशो विलग्ना रोमावली कामधनुर्गुणाभा । जिगाय नाभीसरसः सुजाता- मुल्लासिनीमुत्पलरेणुपङ्क्तिम् ॥ १२-५०॥ अनुप्रयातः स्ववशामभिख्यां यूथोज्झितो यौवनगन्धहस्ती । तद्रोमराजिव्यपदेशदृश्यां नूनं दधौ नूतनदानरेखाम् ॥ १२-५१॥ प्रकाशितावर्तरुचिः प्रभाब्धौ नाभिः सुवृत्ता रुरुचे नताङ्ग्याः । रोमावलीरत्नलतानुरूपं रुक्मेण निष्पन्नमिवालवालम् ॥ १२-५२॥ पृथ्वी चकाशे स्तनसम्पदस्या लावण्यमम्भो नियतं च तेजः । श्वासोदयो गन्धवहः शुभाङ्ग्याः नाभिश्च मध्यं च नभो विभक्तम् ॥ १२-५३॥ गजेन्द्रहस्तादिषु तत्समत्वे दूरे सतां दोषगुणावमर्शः । भविष्यतः शार्ङ्गभृतस्तदूरू लीलोपधाने किमतोऽधिकेन ॥ १२-५४॥ मनोज्ञवृत्तं मधुबुद्बुदाभं चक्षुष्मतां सादरदर्शनीयम् । स्वदेहकान्तेः सविशेषदृष्टौ जानुद्वयं दर्पणतामयासीत् ॥ १२-५५॥ उदेष्यतः पञ्चशरस्य तस्या मुत्पादयिष्यन् उचितं निषङ्गम् । विधिः स्वयं मातृकया किलार्थी जङ्घायुगं वीक्ष्य जहर्ष तस्याः ॥ १२-५६॥ कलाचिकां काञ्चनसारक्लृप्तां कान्तेः शुभां कामपि काहलीं च । शशङ्किरेऽनन्यसमीक्ष्यशोभां जगन्ति जङ्घामवलोक्य तस्याः ॥ १२-५७॥ अलक्तकादप्यधिकात्मरागा पदद्वयी पद्मदृशश्चकाशे । प्राचीनजन्मप्रणयानुरोधात् सम्भाव्यमानेव सरोजलक्ष्म्या ॥ १२-५८॥ पादाम्बुजे दत्तमधुप्रसक्त्या निर्णेजयामास नखेन्दुकान्त्या । प्रायेण सा सत्पथमाश्रयन्ती पङ्कान् असत्सङ्गभवान् पृथिव्याः ॥ १२-५९॥ तस्याः पदाम्भोजमृणालभासा प्रकाशभूम्ना नखमौक्तिकानाम् । प्रकीर्णपुष्पाः सुधयाऽवसिक्ताः विहारभूम्यो युगपद्बभूवुः ॥ १२-६०॥ तस्याः श्रुतिश्रेणिशिखामणीनां सकेसरा दीधितिभिर्नखानाम् । प्रसाधिकालोचनभृङ्गलौल्यं पद्मद्वयी पादमयी निरास ॥ १२-६१॥ मुखेन्दुनिष्यन्दनिभैरमुष्याः मन्दस्मितैरिन्दुरवाप्तमान्द्यः । प्रायः प्रभूताद्भुतकान्तिलोभात् नखात्मना तत्पदमेव भेजे ॥ १२-६२॥ अलक्षि देवैरवतारलक्ष्म्या- स्तस्याः शुभा पादनखेन्दुपङ्क्तिः । आगामिकल्पेष्वधिकारलोभात् तारावलिस्तत्पदमाश्रितेव ॥ १२-६३॥ यातेन मञ्जीररवैश्च तस्याः प्रायः पराभूतगतिप्रणादाः । शिक्षाविशेषार्थमिवाधिचक्रुः पादानुवृतिं प्रणयेन हंसाः ॥ १२-६४॥ रराज दिव्यैरधिराजचिह्नैः श् श्लाघापदं तत्पदमागमानाम् । अश्मानमास्थापयता परस्तात् यत् पाणिना विश्वपतेरवाप्यम् ॥ १२-६५॥ अतीत्य कृच्छ्रात् समुदायशोभां प्रत्यङ्गसौन्दर्यपरा दिदृक्षा । पर्यभ्रमत् प्राप्तविहारडोला पुष्पेषु भृङ्गीव मुहुः सखीनाम् ॥ १२-६६॥ श‍ृङ्गारयोनेरिव शिल्पविद्यां दिव्यां त्रिलोक्या इव दिष्टवृद्धिम् । सीमान्तरेखामिव सम्पदस्तां जगुः स्त्रियो जङ्गमरत्नसृष्टिम् ॥ १२-६७॥ वयस्ययाऽभीष्टवरानुयोगे साऽपश्यदात्मानममन्दलज्जा । असूचयन्नूनमनेन तस्याः स्वलक्षणं शौरिमनन्यलक्ष्यम् ॥ १२-६८॥ अलिप्सत श्वेव हविस्तदैनां दैत्यस्वभावो दमघोषजन्मा । तस्मै च कृष्णैकमनोरथां तां रूपाधिकां दातुमियेष रुक्मी ॥ १२-६९॥ परस्परं भूषयतः प्रतीकान् औद्वाहिकं मङ्गलमुद्वहन्त्याः । प्रायः स्वदीप्तेरतिरोधिमिच्छ- न्त्यावारयन् आभरणानि तस्याः ॥ १२-७०॥ लावण्यकल्पद्रुममञ्जरीं तां श‍ृङ्गारदिग्वारणवैजयन्तीम् । सौन्दर्यदुग्धोदसुधाप्रसूतिं सैरन्ध्रिकाः प्रेक्ष्य मिथः शशंसुः ॥ १२-७१॥ स्वभावजादभ्यधिकं तदङ्गे ष्वासादितं सौरभमङ्गरागैः । स सर्वगन्धोऽपि यदन्वयेन प्रभूतमामोदविशेषमृच्छेत् ॥ १२-७२॥ व्यामातिरिक्तस्तनकुम्भभूम्ना व्याप्ताकृतिं यौवनकुञ्जरेण । प्रसाधयन्त्यः पतिदेवतास्तां नाथोचितां प्रेक्ष्य न तृप्तिमापुः ॥ १२-७३॥ मौलौ सुकेश्याः स्फुटरश्मिजालं मुक्तामयं जालकमाबबन्धुः । क्रीडोचितं कृष्णमृगं गृहीतुं तेन स्मरो वागुरिकस्तदाऽभूत् ॥ १२-७४॥ मुखेन्दुलावण्यसुधाप्रवाहे मुहुः प्रतीपप्लवनोद्यतेन । तत्कर्णभूषामकरेण मन्ये मन्दीकृता मन्मथलाञ्छनश्रीः ॥ १२-७५॥ अनन्यदृष्टिं विततान ताम- प्यादर्शसङ्क्रान्तिविशेषदृश्यम् । प्रसाधनैः प्राप्तगुणैः प्रतीक्ष्यं तस्या मुखं तामरसायताक्षम् ॥ १२-७६॥ मनुष्यताकञ्चुकितात्मभूम्नः काले चकाशे कुचकञ्चुकश्रीः । रत्नाचले भोगिशयप्रियायाः स्वतल्पनिर्मोक इवावलीनः ॥ १२-७७॥ अंसावलम्बिन्यसितेक्षणायाः कम्पोज्ज्वला काचन रत्नमाला । अलक्ष्यतोल्लासितरम्यरश्मिः कामार्पिता कान्तिविहारडोला ॥ १२-७८॥ प्रभाप्रवाहोदितसैकताभे स्तनद्वये तामरसेक्षणायाः । तत्कन्धराशङ्खमतल्लिकायाः प्रसूतिराशङ्क्यत हारवृत्त्या (मुक्ताः)॥ १२-७९॥ अभासताऽऽत्मस्मितसौम्यभासा हारेण हृद्येन जगत्प्रतीक्ष्या । प्रियस्य चन्द्रं हृदयाद्विधातुः प्राप्तानुसारेव निसर्गशुद्धम् ॥ १२-८०॥ रराज मुक्ताभिरवाप्तफेनं रत्नाङ्गदं प्राप्तगुणं तदङ्गे । प्रवाहवृत्तेः परिवृत्तिभेदात् महीयसी मण्डलितेव कान्तिः ॥ १२-८१॥ प्रतिक्रियामात्मतिरस्क्रियायाः प्रायः स्वयं व्यापृतया विधातुम् । तदङ्गयोगोज्ज्वलरत्नधाम्ना सञ्छादितं मेखलयाऽन्तरीयम् ॥ १२-८२॥ शिखण्डकानि श्रुतिसुन्दरीणां चारूणि पादाभरणानि तस्याः । पदेषु सङ्घर्षवशादिवासन् मिथः पुरोभागिपदास्पदानि ॥ १२-८३॥ अनुक्षणं बन्धुजनैरमुष्या- मामुच्यमानेषु विभूषणेषु । अयत्नतस्तानि तदन्तराले कृतास्पदा केवलताऽत्यशेत ॥ १२-८४॥ अभिन्नरूपामनुवेलभिन्नात् प्रसाधनादभ्य(प्य)धिकां प्रसत्तिम् । विलोकयन्ती जनता तदीयां व्यावर्तयामास ततो न दृष्टिम् ॥ १२-८५॥ आदर्शबिम्बेन तदङ्गकान्ते- रक्षाम्यता निष्प्रतिमत्ववादम् । प्रतिप्रवृत्तिं प्रतिमां विधाय प्रख्यापिता वृत्तवतामपीर्ष्या ॥ १२-८६॥ निनीषितां देवगृहं ययैता- माकल्पलक्ष्म्या समयोजयन्त । मुकुन्दसंस्पर्शमवाप्तुमर्हा सैव स्थिरा धन्यतमा बभूव ॥ १२-८७॥ पतिव्रताः पार्थिवयोषितस्तां प्रत्यङ्गसौन्दर्यनिमग्नभावाः । कृताशिषः कृष्णमनोरथस्था- मारोप्य कर्णीरथमन्वगच्छन् ॥ १२-८८॥ मङ्गल्यसङ्गीतसमेतयात्रा मनुष्यदेवीभिरनुद्रुता सा । निनंसितैषा स्वयमेव देवी नान्येति सद्भिर्निरणायि नाथा ॥ १२-८९॥ भावान्तरेषु प्रतिपन्नलीला पैतामहादीनि पदानि दातुम् । स्वदत्तशक्तेः कुहनामनुष्या कुतश्चिदिष्टं स्वयमाशशंसे ॥ १२-९०॥ प्रणम्य मूर्ध्ना निहितोपहारा- मुत्तस्थुषीमुत्सवदेवतैनाम् । अवोचदारादशरीरिवाचा परैरजय्यं पतिमाप्नुहीति ॥ १२-९१॥ पत्या निजेन परिणीतिमवाप्तुकामा लब्ध्वा वरं ललितमुत्सवदेवतायाः । तेनैव सा समसमीहितसिद्धिरासीत् मानाधिका जगति मन्मथमन्मथेन ॥ १२-९२॥ ऊरुः सव्यो नयनकमलं भ्रूलता चापि तस्याः प्रावेपन्त प्रियमुपगतं सूचयन्ति स्ववृत्त्या । आरादासीदलघुतुलसीगन्धसौम्यः समीरः प्रत्यासन्नं मुहुरुदचरत् पाञ्चजन्यप्रणादः ॥ १२-९३॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये रुक्मिण्यभ्युदयो नाम द्वादशः सर्गः ॥

॥ रुक्मिणीपरिणयो नाम त्रयोदशः सर्गः १३॥

प्रसादभाजः प्रतिनिर्गतां तां प्रासादतो वासववल्लभायाः । समग्रशक्तिः समयोपयातः प्राणेश्वरीं प्राप्तुमियेष शौरिः ॥ १३-१॥ तामद्भुतां सिद्धिमिवाद्भुतानां सौभाग्यविद्यामिव सद्गुणानाम् । सत्तामनन्यामिव सद्गणानां यथाश्रुतं प्रैक्षत यादवेन्द्रः ॥ १३-२॥ अङ्गैरवज्ञातकदम्बगोलै- रस्पन्दमन्देन विलोचनेन । लीलोपशान्त्या लिखितेव साऽभूत् दामोदरे दृष्टिपथं प्रयाते ॥ १३-३॥ पद्माकराणां परिषन्निवेशे पर्याप्तचन्द्रायुतकान्तिपू(सा)रे । अनन्यलभ्यां लभते स्म तृप्तिं तस्या मुखे दृष्टिरतीव शौरेः ॥ १३-४॥ वाचस्पतित्वं च वनस्पतीनां दिव्येतरेषां च दिवस्पतित्वम् । दातुं क्षमाया दयिते तदानी- माज्ञापको नूनमभूदनङ्गः ॥ १३-५॥ तस्मिन् द्वितीयामिव वैजयन्तीं सा च प्रिये साचिविशेषरम्याम् । कटाक्षमालां निबबन्ध कृष्णे कामाधिके कौतुकमेदुराक्षी ॥ १३-६॥ अलक्ष्यभेदत्रिविधाम्बुजाभै- रालक्ष्यश‍ृङ्गारगुणानुबन्धैः । स्वयंवरस्रग्भिरभावि तस्याः कालोदिते कंसरिपौ कटाक्षैः ॥ १३-७॥ स वैजयन्त्यादिविभावशाली निर्व्याजनिष्पन्ननिजानुभावः । श‍ृङ्गारवीराद्भुतचित्रितात्मा रम्यस्तया निर्विविशे रसोऽन्यः ॥ १३-८॥ आकेकराणामनघस्तदानी मेकक्षणं लक्ष्यमभूत् बहूनाम् । तस्याः स्थिरानन्दपरिप्लुताना- मर्थस्पृशामर्धविलोकितानाम् ॥ १३-९॥ तस्याश्चिराकाङ्क्षितलाभधन्यै- रपत्रपामन्थरितैरपाङ्गैः । बभार भूयो बहुमानपूर्वं बाल्ये धृतां बर्हिकलापभूषाम् ॥ १३-१०॥ सन्तानसौभाग्यघनेन यूना सिक्ता सुधासारनिभैरपाङ्गैः । उद्भिन्नरोमाञ्चततिर्बभासे कान्तप्ररोहा कलमस्थलीव ॥ १३-११॥ स्वकान्तिसाम्यादिव जातसङ्गैः- शौरिस्तदा स्वागतसूक्तिगर्भैः । प्रियासखीनामभजत् प्रहृष्टै रुद्वीक्षणैरुत्पलपुष्पवृष्टिम् ॥ १३-१२॥ स रुक्मिणीनेत्रचकोरचन्द्रः सा तत्प्रहर्षाम्बुजपूर्वसन्ध्या । तदद्भुत(तं)द्वन्द्वमवेक्ष्य सद्यो ययुस्तुलामप्सरसामनूनाम् ॥ १३-१३॥ तयैव तादात्म्यमिवाऽऽगतानां तस्याः सखीनां सममाविरासन् । परस्य वीक्षां प्रतिसल्लँपन्तो वक्रोक्तिगर्भा इव मन्दहासाः ॥ १३-१४॥ स कौस्तुभाभ्यर्णनिवेशयोग्यं कन्यामयं कामपयोधिरत्नम् । परीतमारात् प्रतिहारपालैः पश्यन् क्षणं पान्थ इवावतस्थे ॥ १३-१५॥ तं माल्यभूषापरिकर्मिताङ्गं धारातटित्वन्तमिवाम्बुवाहम् । समीक्ष्य बाला तदनन्यदृष्टि- श्चर्यामवालम्बत चातकानाम् ॥ १३-१६॥ तलोदरीं तालफलस्तनीं तां ताम्राधरां चारुनवोत्पलाक्षीम् । किं नाम भावीति विभावयन्तीं कृष्णस्तदा किञ्चिदिवाऽऽससाद ॥ १३-१७॥ दुर्दर्शमध्यां द्विरदेन्द्रयातां व्यूहक्रमव्यक्तविचित्रगात्रीम् । परैरभेद्यां प्रतिजग्मुषीं तां कान्तात्मिकां कामचमूं स मेने ॥ १३-१८॥ स चन्द्रिकां चन्द्र इवाभियात- श्चन्द्राननां यादववंशचन्द्रः । निर्वेशनीयः सविशेषमासीत् नेदीयसां नेत्रचकोरवृन्दैः ॥ १३-१९॥ अहं त्वया दूतमुखेन दूरात् साध्व्या समाहूत इहोपयातः । मा ते भयं भूदिति मञ्जुभाषी तामग्रहीदग्रकरे मुकुन्दः ॥ १३-२०॥ प्रियेण सा तेन गृहीतहस्ता तद्वक्त्रदिव्याम्बुजषट्पदेन । विलोचनेन व्यवृणोत् सखीभ्यः कृतार्थतां क्षीबदशोल्बणेन ॥ १३-२१॥ प्राचोऽवतारान् अतिशय्य भूम्ना सा रुक्मिणी तेन वृता चकाशे । तस्यैव रूपान्तरदूरवृत्तिः कन्दर्पजन्मानुगुणेव कान्तिः ॥ १३-२२॥ मल्लीविकासोज्ज्वलमन्दहासा रोमाद्गमैराहितकोरकश्रीः । समेयुषी सन्ददृशे तदा सा वसन्तलक्ष्मीरिव माधवेन ॥ १३-२३॥ अघर्मजस्वेदकणावकीर्णा- मभीतिजं वेपथुमुद्वहन्तीम् । अनुष्णबाष्पोदयमन्थराक्षीं विलोक्य देवीं विभुरभ्यनन्दत् ॥ १३-२४॥ हरिप्रियां केसरिणीमिवैनां दुरासदामन्यनृपद्विपेन्द्रैः । सखीजनः प्रीतमना निदध्यौ ययौ च खेदं निजविप्रयोगात् ॥ १३-२५॥ मिथो गुणैस्तन्मिथुनं निबद्धं वियोगवैदेशिकसम्प्रयोगम् । अजायतान्योन्यनिलीनभावं सखीदृशां सादरदर्शनीयम् ॥ १३-२६॥ जगत्त्रयार्तिप्रशमाय जातां विहारसङ्क्षोभितवैरिसिन्धुः । देवेषु पश्यत्सिवव पूर्वमेनां जग्राह तां जाग्रति राजलोके ॥ १३-२७॥ स पुष्पकं राम इव प्रियां स्वा- मुत्तारितां शत्रुभयादुदीर्णात् । मनोजवं सत्यमनोरथस्ता- मारोपयामास रथं रथाङ्गी ॥ १३-२८॥ सा चामरौघैरुपचर्यमाणा वातावधूतैरिव काशजालैः । रराज नाथेन रथोदयाद्रौ चन्द्रेण पूर्णेन शरन्निशेव ॥ १३-२९॥ परस्परप्राप्तगुणेन भासा (धाम्ना) बर्हावृतं व्योम विभावयन्तौ । विरेजतुस्तुङ्गरथाश्रयौ तौ विद्युत्पयोदाविव मन्दरस्थौ ॥ १३-३०॥ प्रभेव देवेन तमोपहेन प्रत्यग्दिशं तेन सह प्रयान्ती । नित्यानपायित्वमजानतीनां सत्यापयामास निजं प्रजानाम् ॥ १३-३१॥ तामुद्वहंस्तामरसायताक्षो रत्नौघदीप्तेन रथेन देवीम् । आत्मानमेवार्यममण्डलस्थं विद्यासखं व्यञ्जयति स्म वीरः(देवः)॥ १३-३२॥ अतीतदर्शामिव चन्द्रलेखां शान्तोपरोधामिव शारदीं द्याम् । अमंस्त निर्विघ्नफलामिवेच्छां शोकत्यजं शूरकुलेश्वरस्ताम् ॥ १३-३३॥ समेत्य सिंहीमिव तामनन्यां यानोद्यतं यादवपञ्चवक्त्रम् । आघुष्य गोमायुरिवामिषार्थी चैद्यः क्रुधा दीप्तमुखोऽन्वधावत् ॥ १३-३४॥ रुक्मी च तूर्णं प्रतिपन्नरोषः पुरो भवन् भूमिभृतां सखीनाम् । पराभवस्य प्रतिकारमिच्छन् जग्राह पार्ष्णिं जगदैकनेतुः ॥ १३-३५॥ जिघांसिते भ्रातरि जातखेदैः कान्ताभिलापैः कतकैरिवाम्भः । मनः प्रपेदे सहजां प्रसत्तिं सत्वाधिकं सात्त्वतवंशगोप्तुः ॥ १३-३६॥ स वीक्षमाणः सविलासनेत्रं वल्गुस्मितं वामदृशो मुखाब्जम् । तदुक्तिभिः स्वादुतमाभिरासी दाप्यायितो नूनमनाविलाभिः ॥ १३-३७॥ अनुद्रुतां वैरिचमूं स वीरो बलेन रुद्ध्वा निजबाहुनैव । विनिर्दिशन् मार्गभवान् विशेषान् विश्वासयामास विदर्भकन्याम् ॥ १३-३८॥ प्रियासहायः पदवीं स गच्छन् द्राघीयसीं दारुकसारथिस्ताम् । उदग्रवेगान् उदधेरनूपे वीतीन् क्षणं विश्रमयाम्बभूव ॥ १३-३९॥ भयार्णवादुद्धृतया स्वयाऽसौ श्रियेव साक्षादनुभूयमानः । पयोधिरूपां परिघां विलङ्घ्य द्युसम्मितां द्वारवतीमयासीत् ॥ १३-४०॥ परिष्कृतां काञ्चनतोरणैस्तां वल्गुध्वजां वन्दनदामचित्राम् । रामासहायः प्रसमीक्ष्य रेमे रम्यप्रसूनाञ्चितराजवीधीम् ॥ १३-४१॥ महीयसां मङ्गलदुन्दुभीनां नादैरवज्ञातपयोधिशब्दा । श्रुतोत्सवानां विदधे पुरी सा स्वर्गौकसां श्रोत्रसुधामपूर्वाम् ॥ १३-४२॥ प्रत्येयुषां कंसरिपुर्यदूनां देवद्रुमाणामिव जङ्गमानाम् । अनर्घरत्नाभरणप्रधानान् आदत्त दिव्यान् उपदाविशेषान् ॥ १३-४३॥ तस्मिन् महानीलमणिप्रकाशे तां रुक्मिणीमाहितरुक्मकान्तिम् । पुराङ्गनाः प्रेक्षितुमीहमानाः स्वर्गाधिकान् आरुरुहुः स्वसौधान् ॥ १३-४४॥ कलक्वणन्नूपुरचारुवाद्यं कर्णावतंसोदितभृङ्गगीतम् । कस्याश्चिदन्वागतनाट्यवेदं लीलागतं लास्यमभूदपूर्वम् ॥ १३-४५॥ परिच्युतं किञ्चिदिवान्तरीयं काचित्समालम्ब्य सहैव काञ्च्या(कान्त्या)। क्षिप्तेव तीव्रेण कुतूहलेन क्षणेन वातायनमाससाद ॥ १३-४६॥ आमुच्य ताटङ्कमनङ्गचक्रं सव्येतरे सत्वरमाव्रजन्ती । अन्येन काचिद्भृशमाबभासे कर्णेन कैवल्यविभूषणेन ॥ १३-४७॥ उदञ्चिता बाहुलतेतरस्या मौलिस्रजा हस्तगृहीतयाऽऽसीत् । जगज्जिगीषोर्मदनस्य जैत्री पताकयेवाद्भुतकेतुयष्टिः ॥ १३-४८॥ प्रकोष्ठभाजः प्रियशारिकायाः पयः स्वयं सादरमर्पयन्ती । गवाक्षमागम्य गजेन्द्रयाता काचित् प्रसस्मार कृतावशेषम् ॥ १३-४९॥ प्रचारवेगात् त्रुटितेन चक्रे- हारेण मुक्ताफलवर्षिणाऽन्या । अदूरतः सन्निहितस्य शौरे राचारलाजाञ्जलिपूर्वरङ्गम् ॥ १३-५०॥ स्तनांशुकं स्रस्तमबुध्यमाना सखीजने सस्मितमीक्षमाणे । परामृशन्ती विततान काचित् प्रतिक्रियां पाणिनखांशुजालैः ॥ १३-५१॥ सखीधृतैश्चामरतालवन्तै- राश्यानतां प्रापितमङ्गरागम् । विलोकिते शार्ङ्गिणि विह्वलाऽन्या श्वासानिलैः शोषमिवानिनीषत् ॥ १३-५२॥ प्रसाधयन्तीमवधीर्य धात्री- मङ्गैरसम्भावितभूषणाऽन्या । समीक्ष्य कृष्णं सहसोपजातैः परिष्क्रियामाद्रियतेव भावैः ॥ १३-५३॥ भ्रुवा स्फुरन्त्या मदनस्य मौर्वीं ज्याघातरेखामभि(पि)दर्शयन्ती । अन्यानुषक्तेऽपि हरौ वियातां प्रायुङ्क्त दूतीमिव दृष्टिमन्या ॥ १३-५४॥ समेयुषीमप्रतिमेन यूना तां रुक्मिणीं वीक्ष्य विलीनभावा । भाग्यं किमस्या इति भावयन्ती तदात्मतां नूनमलिप्सतान्या ॥ १३-५५॥ तदीक्षणे भर्तुरिव स्मरन्त्या कन्यादशां कामवशाद्भजन्त्या । स्वयंवरार्हे स्वयमेव तस्मिन् कयाचिदाधायि कटाक्षमाला ॥ १३-५६॥ कक्ष्यानिबन्धच्यवने सलीलं स्तनाहितस्वस्तिकबाहुबन्धा । जगत्पतौ पश्यति जातभीषा प्रायस्तदालिङ्गनमभ्यनैषीत् ॥ १३-५७॥ रथेन तं राजपथे प्रयान्तं निर्व्याजसङ्गेन निशामयन्ती । त्यक्ता निमेषैरपराऽन्वकार्षीत् चित्राङ्गनानां सुरयोषितां च ॥ १३-५८॥ समीक्षितस्यापि सहत्वसङ्गात् दुष्प्रापलोभादपि दूयमाना । गलद्भिरन्या वलयप्रसूनै- रभ्यर्चनामातनुतेव शौरेः ॥ १३-५९॥ समानकान्त्या प्रियया समेते दृष्टे जगद्धातरि जातरागा । प्रणामयोग्येयमितीव मत्वा प्राप्तं पदं मेखलयापरस्याः ॥ १३-६०॥ तासां तदेकोत्सुकदर्शनानां समाधिभाजामिव शेमुषीणाम् । अलं प्रभुस्सोऽपि न मातुमासी- दपारहर्षादनघामवस्थाम् ॥ १३-६१॥ अवारुणीसम्भवसौरभैस्तै- रनन्यसाध्याधरबिम्बरागैः । निरञ्जनोपस्थितनेत्रशोभैः स पिप्रिये पौरवधूमुखाब्जैः ॥ १३-६२॥ स पौरकन्याकरविप्रकीर्णान् प्रायः प्रतीच्छन् उपचारलाजान् । अचीचरत् स्यन्दनमब्जनेत्रः सव्यापसव्येन गतेन वीधी(ध्या)म् ॥ १३-६३॥ कह्लारपद्मोत्पलकान्तिचोरैः कटाक्षणैः पौरवधूजनानाम् । मुग्धेन्दुहासो मुमुदे मुकुन्दः पश्यन् प्रियां प्रापितपुष्पवृष्टिम् ॥ १३-६४॥ कृष्णस्य तां स्कन्धमुपघ्नयन्तीं सुरद्रुमस्येव सुवर्णवल्लीम् । अवेक्ष्य नूनं चतुरः पुमर्थान् अनन्यलभ्यामलभन्त पौराः ॥ १३-६५॥ वक्त्रैः सुधासोदरकान्तिपूरैः कस्तूरिकापत्रकलङ्कदृश्यैः । अलक्ष्यदेहा विदधुर्मृगाक्ष्यः प्रत्युप्तपूर्णेन्दुशतान् गवाक्षान् ॥ १३-६६॥ शुचिस्मिताः सौधतलान्तरस्थाः पद्मेक्षणं प्रेक्ष्य परिस्फुरन्त्यः । शरत्पयोदोदरसंश्रितानां क्षणद्युतीनां द्मुतिमन्वविन्दन् ॥ १३-६७॥ अपाङ्गजालैरसितोत्पलाभैः कृष्णात्मकं भावमिवोद्वमन्त्यः । वितेनिरे राजपथे मृगाक्ष्यः तदादृतां बर्हवितानशोभाम् ॥ १३-६८॥ हरेरभिख्यामनुपाधिरम्यां विलोचनैर्वीतनिमेषविघ्नैः । आस्वादयन्त्यः सुदृशस्तदानी- मयत्ननिष्पीतसुधा इवाऽऽसन् ॥ १३-६९॥ अम्भोरुहाणामवलेपसीमां कर्णोत्पलानामपि कान्तिकक्ष्याम् । विलङ्घयन्तः सुदृशां कटाक्षा विलिल्यिरे कृष्णमवाप्य लक्ष्यम् ॥ १३-७०॥ तमात्मवन्तं परविद्ययेव पराक्रमं तत्परयेव लक्ष्म्या । तमेव देवं दययेव जुष्टं सम्मेनिरे तत्त्वविदः सभार्यम् ॥ १३-७१॥ तां प्राप्य चित्रामिव तारकेशः स्तव्यैः स्तुतो वन्दिगणैरभौमैः । विवेश धाम स्वमुदीर्णधामा वैवाहिकीं सम्पदमाप्तुमिच्छन् ॥ १३-७२॥ विहारयोगेन विभज्य युक्तं मिथोऽनुरूपं मिथुनं तदाद्यम् । उपाचरन् व्योमचरा यथार्हं सम्प्रीणनैरुत्सवसंविधानैः ॥ १३-७३॥ सदाऽभिगम्यैरभिगम्यमानं विश्राणने वैश्रवणात् प्रभूतम् । तं शङ्खपद्मप्रमुखा महान्तः सिषेविरे शेवधयः समेताः ॥ १३-७४॥ अकृत्स्नसंवेदिनि जीवलोके सङ्ग्राहयन् धर्ममथात्मवृत्त्या । प्रत्यर्चयामास मुनीन् उपेतान् प्रभुः स्वयं प्रेष्य इवोपचारैः ॥ १३-७५॥ अपत्रपाविप्लुतचेतसो ये त्यक्त्वा विपक्षं तरसोपसेदुः । यथाक्रसं सात्यकिरुत्सवादौ सेभावयामास सभासदस्तान् ॥ १३-७६॥ शुभंयवः स्वामिमहोत्सवेन स्वाराज्यमक्षय्यमिवाप्तवन्तः । दत्तोपचारा वसुदेवदारैः पुण्याशयाः पौरजनाः जहर्षुः (प्रहृष्टाः)॥ १३-७७॥ सहोदरन्यस्तभरस्तदात्मा रुक्माणि रत्नानि च रौहिणेयः । अदत्त सन्तोषवशादभीक्ष्णं वाञ्छाधिकं वन्दिवनीपकानाम् ॥ १३-७८॥ अनन्यभक्तैरनुभाव्यभूम्ना दत्तेक्षणो दानपतिस्त्रिधाम्ना । समाहितैः सम्मतमुद्धवाद्यैः पुरोधसां पूजनमाचचार ॥ १३-७९॥ आहन्यमाना धृतहेमकोणैः गन्धर्वमुख्यैरिव गाढविद्यैः । जातानुनादा जगतां त्रयाणां दोषच्छिदो दुन्दुभयः प्रणेदुः ॥ १३-८०॥ विभावितं शिक्षितनाट्यवेदै रुद्वाहसङ्गीतमुदारक्लृप्तम् । प्रसादनं दृष्टिमनश्श्रुतीना- मदिव्यमास्कन्दितदिव्यमासीत् ॥ १३-८१॥ लावण्यपूरं ललिताङ्गयष्टेः कार्त्स्नेन निर्वेष्टुमपारयन्त्यः । अङ्गानि वध्वाः कुलवृद्धनार्यः प्रसाधनैरन्तरयाम्बभूवुः ॥ १३-८२॥ प्रयुज्यमानानि तयोर्यथार्हं मङ्गल्यमाल्याभरणाक्षतानि । प्रायेण लोकाभ्युदयं प्रदातुं तत्सङ्गमात् तादृशतामकाङ्क्षन् ॥ १३-८३॥ अरातिपक्षार्णवमन्दराभे हस्ते हरेर्यत्तदबन्धि सूत्रम् । तदाददे स्थानवशादभिख्यां संवीतनागेन्द्रनिदर्शनीयाम् ॥ १३-८४॥ समेधितस्तस्य विवाहवह्निः पुरोधसा पुण्यकृदग्रिमेण । प्रदक्षिणावृत्तशिखाकलापः प्रायेण नीराजनमाततान ॥ १३-८५॥ आशास्य लाजाञ्जलिहोमभाजा क्षेमाशिषा किञ्चिदशेषहृद्यम् । अन्योन्यमाकेकरसस्मिताक्षा- वपश्यतामादिमदम्पती तौ ॥ १३-८६॥ वैलक्ष्यडोलामिव संश्रितानां विलोचनानां ववृधे विहारैः । तयोरनन्यादृशवैभवाना- मन्योन्यराजीवमधुव्रतानाम् ॥ १३-८७॥ परस्परं पाणिसरोजयोगात् बभूवतुस्तौ पुलकाञ्चिताङ्गौ । अस्विद्यतां च ज्वलनस्तु मन्दै- रसूत धूमैरधिवासमात्रम् ॥ १३-८८॥ समन्त्रकं साक्षिणि हव्यवाहे सख्योचितां सप्तपदीं भजन्तौ । स्वशासनेन स्वयमन्वयैन्ता- माचारमागन्तुकदम्पतीनाम् ॥ १३-८९॥ अन्वेतु विष्णुः स्वयमित्युदीर्य प्रियां पराधीन इवानुगच्छन् । जायापतीनां जगदुद्भवानां भव्यां दशां भावयति स्म नाथः ॥ १३-९०॥ आत्मानमेव स्वयमग्निरूपं परिक्रमैः पर्यचरत् स देवः । विश्वस्य बाह्यान्तरनित्यवृत्त्या न कर्म कर्ता च य एव येषाम् ॥ १३-९१॥ प्रदक्षिणेन क्रमणेन ताभ्यां दत्तार्चनो दिव्यवधूवराभ्याम् । नूनं तथाऽऽनर्च विघूर्णनेन स्वान्तः स्थितौ वह्निरपि स्वयं तौ ॥ १३-९२॥ तस्याः सलीलं चरणारविन्दं कामी गृहीत्वा करपङ्कजाभ्याम् । आस्थापयत् यां दृषदं मुकुन्दः साऽभूत् स्वयं मौलिमणिः श्रुतीनाम् ॥ १३-९३॥ यदत्र कर्मण्ययथाकृतं तत् स्विष्टं क्रियादग्निरिति ब्रुवाणः । स्वतेजसा भावितविश्वतेजाः स्वाहासखं देवमुपास्त देवः ॥ १३-९४॥ रामस्य सीतेव रमेव विष्णो- रमुष्य भूयास्त्वमिहैकपत्नी । इत्यूचिषो यादववृद्धदारान् प्रीताशया प्रैक्षत सा सनाथा ॥ १३-९५॥ वरेण वन्द्येन सुरासुराणां मङ्गल्यसीमान्तभुवा च वध्वा । समीक्षिता ब्रह्मसुतस्य पत्नी सर्वैरभूत् सादरदर्शनीया ॥ १३-९६॥ तदेकभावा तमनन्यभावं नाथप्रिया नाथमनुव्रजन्ती । अभीष्टसिद्धेरधिदेवतेयं यद्वा सवित्रीति यथार्थमूचे ॥ १३-९७॥ मनुष्यतां मानयतो विहारैः स्वामेव देवीमुपयच्छतस्ते । समेधतां मङ्गलमित्युशन्तः सत्याशिषस्तं मुनयः शशंसुः ॥ १३-९८॥ कृताशिषं कृष्णगृहेश्वरीं तां पुरोधसा पुण्यमनोरथेन । सकौतुकां कौतुकिनः सुरत्नैर- भ्यर्चयामासुरमात्यवृद्धाः ॥ १३-९९॥ प्रदाय ताभ्यामुपदाः समीचीः प्रत्यागताः स्वानि गृहाणि पौराः । आशापतीनां विभवादनूनां तत्रैव ते सम्पदमन्वभूवन् ॥ १३-१००॥ स्त्रीपुंसनाम्ना बहुधा विभक्तं विश्वं ययोरेव विभूतिमाहुः । नयो जहौ द्वारवतीं न ताभ्या- मङ्गीकृतामादिमदम्पतिभ्याम् ॥ १३-१०१॥ वधूसखे तत्र जगन्निवासे वसत्यमर्यादगुणानुभावे । तस्मिन्निवाऽऽसीदनपायभावा तस्यां नगर्यामपि रुक्मिणी श्रीः ॥ १३-१०२॥ तस्याः कटाक्षैर्विहिताभिषेकः तद्बाहुना कल्पितकण्ठमाल्यः । अवाप शोभामधिकां मुकुन्दः सौभाग्यसिंहासनसार्वभौमीम् ॥ १३-१०३॥ कदम्बगोलश्रियमाक्षिपन्तं कन्दर्परूपोदयपूर्वरूपम् । प्रियापरिष्वङ्गरसेन धन्यं प्रीताशयो बह्वमताऽऽत्मदेहम् ॥ १३-१०४॥ तां प्राप्य कृष्णः प्रभुतामिव स्वां मनःप्रसूतेरिव मन्त्रसिद्धिम् । आसीदभीतैः सहसाऽभिगम्यो मित्रैरमित्रैरपि सापराधैः ॥ १३-१०५॥ श्रीवत्ससंस्थानजुषा प्रकृत्या स्थानेन चिह्नेन च लक्षणीयौ । दृष्टावभीष्टं भजतां ददाते जगत्पती ताविह दम्पती द्वौ ॥ १३-१०६॥ न ते मनुष्या न च देवतास्ते प्रायेण तावेव तथाभवन्तौ । यैरेवमन्योन्यविभूषितं तत् द्वन्द्वातिगं द्वन्द्वमवैक्षि धन्यैः ॥ १३-१०७॥ अथ समुदितहर्षैरादृतो मन्त्रिवृद्धैः सुरपतिदयिताभिः स्तूयमानापदानः । रुचिमिव निरपायां रुक्मिणीं प्राप्य हृष्यन् यदुपतिरधिचक्रे यायजूकाधिकारम् ॥ १३-१०८॥ सुभगमुपलबिम्बे शातकुम्भेऽपि रत्नं कनति विपिनभागे कालकण्ठेऽपि गङ्गा । वशिकनृपगृहे सा वासुदेवेऽप्यदीव्यत् न हि भवति विशेषः क्वापि नित्योन्नतानाम् ॥ १३-१०९॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये रुक्मिणीपरिणयो नाम त्रयोदशःसर्गः ॥

॥ स्यमन्तकमूलस्त्रीपरिणयो नाम चतुर्दशः सर्गः १४॥

अथैकदा रोधसि पश्चिमोदधे- रदभ्रसत्राजितभक्तियन्त्रितः । त्रयीमयश्चन्द्रसमीकृतद्युतिः प्रसेदिवान् प्रादुरभूत् दिवाकरः (प्रभाकरः)॥ १४-१॥ अनल्पतेजोनिधिमप्रमाद्यतां प्रसूतिमिष्टस्य धनस्य भूयसः । स्वकण्ठलग्नं द्युमणिः स्यमन्तकं महामणिं भूमिभृते वरं ददौ ॥ १४-२॥ तमुग्रसेनार्थमियेष कंसजित् न वार्यते राजनि रत्नहारिता । प्रतीत्य सत्राजित एतदप्रियं क्वचिन्निचिक्षेप गुणाधिके(कं)मणिम् ॥ १४-३॥ यदेकमेकेन च लब्धमेकतो रसेन रत्नामिषमर्थकाङ्क्षिणा । बभूव तत् बन्धुविरोधमादधत् क्रमात् बहूनां विनिपातकारणम् ॥ १४-४॥ स्यमन्तकोदन्तविशेषसम्भवां मृषाभिशस्तिं शमयन्नथात्मनः । प्रसेनविध्वंसकसिंहघातिनो बिलं ययौ जाम्बवतो बलानुजः ॥ १४-५॥ स्तनन्धयोपान्तनिबद्धगीतया ददर्श धात्र्या विधृतं करेण सः । धनाष्टभारप्रसु(भ)वं दिनेदिने मणीश्वरं दर्शितकौस्तुभश्रियम् ॥ १४-६॥ जिघृक्षया दत्तदृशं च तत्र तं जरानिरुद्धोऽपि जवेन जाम्बवान् । अरोधनीयं विबुधैरपि स्वयं रुरोध नैसर्गिकसत्त्वरोषितः ॥ १४-७॥ मलिम्लुचं कञ्चिदिवागतं हरिं वनेचरः प्रेक्ष्य तदर्हविक्रियः । अहेतिहस्तं स्वयमप्यनायुधः प्रसह्य तं सा(बा)धयितुं प्रचक्रमे ॥ १४-८॥ अनन्यतन्त्रस्य पितुः पितामहः सुतस्य चाऽऽरब्धमवेक्ष्य संयुगम् । समीहितोदकमिदं द्वयोरिति प्रबुध्यमानो न निरोधमादधे ॥ १४-९॥ मिथस्तयोरस्तदयं विमथ्नतो- रनायुधं युद्धमपेतकैतवम् । अकल्पितप्राश्निकमन्ववैक्ष्यत स्वयं चतुर्भिर्दशभिश्च साक्षिभिः ॥ १४-१०॥ अरिष्टचाणूरमुखेष्वलक्षितं प्रदर्शयन् ऋक्षपतेः पराक्रमम् । चिरं ददौ युद्धमचिन्त्यवेष्टितो मनस्विनस्तस्य मधुप्रभञ्जनः ॥ १४-११॥ प्रकीर्यमाणा निजमुष्टिमुद्गर- क्षताकृतेर्जाम्बवतः क्षतोद्भवैः । रराज रामावरजस्य सा तनुः सशक्रगोपा वसुधेव शाद्वला ॥ १४-१२॥ स ऋक्षराजः क्षतजैर्जयश्रियः कुचार्पितैः कुङ्कुमकर्दमैरिव । परिष्कृताङ्गः प्रचितोन्नताकृतिः सगैरिकक्ष्माधरसम्पदं दधौ ॥ १४-१३॥ अशेषयज्ञाग्रहरं समागतं जिगीषयाऽनुव्रतया स दीक्षितः । अतोषयत् संयुगसप्ततन्तुना विभाव्यऋत्विग्विधिना भुजादिभिः ॥ १४-१४॥ तलप्रहारैरथ मुष्टिपातनैः पदाभिघातैर्भुजयन्त्रपीडनैः । मिथःप्रतिक्षेपपुनर्गृहीतिभिः नियुद्धचर्यानिपुणौ निजघ्नतुः ॥ १४-१५॥ कृतप्रतीकारविशेषतोषितौ परस्परच्छिद्रनिवेशितेक्षणौ । दिशागजेन्द्राविव दर्पदुर्मदौ दिनानि तौ निन्यतुरेकविंशतिम् ॥ १४-१६॥ अहीयत प्रत्यहमृक्षभूपतिः स्वलीलया कंसरिपुः समैधत । तमःप्रकाशाविव तौ दिनागमे वभूवतुः संयति पूर्वपश्चिमौ ॥ १४-१७॥ स तेजसा यादवतिग्मतेजसः समिध्यमानेन निवारितोन्नतिः । शरन्नदीपूर इव स्फुटाशयः शनैश्शनैः शान्तिमवाप जाम्बवान् ॥ १४-१८॥ वलीभिरापादतलं तरङ्गितः सिरालुदेहः पलितैस्सितासितः । चिरप्रवृत्ताहवसम्भृतश्रमो न चेतसा ऋक्षपतिः प्रचुक्षुभे ॥ १४-१९॥ स्वविक्रमादप्रतिमात् सुरद्विषां भयानकात् आनकदुन्दुभेस्सुतः । अबिभ्यतं प्रेक्ष्य तमृक्षपुङ्गवं महासुरं केवलमस्मरन्मधुम् ॥ १४-२०॥ युगान्तदम्भोलिनिपातभीषणै- र्निहन्यमानं निजमुष्टिमुद्गरैः । स्वनाभिपद्मोद्भवजृम्भिकासुतं बलानुजन्मा युधि बह्वमन्यत ॥ १४-२१॥ दशाननायोधनकेलिकिङ्करं परामृशन् ऋक्षपतिं परः पुमान् । बलीयसस्तस्य बहूपकारवित् बभञ्ज दर्पं भुजयन्त्रलीलया ॥ १४-२२॥ तमादितो मानुषमात्रमागतं सदृक्षमृक्षाधिपतिस्ततः परम् । अथाधिकं सामिनिरुद्धपौरुषः क्रमादमीमांस्यममंस्त कर्मभिः ॥ १४-२३॥ उवाच चैनं विधिवक्त्रसम्भवः स्वविक्रमप्रीतमनुक्रमात् विदन् । सगद्गदं सन्नमितेन मौलिना नखत्विषा पुष्पितमञ्जलिं वहन् ॥ १४-२४॥ अहो महत् सत्त्वमहो पराक्रम- स्त्वमीश्वरो नूनमहो निरीश्वरः । अतीतदेवासुरनागर्नैऋतः पतिः पतीनां प्रतिभाति मे भवान् ॥ १४-२५॥ अनेकमन्वन्तरदर्शिना मया न खल्वरामो ददृशे भवादृशः । निजौजसा र्नैऋतयूधघातिनं नियोधयन् (मां)यन्निभृतः प्रवर्तसे ॥ १४-२६॥ गुणैरपि प्रत्यवमृश्यते भवान् दशाननाद्यैर्युधि दृष्टवैभवः । श्रुतं मया सिद्धजनादिह स्वयं गुहाशयः प्राप्स्यति ते गुहामिति ॥ १४-२७॥ वनं तदेतन्महितं तपोवनं गिरिं च वेद्मि त्रिदिवेश्वरालयम् । पचेलिमं किन्नु(ञ्च)तपो बिलस्य मे प्रसाधितं यत् तव पादपांसुभिः ॥ १४-२८॥ स्वनाभितः सप्तमजन्मभागिनो विजृम्भमाणस्य विधेर्यदृच्छया । त्वमेव मां वेदमधुव्रताश्रिता- न्मुखाब्जतः स्वानुचरं व्यजीजनः ॥ १४-२९॥ त्रिभिः क्रमैर्दीव्यति दिव्यवामने स्वमायया मोहितदानवे त्वयि । जगन्ति विश्वानि मितानि विष्णुने त्यघोषयं द्रागिव जैत्रघोषणाम् ॥ १४-३०॥ जिघांसिते देव दशानने त्वया हतारिसङ्घैर्हरियूथपैर्वृतः । अवर्तयत् सूर्यसुतस्य सन्निधा- वयं जनः किङ्करवृत्तिमाहवे ॥ १४-३१॥ गतेषु सुग्रीवमुखेषु तावकं पदं तदप्राप्यमहं त्विह स्थितः । त्वदीक्षणात् प्राप्तफलोऽस्मि साम्प्रतं जरन् पुनर्यौवनमाप्तवानिव ॥ १४-३२॥ न तादृशाः सम्प्रति सन्ति भूतले ऋते भवत्तः प्रतिसन्धिभावनैः । हनूमतैकेन विभीषणेन वा मयाऽपि वा सोऽयमिति त्वमूह्यसे ॥ १४-३३॥ रसावहैरेकधियां रसायनैः शुभैः श्रुतिश्रेणिशिरोविभूषणैः । अपेतभारां अतिदेवमानुषै- र्विहारभेदैरवनीं विधास्यसि ॥ १४-३४॥ विशुद्धमिश्रैश्चतुरश्रवृत्तकै- रगाधतुङ्गैः प्रमितामितक्रमैः । अनन्यभावान् अनुकम्पते भवान् अचिन्त्यचिन्त्यैरवतारनाटकैः ॥ १४-३५॥ न वर्धसे कर्मभिरीश साधुभिः न हीयसे च त्वमसाधुभिः कृतैः । जगत्परित्राणपरेण केवलं विधिर्निषेधश्च न लङ्घ्यते त्वया ॥ १४-३६॥ गुणोदधिस्त्वं गुणकर्बुरात्मना तिरस्करिण्या पिहितात्मदृष्टिभिः । न दृश्यसे देव सदा सहैव सन् दिदृक्षमाणैरपि देवदानवैः ॥ १४-३७॥ जगत् तवान्तर्बहिरप्यमुष्य च त्वमेवमेवंविधचित्रवैभवः । समाधिदृष्ट्या मुनिभिः समीक्ष्यसे सनातनो नूतनभूमिकाश्रितः ॥ १४-३८॥ तवैव सङ्कल्पकलांशतः क्वचित् समर्थवादाः परमेष्ठिनामपि । त्वयि प्रतिद्वन्द्विनि कस्य किं बलं क एव जेता न भवेत् त्वदी(ये)क्षितः ॥ १४-३९॥ असह्यमेतन्मधुकैटभादिभिः स्वतल्पसारोल्बणबाहुना त्वया । निपीडनं यन्निबिडं विषह्यते मयाऽल्पसत्त्वेन तवैव तद्बलम् ॥ १४-४०॥ त्वया जितोऽहं क इवाजितः परो न रुध्यसे नाथ मया न किं परैः । दयालुनाऽपास्यत दर्प एव मे भुजाहवे च व्युदपादि भूष्णुता ॥ १४-४१॥ न नीतिवर्तन्यतिलङ्घिता मया न च त्वदादेशविपर्यये स्थितं (तः)। तथाऽपि सर्वाधिकसत्क्रियोचिते विरुद्धचेष्टा विदधे विमोह(हि)तः ॥ १४-४२॥ जगत्पते जाम्बवतीमिहार्हणां गृहाण पत्नीं गृहमागतः स्वयम् । मणिं च दिव्यं द्युमणेः स्यमन्तकं युतं धनैर्यौतकमर्पयामि ते ॥ १४-४३॥ ममाऽऽत्मजाऽपि श्रियमेवमप्सरः प्रसूतिरेषा वहती(ति)(दधती)श्रिया समाम् । त्वदर्हशीलादिगुणप्रसाधिता स्वयं वृणीतेऽद्य भवन्तमेकधीः ॥ १४-४४॥ त्वदागमात् ऋक्षबिलं परं पदं त्वदीक्षणात् सूरिगणा इमे वयम् । त्वदाश्रयात् सिन्धुसुतै(ते)व मत्सुता त्वया धृतोऽसौ मणिरस्तु कौस्तुभः ॥ १४-४५॥ त्वदाहितस्वातिशयैः स्वयोगतः परत्र साध्योऽतिशयः स्थिरत्रसैः । अनन्यसाध्यातिशयस्य तस्य ते स्वशेष(षि)ताऽसौ न विघातमर्हति ॥ १४-४६॥ स्वयोगभूम्ना चुलकीकृताखिलैः मुकुन्द देवैरपि किं न मुह्यते । विवेकवैराग्यविदेशवर्तिना वनौकसा मांसदृशा मया न किम् ॥ १४-४७॥ अभार्गवो नापनयेत न क्वचित् न वक्त्यसाधून्यबृहस्पतिर्न च । अवासवो न च्यवते न चाहवादते च ते तद्वदहं तु किं पुनः ॥ १४-४८॥ भवार्णवे कर्मविपाकवात्यया भवद्भिरावर्तगणैः परिभ्रमन् । कृतोपरोधः कृपया त्वदीयया भवत्पदं कूलमिव प्रपद्यते ॥ १४-४९॥ अविन्दतस्त्वाममितामृतोदधिं विगाढतृष्णाविवशान्तरात्मनः । विगाहनीयाः प्रतिभान्ति वीचिका मरीचिकानामिव भोगसम्पदाम् ॥ १४-५०॥ गुणोदधिं यः प्रमितप्रमाणया गिरा त्वदीयं परिमातुमिच्छति । स पातुमीहेत समग्रचापलः पयोज(सरोज)नालेन पयःपयोनिधिम्(धेः)॥ १४-५१॥ अकर्मतन्त्रस्य जगन्ति कर्मभि- र्निबध्यमानानि विमुञ्चतस्तव । अलीकलेशैरनुपप्लुता स्तुतिः तथाऽप्यकल्येयमयावदुक्तितः ॥ १४-५२॥ अजानत (अभुत्सि न)त्वन्महिमानमद्भुतं विमो(तिरो)हितं देव तवैव मायया । कृतापराधं कृपया वशीकृतः क्षमस्व मामित्यपतत् क्षमातले ॥ १४-५३॥ विलूनमूलद्रुमसन्निभं स तं विलक्षमुत्थाप्य विहारयादवः । प्रियाङ्गरागव्यतिहारगन्धिना भुजान्तरेणोपजुगूह सादरम् ॥ १४-५४॥ स कन्यकारत्नमचिन्त्यवैभवं वदान्यरत्नं च समं समर्पयन् । सरस्वतीवल्लभवक्त्रसम्भवो महामनाः पूर्णमनोरथोऽभवत् ॥ १४-५५॥ वनौकसां पत्युरहीन्द्रशोभिना विमथ्यमानादचलेन बाहुना । ननन्द लब्ध्वा हृदयङ्गमां प्रियां मणिं च दिव्यं मधुकैटभान्तकः ॥ १४-५६॥ स्तनापदेशस्तबकावभासिनी विलासभेदैरभिनीतपल्लवा । रमापतौ गारुडभूधरद्युतौ रसाधिका रत्नलतेव सा बभौ ॥ १४-५७॥ सविस्मया पूर्वमथ प्रमोदिनी ततो मदारम्भमिवाभिजग्मुषी । तदन्यसंस्कारनिरोधतः क्रमात् तदीक्षणे तन्मयतामवाप सा ॥ १४-५८॥ स पर्यणैषीत् त्रिदशैरुपस्थितो विधिर्यदाज्ञा विधिजन्मनस्सुताम् । बिले तदीये विबुधालयोपमे विकल्प्यमानाकृतिमप्सरोगणैः ॥ १४-५९॥ अवाप्य जामातरमादिपूरुषं जगत्प्रतीक्ष्यत्वमवाप जाम्बवान् । विदर्भराजेन विदेहभूभृता समक्रमं दुग्धपयोधिना च सः ॥ १४-६०॥ मनुष्यभावाभिनयव्यवस्थितां कुशीलवार्हां कुहनां वहन् प्रभुः । पुनस्तमृक्षेन्द्रपदानुभूतये परं च भोक्तुं पदमन्वमन्यत ॥ १४-६१॥ प्रहृष्यता जाम्बवता निवेदितां प्रवालजाम्बूनदरत्नसंहतिम् । प्लवङ्गभल्लूकगणैरनुप्लवै- रविप्लवां द्वारवतीमजीगमत् ॥ १४-६२॥ ततस्तमामन्त्र्य चतुर्मुखात्मजं प्रतिप्रयातः स्वपुरीं प्रियासखः । स्यमन्तकं संसदि दानवान्तकः स्वतोऽनघः स्वामिवशे न्यवीविशत् ॥ १४-६३॥ जगत्पतिं जाम्बवतीसखं तदा नियुद्धचिह्नैः परिकर्मिताकृतिम् । निरीक्ष्य तं द्वारवतीनिवासिनो ननन्दुरानन्दजलाविलेक्षणाः ॥ १४-६४॥ अपेतसम्मोहमिवाऽऽत्मवेदिनं दिवाकरं राहुमुखादिवोद्गतम् । अमंस्त नागेन्द्रमिवास्तश‍ृङ्खलं प्रशान्तवाच्यं प्रकृतिर्यदूद्वहम् ॥ १४-६५॥ जिताहितो जाम्बवतीनिषेवितः स तत्र सत्राजितसात्कृते मणौ । स्वचौर्यदुर्वादममार्जयत् स्वयं न विद्यते यस्य न किञ्चिदण्वपि ॥ १४-६६॥ स्यमन्तकस्य द्युमणेरिव त्विषा (वोदये)निमेषमापुः कुमदाकरा इव । ह्रिया च मिथ्यापरिवादिनस्तदा परे च पद्मा इव तद्विपर्ययम् ॥ १४-६७॥ स्वगोचरानेवमगोचरो गिरां बलानुजो बालधियामपाहरत् । रहस्सु रथ्यासु च लब्धसम्भवान् अवर्णवादान् अनघो गुणार्णवः ॥ १४-६८॥ अकीर्तिरारोप्यत कीर्तिरागता यदप्रियं प्रोचुरिदं प्रियाप्तये । न कर्मतन्त्रेषु मतेरमोहता न च स्वतन्त्रे स्युरनिष्टहेतवः ॥ १४-६९॥ प्रशान्तखेदः(भेदः)प्रतिलभ्य सन्मणिं जगद्विनेतुर्वसुदेवजन्मनः । ददौ धरित्रीमिव सद्गुणाधिकां स सत्यभामां तनयां नयाम्बुधिः ॥ १४-७०॥ यथा गिरीशो गिरिराजसम्भवां पुलोमकन्यां च दिवौकसां पतिः । स्वयं च दुग्धोदसुतां सुधासखीं तथा स रेमे सदृशीमवाप्य ताम् ॥ १४-७१॥ अनुव्रता कामकलास्वधीतिनी विचित्रशस्त्रास्त्रविहारवेदिनी । बहुप्रियस्यापि हरेरतीव सा वभूव देवी बहुमानगोचरः ॥ १४-७२॥ यथा न खेदाय गतः क्षणो भवेत् यथा च तन्वीत न भीतिमायतिः । अनन्तनिष्कम्पगुणामनुक्षणं प्रियः प्रियां प्रीतिमलम्भयत् तथा ॥ १४-७३॥ स वल्लभाभिस्तिसृभिः प्रकाशयन् परत्वमाद्यं प्रतिपन्नषङ्गुणः । नयो महीयानिव शक्तिभिस्समं समेतसिद्धिः प्रचिकाय सम्पदम् ॥ १४-७४॥ स्वदिव्यदेहप्रकृतीरिवापराः पराश्च देवीरवृणीत पञ्च सः । यथार्हसेवावसरे प्रमाद्यतां यदन्वितस्सन् अभिगम्यतां ययौ ॥ १४-७५॥ अखण्डिताशोक्तिभिरेकवृत्तितः(भिः) स ताभिरन्योन्यसमन्वितात्मभिः । विभूषयामास विभूतिवैभवं दिशाभिरष्टाभिरिवात्मनः पदम् ॥ १४-७६॥ अवाप्य देव्यः पतिमग्र्यनायकं महौजसं मन्मथसूत्रसंयताः । उदग्र्नसद्वंशभुवो मिथस्समाः सुवृत्तमुक्तावलि(फल)सौम्यतां ययुः ॥ १४-७७॥ आदौ लक्ष्मीरभजत हरिं रुक्मिणीरू पदृश्या प्रापुस्तस्याः प्रतिनिधिपदं तत्प्रियाः सप्त देव्यः । सिद्धीरष्टौ दधदिव तदा सेवितस्ताभिरेकः क्रीडायोगी निरवधिमसौ निर्वृत्तिं निर्विवेश ॥ १४-७८॥ प्राचीनासु प्रकृतिषु यथा प्रादुरासन् प्रजौघाः तद्वज्जाताः सममिव जगन्नेतुरष्टासु तासु । पश्चात्प्राप्ते(प्त)प्रणयिनि तथा षोडशस्त्रीसहस्रे तेषामेकः किमयमथवा तत्समानो बभूव ॥ १४-७९॥ शमितनिगमखेदैः साधुभिः श्लाघनीयं चरितमिदमुदारं शास्तृ(तस्य)चाणूरहन्तुः । श्रुतमनुकथितं वा शुद्धिमग्र्यां दधानं समतनुत पृथिव्यां शाश्वतं धर्मसेतुम् ॥ १४-८०॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादावाभ्युदये महाकाव्ये स्यमन्तकमूलस्त्रीपरिणयो नाम चतुर्दशः सर्गः ॥

॥ शिशुपालवधो नाम पञ्चदशः सर्गः १५॥

अथ पद्मभुवः पितुः सकाशा- दभिगच्छन् यदुपुङ्गवं दिदृक्षुः । मुनिरध्वनि वल्लकीसहायः प्रजगौ लास्यतरङ्गितप्रचारः ॥ १५-१॥ अहमस्मि पितामहस्य सूनुः स विभोरात्मभुवः सरोजनाभेः । भजते भुवि साम्प्रतं स देवः स्वयमेवाऽऽनकदुन्दुभेः सुतत्वम् ॥ १५-२॥ अवरोपितगोपसूनुभावः स नटः सम्प्रति देवकीसुतस्सन् । परितोषितभावुकः स्ववृत्त्या श्रुतिलक्ष्यां महतीं प्रियामविन्दत् ॥ १५-३॥ तदहं तमसः स्थितं परस्ता- दनपायद्युति भास्वताऽऽत्मनैव । कमलोल्लसितेन दर्शनीयं दिनमाद्यन्तविवर्जितं दिदृक्षे ॥ १५-४॥ गुणसिन्धुरसौ गुणातिवर्ती गतिरन्तःस्थितिरागमैकगम्यः । दयितासहितो दयैकसङ्गी गुरुराद्यो मयि गौरवं विधाता ॥ १५-५॥ जगदेकहितेन जन्मनाऽसौ दनुजैराक्रमणं भुवो निरुन्धन् । कलहप्रियमद्वचसोनुरोधात् न कथं विग्रहमारभेत नाथः ॥ १५-६॥ अधिकारविलम्बितापवर्ग- स्थिरसङ्गादपकौतुकस्त्रिवर्गे । विधिना नियतेन धर्मगुप्तौ विनियुक्तोऽस्मि विरोधनेन दीव्यन् ॥ १५-७॥ विदधे विनिवेदितं मयाऽसौ विविधं विश्वहितं विधास्यते च । स्वजनत्वधिया सुरासुराणां बहुमानैकपदं यतोऽहमासम् ॥ १५-८॥ विनिवेदयता रिपोरुदन्तं दिविषद्वैभवदावचित्रभानुम् । अजितस्य जिगीषतो मयाऽसौ विजयारम्भमहोत्सवो विधेयः ॥ १५-९॥ इति भव्यमनोरथो महीयान् प्रभुमासीनमुपह्वरेऽभियातः । विदिताखिलवेदितव्यमित्थं मुदितः प्राह जगद्धितं मुनीन्द्रः ॥ १५-१०॥ जय देव जगत्त्रयान्तरात्मन् न नियन्ता न च ते समस्त्वदन्यः । भवभीतिनिशीथिनीविभातं परमं ब्रह्म भवन्तमामनन्ति ॥ १५-११॥ उदितः प्रणवाङ्कुरात्मना त्वद्- विविधस्कन्धविभक्तरूढशाखः । त्वदनुग्रहपुष्पितः प्रजानां फलमिष्टं निगमद्रुमः प्रसूते ॥ १५-१२॥ विषमं निजकर्मभेदयोगात् बहुमानास्पदबन्धमोक्षलीलः (लम्)। जनितं भवतैव पुत्रनीत्या जगदेतत् स्वयमेव रक्षसि त्वम् ॥ १५-१३॥ गुणचित्रितजन्तुदन्तुरेऽस्मिन् जगति त्वद्विहिते हितेतरेभ्यः । अपि विश्वसृजां समाहिताना- मयथाचिन्तितमापतन्त्यवस्थाः ॥ १५-१४॥ सुकृतोपचयेन जातसिद्धि- स्त्वदसौ कश्चिदुपस्थितापराधः । अनुभूय हिरण्यरावणत्वे भजते सम्प्रति चेदिराजभावम् ॥ १५-१५॥ त्रिषु जन्मसु ते विहारदक्षं (शिक्षा) विधिना सिंहगजक्रमेण सृष्टः । सहजः किल रुक्मिणीनिमित्ते स रिपुः सम्प्रति कृत्रिमश्च जातः ॥ १५-१६॥ विपथेन सदैष विप्रधावन् विबुधग्राम(व्यूह)विपन्निदानभूतः । भवतो भजतामनन्यसाध्यं विनिपातं प्रणिपातवृत्त्य(गत्य)नर्हः ॥ १५-१७॥ दमनं दमघोषसम्भवस्य प्रबलस्यापि यदर्थ्यते तदेतत् । मधुकैटभमेरुमर्दिनस्ते मशकामर्शनमात्रमित्यवैमि ॥ १५-१८॥ अथवा जगदेतदोदनस्ते तदुपघ्नन् उपसेचनं च मृत्युः । महदादि विलापयन् महिम्ना दमनैरा(नेना)द्रियसे न दानवानाम् ॥ १५-१९॥ सुहृदोऽपि सदा सुरासुराणां प्रणतानुग्रहभावितात्मनस्ते । क्वचिदापतितोऽपि पक्षपातः समतामेव समर्थयेत सत्याम् ॥ १५-२०॥ प्रथमा चरमा च देवता त्वं वरणीया वरदा च विश्ववन्द्या । निगमेषु सती पुरेषु चैका जनयित्री जनपङ्क्तिहारिणी च ॥ १५-२१॥ कलशै (घटकै)रिव कर्मपाशनद्धैः स्थिरकालात्मकचक्रयन्त्रनिघ्नैः । विहरस्यधरोत्तरक्रमेषु स्ववशैरेव सुरासुरैः स्वतन्त्रः ॥ १५-२२॥ सवने भवमुक्तिसन्धि(क्तिसिद्धि)रूपे विधिना विश्वपते विचित्रहेतिम् । हृदि शान्तधियः समिन्धते त्वा- मनघात्मक्रतुहव्यवाहमाद्यम् ॥ १५-२३॥ अणिमादिभिरेक एव भिन्नः परविद्यामणिदर्पणेषु भानात् । सुदृशां भजसि त्वमात्मभूतः सुखसन्दर्शनयोग्यमाभिमुख्यम् ॥ १५-२४॥ अपि दृष्टमपि श्रुतं प्रभावं भवदीयं भविनस्तमोभिभूताः । न विदन्ति यथावदात्मवन्त- स्त्वनुपश्यन्ति करस्थिताम्बुकल्पम् ॥ १५-२५॥ सहधर्मचरीं सदाऽनुवृत्तां स्वयमुद्दीपयता त्वयाऽनुकम्पाम् । शरणागतरक्षणव्रतस्य प्रतिलब्धोऽयमिह प्रयोग(प्रबोध)कालः ॥ १५-२६॥ अहितं न हि(वि)चिन्तितं मयैतत् चिरदुष्कर्मकृतोऽपि चेदिभर्तुः । सह नाकसदामसौ विमानैः सुकृतित्वं लभतां त्वदस्त्रपूतः ॥ १५-२७॥ स्वपतः किल जाग्रतश्च तस्य त्वयि वैरेण विदीप्तचित्तवृत्तेः । त्वदनुस्मरणप्रभावयुक्ता नियतिस्त्वन्मयतामिवातनोति ॥ १५-२८॥ विनिवेदितविश्वकार्य इत्थं कृतिना तेन कृतार्हणो यथार्हम् । मुनिरात्ममनीषिकावदातः खलचेतोमलिनं खमुत्पपात ॥ १५-२९॥ वसुदेवसुतश्च पाण्डवेन क्रतुमारब्धवता कृतोपहूतिः । समरप्रियया सह ध्वजिन्या सवनं तस्य जगाम सत्प्रतीक्ष्यः ॥ १५-३०॥ यदुभिस्सह यादवेश्वरं तं परिषत्प्राप्त(प्य)मुपेत्य पञ्च पार्थाः । विभवोचितमीश्वरानुरूपं सुहृदर्हं च समर्चयाम्बभूवुः ॥ १५-३१॥ क्रतुमप्यनघं स धर्मसूनु- र्हविषां भोक्तरि दत्तसन्निधाने । विधिवत् स्वधिया समर्प्य चक्रे बहुधाऽनुश्रुततत्प्रभावभूमा ॥ १५-३२॥ हरिदश्वसमुद्भवं प्रदाने धनगुप्तौ च सुयोधनं न्ययुङ्क्त । स्वयमेव समाहितेन वव्रे हरिणा विप्रपदावनेजनांशः ॥ १५-३३॥ समये परिषत्सभाजनार्हे दिविषत्पूज्यपदोऽपि दैत्यहन्ता । किमसाविति यादवेषु कश्चि- न्नृप इत्यैक्षि जनैरलक्ष्यपारः ॥ १५-३४॥ अविशेषितशेषवृत्तिवाचं (भाजं) निजपारम्यनिगूहनाधिगम्यम् । अपृथग्विभवैस्तमासनाद्यै- रुपमृद्नन्त इवाऽऽसत क्षितीन्द्राः ॥ १५-३५॥ अथ युक्तविमर्शिभिश्चतुर्भि- र्गुरुभिः पश्चिमपाण्डवो नियुक्तः । प्रविवेश सभामशेषकर्तु- र्यदुवीरस्य विधातुमग्रपूजाम् ॥ १५-३६॥ अवदच्च तमेतमग्रगण्यं विबुधानां पितरं पतिं गुरुञ्च । हरिमर्चितुमर्च्यमुद्यतास्स्म- स्तदशेषैरनुमन्यतां सुधीभिः ॥ १५-३७॥ जगदेकपतेरमुष्य पूजां स्थिरधर्मद्रुममूलसेकरूपाम् । निखिलानुमतां नृपो विधत्ते निरपायप्रियपथ्यभावभव्याम् ॥ १५-३८॥ इति दर्शयतः पदं समाजे बलिनां मानभृतां महीपतीनाम् । महती बहुवारमुत्तमाङ्गे सहदेवस्य पपात पुष्पवृष्टिः ॥ १५-३९॥ हरिमर्चयितुं य ईहते तं सुरपुष्पैः स्वयमर्चयन्ति देवाः । इति नूनमगापयत् द्विरेफैः प्रसृतः पाण्डुसुते प्रसूनवर्षः ॥ १५-४०॥ अवलोक्य तदद्भुतं महीयः प्रतिपन्नानुमते नरेन्द्रलोके । निजगाद हसन् अमर्षवेगात् क्षितिपालान् शिशुपाल उन्मदि(त्पति)ष्णुः ॥ १५-४१॥ विदितं भवतामिदं यदेतत् स्वयमाहूय महीयसः क्षितीन्द्रान् । अवमन्यत एवमध्वरस्थः कुटिलो हन्त कुमार एष कुन्त्याः ॥ १५-४२॥ अयमश्विसुतोऽपि तावदास्तां यदि माद्रीतनयः स पाण्डुसूनुः । रभसादवमत्य राजलोकं यदि जीवेदलमन्ववायवादैः ॥ १५-४३॥ कृपणेन किमत्र साधुना नः सहदेवेन नियोगसाधकेन । चतुरः पुनरस्य पूर्वजातान् मनसा यात शठान् मनुष्यदेवाः ॥ १५-४४॥ द्विरदायुतसत्त्वशालिनो मे यदि धर्मध्वज एष धर्मसूनुः । मिषतः परिभूय धर्मपालान् यजते पश्यत पश्चिमेष्टिमस्य ॥ १५-४५॥ अथवा वसुदेवबन्धुदृष्ट्या वयमासीमहि मन्दहासगर्भम् । स्वयमस्य पिता कथं स धर्म- स्तमिमं धर्मविपर्ययं सहेत ॥ १५-४६॥ अयमस्मदनुज्ञया विजित्य क्षितिमासादितराजसूयधर्मः । प्रसवोपगमे पतिप्रतीपा वनितेवाद्य बिभर्ति वैपरीत्यम् ॥ १५-४७॥ परिपश्यति हन्त राजलोके पशुपालस्य विधीयते सपर्या । अथ तत्र समर्थतैव तन्त्रं तदसौ वीरवरेण्य एकलव्यः ॥ १५-४८॥ कुरुवृद्धमुपेक्ष्य जाह्नवेयं जयसम्प्रीणितजामदग्न्यरामम् । इतरानपि तादृशानिहैतान् न च गोपो न च यादवः समर्च्यः ॥ १५-४९॥ अतिमर्त्यबला विराटशल्य- द्रुपदाद्या बहवो हि सन्ति वृद्धाः । अतिलङ्घनमभ्युपैतु को वा गुणकर्मश्रुतशालिनाममीषाम् ॥ १५-५०॥ क्वचिदर्चनमिन्द्रजालतश्चेत् कुहकाः सन्ति परश्शताः पृथिव्याम् । अथ कश्चन सत्य एष भूमा क्व गतोऽसौ यवनादिसैन्यगन्धे ॥ १५-५१॥ अय(इद)मग्रज एष रौहिणेयो बलशाली वपुषा च शुद्धवर्णः । अनतिक्रमणं तदस्य युक्तं यदि शेषोऽयमविप्लुतः क्रमो वः ॥ १५-५२॥ नटवत् धृतशङ्खचक्रचिह्नाः कति नामात्र विडम्बयन्ति विष्णुम् । अनुकर्तुमयं च तद्वदीशः कथमीशत्वमनूर्मिषट्कहीने ॥ १५-५३॥ न च विश्वसिमो न वृद्धवाक्यं बलवन्मानविलङ्घनं न चेत् स्यात् । न वदन्त्यनिदम्परेषु सन्तः स्तुतिवाक्येषु यथाश्रुतार्थसिद्धिम् ॥ १५-५४॥ इति तत्र मुदा विकत्थमानं कठिनं कण्ठविलग्नमृत्युपाशम् । परिदृष्टपरावरस्तमीष- द्विनयन् विष्णुपदीसुतो बभाषे ॥ १५-५५॥ श‍ृणु तात हितं समाहितस्त्वं रुशतीं वाचमपास्य रोषजाताम् । अविमृश्य विपत्तिमापतन्तीं न हि तिष्ठन्त्यहितेषु बुद्धिमन्तः ॥ १५-५६॥ अतिपत्य मुकुन्दमन्तिकस्थं पथि(वशि)कान् अर्चितुमुन्मना भवेत् यः । अवधीरितकौस्तुभः स नूनं कुरुविन्देषु कुतूहलं विधत्ते ॥ १५-५७॥ स्तुतिभिः कतिचित् त्रिवर्गमृच्छ न्त्यपवर्गं च यमेकमाश्रिताभिः । निरये निपतन्ति निन्दयाऽन्ये यदि तद्वेत्थ वदैष यत्क्रियार्हः ॥ १५-५८॥ सहजं नयनं च तत् तृतीयं भुजयुग्मं च तव स्थितातिरिक्तम् । सहसा यदुपागमेन नष्टं स्वयमाकारयसि स्वमृत्युमेनम् ॥ १५-५९॥ न हि सन्ति न निश्चितागमार्थाः न गताः सन्निहिताश्च न प्रसुप्ताः । अपि तु त्रपया नतास्त्वदुक्ती- स्त इमे नन्विह चेतसा हसन्ति ॥ १५-६०॥ यदि जीवितुमीहसे चिराय प्रतिपद्यस्व हितं यदस्मदुक्तम् । अथ न प्रहितो जलाञ्जलिस्ते; श‍ृणुतान्ये य इह श्रुतौ निरूढाः ॥ १५-६१॥ युगकोटिशतायुतानि वेधाः स्वपदं प्राप यमेकमर्चयित्वा । मनुजस्य तदर्चने विगायन् मतिहीनः पशुरेष मर्षणीयः ॥ १५-६२॥ विधिहस्तधृतात् यदङ्घ्रिपद्मात् च्यवमाना पवमानवेगनीता(हीना)। विपुनाति जगन्ति दिव्यसिन्धुः क्रमते हन्त तदर्चने विवादः (तत् कथमेष दोषवादः)॥ १५-६३॥ स च कश्चन सर्वमेधयज्वा हविरात्माह्वयमात्मनैव हुत्वा । यत एव बभूव देवदेवः स किमस्माभिरदैवतैरनर्च्यः ॥ १५-६४॥ य इहाद्य भजन्ति यज्ञभागान् कृतिनः कार्तयुगेन कर्मणा ते । अयजन्त पुरा यमेकमाद्यं वरिवस्यामिह तस्य वारयेत् कः ॥ १५-६५॥ अथवा विबुधादिपूजनीये मनुजैरर्चनमत्र मा विधायि । इति नाम विमन्यता(विरम्यता) मिदानीमपशुत्वाय च कल्पतामयं नः ॥ १५-६६॥ धनबन्धुवयःक्रियादिमात्रै- रधिकेष्वप्यचमत्क्रिया विहत्यै । जगदेकपतौ सदोपकर्त- र्यपकृत्यैष भजेत कामवस्थाम् ॥ १५-६७॥ क्वचिदर्चयति प्रभूतपुण्ये त्रियुगं तद्वदलब्धभागधेयैः । यदि नाम धिया न शोचितव्यं न कथं दर्शनतोऽपि नन्दनीयम् ॥ १५-६८॥ यदनुग्रहनिग्रहप्रयुक्ते सुखदुःखे श‍ृणुमः स्वयम्भुवोऽपि । विमतिं भजतस्तदर्हणायां न च देयो(विधेयो)ऽनुनयो न सान्त्वना च ॥ १५-६९॥ न पनायति चेत् असौ न जिह्वा न नमस्यत्यथ नैतदुत्तमाङ्गम् । यदि नार्चयतो न तौ च हस्तौ कृपया कल्पितसन्निधानमेनम् ॥ १५-७०॥ निरुपाधिकसर्वबन्धुमेनं द्विषताऽनेन न भाषणप्रसङ्गः । निरयज्वलनेन्धनीभविष्यन् कृपणः केवलमेष शोचनीयः (चितव्यः)॥ १५-७१॥ सहनीयतया प्रतिश्रुतं यत् वसुदेवस्वसुरच्युतेन पूर्वम् । अपराधशतं तदद्य पूर्णं भविता चैद्यविपत्तये परं यत् (तत्)॥ १५-७२॥ कुरुवृद्धवचस्तदेतदर्थ्यं दमघोषप्रभवो निशम्य दीप्तः । प्रभयाऽनुकृतप्रवर्ग्यदीप्तिः प्रतिरुन्धानदुरासदो ररास ॥ १५-७३॥ निपुणैरतिबालवृद्धवाक्यं न परिग्राह्यमिति ब्रुवन्ति सन्तः । सहदेववदेष इत्यनिन्द्यं पृथुकत्वेन पितामहं निनिन्द ॥ १५-७४॥ अतिवृत्तिमवेक्ष्य तस्य घोरा- मशनिक्षोभनिभां सभासदस्ते । सदसत्प्रतिपत्तिमूढचित्ताः क्षणमालेख्यसमर्पिता इवासन् ॥ १५-७५॥ जहसुः कतिचिद्विनिन्द्य चैद्यं पिदधुः कर्णयुगं परे कराभ्याम् । सुरसिन्धुसुतं शशंसुरन्ये व्यचिकित्सन्त च केचिदल्पसत्त्वाः ॥ १५-७६॥ मुनिभिः पुलकाञ्चिताखिलाङ्गैः क्षरदानन्दधुबाष्पदिग्धदेहैः । अनुमोदनजातमौलिकम्पैः हरिकीर्तिश्रवणोन्मुखैरभावि ॥ १५-७७॥ स्तुतिनिन्दनयोरभिन्नरूपं मुखरागं मधुहन्तुरीक्षमाणैः । यदुभिः प्रतिरुद्धरोषवेगैः क्षमया तिर्यगवैक्ष्यत क्षमैव ॥ १५-७८॥ मधुजित्परिवादजातरोषं सहसा चेदिपतेर्वधाय सज्जम् । गदया सह भीममुज्जिहानं शमयन्नित्थमवोचदापगेयः ॥ १५-७९॥ बलभीमसुयोधनैरमुष्मिन् परिहीणायुषि न प्रवर्तितव्यम् । अतिपर्यनुयोगया नियत्या हरिणैवैष भवाब्धिवन्निवर्त्यः ॥ १५-८०॥ त्यज साहसमुज्झ्यताममर्षः समये विक्रमसम्पदाद्रियेत । सदनागतसूदनापवादो महतां सम्प्रति मा च भूदयं वः ॥ १५-८१॥ भजतु प्रथमार्हणां यथार्हं भगवानेष भवार्णवैकसेतुः । प्रकृतस्य विधातुमन्तरायं स्वयमेतस्य शुभस्य न क्षमं वः ॥ १५-८२॥ इति शान्तनवे प्रभाषमाणे निखिलानुश्रवसंशयप्रमोक्ता । मुदितो मुनिरब्जयोनिजन्मा मुहुराधूतकरस्तदभ्यनन्दत् ॥ १५-८३॥ क्षितिपालगणोदधिस्तदानीं विषमारम्भविरोधसेतुभिन्नः । स्तिमितक्षुभिताकृतिर्बभासे गगनाम्भोधरसन्निभो गभीरः ॥ १५-८४॥ ननृते मुदितेन नारदेन क्षिपता मङ्क्षु मृगत्वगुत्तरीयम् । सुरसिन्धुसुतोदितं विपञ्ची- मसकृद्गाप(ञ्चींसकृदावाद)यताऽनुनादवृत्त्या ॥ १५-८५॥ उदगीयत यत् तदा विधिज्ञैः सममुद्गातृभिरेकताननादैः । मधुमर्दनगीत(ति)गर्भया तद् विशदं नारदवीणयाऽन्ववादि ॥ १५-८६॥ व्रजयोषिदपाङ्गवेधनीयं मधुराभाग्यमनन्यभोग्यमीडे । वसुदेववधूस्तनन्धयं तत् किमपि ब्रह्म किशोरभावदृश्यम् ॥ १५-८७॥ निकटेषु निशामयाम(नि)(मि)नित्यं निगमान्तैरधुनाऽपि मृग्यमाणम् । यमलार्जुनदृष्टबालकेलिं यमुनासाक्षिकयौवनं युवानम् ॥ १५-८८॥ पदवीमदवीयसीं विमुक्ते- रटवीसम्पदमम्बुवाहयन्तीम् । अरुणाधरसाभिलाषवंशां करुणां कारणमानुषीं भजामि ॥ १५-८९॥ अधराहितचारुवंशनालाः मकुटालम्बिमयूरपिञ्छमालाः । हरिनीलशिलाविभङ्गनीलाः प्रतिभाः सन्तु ममान्तिमप्रयाणे ॥ १५-९०॥ जयतादिह देवकीसुतोऽसौ जगतामादिरनाद्यनन्तभूमा । अवतारयितुं भरं पृथिव्या वसुदेवस्य गृहे कृतावतारः ॥ १५-९१॥ क्रतुरत्र समर्पितः कृतार्थः स च धर्मः कमिवाचचार धर्मम् । जगदेकपतेरमुष्य पूजां विदधानेन युधिष्ठिरेण पुत्री ॥ १५-९२॥ इह नाकसदो न मानुषास्ते य इमे कृष्णमिहार्चयन्त्यनन्याः । अयमेव महो ममेति गायन् स तदा मूर्त इवाऽऽस नाट्यवेदः ॥ १५-९३॥ अभिनन्दितवृत्तिरार्यमिश्रै- रविसंवादिभिरागमोदितेषु । विनयादवनम्य विश्वभर्तुः सहदेवः स्वयमाहरत् सपर्याम् ॥ १५-९४॥ अरजस्तमसां महीपतीना- मनुमत्या मुनिमुख्यसम्मते च । पुरुषस्य परस्य पूर्वपूजां सहदेवप्रहितां शशंसुरार्याः ॥ १५-९५॥ तृणभुक्प्रतिमस्तृणाय मत्वा स तदा चेदिपतिर्युधिष्ठिरादीन् । अजहत्परुषोक्तिहेतिजालो दरशेषेन्धनवह्निवत् दिदीपे ॥ १५-९६॥ अजुगुप्सत भूभृतः सहिष्णून् परिवादैश्च तिरश्चकार पार्थान् । अवमत्य मुकुन्दमर्भकोऽसा- विति धिक्कृत्य पितामहं जगर्ह(र्हे)॥ १५-९७॥ अनघोऽयमतन्द्रितः क्रियायां गुरुभिः शिक्षितशुद्धधीरनेकैः । कुरुवंशपितामहः कुतोऽसौ मतिमोहेन महीयसा गृहीतः ॥ १५-९८॥ अशठैरजडैरनेडमूकै(मुहुरादृतमोहशान्तिकृत्यै)- र्मुनिभिश्चात्र किमङ्ग्यकारि मौनम् । अथवा किमरातिपक्षसक्तै- रहमस्मीति मुहुर्जहास मूढः ॥ १५-९९॥ परिवर्तहुताशनप्रदीप्तं वदनं तस्य रुषा विजृम्भमाणम् । फणभृद्बिलभीषणं तदाऽऽसीत् ज्वलदुल्काशतदुर्निरीक्षनेत्रम् ॥ १५-१००॥ बडबानलधूमराजिरूक्षा भ्रुकुटी तस्य मुखे परिस्फुरन्ती । ददृशे तदसून् प्रसह्य पातुं शमनेनेव निवेशिता भुजङ्गी ॥ १५-१०१॥ भसितीकृतचन्दनानुलेपः क्वथितद्रावितहेमपुष्पदामा । सहसा हृदि तस्य कोपवह्निः समदीपि स्फुटितप्रकीर्णहारः ॥ १५-१०२॥ कठिनौ परिपिंषतः करौ द्वौ बहुशस्तस्य वरोर्मिका विशीर्णा । ध्रुवमप्रशमाय रोषवह्ने- स्तुषविक्षेपमधत्त रत्नचूर्णैः ॥ १५-१०३॥ स्ववधाहतडिण्डिमस्वनाभान् असकृच्चेदिनियन्तुरट्टहासान् । अभितो मणिभित्तिभिः सभा सा प्रजहासेव विजृम्भितप्रतिश्रुत् ॥ १५-१०४॥ प्रतिपद्य रुषा विवर्णभावं तमसा बिभ्रदलङ्घ्यमैकराश्यम् । उपरक्त इवार्यमाऽस्तमृच्छन् स भृशं सद्भिरभूददर्शनीयः ॥ १५-१०५॥ श्वसितैरवि(पि)दूरवृत्तिमद्भिः परिवारैरिव तत्यजे त्रसद्भिः । निजमंसमरातिवन्निजघ्ने प्रविकल्पेन पदेन चास्य भूमिः ॥ १५-१०६॥ निभृतैरपि पूर्वमैकमत्यात् विकृतस्याथ विरुद्धचेष्टितानि । दधिरे दमधोषसम्भवस्य प्रतिबिम्बैरिव तस्य मित्रभूतैः ॥ १५-१०७॥ विकृताकृतिवेषचेष्टिताना- मवलेपग्रहलुप्तमानसानाम् । अवधीरितजाह्नवेयवाचा- मपहासः परमाददे महद्भिः ॥ १५-१०८॥ उपहूय रणाय वृष्णिवीरान् नृपलोकादथ निर्जगाम चैद्यः । तममंसत यादवास्तदानी- मनलस्कन्धविनिस्सृतं स्फुलिङ्गम् ॥ १५-१०९॥ कतिभिश्चन कामचारसक्तै- रुपसञ्जातमदैरुदग्रश‍ृङ्गैः । गजयूधपतेरिवाग्रभाजो गतिरेतस्य गजैरिवानुजग्मे ॥ १५-११०॥ अथ तान् अनुमत्य पाण्डवादीन् समरस्थानमुपागतः ससैन्यः । हरिरप्रतिरोधनीयवृत्तिः द्विरदाधीशमिव द्विषं रुरोध ॥ १५-१११॥ रथहस्तितुरङ्गपत्तिरूपै- र्युयुजाते पृतने यथार्हमङ्गैः । स्थितिकर्मभिराभिमुख्यवद्भि- र्युधि बिम्बप्रतिबिम्बवद्भवन्त्यौ ॥ १५-११२॥ गरुडा इव पन्नगान् उदग्रान् द्रुमषण्डानिव मारुताः प्रचण्डाः । अहितान् अभिनिघ्नतो निजघ्रु- र्यदुवीरा मधुवैरिहेतिकल्पाः ॥ १५-११३॥ स्थितमप्रतिमे रथाङ्गपाणिं गरुडप्रख्यगतागते रथाग्र्ये । पतनोद्यततारकानुकारी शलभो वह्निमिवाऽऽससाद चैद्यः ॥ १५-११४॥ ज्वलदुज्ज्वलहेतिवृन्दशाली विपुलस्यन्दनवेदिमध्यदीप्तः । स्वयमेव बभूव चेदिराजः स्वविभूतेरभिचारहव्यवाहः ॥ १५-११५॥ यदुपुङ्गवसूर्यसन्निधाने शिशुपालः प्रतिसूर्यवत् प्रदीप्तः । किमतो भवतीति खिन्नचित्तैः सखिभिः स्वर्गिभिरप्यवैक्ष्यतैकः ॥ १५-११६॥ मदलुप्तधिया तदाऽभियुक्तो यदुसिंहः शिशुपालकुञ्जरेण । विजहार गुहाशयस्तरस्वी निखिलारण्यकनिर्विघातवृत्तिः ॥ १५-११७॥ मधुमर्दनकार्मुकप्रणादः सुमनश्श्रोत्रसुधारसायमानः । त्रिजगद्भयशान्तिकप्रयोगो रणवेदप्रणवो बभूव रम्यः ॥ १५-११८॥ अचिरद्युतिभास्व(सु)रोऽथ चैद्यः पुरुहूतायुधचारुचित्रचापः । प्रलयस्तनयित्नुभीमनादः शरवर्षेण मुकुन्दमभ्यवर्षत् ॥ १५-११९॥ गदया तदपोह्य बाणजालं प्रतिनिर्धूतहिमप्रभाकराभः । अहितं विशिखैरहन् मुकुन्दो- ऽदरवेधेऽपि दरव्यथाविमुक्तम्(क्तः)॥ १५-१२०)॥ मुषिताम्बरमस्त्रशस्त्रभूम्ना दनुजारेर्दमघोषजन्मनश्च । अतिराघवरावणं तदानी- मभवत् द्वैरथमाकुलेन्दुसूर्यम् ॥ १५-१२१॥ रथिनोरथ वादिनोरिवाऽऽसीत् युधि शस्त्रास्त्रमयैः प्रमाणतर्कैः अपरस्परपातिभिः प्रभतै- रवधानेन परस्परं जिगीषा ॥ १५-१२२॥ प्रथितौ रणयज्ञयायजूकौ धनुराम्नायसमाहितप्रयोगौ । तदनन्यरसान(व)तोषयेतां नरदेवान् उपहूतसन्निधातॄन् ॥ १५-१२३॥ यदुसूर्यमवाप्य चैद्यचन्द्रः शनकैर्यत्र बभूव मन्दधामा । गणना न बभूव कृष्णपक्षे हतभग्नादिविकल्पितेऽपि तस्मिन् ॥ १५-१२४॥ रभसभ्रमणेन हेतिराजो रणनीराजनमाचचार शौरेः । तममंसत सैनिकास्तदानीं द्विषदुत्पातमलातचक्ररूपम् ॥ १५-१२५॥ सुकृतेन पुराकृतेन चैद्यः प्रतिपन्नप्रकृतिः प्रशान्तवैरः । क्षणमद्भुतकृष्णरूपदर्शी शिथिलाकृष्टशिलीमुखोऽवतस्थे ॥ १५-१२६॥ समयोदयसम्भृतप्रसादः त्रिगुणग्रन्थिचिकित्सकः श्रितानाम् । विलुलाव सुदर्शनेन कृष्णः शिशुपालस्य शिरः किरीटजुष्टम् ॥ १५-१२७॥ सह भृत्यगणैः समित्रवर्गे निहते चेदिपतौ निवृत्तखेदाः । अभितुष्टुवुरादरेण देवा नरदेवाश्च तमीड्यमादिदेवम् ॥ १५-१२८॥ हरिणा निधनं तदीक्षणं च प्रयतामप्रतिबोधसम्प्रयुक्तम् । जगदद्भुतदिव्यभोगहेतुः प्रतिबोधे तु दुरत्यया विमुक्तिः ॥ १५-१२९॥ सहसा हरिचक्रसम्प्रयोग- क्षणसम्प्राप्तविपाकया नियत्या । अनघस्थितिमन्तिमामवस्थां स तदा संयमिनामवाप चैद्यः ॥ १५-१३०॥ रभसेन रथाङ्गलूनकण्ठात् वपुषश्चेदिपतेरुदीयमानम् । तपनायुतसन्निभप्रकाशं यदुवीरस्य तनुं विवेश तेजः ॥ १५-१३१॥ अवलोक्य तदद्भुतं महीयः क्षितिपालैरमरैस्सलोकपालैः । मुनिभिश्च मुहुःकृतावमर्शै- रिदमित्थन्त्वविनि(त्थन्त्विति नि)श्चयो न लेभे ॥ १५- १३२॥ इति सम्भृ(हृ)तवीरसप्ततन्तुः कृतिना धर्मभुवा कृतानुयात्रः । विनिवर्त्य तमग्रजानुवर्ती परमेशः स्वपुरीं पुनः प्रतस्थे ॥ १५-१३३॥ जगद्वन्द्यः प्राप्तो जलधिरशनामात्मनगरीं यथार्हं संसृष्टो यदुभिरखिलैरर्चितपदः । धरित्रीभारार्ध(भारस्य)व्यपनयनधर्मे धृतमतिः महिष्या रुक्मिण्या महितचरितःसाधुमुमुदे ॥ १५-१३४॥ अलघुभिरपराधैराशरीरं प्रवृत्तैः श्रितमपि शिशुपालं श‍ृण्वतामप्यसह्यैः । विधिवशनियतेन व्याजमात्रेण मुञ्चन् अजनि परिजनानां शौरिराश्वासपात्रम् ॥ १५-१३५॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये शिशुपालवधो नाम पञ्चदशस्सर्गः ॥

॥ नरकवधो नाम षोडशः सर्गः १६॥

ऐरावतमथारुह्य श्वेताद्रिमिव जङ्गमम् । पुरीं द्वारवतीं शौरेराजगाम पुरन्दरः ॥ १६-१॥ अपत्यभावमापन्नमात्मानममृतोदधेः । निमेषरहितैः पौरैर्देवभूतैर्निरीक्षितम् ॥ १६-२॥ अदृश्यं मन्दपुण्यानाममन्दप्रीतिदायिनम् । आत्तदेहमिव स्वर्गमासेचनकदर्शनम् ॥ १६-३॥ महनीयपरिष्कारं वल्गुध्वजमतल्लिकम् । महोत्सवमिवाशानामाशाभ्यधिकसम्पदम् ॥ १६-४॥ उदधेरिव मन्थेन पीडितस्य समुत्थितैः । दृढलग्नैरिवोत्पत्तौ दीप्तं शोणितबिन्दुभिः ॥ १६-५॥ दैत्यदानवदर्पघ्नैर्दन्तैर्दलितमन्दरैः । सिंहानामपि हन्तारं सिंहवक्त्रविभूषणैः ॥ १६-६॥ मेरुकल्पेन रूपेण मेदिनीधृतिहेतुना । त्रिदशप्रीतिदातारं स्त्यानसिन्दूरधातुना ॥ १६-७॥ मूर्ध्ना विपुलतुङ्गेन मेनकास्तनबन्धुना । दधतं मौक्तिकाकल्पं गङ्गाबुद्बुदनिर्मलम् ॥ १६-८॥ अजहद्भृङ्गगीतेन गर्जाडम्बरशोभिना । स्वकान्त्या कर्णतालेन कॢप्तसङ्गीतखेलनम् ॥ १६-९॥ नर्तयन्तममर्त्यानां नेत्रकौतुकसूतिकाम् । नासां त्रिदशनारीणामूरुनिर्माणमातृकाम् ॥ १६-१०॥ मङ्गलत्वमिवेच्छद्भिर्हैमशङ्खादिमण्डनैः । आश्रितं रत्नपूर्णेन कुम्भेन च महीयसा ॥ १६-११॥ विभूतिशरदम्भोदैः कीर्तिवल्लीगुलुच्छकैः । कान्तिसागरकल्लोलैः सपक्षमिव चामरैः ॥ १६-१२॥ सहजं प्रभया चन्द्रं वारुणीं मदसम्पदा । सूचयन्तं स्वमूर्त्या च सुधां शुद्धानुभाव्यया ॥ १६-१३॥ जगदामोदजनकं दानार्द्रकरपुष्करम् । दभ्रयन्तमिवौदार्यात् दिव्यपादपसम्पदम् ॥ १६-१४॥ उदग्रबहुदन्तांशुं बृंहितव्याप्तदिङ्मुखम् । हसन्तमिव दिङ्नागान् अन्यान् अतिबलानपि ॥ १६-१५॥ उद्वहन्तं कदलिकां काञ्चनीं किङ्किणीफलाम् । वप्राभिघातभीतस्य सुमेरोरुपदामिव ॥ १६-१६॥ चित्रकम्बलसञ्छन्नं कान्तं कनककक्ष्यया । विद्युतेव परिष्वक्तं वासरान्तशरद्घनम् ॥ १६- १७॥ अवधिं दर्शनीयानामाकल्पमनघं दिवः । जीवातुं देवसैन्यानां दर्पभङ्गं विरुन्धताम् ॥ १६-१८॥ घण्टायुगलनादेन नगेन्द्रेष्वनुनादिना । क्षरन्तममृतक्ष्वेलौ कर्णेष्वमरतद्द्विषाम् ॥ १६-१९॥ महता मदगन्धेन तस्य विग्ना विबभ्रमुः । उत्खातविपुलस्तम्भा नागास्त्रुटितश‍ृङ्खलाः ॥ १६-२०॥ स तं द्वारवतीद्वारे समवस्थाप्य सानुगम् । आससाद हरेः स्थानमवज्ञातत्रिविष्टपम् ॥ १६-२१॥ शुभानामिव साम्राज्यं श्वेतद्वीपमिवापरम् । निवेदितसमाहूतः प्रासादं प्राविशत् प्रभोः ॥ १६-२२॥ स तेन विहितां शक्रः प्रतिगृह्य प्रियार्हणाम् । निजगाद निजां भीतिं गद्गदोद्गम(त)या गिरा ॥ १६-२३॥ दयनीयेषु देवेषु देवदेव त्वयाऽधुना । अपाङ्गाः परिपात्यन्तामनुक्रोशानुवर्तिनः ॥ १६-२४॥ सुषुवे नरसिंहं त्वां भक्तप्रह्लादसम्मुखम् । रक्षार्थमिह दीनानां रत्नस्थूणेव देवकी ॥ १६-२५॥ नाथ त्वयि निराबाधं त्रिलोकीं त्रातुमागते । नरको नाम दैत्येन्द्रः कदर्थयति नाकिनः ॥ १६-२६॥ धर्मसूकररूपस्य तवसौ क्षमयाऽन्वये । उत्पात इव भूतानामुद्बभूव भयानकः ॥ १६-२७॥ जननी सर्वभूतानां पत्नी तव वसुन्धरा । प्रसूय नरकं देवी दूयते त्वदुपेक्षया ॥ १६-२८॥ न हिरण्यहिरण्याक्षौ न मधुर्न च कैटभः । उपमानपदे तस्य त्वच्छक्तिजनितात्मनः ॥ १६-२९॥ एष कल्पान्तवृत्तान्तमिदानीन्तनयन्निव । विधुनोति त्वदालम्बं ब्रह्मस्तम्बमिदम्परः ॥ १६-३०॥ विक्रमस्रोतसा तस्य बृहन्त्यपि बलानि नः । सहसा भेदमायान्ति सैकता इव सेतवः ॥ १६-३१॥ यदृच्छोपगमेऽप्यस्य यान्ति देवगृहाश्रिताः । प्रधावितुमनीशानाः साक्षितां सालभञ्जिकाः ॥ १६-३२॥ महता मत्प्रयुक्तेन वज्रेण ज्वलितात्मना । निलिल्ये तस्य दोर्मध्ये निष्काभरणवर्ष्मणा ॥ १६-३३॥ त्वत्कोप इव दीप्तोऽपि ज्वलनो न प्रकाशते । ज्योतिरिङ्गणवत् तस्य द्युमणेरिव सन्निधौ ॥ १६-३४॥ अमोघत्वयशोभङ्गभयादिव निवर्तते । अखण्डितबले तस्मिन् दण्डो दण्डधरार्पितः ॥ १६-३५॥ नयनार्चिष्मतस्तस्य र्नैऋतेश्वरवाहिनी । अपसृप्य पुरोभागादद्यापि न निवर्तते ॥ १६-३६॥ तं सुप्तमपि वा मत्तं वारुणो वैरिदारुणः । न रोद्धुं क्षमते पाशो नलस्तम्ब इव द्विपम् ॥ १६-३७॥ शक्तः शमयितुं तस्य संवर्तार्हजवोऽपि सन् । नभस्वान् खेलतः सङ्ख्ये न स्वेदकणिकामपि ॥ १६-३८॥ धनदेन गदा तस्य महती मूर्ध्नि पातिता । अभित्त्वा पौष्पमापीडमनापीडत्वमादधे ॥ १६-३९॥ जटिलान् कृत्तिवसनान् नियमं तीव्रमास्थितान् । तपस्विन इति ज्ञात्वा स रुद्रान् नातिवर्तते ॥ १६-४०॥ अहरत् वारुणं छत्रं मामकं मणिभूधरम् । अमृतस्यन्दिनी चास्मज्जनन्या मणिकुण्डले ॥ १६-४१॥ आदर्शमिव सम्पत्तेरमृताब्धेरिवाशयम् । औपवाह्यमसौ मत्कमारुरुक्षति साम्प्रतम् ॥ १६-४२॥ देवदानवसिद्धानां नृपाणामपि कन्यकाः । अपहृत्य त्वदेकार्हास्त्वरते पाणिपीडने ॥ १६-४३॥ स भौमस्त्वन्निरस्तानां समवाय इवोत्थितः । बाधते विबुधानेवं बलवीर्यपराक्रमैः ॥ १६-४४॥ तदेवमवसीदत्सु दया देवेषु पात्यताम् । अनपह्नुतदास्यानां दोषनिह्नवसाक्षिणी ॥ १६-४५॥ तमर्धं भूमिभारस्य त्वयैवोत्पादितं प्रभो । त्रिलोकीकण्टकं तीक्ष्णं त्वमेवोद्धर्तुमर्हसि ॥ १६-४६॥ निवर्त्ये धर्मशल्येऽस्मिन् निदाने सर्वपाप्मनाम् । निवेदनमिहास्माकमंशो निर्वहणं तव(त्वयि)॥ १६-४७॥ मशकामर्शवत् यस्य मधुकैटभमर्दनम् । तदन्यदनुजध्वंसे तस्य ते किमिवाद्भुतम् ॥ १६-४८॥ निगमान्तेषु निगदव्याख्यातनिजवैभवः । विधत्स्व विपदुत्तीर्णान् अमर्त्यान् अनुकम्पया ॥ १६-४९॥ इति विज्ञापितोदन्तं दत्तहस्तं बलद्विषम् । विनिवर्त्य जगन्नाथो वैनतेयमथास्मरत् ॥ १६-५०॥ अनुचिन्तितमात्रस्तमुपतस्थे खगेश्वरः । अहीन्द्रदामभिर्भीमैरंसलम्बिभिरंसलः ॥ १६-५१॥ पक्षमारुतघोषेण त्रैलोक्यदुरितच्छिदा । चतुर्णामिव वेदानां सम्भूतिमिव भावयन् ॥ १६-५२॥ तरुणार्कप्रभा-सार सामरस्यजुषा त्विषा । तप्तहेमद्रवौघेन लिम्पन्निव दिशो दश ॥ १६-५३॥ स्वामिदर्शनसन्तोषात् प्रहृष्यद्भिस्तनूरुहैः । युगान्तसन्ध्याजलदः तटिज्जालैरिव ज्वलन् ॥ १६-५४॥ विपुलाद्भुतसंस्थानैर्द्योतितो दिव्यभूषणैः । भुजगेन्द्रफणारत्नशङ्कार्हमणिचित्रितैः ॥ १६-५५॥ तुङ्गवज्रव्रणाङ्केन सुविस्तीर्णेन वक्षसा । अबहिर्भावयन् कृत्स्नमवकाशं विहायसः ॥ १६-५६॥ पृथुना भुजयुग्मेन भोगीन्द्रपरिकर्मणा । मन्दरद्वितयेनेव समेतो रुक्मपर्वतः ॥ १६-५७॥ व्यालखण्डनसङ्क्रान्तविषपङ्कक लङ्किना । दधान इव तुण्डेन दैत्यदर्पगजाङ्कुशम् ॥ १६-५८॥ तक्षकश्रोणिसूत्रेण दृढबद्धेन बन्धुरम् । मान्यमग्रजवर्णेन वसानो दिव्यमम्बरम् ॥ १६-५९॥ नाथभक्तिपरिष्कार्यां नृत्तलीलामिव स्पृशन् । निजेन स्थानकेनाग्रे निहितोन्नतजानुना ॥ १६-६०॥ वपुषा भक्तिनम्रेण धीरोन्नतमहीयसा । शान्तवीराद्भुतरसान् समाहृत्येव सम्पतन् ॥ १६-६१॥ मूर्तिमानिव संरम्भो रूपवानिव मारुतः । तरङ्गान् पक्षतीकृत्य सङ्क्षिप्त इव सागरः ॥ १६-६२॥ संवर्त इव नागानां सङ्घात इव रंहसाम् । वालखिल्यचरित्राणां विपाक इव जङ्गमः ॥ १६-६३॥ पभुस्तं दैत्यसिद्धीनां प्रसूतकिलि(ल)किञ्चितम् । ओलण्डितमिवापश्यदुग्रं समरताण्डवम् ॥ १६-६४॥ दत्तनीराजनस्तेन ददृशे वाहनेश्वरः । प्रदक्षिणीकृतः शश्वत् प्रतापविजयश्रिया ॥ १६-६५॥ स तदाऽऽस्फोटयामास विन्ध्यमेरुसमौ भुजौ । रुद्रया च सुकीर्त्या च मृदितौ कण्ठभूषणैः ॥ १६-६६॥ दुधुवे पक्षती च द्वे डोलायितकुलाचले । वीजयन् घोरदुर्वादिघर्मतप्तामिव त्रयीम् ॥ १६-६७॥ मुहुराम्रेडयामास जयालोकयभारतीम् । मुग्धमध्यप्रगल्भाभिर्दशाभिः कर्बुरामिव ॥ १६-६८॥ स तदा सन्नतस्कन्धो बद्धाञ्जलिरनिःश्वसन् । मुमुदे मूर्ध्नि संस्पृष्टो मुकुन्देन प्रसेदुषा ॥ १६-६९॥ तस्मिन् प्रथममारोप्य सत्यां विरहविक्लवाम् । आरुरोह ततः शौरिराखण्डलकृतस्तुतिः ॥ १६-७०॥ निवर्त्य स्वनिवासाय शक्रं शमितसाध्वसम् । प्रययौ दीप्तसन्नाहः प्राग्ज्योतिषपुरं प्रभुः ॥ १६-७१॥ श्रेयःपरिपणं तस्य श्रुतिश्रेणिशिरोऽमृतं (रोधृतम्)। प्रणतः प्रति(परि)जग्राह शासनं पाकशासनः ॥ १६-७२॥ यथास्वं नगरद्वारे यादवा दानवाश्च तम् । तरस्विगरुडारूढं सत्यमैक्षन्त तत्क्षणम् ॥ १६-७३॥ समन्तात् वैरिदुर्गस्य क्षिप्तचक्रः क्षणेन सः । क्षुरान्तान् अच्छिनत् पाशान् आततान् शतयोजनम् ॥ १६-७४॥ मुरं पञ्चजनं सप्तसहस्राणि मुरोद्भवान् । शलभीकृत्य चक्राग्निरुपदुद्राव तत् पुरम् ॥ १६-७५॥ ततः प्राग्ज्योतिषद्वारे दैत्यदानवसूदनः । पाञ्चजन्यमुपादध्मौ प्रलयाम्बुधिनिस्वनम् ॥ १६-७६॥ वीक्ष्य तं विविशुर्दुर्गं दिवाभीता इवासुराः । उद्यन्तमिव तिग्मांशुमुदयाद्रौ गरुत्मति ॥ १६-७७॥ अभिमानोदितव्यक्तिरहङ्कार इवोल्बणः । महतो दैत्यनगरान्निरगान्नरकासुरः ॥ १६-७८॥ तमस्त्रमायाभ्यधिका दानवाः पर्यवारयन् । प्रकटच्छन्नकौटिल्याः पाषण्डमिव हैतुकाः ॥ १६-७९॥ संयुगे रजसोद्रिक्ते तस्मिन् सत्त्वतमस्त्विषोः । अर्थिप्रत्यर्थिनोरासीदनभिव्यक्तरूपता ॥ १६-८०॥ शरधारासहस्त्रेणच्छादयन् नरको दिशः । स्वहेतुमभिसम्पेदे समुद्रमिव तोयदः ॥ १६-८१॥ नरकाम्बुदमुक्ताभिर्नाथो नाराचवृष्टिभिः । विपद्भिरिव तद्भक्तो विषमाभिर्न विव्यथे ॥ १६-८२॥ दृप्यतामथ दैत्यानां ध्वनिरुत्कम्पयन् दिवम् । पाञ्चजन्यप्रणादेन पर्यभूयत भूयसा ॥ १६-८३॥ दिदृक्षोपगतानां तत् देवानां रोमहर्षणम् । अदीव्यत रणद्यूतमन्तरस्थयशः पणम् ॥ १६-८४॥ प्रतिविव्याध दैतेयं बाणैरशनिभीषणैः । पक्षवन्तमिवाद्रीन्द्रं प्रकुप्यन् पाकशासनः ॥ १६-८५॥ शरसंहतयस्तस्य क्षरन्त्यः शार्ङ्गशैलतः । द्विधा चक्रुः स्ववेगेन द्विषद्बलमहार्णवम् ॥ १६-८६॥ तस्य ज्यास्वनगीतानि समयुज्यन्त संयुगे । करिणां कर्णतालैश्च कबन्धानां च ताण्डवैः ॥ १६-८७॥ दैत्यशोणितदिग्धाभिस्तद्बाणततिभिर्नभः । रुरुधे रोषताम्राभिः कृतान्तस्येव दृष्टिभिः ॥ १६-८८॥ द्विरदाः शरनिर्भन्नकुम्भनिर्मुक्तमौक्तिकाः । क्षरन्तः करकासारं कल्पमेघा इवाऽऽबभुः ॥ १६-८९॥ नासावालधिभिर्नागाः क्षरन्तो रक्तनिर्झरान् । शशंसुर्लाघवं तस्य निष्पत्राकृत सायकम् ॥ १६-९०॥ अग्रिमं विशतां स्कन्धमामूलमहितां चमूम् । शराणां तस्य सन्धाननिपातौ न द्विषोऽविदुः ॥ १६-९१॥ लक्ष्यमेकमभूत् तस्य शराणामुत्पलत्विषाम् । अमरस्त्रीकटाक्षाणामप्यभङ्गुरधन्वनः ॥ १६-९२॥ चिरप्रार्थितभीतानां स तासामेव शात्रवान् । स्वयंवरपतींश्चक्रे सुधन्वा सुरसुभ्रुवाम् ॥ १६-९३॥ त्यक्त्वा भीतिवृतांस्तत्र विमुक्तान् जीविताशया । सार्धमप्सरसः कीर्त्या वीरान् स्वयमवृण्वत ॥ १६-९४॥ अनन्तस्य तदाऽनन्तैरसुरैराहवोत्सवः । जयश्रियं च सत्यां च संमते समतोषयत् ॥ १६-९५॥ स्वबाधनियतस्तत्र परबाधाभिलाषिणाम् । प्रयासः सुरशत्रूणां जात्युत्तरमिवाभवत् ॥ १६-९६॥ विसन्धिविग्रहाः क्षिप्तयानासनसमाश्रयाः । द्वैधीभावसृजो योधा दुर्नयस्था इवाभवन् ॥ १६-९७॥ अनघव्यवसायानामसङ्गत्यक्तवर्ष्मणाम् । योगिनामिव तत्रासीदपरावर्तना(र्तिनां)गतिः ॥ १६-९८॥ तनुं तत्र मुकुन्देन त्याजितान् महती स्वयम् । अवृणोदनघा कीर्तिरधिविन्नाप्सरोगणान् ॥ १६-९९॥ निस्सहायीकृतस्तत्र शरवर्षैर्धरासुतः । बह्वमन्यत तेनैव द्वन्द्वयुद्धमुपस्थितम् ॥ १६-१००॥ कृतप्रतिकृतैरस्त्रप्रयोगैः क्रीडतोस्तयोः । अदृष्टान्तमभूत् युद्धमन्यदृष्टान्तवर्जितम् ॥ १६-१०१॥ वक्रवृत्तिः सरुधिरो लोहिताङ्गो महीसुतः । प्राप्य यादवभास्वन्तं मूढः समभवत् क्रमात् ॥ १६-१०२॥ स्वायुधैकसहायस्तु देवः स्वच्छन्दयादवः । निरयापरपर्यायं रिपुं चक्रे निरायुधम् ॥ १६-१०३॥ क्रोधरक्ततनुर्दैत्यः क्षरच्छोणितनिर्झरः । गृहीतपादसञ्चारो गैरिकाद्रिरिवाऽऽबभौ ॥ १६-१०४॥ निशितैस्तस्य नाराचैर्निर्भिन्नरथसारथिः । आस्फोटितभुजस्तार्क्ष्यमजिघांसदमर्त्यजित् ॥ १६-१०५॥ निसर्गतमसस्तस्य जिह्मगस्याङ्गमुत्तमम् । रथपादेन चिच्छेद राहोरिव रमापतिः ॥ १६-१०६॥ उदतिष्ठत हाकारस्ततो युगपदेकधा । देवदानवसौधेभ्यो हर्षशोकसमुद्भवः ॥ १६-१०७॥ स्फुरद्भ्रुकुटि दैत्यस्य रोषदष्टाधरं मुखम् । निकृत्तमपि न द्रष्टुं प्रबभूवुर्दिवौकसः ॥ १६-१०८॥ निकृत्तशिरसं देवी निजाङ्के पतितं सुतम् । महती मेदिनी दीनं कम्पमानाऽन्वकम्पत ॥ १६-१०९॥ अथ सा दैत्यहन्तारं प्रणम्य नतजीवितम् । अयाचत दयासिन्धुमात्मजस्य शुभां गतिम् ॥ १६-११०॥ तुष्टाव च पतिं तुष्टा मेदिनी विश्ववेदिनी । स्नपयन्तीव संयत्तं(सा देवं)दन्तदीधितिगङ्गया ॥ १६-१११॥ अहमस्मि विभूतिस्ते भूतधात्री त्वया धृता । अशेषाधारमेकं त्वामनाधारमधीयते ॥ १६-११२॥ तिसृभिश्शक्तिभिर्युक्तं षाड्गुण्यप्रथितोदयम् । अधिराजमशेषस्य जगदुस्त्वां जिताहितम् ॥ १६-११३॥ अपि कोटिमुखैः सर्वैरनन्तेनाप्यनेहसा । नाथ त्वद्गुणदुग्धाब्धिपृषदास्वादनं क्षमम् ॥ १६-११४॥ अकर्तुमन्यथाकर्तुं कर्तुमप्यखिलं क्षमम् । लक्ष्मीलक्षणमाहुस्त्वां लङ्घितत्रिविधावधिम् ॥ १६-११५॥ स्थिरत्रसविभक्तं ते चिदचिद्भेदचित्रितम् । स्वसृष्टमिदमुद्यानं त्वदन्यो नास्ति रक्षितुम् ॥ १६-११६॥ स्वातन्त्र्यपरतन्त्रस्त्वं पारतन्त्र्यस्वतन्त्रितैः । विहरस्यात्मसूत्रस्थैः शकुनैरिव जन्तुभिः ॥ १६-११७॥ सितासितगुणारब्धैः पाशजालैर्दुरत्ययैः । निबद्धाः पशवो नाथ त्वदेकाधीनमुक्तयः ॥ १६-११८॥ यस्य त्वं यश्च हृद्यस्ते यस्यासौ तस्य यस्तथा । नाथ त्वत्पदमारुह्य न पुनस्तैर्निवृत्यते ॥ १६-११९॥ सुरासुरविभागोऽयं तुलाग्रन्यायतस्त्वया । कल्पितः कालपर्यायान्निम्नोन्नतसमक्रमः ॥ १६-१२०॥ कस्त्वदङ्गीकृतं हन्ता कस्त्राता त्वज्जिघांसितम् । निहन्सि पासि चैकस्त्वं स्वेन विश्वं परेण वा ॥ १६-१२१॥ वृद्धिसङ्कोचविषमा गतागतसहायिनी । नियतिः केन लङ्घ्येत निजच्छायानुकारिणी ॥ १६-१२२॥ नपुत्रवधमन्वीक्ष्य न दूये त्वन्मतस्थिता । न च पुत्राभिमानो मे मत्प्रसूतेषु जन्तुषु ॥ १६-१२३॥ सूदने कृतसङ्कल्पः स्वभक्तपरिपन्थिनाम् । यदि तीर्णप्रतिज्ञस्त्वं किं मयेदं न मृष्यते ॥ १६-१२४॥ त्वन्मायाजृम्भितैर्देव ब्रह्माण्डैरपि लीयते । जन्मन्यपि सुरोधेषु जन्तुवर्गेषु का कथा ॥ १६-१२५॥ त्वत्प्रसूतस्त्वयैवासौ वधि(र्धि)तश्चक्रधारया । का नाम कृतिनस्तस्य परिदेवयितव्यता ॥ १६-१२६॥ निरुद्धे नरके नाथ नित्यधर्मात्मना त्वया । निष्प्रतिद्वन्द्विकं स्वर्गसुखमास्वाद्यतां सुरैः ॥ १६-१२७॥ निर्यातितमिदं भूयः त्वज्जनन्यै मया स्वयम् । श्रवणाभरणद्वन्द्वं शीतलार्कयुगप्रभम् ॥ १६-१२८॥ इति विज्ञाप्य सा तस्मै विषादाभावमात्मनः । विरराम ततो देवी विलक्षा विश्वधारिणी ॥ १६-१२९॥ तामशेषजगद्धात्रीं सन्नताङ्गीमसान्त्वयत् । सहधर्मचरीं पूर्वां वासुदेवो वसुन्धराम् ॥ १६-१३०॥ पुरस्कृतप्रसादस्तां पूर्वसम्भवगेहिनीम् । गृहीतकुण्डलो गन्तुमन्वमंस्त गदाग्रजः ॥ १६-१३१॥ ततः सा तत्समादेशात् सत्यभामाभिवन्दिता । रम्यं प्रतिययो स्थानं रत्नसानुशिखण्डकम् ॥ १६-१३२॥ ददर्श यदुवीरोऽथ दैत्यवीरनिवेशनम् । अचिन्त्यमिव मायानां प्रभावमनुपप्लवम् ॥ १६-१३३॥ विचक्षणवरं दैत्यं वैरिसम्पत्करग्रहे । विभूतिसञ्चयप्रेक्षी बह्वमंस्त बलानुजः ॥ १६-१३४॥ सुधानिष्यन्दिभिः स्थूलैः मुक्तादामभिरावृतम् । पश्यन् पाशभृतश्छत्रं विश्वकर्ता विसिष्मिये ॥ १६-१३५॥ निदध्यौ कन्यकास्तत्र निदर्शितपरस्पराः । अमुद्राभङ्गसुभगा नीवीरिव रतेः शुभः ॥ १६-१३६॥ लावण्यजलधौ लक्ष्म्याश्छाया इव सहोदिताः । मधुस्वच्छन्दतासीम्नो मान्मथीरिव दीर्घिकाः ॥ १६-१३७॥ कामकीर्तिपताकाभिः स ताभिः प्रत्यवेक्षितः । आत्मानममृतोदन्वदन्तस्स्थितममन्यत ॥ १६-१३८॥ सुप्रभातमभूत् तासां सुदिनं च तमोपहम् । भवदोषार्यमा यासां देवो दृष्टिपथं गतः ॥ १६-१३९॥ रत्नशैलनिभांस्तस्य भुजान् कटकभूषितान् । उपधास्यन्ति यास्तासां श्रेयसी भवितव्यता ॥ १६-१४०॥ सर्वस्वमिव पुण्यानां साम्राज्यमिव सम्पदाम् । समाजमिव सिद्धीनां स तद्यौवतमग्रहीत् ॥ १६-१४१॥ भुजमन्दरवेगेन चक्रभ्रमवता विभुः । मथितात् दानवाम्भोधेरमृतं तदविन्दत ॥ १६-१४२॥ मणिपरुवकसम्पन्माननीयस्तनीनां मनसिजवपुषेव स्वेन सङ्कल्पितानाम् । सकलजगदभिख्यासारसीम्नां स तासां स्वयमजुषत सिद्धिं स्वप्रसादप्रसूताम् ॥ १६-१४३॥ पुरमथ गमयित्वा भूषितं यादवाग्र्यैः- शतसमधिकसङ्ख्यं षोडशस्त्रीसहस्रम् । अवनितनयभीतान् प्रीणयन् आदितेयान्- परिणयनविलम्बं पद्मनाभः प्रसेहे ॥ १६-१४४॥ दिवि भुवि च समिद्धं दीपरूपेण रूढै- स्त्रिभुवनविभवानामङ्कुरैरेकरूपैः । जनितनिगमसख्यं दानवीनां विलापै- र्नरकवधदिनं तन्नाथपूजार्हमासीत् ॥ १६-१४७॥ ऐरावतप्रतिनिधीनथ षट्सहस्रं स्तम्बेरमान् पृथुलदन्तचतुष्कभाजः । काम्भोजवाजिनियुतानि च सत्रि- सप्तान्यभ्यानयन्निजपुरं नरकस्य भृत्यैः ॥ १६-१४६॥ उद्गम्य दुर्गजलधेरुदयाद्रिकल्पं तुङ्गं विहङ्गमपतिं त्वरयाऽधिरोहन् । उल्लासहेतुरभवत् यदुवीरभास्वान् वैमानिकप्रणयिनीवदनाम्बुजानाम् ॥ १६-१४७॥ ॥ इति कवितार्किसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये नरकवधो नाम षोडशः सर्गः ॥

॥ पारिजातानयनं नाम सप्तदशः सर्गः १७॥

आतपत्रमथ तत् प्रचेतसो मन्दरस्य मणिश‍ृङ्गमुन्नतम् । सावरोधमपि सात्त्वतां पतिं लीलयैव गरुडो वहन् ययौ ॥ १७-१॥ तं क्षिपन्तमधिकेन रंहसा मारुतस्य मनसोऽपि शीघ्रताम् । वालखिल्यसुकृतं विपक्त्रिमं प्राणमैक्षत बहिश्चरं प्रभुः ॥ १७-२॥ लोकतः खगरथेन मध्यमा- दुत्पतन्तमवनम्य माधवम् । निर्जराः स्तुतिभिरभ्यपूजयन् पुष्कलाभिरपि पुष्पवृष्टिभिः ॥ १७-३॥ पाञ्चजन्यनिनदोपहूतया पर्यचारि परितोषनिघ्नया । भक्तिभारनतया सदोन्नतः स्वर्गिणां परिषदा यदूद्वहः ॥ १७-४॥ प्राप्य यादवपतिस्त्रिविष्टपं देवमातुरुपनीतकुण्डलः । अग्रजेन हरिणा हरिः स्वसं(यं) भावितेन समभाव्यतोचितम् ॥ १७-५॥ भागधेयपरिपाकतस्तदा वासवो वसतिमभ्युपागतम् । देवदानवसमानदैवतं पर्युपास्त परिकल्पितार्हणः ॥ १७-६॥ तत्र संमद (त)वतीभिरञ्जसा लोकपालमहिषीभिरर्चिताम् । देहिनीमिव जयश्रियं निजां बह्वमंस्त दयितां बलानुजः ॥ १७-७॥ सप्रसादमभिनन्द्य सन्नतान् नाकिनो नरकभीतिवर्जितान् । कृत्यशेषविधये कृती भुवः प्रत्यपद्यत निवृत्तिपद्धतिम् ॥ १७-८॥ स्वप्रभावविनिवृत्तसाध्वसां सोऽतिपत्य नगरीं सुपर्वणाम् । पुष्पधन्वन इवोपकारि(र्य)कां प्रैक्षतोपवनसम्पदं पुरः ॥ १७-९॥ वर्तते दशशतेक्षणोऽपि सन् एकचक्षुरिव यन्निरीक्षणे । तत्र दत्तनयनो वियद्वने विश्वदृष्टिरनघो विसिष्मिये ॥ १७-१०॥ दर्शयंस्तदनु रामणीयकं नन्दनस्य वसुदेवनन्दनः । इत्युवाच मधुरस्मितेक्षणां प्रेयसीं प्रणयपेशलाक्षरम् ॥ १७-११॥ पुण्यकृद्भिरभिकाङ्क्षितं त्वया पौरुहूतमनुभूतमास्पदम् । अस्य सम्पदमनेकशाखयत् प्रेक्ष्यतामिदमिहान्यदद्भुतम् ॥ १७-१२॥ अञ्चितस्मितमकेवलेक्षणं भङ्गुरभ्रु परिवर्तिताननम् । किञ्चिदत्र तरलाक्षि तावकीं (कं) नन्दनं नयनवृत्ति (त्त)मर्हति ॥ १७-१३॥ विश्वमेतदवधेन जेष्यतः षट्पदज्यधनुषो (सुमनो?)धनुर्भृतः । अत्र नित्यमृतुभिस्सहोदितैः षड्विधं बलमिवैकतां गतम् ॥ १७-१४॥ ऐकमुख्यममरेन्द्रतुष्टये संश्रितैरिह वसन्तपूर्वकैः । शोभते सुनयने गुणैरिव स्वानुरूपफलसम्पदाहिता ॥ १७-१५॥ जम्बुचूतरसजग्धिरञ्जितैः स्निग्ध- कण्ठि कलकण्ठनिस्स्वनैः । त्यक्तगेहद(ग)मनाय निष्पतन् पुष्पकेतुरिह घुष्यते ध्रुवम् ॥ १७-१६॥ अर्दितान् मकरकेतुसायकै- रत्र देवि दयितान् पदाश्रितान् । मुद्रयन्ति चकितान् सुरस्त्रियः पत्रभङ्गमकरैः स्तनार्पितैः ॥ १७-१७॥ कैश्चिदत्र कृतिभिः कृतास्पदैः निर्ममैर्मनसिजो निरस्यते (निगृह्यते)। सम्भवन्त्युपवने वनेऽपि वा सावधानमनसां समाधयः ॥ १७-१८॥ पल्लवैरधरकान्तिरंशतः स्मेरकुड्मलरुचा स्मितं च ते । वल्लरीभिरिह दोर्लतागुण- श्चोरितानि निहितानि वा त्वया ॥ १७-१९॥ वादितेषु विहगेष्वनुक्षणं मञ्जु गायति च षट्पदव्रजे । मारुतेन चतुरेण नर्तिता लास्यमत्र परिचिन्वते लताः ॥ १७-२०॥ मन्थरश्वसनसौरभोल्बणा वल्लरीः स्फुरितपल्लवाधराः । मन्मथेन क्रतुसङ्गमात् इमा निर्वृता इव निशामयाद्भुताः ॥ १७-२१॥ केलिशैलमणिमेखलापदा- दुद्गतामिह तमालवाटिकाम् । पश्य नन्दनभुवः सुमध्यमे रोमराजिमिव मध्यसंश्रिताम् ॥ १७-२२॥ सम्भ्रमेण वनपालदारिकाः सामिलङ्घि(म्भि)तपरागरोधसम् । आलवालवलयेषु शाखिनां वाहयन्ति मकरन्दवाहिनीम् ॥ १७-२३॥ चक्रवाकमिथुनोदितस्तनी वीक्ष्यतामिह विहारवापिका । पुष्परेणुरुचिरा मधुश्रियः पुत्रिकेव पुरुहूतसंमता ॥ १७-२४॥ दिव्यपद्मवदना मणिप्रभा दीर्घिकेयमसिताब्जलोचना । अन्तरिक्षमणिदर्पणान्तरे बिम्बितेव भवती विभाव्यते ॥ १७-२५॥ अप्सरस्सु निखिलास्वलक्षितां रूपसम्पदमसौ तवाद्भुताम् । पश्यतीव पुरुहूतवापिका भृङ्गतारकितपद्मलोचना ॥ १७-२६॥ बिभ्रती त्वदभिलापचेतसोः स्वादुतां प्रसदनं च शाश्वतम् । दृष्टिरुत्पलवनं दिशत्वसौ दीर्घिकापयसि दीर्घलोचने ॥ १७-२७॥ शोणकुड्मलमुखी सरोजिनी शोभते हरितपत्रशालिनी । संवृता त्रिदशपादपैरसौ शारिकेव मणिपञ्जरस्थिता ॥ १७-२८॥ व्याहृतिक्षमदशातिवर्तिनीं विप्लुताम्बुज(म्बर)रुचिं रजःकणैः । सेवते मधुमदेन मोहितः पुष्पितां भ्रमर एष पद्मिनीम् ॥ १७-२९॥ एष चात्र समया सरोजिनी- मेकतानयति चित्तचक्षुषी । पादपैरभि(रुप)गतश्चतुर्विधैः पारिजात उदधीन्द्रसम्भवः ॥ १७-३०॥ पद्मरागरमणीयपल्लवं पश्य कोमलहरिन्मणिच्छदम् । पुष्पभूतवरशिल्पभूषणं तप्तहेमरुचिरत्वचं(त्विषं)तरुम् ॥ १७-३१॥ नम्रतामुपगतः फलैरसौ वल्गुभृङ्गविरुतैरभिष्टुवन् । आर्द्रभावसुभगो विभाव्यते कामकिङ्कर इवोचितक्रियः ॥ १७-३२॥ अक्षदामरचनोचितैः फलै- र्देवतानुगुणपुष्पसम्पदा । वल्कलैश्च वसनैश्च विन्दते वीतरागधृतरागहृद्यताम् ॥ १७-३३॥ त्वत्सगन्धतुलसीसहोदरः पुण्य एष पुरुहूतपादपः । प्राणिनां यदवलोकनक्षणे पूर्वजातिषु भवत्यनुस्मृतिः ॥ १७-३४॥ एष कल्पलतिकापरिष्कृतः प्रत्यवेक्षयति पल्लवारुणः । सागरेन्द्रसुतया समन्वितं धाम कौस्तुभमयूखरञ्जितम् ॥ १७-३५॥ पश्य जालकितपल्लवाधरै- र्मौक्तिकैरमृतबिन्दुनिर्मलैः । सूचितस्मितरुचिं सुरद्रुमं बालचन्द्रमणिराजसोदरम् ॥ १७-३६॥ अस्य नूनममृताधिकैः फलैः सेवितैरनुदिनं दिवौकसाम् । न प्रसक्तिरपवर्गनन्दथौ न क्षुधा न च जरा न च व्यथा ॥ १७-३७॥ त्वामिह त्रिदिवदर्शनागतां मञ्जरीभिरवनम्य भूरिभिः । मानयत्ययमसौ सुरद्रुमो मन्मथोपवनदेवतामिव ॥ १७-३८॥ द्वारकापरिषदं प्रयास्यतो दूरवर्त्मपथिकस्य मे दृशा । प्रातराशवदिहास्य भुज्यते सप्तलोकतिलकस्य चारुता ॥ १७-३९॥ गाढबद्धनयना त्वमीहसे कामधेनुसहजन्मनि द्रुमे । नूनमस्य मणिभूभृता सह स्थापनं निजनिवेशनिष्कुटे ॥ १७-४०॥ व्युत्थितेषु विमुखेषु वा स्वयं निर्निमेषनयनेषु नाकिषु । त्वद्विवक्षितमतः परं कथं पुष्पमस्य बिभृयात् पुलोमजा ॥ १७-४१॥ शङ्खपद्मसुरपादपादिभिःश्श् श्लाघितां त्रिदिवतो गुणाधिकाम् । माननीयचरिता मया सह द्वारकां त्वमधिवत्स्यसि प्रिये ॥ १७-४२॥ दुग्धसिन्धुदुहितुः सहोदरे वासमेयुषि वदान्यपादपे । शक्रदारवदनेऽपि दुर्लभां लप्स्यते तव विहारभूः श्रियम् ॥ १७-४३॥ इत्थमादिकविना समीरिता साऽन्वभावि किल सत्यभामया । सामरस्यमिव तेन जग्मुषी सौकुमार्यसुभगा सरस्वती ॥ १७-४४॥ योजितोऽथ यदुवंशकेतुना ख्यातकीर्तिरमृतापहारतः । उत्क्षिपन् खगपतिःसुरद्रुमं पक्षपङ्क्ति विपिने न्यवीविशत् ॥ १७-४५॥ एतमश्रुतचरं पुरन्दरः शुश्रुवान् क्षणमुदन्तमैश्वरम् । भीतिकोपसमवायरूपया दोलयेव समकृष्यत द्विधा ॥ १७-४६॥ अप्रतिक्रियमपि प्रभोरिदं चेष्टितं प्रतिचिकीर्षता तदा । मन्युरेव शतमन्युना महान् आगृहीतमनसाऽभ्यमन्यत ॥ १७-४७॥ दीप्तदृष्ट्यचिररश्मिसन्तति- र्वज्रघोषपरुषो मरुत्सखः । चित्रचापशरवर्षवांस्ततः प्रत्यदृश्यत मरुत्वदम्बुदः ॥ १७-४८॥ न्यस्तकर्बुरकुथोत्तरं निजं वारणेन्द्रमधिरुह्य वासवः । नैकधातुमति रौप्यभूधरे शोभते स्म निजरत्नशैलवत् ॥ १७-४९॥ अप्रतर्क्यवृजिनोत्थमासुरं भावमास्थि(श्रि)तवता वलद्विषा । दुर्जयोऽपि विजिगीषितो विभुः सस्मितः समरसंमुखोऽभवत् ॥ १७-५०॥ देवराजयदुराजयोरिदं द्वैरथं प्रतिभयं दिदृक्षवः । वेधसा सह सनन्दनादय- स्त्यक्तसंयमधियोऽवतस्थिरे ॥ १७-५१॥ भीषणप्रलयमेघसन्निभं कृष्णमेघमथ मेघवाहनः । आपतन् असुरभेदकं(नं)क्षणा- दाचकर्ष ऋजुरोहि(पि)तं धनुः ॥ १७-५२॥ चक्रपाणिविजयाय चक्रितात् भीमघोषदलिताखिलश्रुतेः । वज्रपाणिधनुषः शरोर्मयः सम्बभूवुरुदधेरिवोर्मयः ॥ १७-५३॥ वज्रिणः शरगणः समापतन् वाहने खगपतौ मुरद्विषः । तस्य तेजसि बभूव भस्मसात् तूलराशिरिव कालपावके ॥ १७-५४॥ प्लावितो विशिखवृष्टिभिस्तदा जम्भभेदि(वैरि)जलदप्रसू(हे)तिभिः । अन्वदीपि गरुडः प्रतापवान् आज्यसिक्त इव वह्निराध्वरः ॥ १७-५५॥ वृत्रहन्तुरचमत्क्रियामिमां विश्ववित् स्वविषये विभावयन् । पश्यति स्म विबुधेषु काश्यपिः पन्नगेष्विव पराक्रमं क्षमम् ॥ १७-५६॥ तस्य देवपृतनाविधूतये जृम्भमाणवपुषो महौजसः । अप्रभूतमभवज्जगत्त्त्रयं बिभ्रतस्त्रिजगदेकदम्पती ॥ १७-५७॥ तुङ्गपक्षतिशताङ्गशालिनो भीमनागघटिताकृतेरभूत् । वाहतां च वहतः सपत्तितां सैन्यताऽस्य सुरसैन्यवेधिनः ॥ १७-५८॥ पारिजातपवनोर्मिबृंहितै- र्वासुकिप्रभृतिभिर्महोरगैः । गाढतां हरिरथस्य बिभ्रतः सारथिश्च तुरगाश्च साहसम् ॥ १७-५९॥ गाढदीप्तगरलानलोष्मला तार्क्ष्यभूषणभुजङ्गफूत्कृतिः । पीतनिर्भरसुधारसोन्मदाः पाकशासनचमूरमूमुहत् ॥ १७-६०॥ अप्रतर्क्यतरसो गरुत्मतः पक्षवेगपवनेन ताडिताः । आत्मकङ्कटमपोह्य वज्रिणं बभ्रमुर्दशसु दिक्षु मारुताः ॥ १७-६१॥ तस्य पक्षमरुता निवर्तितै- र्वाहिनी दिविषदामशेषतः । वृत्रशासनशरासनच्युतैः प्रत्यविध्यत शरैरजिह्मगैः ॥ १७-६२॥ वैनतेयनखरैर्विदारितो बाह्यमान्तरमपि त्यजन् मदम् । शोणितैर्विरुरुचे सुरद्विपः श्वेतशैल इव धातुनिर्झरैः ॥ १७-६३॥ क्ष्वेडितेन मुषिताशयानिव प्लोषितानिव दृशा प्रदीप्तया । दारितानिव पतत्रमारुतैः निर्जरान् अतनुतारुणानुजः ॥ १७-६४॥ स्वासु दिक्षु समवस्थितास्तदा दिष्टवञ्चितधियो दिवौकसः । तोयदा इव युगान्तभास्करं सन्निकृष्य समवृण्वताच्युतम् ॥ १७-६५॥ नाजिघांसदपराधिनोऽपि तान् नाकनायकगणान् (भटान्)जनार्दनः । आनृशंस्यमथवा न भज्यते तस्य संश्रितजनेषु जातुचित् ॥ १७-६६॥ तेषु शिक्षणपरः शिलीमुखान् प्राहिणोत् प्रभुरमर्मभेदिनः । अङ्कुशेन निशितेन हस्तिपो दुर्मदान् प्रशमयन्निव द्विपान् ॥ १७-६७॥ तं समेत्य निरपायतेजसं सप्तसप्तिमिव तारकाग्रहैः । सद्भिरेव विबुधैरसत्समा काऽपि दुर्ग्रहदशाऽन्वभूयत ॥ १७-६८॥ अष्टभिश्च हरितामधीश्वरै- रर्यमप्रभृतिभिश्च संहतैः । वृष्णिवीरशरखण्डितायुधै- र्विह्वलैरजनि वीतशक्तिभिः ॥ १७-६९॥ अक्रमात् दश दिशोऽवलोकयन् दत्तदृष्टिरभितः क्रमात् वृषा । स्रस्तकार्मुकशिरस्त्रकञ्चुकां प्रेक्ष्य देवपृतनामदूयत ॥ १७-७०॥ अस्त्रशस्त्रविनिपातमोहितान् अर्दितान् असुरवैरिसायकैः । सत्रपेव सपदि त्रपा जहौ दैन्यमीलितदृशो दिवौकसः ॥ १७-७१॥ अप्सरोनयनतोयकज्जलैः शोणितैश्च विभुना सुपर्वणाम् । आत्मकीर्तिसुधया विशोधिते चित्रमम्बरतले व्यलिख्यत ॥ १७-७२॥ पञ्चवक्त्रवदनस्थमामिषं प्राप्तुकाम इव बालवञ्चकः । प्रस्थितामभिनिवेशवान् पुनः प्रत्यपद्यत धृतिं पुरन्दरः ॥ १७-७३॥ वज्रमात्तमरिहन्तृ जिष्णुना विष्णुना च युधि चक्रमुद्यतम् । दृष्टवन्ति भुवनानि जज्ञिरे कम्पितानि कलुषाणि च (तत्)क्षणात् ॥ १७-७४॥ तौ परस्परजिगीषयोद्यतौ वीक्ष्य निष्प्रतिमवीर्यवैभवौ । व्योमभित्तिलिखितैरिव स्थितं व्यक्तविस्मयभयैः सुरासुरैः ॥ १७-७५॥ कस्य केन परिभूतिरापतेत् कश्च वेद रणवर्तनीमिति । सन्दिहानमनसे(सै)व तत्क्षणं मध्यसीम्नि विजयश्रिया स्थितम् ॥ १७-७६॥ प्रेषितां हरिहयेन भीषणां(?) ह्रादिनीं हृतवति त्रिधामनि । लोलिता निववृते परस्परं लोकपालपृतना पराङ्मुखी ॥ १७-७७॥ कान्दिशीकजितकाशिनोरिमां व्यापृतिं विबुधवृष्णिवीरयोः । प्रेक्ष्य दुर्मदविवेकयोरिव प्रस्थितेव चकिताऽमरावती ॥ १७-७८॥ तं तथा समरदैन्यविप्लुतं शान्तदर्पमयथापुरं स्थितम् । व्यक्तनृत्तहृदयं वलद्विषं वीक्ष्य विश्वमखिलं व्यलज्जत ॥ १७-७९॥ व्रीडया तरलितैर्विलोचनै- र्वेपमानकमलाकरोपमः । सन्नतः क्षणमवैक्षि वासवः सापहासमिव सत्यभामया ॥ १७-८०॥ यादवेन्द्रविबुधेन्द्रयोस्तदा रत्नयोरिव तुलाधिरूढयोः । गौरवेण ददृशे समुन्नति- र्लाघवेन च नतिस्तदद्भुतम् ॥ १७-८१॥ यत् प्रभौ नरकमर्दनेऽभवत् देवदर्पदमने ततोऽधिकम् । पुष्यति स्म मकरन्दमेदुरं पुष्पवर्षममृतोद्भवस्तरुः ॥ १७-८२॥ इत्यनाकलितपूर्वसत्कृतिं वृक्षमात्रकलहोल्बणं विभुः । निर्जिगाय मिषतां दिवौकसां आत्तशस्त्रममरावतीश्वरम् ॥ १७-८३॥ दीप्यमानमनघेन तेजसा देवकीसुतमवेक्ष्य देवताः । अस्त्रजालमवधूय सिद्धिदान् अञ्जलीन् अबिभरुः कराम्बुजैः ॥ १७-८४॥ सोऽथ संयति पलायनोन्मुखः पाकशील इव पाकशासनः । सत्यया विहसितोऽपि सत्त्ववान् प्रत्यबोधि परमेष्ठिनं पुनः ॥ १७-८५॥ धिक् प्रमादमदिरां विमोहिनीं धिक् परिग्रहविशेषमीदृशम् । धिक् च मे त्रिदशराजतामिति स्वं जगर्ह मघवा(न्)मुहुर्मुहुः ॥ १७-८६॥ तेन तत्र विहगेन्द्रवाहनो वारणादवनतेन बिभ्यता । निर्जितेन हरिणा हरिः स्वयं पर्यवैक्षि शरणं प्रियासखः ॥ १७-८७॥ तुष्टुवे च पुरुषं पुरुष्टुतं (पुरःस्थितं) प्राञ्जलिः परिबृढो दिवौकसाम् । रक्तभावविगमोज्ज्वलं मुखं राहुमुक्तमिव चन्द्रमुद्वहन् ॥ १७-८८॥ शक्र एष शरणं प्रपद्यते भक्तजीवित ! भवन्तमीश्वरम् । मित्रभावसमुपागतं जनं न त्यजेयमिति नाथ मन्यसे ॥ १७-८९॥ मातरं त्रिजगतां तव प्रियां मानुषीति मनुते स्म मद्वधूः । तेन नूनमनुभूतमीदृशं दैन्यमेतदवशोदितं मया ॥ १७-९०॥ निर्जितोऽहमजितेन यत् त्वया लम्भितोन्नतिरनेन न त्रपे । न ह्यजय्यमिह किञ्चिदस्ति ते सर्वनेतुरतिरिक्तमात्मनः ॥ १७-९१॥ अस्तु, मा स्म भवदित्यनन्यया वीक्षया जगदिदं नियच्छता । नाथ ! निष्प्रतिघतेजसा त्वया नन्वयं मम पराजयो जयः ॥ १७-९२॥ आत्मघातिभिरहंमतिग्रहात् मादृशैस्त्वदितरेषु रागिभिः । अव्यवस्थितजयेतरक्रमं द्यूतमेतदघृणैर्निषेव्यते ॥ १७-९३॥ आधिकारिकपदेषु ते वयं स्वेषु यावदधिकारमाहिताः । प्रापितास्तव परं पदं त्वया निर्विशेम निविशेमहि त्वयि ॥ १७-९४॥ न क्षिपेदपि तृणं समीरण- स्त्वत्प्रयुक्तमनलो न निर्दहेत् । न प्रजापशुपती न चेतरे त्वद्विपक्षमभिरक्षितुं क्षमाः ॥ १७-९५॥ अग्रजे मयि दिवौकसां पितुः पुत्रभावमुपसेदुषा त्वया । मानितोऽहमवमानितः स्वयं वानरानुचरितैः स्वचेष्टितैः ॥ १७-९६॥ मद्विधा विषमवृत्तिशालिनः शान्तघोरसमयातिलङ्घिनः । पोषयन्ति भवतः क्षमानिधेः प्रायशः प्रहसनोचितं रसम् ॥ १७-९७॥ अस्मदिष्टमनघास्त्रिविष्टपं दुःखमिश्रमवधार्य दुर्गतिम् । त्वत्पदं परमनन्यचेतसः संश्रयन्ति निरपायमाश्रयम् ॥ १७-९८॥ अल्पमस्थिरमपायदन्तुरं स्वर्गसौधमवधीर्य सूरयः । निस्तरन्ति जगदेकहेतुना सेतुनेव भवता भवार्णवम् ॥ १७-९९॥ त्वत्पदैकदृढभक्तिरूपया मुक्तिवासरविभातसन्ध्यया । क्षीयते जगति कस्यचित् प्रभो ! मोहसन्ततिमयी महानिशा ॥ १७-१००॥ देशकालगणनातिलङ्घिभिः मातुमागमगणेन वाञ्छितैः । भूषितो गुणविभूतिसागरैः त्वत्समस्त्वमितरे मिथस्समाः ॥ १७-१०१॥ का कथा तव समेऽधिकेऽपि वा हीन इत्यपि क एव गण्यते । मेरुसर्षपनिदर्शनं च ते मा स्म भूत् त्वदितरस्य चात्मनः ॥ १७-१०२॥ भूतभव्यभवदात्मनः प्रभो ! यन्निदानमखिलस्य शाश्वतम् । यत् प्रविश्य न पुनर्निवर्तते यत् परं पदमुशन्ति तद्भवान् ॥ १७-१०३॥ जातिवर्णरचनाविचित्रितं विश्वचित्रमुदमीलयद्भवान् । आत्मभित्तिनियतस्थिराश्रय- स्तूलिकां त्रिगुणलक्षणां वहन् ॥ १७-१०४॥ अप्रयच्छति दुरत्ययक्रमे त्वय्यशेषजगदेकधातरि । इष्टमन्यदुभयं च मिश्रितं कस्य केन किमिवोपपद्यते ॥ १७-१०५॥ आयतन्त भुवनान्यशेषत- स्त्वय्यतस्त्वमनुपाधिरीश्वरः । वर्धनीयविभवा वयं पुनः त्वत्प्रदिष्टपुरपत्तनेश्वराः ॥ १७-१०६॥ जन्मकर्मभिरसौ निबध्यते तानि यस्तव न वेत्ति तत्त्वतः । त्वत्कथामृतरसं पिबन्ति ये ते भवेयुरपुनस्स्तनन्धयाः ॥ १७-१०७॥ कथ्यते चिदचिदन्तरात्मनः शास्त्रशुद्धहृदयैर्मनीषिभिः । सृष्टिसंहरणरक्षणेषु ते विश्वरूप ननु कर्मकर्तृता ॥ १७-१०८॥ आकुमारमनुभावमीदृशं नाथ लोकविदितं तव क्षिपन् । हन्त नूनमहिमांशुमण्डलं तस्करस्तमसि गोप्तुमिच्छति(मुद्युतः?)॥ १७-१०९॥ पक्षपातपरिहारशुद्धया पश्यति प्रणिदधानया धिया । यत्पृषन्ति निगमाः स्पृशन्ति तं त्वत्प्रभावमनपायमात्मवान् ॥ १७-११०॥ मानुषत्वमनुगच्छता त्वया मोहितैस्त्वमवधीर्यसे जनैः । तेन नस्त्रिगुणतन्त्रचेतसा- मागतेयमसमीक्ष्यकारिता ॥ १७-१११॥ शर्वरीदिवसवत् विघूर्णयन् (विघूर्णते) स्वापजागरदशा विधेरपि । किं पुनस्तदितरस्य तन्मया मोहबोधविवशेन भूयते ॥ १७-११२॥ योऽसि सोऽसि च यथा तथाऽसि च त्वां त्वमेव खलु वेत्सि वा न वा । तस्य ते न खलु तत्त्ववेदिनो वारिधेरिव वयं तटस्थिताः ॥ १७-११३॥ त्वत्प्रतीपचरणात् दिवौकसां दानवायितवतां त्वयाऽधुना । स्थान एव परिभूतिराहिता नासुरो न च सुरो गुणान्तरे ॥ १७-११४॥ अर्चनीयचरणाम्बुजे भव- त्याततायिपदवीमुपेयुषाम् । न्यस्तशस्त्रपरिकर्मणामसौ निष्कृतिस्त्वदुपसत्तिरेव नः ॥ १७-११५॥ किं तदस्ति कुशलेषु यन्न ते तच्च किं त्वदितरेषु यत् तव । ईदृशस्य भवतः किमीदृशा तस्थुषा त्रियुग ! जग्मुषाऽपि वा ॥ १७-११६॥ अल्पसत्त्वमवलेपयन्त्रितं बल्बजेषु बहुमानशालिनम् । त्वत्कृपैकपरिहार्यविप्लवं प्रत्यवेक्षणपदं प्रतीहि माम् ॥ १७-११७॥ मृष्यतां मम विभो व्यतिक्रमः वि(प्र)स्मृतत्वदुपकारपद्धतेः । क्षुद्र (रुद्र)कोपविवशस्य देहिनः कस्य नाम न भवत्यपक्रिया ॥ १७-११८॥ त्रातुमेव शरणागतान् सुरान् आसुरान् अभिजिघांसता त्वया । रागरोषरहितात्मना स्वयं दैत्यशत्रुरिति नाम गृह्यते ॥ १७-११९॥ त्वद्गृहीतगुणसूत्रसन्दितान् दारुपुत्रनयतः प्रवर्तिनः । निर्गुणानपि निसर्गकिङ्करान् स्वीकुरुष्व कृपया स्वयैव नः ॥ १७-१२०॥ वासवस्य वचनं निशम्य तत् भावशुद्धिपरिकर्मिताक्षरम् । दीनगुप्तिजननीं पुनर्दया- मन्वविन्ददरविन्दलोचनः ॥ १७-१२१॥ उद्धृतं च विभुना सुदर्शनं त्राणदं त्रिदिवसद्मनामभूत् । तस्य दृप्तदमनेन दीव्यतः शिक्षणैकनियतं हि शासनम् ॥ १७-१२२॥ आह चैनमनघेन चक्षुषा शोधयन् अमृतसिन्धुशोभिना । स्वादुसूनृतगभीरया गिरा पारितोषिकमिवार्पयन् प्रभुः ॥ १७-१२३॥ भद्रमस्तु भवते दिवस्पते ! निर्जराश्च निरपायमासताम् । आत्मचौर्यदुरिताकरत्यजां माऽपहार्षुरसुराः पदानि वः ॥ १७-१२४॥ मा स्म भैष्ट मयि गोप्तरि स्थिते भावितानि भविकानि सन्तु वः । वीतदानवपराभवाश्चिरं त्रातुमर्हथ सुरास्त्रिविष्टपम् ॥ १७-१२५॥ मन्त्रपूतमनुपप्लवं हवि- र्यायजूकपरिषन्निषेवि(वेदि?)तम् । अन्तरात्मनि निविष्टमन्तरा विन्दत स्थिरसुधारसान्तरम् ॥ १७-१२६॥ जन्मतोऽपि भवतां महीयसा- माप्तबन्धुरदितेरहं सुतः । देवकीतनयभावतोऽपि मे सैव सम्प्रति सहोदरत्वधीः ॥ १७-१२७॥ आयुधानि पुनरक्षतानि वः सन्तु सत्त्वमपि दैत्यसूदनम् । पालयन्तु बलिनो जगत्त्रयीं ते भवन्त उपपन्नपौरुषाः ॥ १७-१२८॥ इत्यनाविलमनोज्ञया गिरा निर्मलां निजदयामिवोद्वमन् । सौम्यदृष्टिरकरोत् सुधाभुजः पर्यवस्थितधृतीन् परः पुमान् ॥ १७-१२९॥ ते च तेन गरुडं नियच्छता गम्यतामिति गभीरमीरिताः । अद्यजातवदनन्यवत्सले प्रश्रिताः सुमनसः प्रतस्थिरे ॥ १७-१३०॥ गृह्यतां तरुरसाविति स्वयं भामया भगवता च भाषिते । आगमिष्यति पुनस्त्वया सहे- त्याह दानवरिपुं दिवस्पतिः ॥ १७-१३१॥ शान्तगर्वगरले दिवस्पतौ सन्निवेश्य सुरलोकसम्पदम् । आप्तुमैच्छदनुजीविरक्षितां स्वां पुरीमथ सुपर्णवाहनः ॥ १७-१३२॥ आत्माधिकारमनुमत्य दिशापतीनां वज्रं प्रदिश्य पुनरप्यनघं मघोने । दिव्यद्रुमप्रतिगतिं च परं वि(पुनर्वि)धास्यन् दत्ताभयो दनुजशत्रुरवाप तुष्टिम् ॥ १७-१३३॥ अथ पदविनिकीर्णमन्दारवन्दारुवृन्दारक- स्तुतिशतबहुमानसत्यापितेहः स सत्यापतिः । अमरसमरवेगविख्यातदाक्ष्येण तार्क्ष्येण गां प्रतिजिगमिषितां(षता)पुरीं त्रातुमन्वक् समन्वग्रहीत् ॥ १७-१३४॥ पश्यत्यारादनिमिषगणे पारिजातापहारात् स्रस्ताकल्पामिव यदुपतिः स्थापयन् स्वर्गलक्ष्मीम् । आशापालैरवनतपदस्त्यक्तलज्जैरभीक्ष्णं रामत्रातां खगपतिरथो राजधानीं प्रतस्थे ॥ १७-१३५॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये पारिजातानयनं नाम सप्तदशःसर्गः ॥

॥ स्वर्गावतरणमार्गवर्णनं नाम अष्टादशः सर्गः १८॥

अथात्मचिन्तानुचरेण यास्यन् विहङ्गराजेन विभुः पुरीं स्वाम् । उवाच पत्नीं (लक्ष्मीं)दशनांशुलक्षात् वमन्निवाऽऽनन्दममान्तमन्तः ॥ १८-१॥ सत्ये ! समीक्षस्व विपारिजातां वृत्तेन हीनामिव वेदविद्याम् । निशामिव प्रोषितशीतभानुं नारीमनाथामिव नाकलक्ष्मीम् ॥ १८-२॥ आलम्बिता नम्रमुखी भवत्या हस्तेन रक्ताङ्गुलिपल्लवेन । वदान्यवृक्षस्य विभाति शाखा वक्तुं वयस्येव रहः प्रवृत्ता ॥ १८-३॥ सुपर्णवेगानिलविप्रकीर्णैः सुरद्रुमैरन्तरितः सुमेरुः । आलक्ष्यते कालवशेन भूयः प्ररूढ(सूत)लूनैरिव पक्षजालैः ॥ १८-४॥ निसर्गकल्याणतया प्रतीतं(दीप्तं) सर्वोत्तरं तत्त्वमिवैकमाद्यम् । अमुं प्रिये नूनमतन्द्रितानि ज्योतींषि भक्त्या परियन्त्यजस्रम् ॥ १८-५॥ वितानवान् व्योमतलेन मेरु स्तारागणैराहितमौक्तिकेन । निविश्य मध्येक्षितिभद्रपीठं गङ्गोदकैराद्रियतेऽभिषेकम् ॥ १८-६॥ सहस्रभानुप्रमुखैः समन्ता ज्ज्योतिर्गणैरस्य विघूर्णमानैः । महीभृतामग्रसरस्य मन्ये नीराजनं विश्वसृजा प्रयुक्तम् ॥ १८-७॥ प्रख्यातधाम्नामपि दिक्पतीनां प्रासादवासादरमाक्षिपन्तः । अध्यासिता योगिभिरस्य नित्यं राजन्त्यमी रत्नगुहाविशेषाः ॥ १८-८॥ परिस्फुरन्त्याः क्षितिपद्ममध्ये पार्श्वेषु हेमाचलकर्णिकायाः । पश्य प्रिये रत्नविशेषचित्रां कृशोन्नतां केसरशैलपङ्क्तिम् ॥ १८-९॥ वलीविभङ्गैरिव वर्षभेदै- स्त्रिभिर्विभक्तं त्रिदशानुभाव्यैः । सन्दृश्यते सागरमेखलाया सुमध्यमे मध्यमिदं धरण्याः ॥ १८-१०॥ अभञ्जनीयं प्रथिमानमाप्तां स्थानेष्वरैराकलितामहार्यैः । चराचराणां प्रभवेन धार्यां चक्राकृतिं पश्य समुद्रनेमिम् ॥ १८-११॥ विकल्पितानि त्रिदिवेन भूमौ वर्षाणि दिव्यानि विलोकयेथाः । द्वन्द्वैरिह द्वन्द्वविषादमुक्तै- र्निर्विश्यते यौवनमेकरूपम् ॥ १८-१२॥ इलावृतान्तां नि(न्तान्नि?)षधादवाचीं विलङ्घ य हृद्यां हरिवर्षसीमाम् । खगेश्वरः संश्रितहेमकूटं निनीषते किम्पुरुषास्पदं नः ॥ १८-१३॥ वपुः शुभं वाजिमुखाङ्गनानां वक्त्रं च युञ्जन्निह किन्नरीणाम् । स्त्रीरत्नसृष्टिं विदधे विधिश्चेत् त्र्यक्षः कथं पञ्चशरस्य जेता ॥ १८-१४॥ दिदृक्षमाणस्य ममैष देशान् सव्यापसव्येन गतिक्रमेण । अमोघवृत्तिर्गगने गरुत्मान् विचेष्टते चित्तमिव द्वितीयम् ॥ १८-१५॥ निपत्य चोत्पत्य च लङ्घयन्ती निम्नोन्नतान् वर्षविभागदेशान् । छाया समेन (समेव)स्वपथेन यान्तं तरस्विनं तार्क्ष्यमिवातिशेते ॥ १८-१६॥ महीयसो वेगवशेन मध्ये सीमन्तयन्नेष शरत्पयोदान् । यदृच्छया सम्भृतचामरश्रीः सन्दृश्यते देवि तवौपवाह्यः ॥ १८-१७॥ वियत्पयोधिं तरतां विशालं विमानदीप्तेन गरुत्मता नः । इयं पुरः शैलवनोपपन्ना विश्वम्भरा भाति विलोमगेव ॥ १८-१८॥ शरद्धनस्तोम इवोपसीदन् सन्दृश्यते (किं दृश्यते)किन्नरनाथशैलः । सन्ध्याविहारच्युतसंहतात्मा शम्भोरिवोद्धूलनभस्मराशिः ॥ १८-१९॥ सुधायमानां धनदस्य सौधे स्वाभाविकीमस्य गिरेरभिख्याम् । पर्याकुलैर्विष्णुपदीतरङ्गै- राम्रेडयन्तीव हराट्टहासाः ॥ १८-२०॥ अमुष्य दीप्तोन्नतदन्तभूम्नो नक्षत्रमालार्चि(ञ्चि ?)ततुङ्गमौलेः । पादेषु भान्ति स्फटिकाः प्रभूताः नाकद्विपस्येव नखेन्दुबिम्बाः ॥ १८-२१॥ उदग्रवज्रव्रणकर्कशानां पर्याप्तसारेण भुजार्गलानाम् । अनेन विख्यापितविक्रमं तद् रक्षः पुरा रामशरव्यमासीत् ॥ १८-२२॥ अयं वनैः श्यामनितम्बभागो गौरः स्वयं गैरिकसम्भृतश्रीः । वलाहकग्राह्यगुणान्तरीयं मदारुणं व्यञ्जयते मदा(मा)र्यम् ॥ १८-२३॥ अस्मिन् धनाधीश्वरराजधान्या- माकर्णितं हैमवतीसखेन । त्वत्कीर्त्युपघ्नं श‍ृणु किन्नरीणां गृहेगृहे किन्नरकण्ठि गीतम् ॥ १८-२४॥ निशम्य दिव्यद्रुमसम्भवानां नूनं रवं नूपुरमञ्जरीणाम् । उड्डीयमानाः प्रतियन्त्यमी त्वां मञ्जुस्वराः मानसहंसदाराः ॥ १८-२५॥ इतो हिरण्यप्रमुखैः प्र(प्रमुखोप)भुक्ता शोणाधरे शोणितराजधानी । आदौ समुत्खातपुनर्निखातैः कैलासश‍ृङ्गैरिव भाति सौधैः ॥ १८-२६॥ मृदङ्गनादेन मृगाङ्कमौलिं प्रसादयन् पालयतीह दैत्यान् । बलेरपत्यं बलिनां विजेता बाणासुरो बाहुसहस्रशाली ॥ १८-२७॥ रामास्त्ररन्ध्रोदितहंसयूथं क्रौञ्चं गिरिं लक्षय दूरलक्ष्यम् । पीतां पुनः श्रोत्रपथेन काले भागीरथीं जह्नुमिवोद्वमन्तम् ॥ १८-२८॥ अमुष्य दूरादसिताक्षि ; दृष्टिं दिव्ये गिरौ दातुमिहार्हसि त्वम् । मरुद्गणेन ह्यमुनोन्नतेन स्वाहारसम्भूतिरमन्थि सिन्धुः ॥ १८-२९॥ विलग्नदैत्येश्वरशोणितानां वैकुण्ठकेयूरजुषां मणीनाम् । अयत्नशाणोपलतामपुष्यन् आर्द्राः सुधाबिन्दुभिरस्य कूटाः ॥ १८-३०॥ लक्ष्मीसुधासञ्जननाय तूर्णं विमथ्नता वेगमनेन दत्तम् । आवर्तभेदैरधुनाऽप्यगाधै- रर्थापयन्त्यम्बुनिधेर्महौघाः ॥ १८-३१॥ अमोघबाणस्य मुनेरशोष्ये फेनायमानानि यशःपयोधौ । गतागतैर्हंसकुलान्यमूनि च्छायापथं सञ्जनयन्त्यपूर्वम् ॥ १८-३२॥ धृतिक्षमं देवि सुरस्रवन्त्याः सिद्धाश्रितं शम्भुमिव द्वितीयम् । परिष्कृतिं भारतवर्षसीम्नः प्राप्ता वयं पर्वतसार्वभौमम् ॥ १८-३३॥ अनुप्रविष्टं गिरिजासखीभिः पर्यन्तसंस्तम्भितभूतवर्गम् । अदूरतश्चैत्ररथात्प्रभूतं वैहारिकं पश्य वनं पुरारेः ॥ १८-३४॥ अभङ्गुरैराहतयोरनङ्गः श‍ृङ्गारदिग्धैरिह चित्रपुङ्खैः । अभिन्नमन्योन्यलयादकार्षीत् देहं द्वयोरर्धसमीक्ष्यभेदम् ॥ १८-३५॥ दिवा महानीलमयूखजालै- र्नक्तं प्रकाशेन महौषधीनाम् । पश्यन्त्यमुष्मिन् परिवृत्तिशून्यं कालं सदा कर्बुरमादितेयाः ॥ १८-३६॥ अलुप्तमेघद्युतिरिन्द्रनीलै- र्वज्रैरसौ नित्यतटित्प्रकाशः । प्रवृत्तगङ्गास्तनितो दधाति प्रावृड्गुणान् प्रीणितनीलकण्ठः ॥ १८-३७॥ अमुष्य मूर्धन्युपपत्य निम्नै- श्चतुर्दिशं विष्णुपदी प्रयाति । चतुर्भिरुन्मीलितराशिभेदा वेधोमुखैर्वेदमयीव विद्या ॥ १८-३८॥ सरित्सहस्रैरभिगम्यमाना शिलोच्चयैरन्तरिता दधाति । प्रवालमुक्ताप्रभृतेः प्रसूतिः पत्नी पयोधेरियमानुरूप्यम् ॥ १८-३९॥ त्रयीमिव क्षालितविश्वपङ्कां त्रैलोक्यलक्ष्म्या इव सत्त्वशुद्धिम् । तपोधनाः सर्व इमां भजन्ते धर्मस्य निश्रेणिमिव प्रभूताम् ॥ १८-४०॥ प्रख्यातगोत्रप्रभवेऽपि नित्यं परिग्रहे भूयसि वर्तमाने । त्वयैव मां वेत्ति कलत्रवन्तं नाथं नदीनामनयैव लोकः ॥ १८-४१॥ पतद्ग्रहे तिष्ठति रुक्मशैले धर्मद्रवैरात्मभुवाऽर्च्यमानः । अस्याः प्रसूतिः परमस्य पुंसः पादो नभस्सागरपारदृश्वा ॥ १८-४२॥ त्रिभिस्त्रिलोकीमनघैः स्वपूरैः तारागणाम्रेडितशीकरौघैः । विमार्जयन्ती वृजिनात् पुनीते विष्णोरियं विक्रमवैजयन्ती ॥ १८-४३॥ अभुग्नभागान्तरितैः पयोभिः सम्भिद्यमानैरियमन्तरेषु । नगेन्द्रमूर्धन्युपयाति शोभां नक्षत्रमालेव गजेन्द्रकुम्भे ॥ १८-४४॥ स्रोतोभिरस्याः परिपूर्यमाणः सुधामयं सिन्धुमिवाऽऽदधानैः । अपां पतिर्नित्यमबिन्धनेन ज्वालावता नूनमशोषितोऽभूत् ॥ १८-४५॥ भगीरथप्रार्थितसिद्धिमेनां पृथक्प्रवाहां पृथिवीं पुनानाम् । भस्मीकृतानां सगरात्मजानां प्राहुः सुधां प्रापितदेवभावाम् ॥ १८-४६॥ स्थानानुरूपं प्रसृतैः प्रवाहै- र्महद्भिरेषा मधुरावदातैः । प्रालेयशैलात् प्रथितानुभावा प्रवर्तते वागिव वश्यवाचः ॥ १८-४७॥ उदीरितास्तार्क्ष्यजवानिलेन त्वन्नूपुरान्नूनमधीतनादाः । भवन्त्यमी स्वागतवादिनस्ते भागीरथीसैकतराजहंसाः ॥ १८-४८॥ प्रदीयते सुन्दरि दूरकृष्टै- र्दिव्येन ते शेखरसौरभेण । मयूरपिञ्छातपवारण- श्रीर्मन्दाकिनीहेमसरोजभृङ्गैः ॥ १८-४९॥ वहन्नसौ काञ्चनपद्मरेणून् व्योमापगावीचिविहारशीलः । विलुप्तपत्राङ्कुरमानने ते स्वेदोद्गमं न क्षमते समीरः ॥ १८-५०॥ अस्याः समीरैरपनीतगन्धा- न्यलक्तकैरङ्कितसैकतानि । स्वैरोपभोगं सुरसुन्दरीणां विवृण्वते तीरलतागृहाणि ॥ १८-५१॥ रहस्त्वदाश्लेषरसोत्सुकस्य त्वदेकदृष्टेरपि विश्वदृष्टेः । वियन्नदी लोचनयोरसौ मे विहन्ति लक्ष्यान्तरपक्षपातम् ॥ १८-५२॥ दिव्यं बदर्याश्रममेतदन्ते देवैः स्तुतं दक्षिणतः प्रतीयाः । निःश्रेयसं दर्शयतीव वृत्त्या नारायणो यत्र नरेण सार्धम् ॥ १८-५३॥ निवृत्तरागैः परिचर्यमाणो नाथः स्वयं नाकनिकेतनानाम् । धन्यै(अन्यै)रनन्यैरनुपालनीयं धर्मं निजं धारयतीह शुद्धम् ॥ १८-५४॥ तृतीयवर्णप्रभवे निजाङ्गे स्त्रीरत्नमुत्पाद्य विहारयोगी । इहाऽऽत्मसम्मोहनलालसाना- मपत्रपामप्सरसामकार्षीत् ॥ १८-५५॥ अन्यच्च दूरादनघं तदीयं प्राग्दक्षिणं भाति तपोवनाग्र्यम् । भजन्ति यस्मिन् पदयोरमुष्य न्यासं शुभं निश्चितयोगलक्ष्याः ॥ १८-५६॥ अत्र स्थितं श्रान्तिजुषां मुनीनां छायालकृष्णाजिनपल्लवेन । वैरोचनेर्दानजलावसेकात् वर्धिष्णुना वामनपादपेन ॥ १८-५७॥ इमानि च प्रेयसि तापसाना- मेकान्तहृद्यानि तपोवनानि । इहैकपादस्थितिमेतदीयां धर्मो युगे धारयतीव तुर्ये ॥ १८-५८॥ तमो निगीर्णे सकृदेव पुंसा- मासीदतामाश्रमहव्यवाहाः । इहौषधाख्या(दी)नि हवींषि भुक्त्वा धूमोपलक्ष्यं ध्रुवमुद्वमन्ति ॥ १८-५९॥ निजाश्रमेभ्यः प्रतिनिर्जिहानाः दूरादमी दर्शितपूर्णकुम्भाः । सत्याशिषः सम्प्रति साधुवाक्यै- रभ्यर्चयन्त्याहितवह्नयस्त्वाम् ॥ १८-६०॥ समीपवृक्षेष्विह बद्धनीडाः शिक्षोपपन्नां श्रुतिमुद्गृणन्तः । शकुन्तयः शोणमुखा भजन्ते सब्रह्मचर्यं सह तीक्ष्णधीभिः ॥ १८-६१॥ धर्मस्य सम्भूतिरिवाग्रतस्ते सान्दीपि(प?)नेराश्रमभूमिरेषा । अधीतिनो यत्र मम त्रिवेद्या- मन्तः(मास)स्थिरालोक इवान्तरात्मा ॥ १८-६२॥ समग्ररत्नौघमिवाब्धितोयं तारागणैराप्तमिवान्तरिक्षम् । विशङ्कटं विन्ध्यहिमाद्रिमध्यं पुण्यं प्रिये भूषितमेतदार्यैः ॥ १८-६३॥ पितृक्रियानिर्वृतजामदग्न्यं क्षिप्तैनसां क्षेत्रमिदं कुरूणाम् । समेयुषां संयुगदीक्षयैतत् देहत्यजां दक्षिणतो न पन्थाः ॥ १८-६४॥ सव्ये भवत्याः सरयूसमेता रम्येयमाभाति पुरी रघूणाम् । दयाविपाकेन चराचराणां दिव्यं पदं यत्र दिदेश रामः ॥ १८-६५॥ तमालषण्डैस्तमसेव दृ(सृ?)ष्टै- र्वामेतरो वामविलोचने नः । वसुन्धराकुन्तलकान्तिचोरैः कान्तैरसौ भाति कलिन्दशैलः ॥ १८-६६॥ दिवाकरेणात्र बिलेषु नूनं बन्दीकृतानां बहुलक्षपाणाम् । छायाविशेषैः प्रचितैस्तदर्हा- माप्यायनामारचयन्ति वृक्षाः ॥ १८-६७॥ इतः प्रभूतात् पितुराव्रजन्ती कालिन्द्यसौ कालियदोषमुक्ता । समेत्य सख्येव सुरस्रवन्त्या सरित्पतिं शुद्धिमती प्रयाति ॥ १८-६८॥ स्वमूलशैलस्य विभाति श‍ृङ्गे धातूपरक्ते सवितुस्सुतेयम् । महावराहस्य महीव पूर्वं दंष्ट्राङ्कुरे दानवशोणिताङ्के ॥ १८-६९॥ यमस्वसुस्तन्वि यथार्थनामा मान्या समीपे मधुरा विभाति । सुपर्वणां यत्र सभां सुधर्मां भूमेरहं भूषणतामनैषम् ॥ १८-७०॥ पिबत्यसौ पश्चिमदक्षिणाशां नूनं खगेशोऽयमनूनवेगः । विलोकितानामिह न व्यवस्था नेदीयसां देवि दवीयसां वा ॥ १८-७१॥ त्रयीमयस्तन्वि तवौपवाह्यः कालक्रमादापन(त)तो धरण्यां (ण्याः)। सामाभिरामध्वनिभिः समन्तात् पक्षानिलैर्मार्जयतीव दोषान् ॥ १८-७२॥ आ पश्चिमादम्बुनिधेरवन्ध्या शरत्प्रसूतैः क्षितिरस्य सस्यैः । दिवौकसां दर्शितभागधेया दिशत्यसौ लोचनदिष्टवृद्धिम् ॥ १८-७३॥ सरित्प्रवाहैर्व्यतिकीर्यमाणैः सङ्कल्पयोनेरिव शिल्पभेदैः । पश्य प्रिये त्वं परिवृत्य किञ्चित् दिव्योपमान् जानपदान् विशेषान् ॥ १८-७४॥ तवैष जीर्णश्चलयन् पुरस्तात् विद्युन्मयीं वेत्रलतां प्रतन्वीम् । बिभर्ति शुद्धो धृतकञ्चुकश्रीः प्रायः प्रतीहारपदं पयोदः ॥ १८-७५॥ आदाय शालिस्तबकान् अदूरात् प्राप्ता शुकश्रेणिरसौ विभाति । त्वदागमप्रीतशरत्प्रयुक्ता वैहायसी वन्दनमालिकेव ॥ १८-७६॥ आरक्तफुल्लैररविन्दिनीनां सूनैरमी नूतनसूर्यकल्पैः । त्वत्कान्तिमाध्वीमनुभूय रक्तै- र्नेत्रैरिवाभान्ति समुद्रदाराः ॥ १८-७७॥ करेणुकाभिः सह गाहमानाः पयः प्रसन्नं शरदापगानाम् । अमी निमीलन्नयनाः कपोलै- राविर्मदैराविलयन्ति नागाः ॥ १८-७८॥ स एष सप्तच्छदरेणुजालैः क्रीडन्निवालिम्पति गन्धवाहः । वन्यद्विपानां व्रजतां प्रतीपं मदप्रवाहैर्मलिनान् कपोलान् ॥ १८-७९॥ अभिन्नवर्णा गृहिणीव भव्या वेलाटवी वारिनिधेर्विभाति । नित्यानुभूतामपि नव्यबुद्ध्या रसैरसौ निर्विशतीव हृष्यन् ॥ १८-८०॥ तरङ्गवेगात् तरलाम्बुधारी गृह्णात्यसौ गारुडरत्नवर्णः । वसुन्धरावारिरुहस्य पार्श्वे सिद्धोदयां श्यामलपत्रशोभाम् ॥ १८-८१॥ विभाति पर्यन्तमही पयोधेः फेनैरसौ वीचिकरप्रकीर्णैः । अभ्यर्चितानां त्रिदशातिथीना- माहारशेषैरिव पर्युदस्तैः ॥ १८-८२॥ प्रवालवह्नौ परिदीप्यमाने मुञ्चन्त्यसौ मौक्तिकलाजवर्षम् । अमुष्य वेला धृतवेपथुस्ते वैवाहिकीं स्मारयति स्म वेलाम् ॥ १८-८३॥ स्वसम्भवं सम्प्रति पारिजातं दृष्ट्वा चिरप्रोषितसन्निवृत्तम् । आलिङ्गनार्थीव तरङ्गहस्तान् आविर्मणीन् उन्नमयत्युदन्वान् ॥ १८-८४॥ अहीन्द्रनिश्वासमरुत्प्रणुन्नै- रावर्तसम्भेदिभिरेष फेनैः । उपायनं दित्सुरिवाम्बुधिस्ते मुक्तातपत्राणि मुहुः प्रसूते ॥ १८-८५॥ वेलाचलादर्भकपञ्चवक्त्रान् विहङ्गपातेन जिघृक्षमाणान् । निमज्जनोन्मज्जनवेगभूम्ना मातङ्गयादांसि विलोभयन्ति ॥ १८-८६॥ प्रवालमुक्तामणिभिः प्रदिष्टैः प्रत्याहृतैः पत्रलताङ्कुराद्यैः । अन्योन्यभूषापरिवृत्तिलीलां करोत्यसौ कूल(तीर)भुवा पयोधिः ॥ १८-८७॥ वर्णं महानीलमणिप्रकाशैः स्मितद्युतिं मौक्तिकचन्द्रिकाभिः । बिम्बाधरं विद्रुमभङ्गभेदैः व्यनक्त्यसौ तन्वि तवाम्बुराशिः ॥ १८-८८॥ विवृण्वती बाडबवह्निदीप्तिं विद्योतते विद्रुमपङ्क्तिरेषा । देवेन सम्पीडितयोस्त्रिधाम्ना दैत्येन्द्रयोरान्त्रपरम्परेव ॥ १८-८९॥ महावराहस्य खुराद्रिघातैः क्षुण्णः प्रविद्धो रघुवीरबाणैः । विसंस्थुलद्वीपतयोपलक्ष्यै- र्वीरव्रणैरेष विभाति रूढैः ॥ १८-९०॥ सम्भृत्य तोयं सहसोज्जिहानान् सेन्द्रायुधान् पश्य घनान् सनादान् । उदन्वता दुर्जयमन्तरिक्षं जेतुं प्रवृत्तानिव तस्य पुत्रान् ॥ १८-९१॥ अपां तरङ्गैरयमन्तरङ्गै- राप्लावयिष्यन् समये धरित्रीम् । समीनयूधस्तनुते सरस्वान् सन्नाहगन्धीनि गतागतानि ॥ १८-९२॥ असौ परप्रेमपदं स्वभावा- दापूर्यमाणो महता रसेन । आत्मेव दृष्टः सहसा प्रजाना- मदर्शनेच्छामितरेषु दत्ते ॥ १८-९३॥ गरुत्मतः कम्पितदिव्यवृक्षं पक्षानिलं पातुमुपेत्य नागाः । वितन्वतेऽबालमणिप्रकाशै- रसूर्यबालातपमन्तरिक्षम् ॥ १८-९४॥ मरुद्भिराघूर्णितसाद्रिनागै- र्वेगोद्भवैरस्य विमथ्यमानः । उत्क्षिप्तशङ्खप्रकरापदेशात् भूयः सुधामुद्गिरतीव सिन्धुः ॥ १८-९५॥ दोधूयमानं विविधोर्मियोगात् छायागरुत्मन्तमवेक्ष्य भीताः । आवर्तशैलीमभिनेतुमिच्छ- न्त्यङ्गैरमी कुण्डलितैर्भुजङ्गाः ॥ १८-९६॥ सफेनहासो जटिलः प्रवालै- रुद्वर्तयन् ऊर्मिभुजैर्भुजङ्गान् । विडम्बयत्येष निसर्गभीमः कस्यापि कल्पान्तनटस्य लीलाम् ॥ १८-९७॥ अशेषतः सोऽयमचिन्त्यभूमा कुम्भीकुमारेण निपीतवान्तः । सिष्णासया सम्पततोऽपि दृष्ट्वा द्विजाधिपान् वेपत इत्यवैमि ॥ १८-९८॥ प्रदर्शितात्मभ्रमणेन नूनं प्रत्यायितां मन्दरनर्तकेन । सव्यापसव्यैर्भ्रमणैस्तरस्वी रम्यामसौ पुष्यति रासलीलाम् ॥ १८-९९॥ तैस्तैरसौ निर्मथितो विधूतः सङ्क्षोभितो बन्धनपीडनाद्यैः । प्रसादगाम्भीर्यनिधिः प्रथिम्ना क्षमान्वयं नोज्झति शीतलात्मा ॥ १८-१००॥ विमथ्य विश्राणितमेतदीयं दैत्यद्विषा देवि मरुत्वदाद्याः । सारं पिबन्तस्त्रिदशाः कदाऽपि द्राघीयसीं नानुभवन्ति निद्राम् ॥ १८-१०१॥ कलत्रवन्तं पुरुषं पुराणं कपालिनं चन्द्रकलावतंसम् । ऐरावताद्यैः प्रचितान् अकार्षीत् वैमानिकान् एष महावदान्यः ॥ १८-१०२॥ इदं जगद्दर्शिततारतम्यं यद्भ्रूलतालास्यविशेषनिघ्नम् । प्रजापतीनां जननीमजन्यां तामेष देवीमनघामसूत ॥ १८-१०३॥ वराय दत्वा निरवद्ययूने कन्यामसौ कौस्तुभयौतकं च । महोत्सवे वाहनभोजनाद्यै- रानर्च देवान् इतरान् यथार्हम् ॥ १८-१०४॥ जगन्त्यशेषाणि यदेकदेशे पर्यङ्कतां तस्य गतः प्रथिम्ना । अलङ्घनीयं महिमानमन्यै- र्भजत्यसौ भावितशेषभावः ॥ १८-१०५॥ अनर्घमाद्यं हरिनीलरत्नं लक्ष्मीदृशा नित्यनिदर्शनीयम् । नभःप्रतिच्छन्दनिभेन नून- मन्तर्गतं व्यञ्जयति स्वधाम्ना ॥ १८-१०६॥ मधुद्विषो वर्णमुषां मणीनां त्रासव्यपायेऽपि तिरोहितानाम् । उदन्तमाख्यातुमिवोर्मिमाली करान् असौ कर्षति वीचिहस्तैः ॥ १८-१०७॥ पश्यामि सौहार्दवतां तवाक्ष्णा तरङ्गनिम्नोन्नतलङ्घनेन । उद्वर्तितानां महसां मणीना- मूर्ध्वं प्रसर्पन्तमिवोर्मिमन्तम् ॥ १८-१०८॥ अन्वेषयन् दित्सितदक्षिणोऽह- माचार्यसान्दीपिनिसूनुवृत्तम् । आविष्टशङ्खासुरसन्निवेशं प्राञ्चं महाशङ्खमिहान्वविन्दम् ॥ १८-१०९॥ यादोनिधाने यदुराजधान्याः सम्प्राप्तये सेतुरिहोपकॢप्तः । रामेण सीतापतिना निबद्धे लङ्कापथे लाघवमादधाति ॥ १८-११०॥ अमूनि कैलासनिभान्यदूरात् सिद्धाङ्गनासेव्यलतागृहाणि । पुण्यानि सत्ये पुलिनानि सिन्धो- श्चिरेण दृष्टिं चरितार्थयन्ति ॥ १८-१११॥ तटप्रदेशेषु तरङ्गहस्तैः प्रसारयन् सम्प्रति फेनपङ्क्तीः । सभाजनार्थं तनुते भवत्याः प्रायः पदन्यासपटीमुदन्वान् ॥ १८-११२॥ विलङ्घयन् व्योमपथेन सिन्धुं त्वद्दर्शने दीप्तकुतूहलानाम् । रथस्तवासौ त्वरयाऽतिशेते मनोरथं विष्णुपदीवधूनाम् ॥ १८-११३॥ सुरद्रुमस्त्वद्विरहालसानां तवागमं सूचयितुं सखीनाम् । मधुव्रतीनां मधुरैः प्रणादैः प्रियंवदं प्रेषयतीव गन्धम् ॥ १८-११४॥ विजित्य सङ्ख्ये नरकं सनाकं प्रत्यागतं मां प्रतिगन्तुकामाः । पौराः प्रहर्षोपनतैः प्रणादै- रम्भोनिधेरन्तरयन्ति घोषान् ॥ १८-११५॥ विधाय तार्क्ष्यं गगनाब्धिपोतं सार्धं मया देवि समाव्रजन्तीम् । प्रत्युद्गतेव प्रतिभाति भव्या दूरादियं द्वारवती पुरी त्वाम् ॥ १८-११६॥ निबद्धजैत्रध्वजपङ्क्तिरम्या पुष्पैरसौ पूरि(जि)तराजमार्गा । सदामजाम्बूनदतोरणश्रीः सौधत्विषा सूचयतीव हर्षम् ॥ १८-११७॥ पदे परस्मिन्निव नित्यमस्यां शुद्धेन सत्त्वेन विभूषितायाम् । धर्मस्य वासाः प्रथिताः पृथिव्यां सरित्पतौ गोष्पदवद्भवन्ति ॥ १८-११८॥ स्वरश्मिनिष्पादितसूर्यभेदा- मर्चिर्मुखैरञ्चि(र्चि)तभव्यभागाम् । निवृत्तिधर्मे नियतस्थितीनां नैश्श्रेयसीं पद्धतिमाहुरेनाम् ॥ १८-११९॥ सौधोपरुद्धत्रिदिवावकाशां छायासमाक्रान्तभुजङ्गलोकाम् । पुरीमिमां भूषितसिन्धुमध्यां कुत्र स्थितां वेत्सि कुतोमुखां वा ॥ १८-१२०॥ उदन्वता खातवती समन्ता- दयत्नवप्रायिततुङ्गवेला । न शक्यते सात्यकिना सनाथा नाथैः सुराणामपि जेतुमेषा ॥ १८-१२१॥ प्राकारचक्रं यदुराजधान्याः पश्यैतदुत्तुङ्गमसूर्यलङ्घ्यम् । यद्भावमेवं भजते यथार्थं सङ्कोचमृच्छन्निव चक्रशैलः ॥ १८-१२२॥ निर्मुक्तशेषोरगनिर्विशेषै- र्निकेतनैरुन्नमितान्तरिक्षम् । उदग्रतालध्वजमेतदग्रे सीमान्तरं सीरभृतो गुरोर्नः ॥ १८-१२३॥ अभौमसम्भाव्यविभूतियोगं हैमं सुरत्नैरचिरोपनीतैः । अनुत्तमादुत्तरमार्यधाम्नः ख्यातं त्वया गेहमिदं मदीयम् ॥ १८-१२४॥ प्रतीक्षमाणान् अधिचन्द्रशालं पश्य त्वया शिक्षितचारुलास्यान् । त्वत्केशहस्तस्वजनैः कलापै- र्गोपानसीश्छादयतो मयूरान् ॥ १८-१२५॥ आहारभेदैरुचितैर्भवत्या संरक्षितानां तनयाभिमानात् । श‍ृणु त्वदालोकनतर्षभाजां प्रजल्पितं पञ्जरशारिकाणाम् ॥ १८-१२६॥ सीमन्तमुक्तामणिसन्निकर्षात् प्रसूतिचित्रीकृतशुक्तिरम्याः । अमी पुरस्तात् भवतीसखीना- मन्तर्मुदामञ्जलयः स्वदन्ते ॥ १८-१२७॥ मायाधिकेन विधिना मनसेव सृष्टै- राभाति यादवगृहैरनघा पुरीयम् । नाभागनाहुषनलादिनराधिपाना- माजानसम्पदपहास(वलेप)मिवाऽऽदधानैः ॥ १८-१२८॥ नित्यं धनेशनगरीं निधिभिः प्रभूता- माखण्डलेन महिताममरावतीं च । प्रत्येकधामविभवैः परिभूय दृप्ता सौधैरियं प्रहसतीव सुधावदातैः ॥ १८-१२९॥ इत्यालपन्तमथ तार्क्ष्यरथेन कृष्णं हेमाद्रिणा हरितशैलमिवोपनीतम् । पौराः समीक्ष्य मुदिताः सह वल्लभाभिः पद्मावृतां दिवमकुर्वत दृष्टिपातैः ॥ १८-१३०॥ प्रत्युद्गतप्रियसखीजनदत्तहस्तां सत्यां त्रयीमयरथादवतारयिष्यन् । नाथस्तदा नगरमध्यनभःप्रदेशा- दासीदति स्म निजसौधसमीपरथ्याम् ॥ १८-१३१॥ व्यतिकरितसुवेलां विश्वकर्मप्रसूतिं लवणजलधिगुप्तामाप लङ्कामिवान्याम् । धनपतिबहुमान्यां धर्मसेतुर्यदूनां दुरधिगमसमीपां द्वारकां राजधानीम् ॥ १८-१३२॥ विजयिनमुपयातं वीक्ष्य सत्यासहायं व्यतनुत मुदितेव द्वारका वन्दिकृत्यम् । अमरतरुसमीरैः प्रेषितैराहृताना- मुपवनमधुपानामुन्मदानां प्रणादैः ॥ १८-१३३॥ स्तुतिशतमुखराभिः स्वर्गनेतुः स जेता सविनयमनुयातः सत्यभामासखीभिः । निजमगमदगारं निर्विशन् प्रेयसीनां स्मरशरशयितानां मन्दमभ्युत्थितानि ॥ १८-१३४॥ अभिगतमुषया तदाऽनिरुद्धं बलितनयेन बलीयसा निरुद्धम् । यदुपरिषदि सर्वलोकदर्शी कलहरुचिः कथयाम्बभूव योगी ॥ १८-१३५॥ बाणाभिख्यं बलिसुतमथो बद्धबन्धुं जिगीषुः सेनोत्थानं सुमहति पुरे श्वस्तनं घोषयित्वा । चिन्तारूढत्रिभुवनहितश्चिन्तनीयो मुनीनां वासागारं प्रभुरधिगतो वासतेयीं निनाय ॥ १८-१३६॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य श्रीमद्वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदयये महाकाव्ये स्वर्गावतरणमार्गवर्णनं नाम अष्टादशस्सर्गः ॥

॥ प्राबोधिकं नाम एकोनविंशः सर्गः १९॥

नित्यप्रबुद्धमपि निर्मलया स्वदृष्ट्या निद्राणवत् दरनिमीलितनेत्रपद्मम् । प्राबोधिकीभिरुपसेदुरितीव वाग्भिः स्वाधीनमर्त्यतनयं(वपुषं)श्रुतिवन्दिनस्तम् ॥ १९-१॥ यामिन्यपैति यदुनाथ विमुञ्च निद्रां उन्मेषमृच्छति तवोन्मिषितेन विश्वम् । जातः स्वयं खलु जगद्धितमेव कर्तुं धर्मप्रवर्तनधिया धरणीतले त्वम्(ऽस्मिन्)॥ १९-२॥ अश्रान्तसन्ततिभिराभरणप्रकाशैः आरात्रिकं प्रमुखयन्त्य इवोपचारम् । इच्छन्ति ते प्रथमदृष्टिमनन्यलभ्यां पद्माननाः पदनिवेशनधन्यहस्ताः ॥ १९-३॥ वृद्धाः कथञ्चिदररं व्यतिभिद्य हैमं दौवारिकास्तव गृहीतसुजातवेत्राः । निर्गच्छतः प्रविशतश्च निशामयन्तो नाथ त्वदेकहृदया न भजन्ति तन्द्रीं (न्द्राम्)॥ १९-४॥ विश्वैकतीर्थभजनेन विशुद्धिमन्तो निद्रोज्झिता निगमसीम्नि निशात्यये च । वैतानिकान् विधिवशेन विहृत्य वह्नीन् पुण्याशयाः परिचरन्ति पुरोधसस्ते ॥ १९-५॥ निद्रावशेन निभृतेक्षणमुत्थितानां द्वित्राणि मन्थरपदान्यपगत्वरीणाम् । काले गृहीतमुचिते रशनाः कथञ्चित् मौनव्रतं जहति मुग्धवधूजनानाम् ॥ १९-६॥ सन्त्यज्यते तरलमौक्तिकजालदृश्यैः तारागणैस्त्रिदशवर्त्म तमालनीलम् । पद्मापतेरमृतनिर्मथनावसाने दुग्धाम्बुराशिपृषतैरिव रूपमग्र्यम् ॥ १९-७॥ नाथ स्फुरन्त्युपयति द्युमणिप्रकाशे न ज्योतिरिङ्गणगणा न च तारकाद्याः । तेजस्विनोऽपि तमसैव समृद्धिमन्तः त्वत्सन्निधौ मुषितभास इव त्वदन्ये ॥ १९-८॥ आनर्तितान् सललितं दिवसावसाने वाचालरत्नवलयैर्निजहस्ततालैः । निद्रालसान् मृगदृशो गृहनीलकण्ठान् आवासयष्टिशिखरादवरोहयन्ति ॥ १९-९॥ नृत्यन्त्युदीरितघनस्तनितामकाण्डे नेदीयसीं तव निशम्य विभातनान्दीम् । चित्रातपत्रपरिमण्डलचारुबर्हाः श‍ृङ्गारयोनिशरपत्ररुचो मयूराः ॥ १९-१०॥ निर्गत्य चित्रगरुतो निलयान्तरेभ्यः तारस्वनास्तरुणविद्रुमताम्रचूडाः । रत्नाङ्कणेषु रमणीभिरवेक्ष्यमाणाः क्रीडारणं विदधते कृकवाकुवर्याः ॥ १९-११॥ प्राप्तास्तुलां हरितकोमलबाह्यपत्रैः किञ्चित्परिस्फुरितशोणमुखैः सरोजैः । वामभ्रुवां वलयपङ्क्तिषु सञ्चरन्त्यो मञ्जु क्वणन्ति मणिपञ्जरशारिकास्ते ॥ १९-१२॥ प्रत्यक्षिते तमसि यास्यति विप्रकर्षं सञ्छन्नभानुमति सम्प्रति जीवलोके । गङ्गायमानसलिलं निजरश्मियोगात् सिष्णासयेव सितभानुरुपैति सिन्धुम् ॥ १९-१३॥ प्रत्यूषघर्मसमयेन समग्रधाम्ना शोषं व्रजत्यमृतरश्मिमयूखपूरे । अह्नाय कैश्चिदभिघातमवाप्नुवत्य- स्ताराः प्रयान्ति विलयं तनुबुद्बुदाभाः ॥ १९-१४॥ पत्युस्त्विषां प्रजहतः प्रथमाब्धितल्पं सन्ध्यासरोरुहदृशः प्रथमोत्थितायाः । सीमन्तिते तिमिरकुन्तलमध्यभागे सिन्दूरराजिरिव भाति मयूखरेखा ॥ १९-१५॥ ज्योत्स्नापदेशमवधूय सितोत्तरीयं स्तोकावशेषितसदाभरणप्रबन्धा । अङ्गीकरोत्यरुणभावितमङ्गरागं प्राची दिशा दिनपतिं परिभोक्तुकामा ॥ १९-१६॥ निर्णिज्य सम्प्रति निशाङ्गनिवेशलग्नं कालेयपङ्कमिव सन्तमसं कलङ्कम् । क्षोणीभृतामरुणदीधितयोऽनुरक्ताः पादान् अलक्तकरसैरिव रञ्जयन्ति ॥ १९-१७॥ प्रादुर्भविष्यति चराचरजन्तुवर्गे प्राप्ताऽरुणेन विधुना तमसा च वेला । आभाति भावितपरस्परलेशयोगा मायाविपक्तिरिव लोहितशुक्लकृष्णा ॥ १९-१८॥ उन्निद्रपद्मनयनः सुभगोत्पलाभः सम्भावितो मुनिगणैरुपपन्नबोधैः । रागोत्तरां श्रियमवाप्य रथाङ्गशोभी जातः स एष समयो जगदेकसेव्यः ॥ १९-१९॥ नीतः श्रमं निहतरात्रिवरूथिनीकः चन्द्रातपत्रविनिपातविलुप्तभूमा । प्रत्यूषवैरिविभवेन पराहतात्मा कालप्रतीक्ष इव गच्छति कामवीरः ॥ १९-२०॥ योऽसौ जनस्य दिशतीव सुधानिधानं जातध्वनिः श्रुतिषु जागरदुन्दुभिस्ते । मन्ये स एव मदनस्य निशाचरस्य स्वच्छन्दसौप्तिकनिवृत्तिमभिव्यनक्ति ॥ १९-२१॥ अन्तर्बहिश्च तमसा परिमुच्यमाने जागर्यया जगति सम्प्रति दीप्यमाने । पञ्चायुधश्चिरपरिश्रमशान्तिमिच्छन् निद्रामुपैति हृदयेषु नितम्बिनीनाम् ॥ १९-२२॥ अग्रे भवन् गुरुरिव स्वयमानकानां आदिष्टसम्पदिव कन्धरया तवैषः । व्यक्तप्लुतेन निनदेन विशुद्धवर्णः प्रस्तौति नाथ निगमान् प्रतिबोधशङ्खः ॥ १९-२३॥ मुग्धाः स्वमुष्टिपरिमेयमनोज्ञमध्याः पर्यायचापलतिका इव पञ्चबाणः । प्रास्थानिकप्रणयदुर्विनयोपशान्त्यै प्रत्यक्षयन् प्रतिनिवर्तयतीव यूनः ॥ १९-२४॥ अन्तश्चकासदसितोत्पलमङ्कयोगात् (लक्षात् ) भासोन्मदेव परिमीलिततारकार्धा । निष्पीतकान्तिमकरन्दरसं प्रतीच्यां नीहारभानुचषकं निदधाति सन्ध्या ॥ १९-२५॥ दृष्ट्वा निमीलितवतीं नियतिप्रभावात् आत्मप्रियां कुमुदिनीमवधूतधामा । च्योतत्तुषारनयनोदकबिन्दुरिन्दुः प्रस्थानमिच्छति महत् प्रतिपन्नदैन्यः ॥ १९-२६॥ भोक्तुं दिवं निजवियोगविलुप्तदीप्तिं प्रागेव तीव्ररुचिना प्रहितेव सन्ध्या । मालिन्ययोगमपनीय करावमर्शैः प्रायो यथार्हमनुलिम्पति कुङ्कुमेन ॥ १९-२७॥ अर्धेन पाटलमनूरुकरानुषङ्गात् अर्धान्तरेण मणिमेचकमन्तरिक्षम् । अस्पृष्टतामधिरोहति निस्तमस्कं संवीतपीतवसनेन तुलां त्वयैव ॥ १९-२८॥ पद्मापदाम्बुरुहयावकपिङ्गभासा (धाम्ना) भासा नितान्तमुदयान्तरितस्य भानोः । आरज्यते गगनमद्य जगत्प्रसूतेः नाभीसरोरुहभुवा रजसेव गात्रम् ॥ १९-२९॥ दग्धुं तमो दनुजवृन्दमिवाम्बुराशेः उत्तस्थुषो मधुरिपोरिव तिग्मधाम्नः । उन्मेषिणी सुमनसामुदिता पुरस्तात् चक्रप्रभामनुकरोति मरीचिमाला ॥ १९-३०॥ दृष्टिद्वयं नियतकालमिदं प्रजानां एका निमीलति तयोरितराऽप्यलक्ष्या । तत्तादृशोस्तव दृशोर्युगपत्प्रबोधात् आलोकयोगमनघं भजतां त्रिलोकी ॥ १९-३१॥ प्राचीनशैलविषये प्रचुरांशुरेखां सन्ध्यादशामरुणरागघृतावसिक्ताम् । कालो निधाय सृजतीव शनैस्तदन्ते तिग्मद्युतिं त्रिभुवनैकमहाप्रदीपम् ॥ १९-३२॥ पर्याप्तरश्मिनिकरेण सुवृत्तभूम्ना सूर्येन्दुबिम्बयुगलेन समस्थितेन । आभाति कालवणिजा परिकल्प्यमाना नक्तन्दिवक्षणतुलेव नभस्स्थलश्रीः ॥ १९-३३॥ नैशं तमः क्षिपति नन्दितचक्रवाके पद्मान् प्रबोधयति भावितमित्रभावे । दृष्टिं प्रसाद(ध)यति दर्शितसत्पथेऽस्मिन् दोषोल्बणा कुमुदिनी बहुमानशून्या ॥ १९-३४॥ पादस्पृशां दिशति भूमिभृतां प्रकाशं सत्त्वं समेधयति सद्भिरुदीरितार्घ्यः । तेजोगणानपि तिरस्कुरुते स्वदीप्त्या चक्रप्रियस्त्वमिव सम्प्रति चण्डभानुः ॥ १९-३५॥ आजानपाण्डरतनुः परभागमृच्छन् नीलाम्बरद्युतिमुषा निजलाञ्छनेन । स्फीताकृतिः परिगतो मदरागलक्ष्म्या वीर त्वदग्रज इवैष विभाति चन्द्रः ॥ १९-३६॥ सन्ध्योपरागसमयं प्रतिलभ्य पुण्यं स्नातुं निशा गगनसौधतलावतीर्णा । आरक्तरूपमवलम्बयता कराग्रं पत्या सह प्रविशतीव परं समुद्रम् ॥ १९-३७॥ देव त्वयीव दिवसागमजागरूके संरक्तविश्वमुदयं सवितर्युपेते । अस्तं शनैरभिपतन् भजते मृगाङ्कः त्वद्वैरिवारवनितावदनेन्द्ववस्थाम् ॥ १९-३८॥ राजाऽस्तमेति सुहृदा मदनेन सार्धं दीनाकृतिः कुमुदिनी दृढबद्धकोशा । वैरी समेति विषमाश्व इतीव भीता छायाच्छलेन भजते गगनं त्रियामा ॥ १९-३९॥ आमृश्य रात्रिमरुणोदयजातपुष्पां प्राप्तानुताप इव सत्पथलङ्घनेन । ज्योत्स्नांशुकं द्विजपतिः परिधाय नूनं व्रीडानतो विशति वारिनिधिं विवर्णः ॥ १९-४०॥ अभ्येति भानुरुदयाद्रिमसह्यतेजाः स्थातुं स एष समयो न ममेति पश्यन् । प्रायः समाश्रयति पाशभृताऽभिगुप्तं तारापतिश्चरमसागरतोयदुर्गम् ॥ १९-४१॥ मूले मनाग् भवति मुञ्चति पूर्वभागं शैथिल्यमृच्छति तमालरुचिस्त्रियामा । आकृष्यते चरमशैलवने विहर्तुं सीरायुधेन यमुनेव सुधांशुनेयम् ॥ १९-४२॥ प्रस्थानकालभजनात् परितोषितेन ज्योत्स्नात्मिकां हरिवधूसहजेन दत्ताम् । प्रायेण नाकवनितानखदीप्तिलघ्वीं शेषापटीं चरमभूभृदसौ बिभर्ति (दधाति)॥ १९-४३॥ सूक्ष्माभिरामनिजदीधितिसूत्रलम्बी पर्यन्तलग्नतिमिरालकदर्शनीयः । सिन्दूररञ्जित इवैष विभातलक्ष्म्याः सीमन्तमौक्तिकमणिः प्रतिभाति चन्द्रः ॥ १९-४४॥ प्रालेयरूषितमिदं प्रथमेतराब्धौ मग्नैकदेशमनुयाति मृगाङ्कबिम्बम् । मानच्छिदां मकरकेतनसायकानां शाणोपलं चिरनिघर्षणकर्शितार्धम् ॥ १९-४५॥ आदौ वराभमुदितं शरपाण्डु मध्ये पश्चान्मधूकपरिधूसरमिन्दुबिम्बम् । सम्पद्यते पुनरदृश्यतमामवस्थां कालार्पितं करजचिह्नमिव क्षपायाः ॥ १९-४६॥ नैशं तमिस्रमरुणेन विलुप्तसारं निश्शेषयन् अयमुदेति मयूखमाली । सत्सेवनेन पुरतो मुषितैकदेशं विद्यावतां वृजिनराशिमिवान्तरात्मा ॥ १९-४७॥ उद्गच्छता पुरुषकेसरिणेव पूष्णा काले तमो विदलितं करजैः प्रवालैः । गाढं हिरण्यकशिपोरिव गात्रमन्यत् सन्ध्याच्छलेन रुधिरं क्षरतीव सान्द्रम् ॥ १९-४८॥ प्राप्तोदयस्य तपनस्य तवेव धाम्ना क्षिप्तो गुहान्तरनिरुद्ध इवान्धकारः । विश्वावलोकननिरोधवियातवृत्तेः अत्याहितस्य परिपाकमिवैष भुङ्क्ते ॥ १९-४९॥ मग्ना चिरं महति सन्तमसाम्बुराशौ दंष्ट्राभिरामरुचिना दिवसागमेन । उत्क्षिप्यते दनुजशोणितलोहितेन प्रायो वराहवपुषा विभुनेव भूमिः ॥ १९-५०॥ निद्रामपास्य तमसा च दृशो निरोधं प्रत्यङ्मुखं प्रथमतः प्रथयन् प्रकाशम् । निःश्रेयसप्रतिपदेन निजेन धाम्ना विश्वं समाधिरिव दर्शयते विवस्वान् ॥ १९-५१॥ आशापरीतमविवेकमिवान्धकारं शङ्काशतास्पदमलक्षितसर्वतत्त्वम् । निर्धूय सम्प्रति निशामिव बाह्यविद्यां तत्त्वावसाय इव भाति विभातकालः ॥ १९-५२॥ निर्विश्य चन्द्रसितपद्मरसं निशात्मा लोलम्बजातिरभितो लुलितान्यपुष्पा । त्वद्वक्त्रचन्द्रनिरपायरसान् इदानीं पद्मान् उपैति परितोषितराजहंसान् ॥ १९-५३॥ नात्यन्ततः कुमुदिनी प्रतिपन्ननिद्रा नातीव बोधमुपयाति सरोजिनी च । एतेन नूनमनयोरविशेषदृश्या नाथानुवृत्तिनियतेव भवत्यवस्था ॥ १९-५४॥ पर्यस्यता सुरभिपद्मपरागजालं पक्षानिलेन परिधूननसम्भवेन । सन्धुक्षयन्ति मकरध्वजहव्यवाहं शान्तं पुनःपुनरमी सरसीषु हंसाः ॥ १९-५५॥ कालोत्थिताः स्थितिभृतो गुणयन्त्रितत्वात् दानोदकार्द्रकरपुष्करदर्शनीयाः । सम्भावयन्त्यभिमुखाः समयोपयातान् भृङ्गान् वनीपकजनानिव वारणेन्द्राः ॥ १९-५६॥ गञ्जामुपेत्य मदकुञ्जरगण्डपालिं मत्तान् समीक्ष्य मधुपान् परिघूर्णमानान् । शुद्धानि हन्त कुमुदानि तमस्यपेते भूयस्तदन्वयभयादिव सङ्कुचन्ति ॥ १९-५७॥ सत्त्वक्क्षमाधिकतया शयिताः पृथिव्यां निद्रामयीं व्यपगमय्य निजामविद्याम् । निस्सङ्गवृत्तिनियताः स्थिरसंयमार्हाः मुञ्चन्ति सम्प्रति मदं मुदिता गजेन्द्राः ॥ १९-५८॥ सैन्या(शैब्या)दयस्तव हयाः समये प्रबुद्धाः चत्वार एव निगमास्तव मूर्तिमन्तः । आवर्तयन्त्यतनुहेषितवीचिभेदैः वैरात्रिकं (वैभातिकं)वटुभिरध्ययनं प्रवृत्तम् ॥ १९-५९॥ आयोधने विहरणेऽप्यवधानवन्तः प्राज्यैः परिच्छदपरिष्करणोपचारैः । संयोजयन्ति रथयोगविदः शताङ्गं तार्क्ष्यं द्वितीयमिव सारथयस्त्वदीयम् ॥ १९-६०॥ निद्रावशेषविगमेऽपि मदानुषङ्गात् मन्दं दृशौ मुकुलयन्ति मदावलेन्द्राः । एषामनूरुकिरणैररुणीकृतानां सप्तस्रुतां भवति सान्ध्यपयोदलक्ष्मीः ॥ १९-६१॥ आकृष्य (आलक्ष्य)दूरमवरोधगृहादमुष्मात् स्वाभाविकं वदनमारुतसौरभं ते । अम्भोरुहां गुणमपत्रपयन् समीरो मन्दं परिभ्रमति मन्दिरदीर्घिकासु ॥ १९-६२॥ आघूर्णितानि मृदुना पवनेन पद्मा- न्यावेदयन्ति मदलेशमयीमवस्थाम् । निर्गच्छतां तव च वारवधूजनानां निद्रावशेषकलुषाणि विलोचनानि ॥ १९-६३॥ रेणूत्कराः सरसिजोत्पलकैरवाणां कुर्वन्त्यनूरुतिमिरेन्दुरुचिप्रकाशाः । प्रायः समुद्रतरुणीपरिकर्मभूतां चर्चां नवीनघुसृणागुरुचन्दनानाम् ॥ १९-६४॥ अध्यासितं कुमुदतल्पमपोह्य काले पद्मोत्पलानि शनकैः श्रियमाव्रजन्तीम् । संवीजयन्त्यलघुचामरदर्शनीयैः पक्षैः स्वयं परिजना इव राजहंसाः ॥ १९-६५॥ प्रत्यूषलक्षणरसायनसम्प्रयोगात् प्रालेयरश्मिमहसा जरसेव मुक्ताः । पद्मोत्पलप्रभृतिभिः परिकर्मवत्यो गृह्णन्ति यौवनदशां गृहदीर्घिकास्ते ॥ १९-६६॥ औद्यानिकीषु सुमनस्स्वनवाप्तपूर्वं नूनं सरोरुहवनेषु च नूतनेषु । आदित्सते वदनमारुतसौरभं ते शय्यानिकाय्यमभितो विहरन् समीरः ॥ १९-६७॥ अर्च्यस्य सम्प्रति सतामवगाढतीर्था मन्ये प्रगृह्य नलिनी मकरन्दमर्घ्यम् । व्यक्तद्विरेफनिनदा विहिताभिमुख्या पत्युस्त्विषां प्रणयतीव करप्रसारम् ॥ १९-६८॥ ज्योत्स्नासखीं कुमुदिनीं भ्रमरः प्रहृष्यन् निर्विश्य नित्यपरिशुद्धरुचिं निशायाम् । रागादुपैति नलिनीं रजसाऽभिजुष्टां किं नाम नाचरति मन्मथहस्तवर्ती ॥ १९-६९॥ सन्ध्याछलेन पुरुषोत्तम साम्प्रतं ते सैवाधुना (पूर्वोदिता ?)भृगुसुता तमसां निहन्त्री । भूयस्समुत्थितवती धृतपुण्डरीका भोगाय सागरगृहाद्भुवनैकयूनः ॥ १९-७०॥ चन्द्रातपत्रिदिवशैवलिनीप्रवाहे मग्नोत्थितां कमलिनीमुपसेवमानाः । प्रत्यग्रभिन्नमुकुलप्रसृतैः परागैः उत्थापयन्त्यगुरुधूपमिवोत्पलिन्यः ॥ १९-७१॥ पौरन्दरीं दिशमनूरुनिबद्धरागां दृष्ट्वा तथा परिणमत्यपरा दिशाऽपि । स्त्रीणां गतानुगतिकप्रतिपत्तिभाजां ख्यातं ततो भवति कामितकामिनीत्वम् ॥ १९-७२॥ निद्रायते कुमुदिनी चिरसम्प्रबुद्धा सुप्ता प्रबोधमुपयाति सरोजिनी च । यामेषु वृत्तिमनयोरधिगम्य नूनं शिष्यायितं त्वदवरोधनितम्बिनीभिः ॥ १९-७३॥ मित्रस्य लुप्ततमसोऽप्यतिरागभाजः सम्प्रेक्षणं मम न युक्तमितीव मत्वा । मीलत्यसौ कुमुदिनी सह तारकाभिः प्राप्तं व्रतं तदिह राजपरिग्रहाणाम् ॥ १९-७४॥ आमोदयोगमवशात् सहसाऽऽश्रयन्ते पत्युस्त्विषां तव च पादनिषेवणेन । क्षिप्तास्त्वया हृदि गृहीतशुचः क्षितीन्द्राः स्वान्तर्निविष्टमधुपाश्च सरोजकोशाः ॥ १९-७५॥ आविस्स्मितैरमृतसिन्धुतरङ्गकल्पैः आकेकरप्रियतमाजनदृष्टिभोग्यैः । त्वत्सौखशायनिकसूरिगणेन सार्धं निर्वेशयोगमुपयाम निरीक्षणैस्ते ॥ १९-७६॥ अधिगतनिलयानामौपवाह्यद्विपानां मदपयसि वितन्वन् मज्जनोन्मज्जनानि । प्रवहति पवमानः स्पन्दयन् मन्दमन्दं परिणमदरुणिम्नः पङ्कजारण्यकोशान् ॥ १९-७७॥ उपवनमधुपानामुन्मदस्वैरगीतैः तनुमरुदुपदिष्टैश्चारुलास्यैर्लतानाम् । दरविलुलितदानैर्दन्तिनां कर्णतालैः समयसमुचितं ते भाति सङ्गीतकृत्यम् ॥ १९-७८॥ हरति रतिविहारैरर्धविस्रंसितानां युवजनहृदयानि श्रान्तपञ्चायुधानि । उपहितगुणमारादुत्थिताभिर्वधूभिः कुटिलनियमिताग्रं गुम्भनं चूलिकानाम् ॥ १९-७९॥ क्षितिरियमवधूतध्वान्तनीलोत्तरीया विकसितमुखपद्मा व्यक्तसन्ध्याङ्गरागा । अभिमतकरदाना निर्व्यपेक्षा त्वदन्यैः अनुभवितुमिव त्वां दर्शयत्यात्मरूपम् ॥ १९-८०॥ मधुन इव दयायास्सामरस्यं दधानैः कमलवनमनन्यां कान्तिमध्यापयद्भिः । फणिपतिरमणीयं देव पर्यङ्कमुज्झन् परिणमय शुभं नः पावनैरक्षिपातैः ॥ १९-८१॥ दिनमुखमिति नाम श्रावितःसूतपुत्रै- रभजत जितनिद्रो जागरं यादवेन्द्रः । सरिदप(शरदुप)गमकाले साधु संरक्षणार्थं मुनिभिरिव स एव स्तूयमानो मुकुन्दः ॥ १९-८२॥ धनमिव निगमानां धर्ममुत्तम्भयिष्यन् त्रिजगदनुविधेयं(यः?)कर्म निष्पाद्य सान्घ्यम् । सितगुणपरिधानैः सेवितो मन्त्रिमुख्यैः अलमकुरुत नाथो हैममास्थानपीठम् ॥ १९-८३॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य श्रीमद्वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये प्राबोधिकं नाम एकोनविंशःसर्गः ॥

॥ उषाविवाहो नाम विंशः सर्गः २०॥

अथोपहूतैः पुरुहूतजेता सेनेश्वरैरप्रतिमानवीर्यैः । अभीषुभिः सूर्य इवाभिदीप्तः कुबेरगुप्तां ककुभं प्रतस्थे ॥ २०-१॥ प्रयाणतूर्यध्वनिरस्य भूयान् घर्मान्तजीमूतरवानुकारी । अनर्तयद्धर्ममयूरमाद्यं प्राप्तस्थितिं पादयुगेन भूम्याम् ॥ २०-२॥ नभः पृथिव्योरुपदिष्टकम्पे नाथस्य यात्रापटहप्रणादे । उषेतरासां नयनं चकम्पे वामेतरं बाणपुराङ्गनानाम् ॥ २०-३॥ तस्येन्दुबिम्बं सितमातपत्रं भास्वान् मणीन्द्रो महनीयतेजाः । ताराश्च मुक्तावलया(यो?)विरेजुः शिखी रथाङ्गाकृतिरात्मधाम्नः ॥ २०-४॥ अग्रे मुकुन्दस्य तदग्रजन्मा दैत्यैस्समं जन्यविहारमिच्छन् । अवाहयद्यादवभूपतीनां वरूथिनीं शम्बरवैरिपूर्वाम् ॥ २०-५॥ कथञ्चिदुत्क्षिप्तकरेण सोढं भुग्नाग्रभोगं भुजगेश्वरेण । आसन्नभारात्ययजातहर्षा विश्वम्भरा सैन्यभरं विषेहे ॥ २०-६॥ प्रस्थानभाजि प्रथमे यदूनां पृथ्वी स्वयं तद्बलरेणुलक्षात् । भारावतारप्रियवादलुब्धा प्रायो ययौ पद्मभुवस्सकाशम् ॥ २०-७॥ अशेषतश्छादयता दिगन्तान् आरोहता भूमिभृतां च मूर्ध्नः । प्रायेण सेनारजसा स्वमेव प्रादुष्कृतं लाघवमुल्बणेन ॥ २०-८॥ रथादिघोषैरथ शार्ङ्गपाणेः कल्पात्ययैकार्णवनादकल्पैः । वित्रासितेव त्रिदशारिलक्ष्मीः इयेष गन्तुं यदुवीरदुर्गम् ॥ २०-९॥ अथ क्षणादात्मभुवं प्रयान्तं परिष्कृतं पञ्चभिरायुधाग्र्यैः । आशाबलेन स्वयमुत्तराशा प्रायः प्रतीयाय जगत्प्रतीक्ष्यम् ॥ २०-१०॥ पुरं ततः शोणितपूर्वमग्रे ददर्श दैत्याधिपदर्पहन्ता । खगेन्द्रपक्षानिलतीव्रघातात् त्रासादिवोत्कम्पितकेतुहस्तम् ॥ २०-११॥ पुरोपकण्ठे पुरभिन्नियोगात् प्राकारभावं प्रमथा भजन्तः । प्रलम्बहन्तुः प्रसमीक्ष्य वेगं भीताः पलायन्त भृशार्तनादाः ॥ २०-१२॥ इतस्ततस्सम्पततां यदूनां व्यक्तानुबन्धं बिरुदैरुदारैः । सुरद्विषः शुश्रुवुरेकतानं कलध्वनिं काञ्चनकाहलीनाम् ॥ २०-१३॥ कशाग्रसंस्पर्शममृष्यमाणैः समीरवेगैः समरावलिप्ताः । उदग्रहेषामुखरैस्तुरङ्गैः वृष्ण्यन्धका वैरिपुरीमवृण्वन् ॥ २०-१४॥ उद्वेलवेगान् स्तनतो गभीरं और्वप्रतिच्छन्दविदीप्तदृष्टीन् । अचोदयन् दानववप्रभङ्गे स्तम्बेरमान् सागरपोतकल्पान् ॥ २०-१५॥ प्राकारभङ्गे प्रसभं प्रयुक्ताः दम्भोलिभीमायतदन्तकाण्डाः । ऊर्ध्वप्रवृत्तैर्निजहस्ततालैः (नालैः) उत्तम्भयामासुरिवान्तरिक्षम् ॥ २०-१६॥ असह्यवेगैः सहसा बलौघै- राक्रम्यमाणा बलिना यदूनाम् । प्रचुक्षुभे दैत्यपुरी प्रभूता संवर्तभिन्नेव समुद्रवेला ॥ २०-१७॥ यथार्थशौर्या यदुवीरयोधाः स्थानानि चित्तानि च दानवानाम् । व्यकम्पयन् विक्रमसत्कथानां सिद्धान्तभागैरिव सिंहनादैः ॥ २०-१८॥ जहार चित्तानि बिभेद सौधान् श्रोत्राण्यरीणां बधिरीचकार । अनन्यशब्दं च जगद्वितेने घोरस्तदा यादवसैन्यधोषः ॥ २०-१९॥ विमथ्यमानात् स्वपुराद्यदूनां मन्थाचलेनेव महाबलेन । विनिष्पपात त्रिदशारिनेता काले समुद्रादिव कालकूटः ॥ २०-२०॥ स रोषरूक्षो बहुदीप्तहेतिः दिशो दिधक्षन्निव दैत्यवह्निः । कृष्णाम्बुवाहप्रमुखं प्रतस्थे तापच्छिदा तेन शमं प्रयास्यन् ॥ २०-२१॥ सरित्पतीनामिव सन्निपाते वार्ष्णेयदैतेयबलोदधीनाम् । अदभ्रसङ्घोषमभूतपूर्वं युगान्तसंवादि बभूव युद्धम् ॥ २०-२२॥ बलद्वयक्षुण्णमहीतलोत्थं रजस्तदा संवृतसर्वलोकम् । अकल्पयत् स्वेतरतत्त्वलोपात् अपञ्चभूतामिव विश्वसृष्टिम् ॥ २०-२३॥ प्रथीयसा सूक्ष्मनिरन्तरेण क्षौमाभिरामेण परागभूम्ना । प्रच्छन्नसेनाङ्गतया तदानीं आसीज्जयश्रीरवकुण्ठितेव ॥ २०-२४॥ रजोनुबन्धादभिसंवृताङ्गी भास्वत्करस्पर्शमनश्नुवाना । निवारिताशाविततिस्तदाऽऽसीत् नभस्स्थली नाकिभिरप्यदृश्या ॥ २०-२५॥ रणाख्यदर्शे रजसोत्थितेन प्रच्छाद्यमाने तमसेव भानौ । निस्त्रिंशधारासलिले निमग्नाः शुद्धिं परामन्वभवन् सुयोधाः ॥ २०-२६॥ असृक्छटासारवशात् ध्वजिन्या रजस्समेते तमसि प्रशान्ते । सत्त्वानुरूपं विदधे प्रमोदं समान् मिथस्सम्मुखयन् प्रकाशः ॥ २०-२७॥ ततो हरस्त्रातुमानाः स्वभक्तं दत्ताभयं दानवसार्वभौमम् । अनुद्रुतो भूतगणैरनन्तैः प्रत्युद्ययौ विश्वपतिं प्रकुप्यन् ॥ २०-२८॥ तमुन्मदोदग्रवृषाधिरूढं सिताचले मेरुमिव ज्वलन्तम् । शरैः प्रतिप्रास्थित शार्ङ्गधन्वा देवं सुधासूतिकलावतंसम् ॥ २०-२९॥ शिलीमुखैः शौरिधनुर्विमुक्तैः विस्मारितान् पूर्वविकत्थनानि । पलायमानान् प्रमथान् अशेषान् मेने पशूनेव पतिः पशूनाम् ॥ २०-३०॥ आस्वादनीं दानवशोणितानां अकुण्ठितामद्रिविदारणेऽपि । अनाहतास्त्रो युधि शम्बरारिः संस्तम्भयामास गुहस्य शक्तिम् ॥ २०-३१॥ क्लेशादिदोषैरपराहतेन क्रीडामनुष्येण जनार्दनेन । ज्वरे निरस्ते गिरिशप्रयुक्ते वीतज्वरं विश्वमिदं बभूव ॥ २०-३२॥ अथ प्रयुक्तान् असुरेन्द्रगुप्त्यै प्रसह्य वह्नीनपि पञ्च जित्वा । अजृम्भयद् भावितजृम्भणास्त्रो वृषध्वजं विष्णुरचिन्त्यभूमा ॥ २०-३३॥ शरव्यभूतत्रिपुरेऽप्यमोघं शूलायुधे शौर्यमवेक्ष्य शौरेः । पुरन्दरप्रत्युपरोधजातं व्ययोजयन् विस्मयमादितेयाः ॥ २०-३४॥ बाणः सहस्रेण भुजैः स(प्र)माद्यन् आत्मानुरूपैरसुरैः समेतः । असह्यशस्त्रास्त्रबलो बलादीन् प्रत्यग्रहीत् प्रत्ययितप्रभावान् ॥ २०-३५॥ स वज्रनिर्घोषनिभाट्टहासो गात्रेण रुन्धन् गगनावकाशम् । उदग्रधन्वा शरवृष्टिमुग्रां उत्पातजीमूत इवोज्जगार ॥ २०-३६॥ शरासनैरर्धसहस्रसङ्ख्यैः योद्धुं प्रवृत्तो युगपत्प्रकृष्टैः । प्रतिद्रुतान् प्रार्दयत प्रकुप्यन् एकः समस्तानपि यादवाग्र्यान् ॥ २०-३७॥ अथ क्षणादन्तरितान्तरिक्षा वात्या विहङ्गेन्द्रविहारजाता । अलातचक्रप्रतिमान् अकार्षीत् बाणाशनीन् बाणघनप्रसूतान् ॥ २०-३८॥ गरुत्मतः पक्षमरुत्प्रचारात् दूरीकृतो वारुणनागपाशैः । उषासहायः सरथः सधन्वा जग्राह दैतेयबलस्य पार्ष्णिम् ॥ २०-३९॥ विनिघ्नतो दैत्यबलौघमग्रे चापाभियोगो युधि शम्बरारेः । चकार चक्रीकृतचन्द्रलेखं शम्भोश्शिरःकम्पमनन्यलभ्यम् ॥ २०-४०॥ रामोऽपि लङ्काधिपतेस्समानान् मुसल्यवृत्तीन् मुसलेन भिन्दन् । चमत्कृतिं चक्रधरस्य कुर्वन् आदत्त सङ्ग्रामविहारमग्र्यम् ॥ २०-४१॥ उदग्रश‍ृङ्गोल्बणबाहुभूम्ना सञ्चारिकैलासनिभेन तेन । अमृष्यता क्षिप्रमकारि सैन्यं नागाधिपेनेव वनं नलानाम् ॥ २०-४२॥ स लाङ्गलाकर्षणनिर्विचेष्टान् निष्पिष्य नागान् निषधप्रमाणान् । रणक्षितिं शोणितमांसपङ्कैः आमग्ननिस्पन्दरथान् अकार्षीत् ॥ २०-४३॥ हलायुधोत्क्षिप्तरथौघपूर्णं समीक्ष्य देवाः सहसाऽन्तरिक्षम् । आशङ्क्य दैतेयबलोपयानं दृढार्गलां देवपुरीमकुर्वन् ॥ २०-४४॥ प्रभुश्च किञ्चित् प्रथयन् अमर्षं क्रीडोचितान् प्रेक्ष्य कृताभियोगान् । विव्याध बाणानुचरान् अयोध्यः शार्ङ्गोदधेरूर्मिनिभैः शरौघैः ॥ २०-४५॥ अदृष्टतूणीरमनुप्लवान्यैः अग्राह्यसन्धानविमोक्षबाणम् । अमंसतैनं स्थिरचापचक्रं प्रत्येकमात्माभिमुखं प्रतीपाः ॥ २०-४६॥ निषङ्गदत्ताग्रकरे मुरारौ निर्भिद्य दैत्यान् भुवमाविशन्तः । लक्ष्याणि दूरादलभन्त बाणाः रसातलस्थैरपि दानवेन्द्रैः ॥ २०-४७॥ न सेहिरे शार्ङ्गपयोदजातां नाराचवृष्टिं दनुजेन्द्रयोधाः । अमोघवाचा कविना प्रयुक्तां अन्तर्वतीं सूक्तिमिवानभिज्ञाः ॥ २०-४८॥ यतोयतो दानवसैन्यमासीत् ततस्ततो दैत्यचमूरपायात् । गतानि तेजस्तमसोरिवाऽऽरात् आशाविकल्पेन तयोरभूवन् ॥ २०-४९॥ अशूरसन्दर्शनतापशान्त्यै स्वहेतिधारागृहमाश्रयन्तीम् । विहारयामासुरिव स्ववृत्त्या वीरश्रियं वृष्णिकुलप्रवीराः ॥ २०-५०॥ कृपाणभिन्नद्विपकुम्भमुक्ता मुक्ताः पतन्त्यो रणवप्रभूमौ । प्ररोहतां वीरयशस्तरूणां बीजान्यभूवन् बहुधा विकीर्णाः ॥ २०-५१॥ द्विपाचलेभ्यः शरवृष्टिपातैः आपातितानां रुधिरापगानाम् । अकल्पयन् योधमुखेन्दुकॢप्ताः कौमुद्वतीं सम्पदमट्टहासाः ॥ २०-५२॥ अदृश्यतान्योन्यविलूनशीर्षै- रारब्धमन्योन्यकृतप्रशंसैः । अनेकरूपैकसुराङ्गनाप्तैः अपास्तवैरं रणरङ्गनृत्तम् ॥ २०-५३॥ प्रयोजितैः प्राणतृणैः प्रगल्भा रथ्याभिगम्येषु रणापणेषु । क्षणप्रभालोलतरैरविन्दन् यावद्युगान्तानि यशोधनानि ॥ २०-५४॥ कृतापदानाः कृशजीविताशाः स्वनाथनामाङ् क जयोक्तिमन्तः । जयश्रियं दोष्णि निवेशयन्तः कीर्ंइत दिगन्तावसथामकुर्वन् ॥ २०-५५॥ अमोघशस्त्रास्त्रतरङ्गभीमे वैरोपसन्दर्शितबाडबाग्नौ । विकत्थनं संयति विक्लवानां वीरोदधौ गोष्पदवद्विलिल्ये ॥ २०-५६॥ जिगीषुभिर्जीवितसंशयाख्या दोलाऽधिरूढा दृढवैरबन्धा । अदूरतो यादवमर्षवेगं (गात्)(यावदमर्षवेगं) मिथः प्रतिक्षेपशतानि चक्रे ॥ २०-५७॥ शरप्रयोगोचितविप्रकर्षं सम्पादयिष्यन्त्यपराङ्मुखानाम् । प्रशंसनीयानि बभूवुराजौ पश्चात्प्रयातानि धनुर्धराणाम् ॥ २०-५८॥ प्रतीपवृत्त्या प्रतिगृह्य शूराः शत्रुप्रयुक्तां शरवृष्टिमुग्राम् । त्रिविष्टपानोकहपुष्पवृष्टिं वैमानिकैरन्वभवन् विमुक्ताम् ॥ २०-५९॥ तस्मिन् अघच्छेदिनि धर्मयुद्धे कायत्यजां कृष्णसमीक्षितानाम् । सुहृद्द्विषद्भेदवतां समोऽभूत् स्वर्गापवर्गान्तगतिः सुपन्थाः ॥ २०-६०॥ बभूव कीर्त्या धृतकेतकश्रीः निस्त्रिंशधाराधरपङ्क्तिनीला । रणस्थली यादवदानवानां आकालिकी प्रावृडिवास्त्रवर्षैः ॥ २०-६१॥ अलङ्घनीया रथवारणाद्यैः आसागरादप्रतिघप्रवाहाः । उदग्रभूभृत्प्रभवाः पृथिव्यां उत्तस्थिरे शोणितशैवलिन्यः ॥ २०-६२॥ ज्वलत्प्रतापानलजातदीप्तिः समिद्वती सैन्ययुगस्य लीला । जयश्रिया वीरपतिंवराया वैवाहिकी सम्पदिवाबभासे ॥ २०-६३॥ अमर्षवैश्वानरधूमलेखां अन्योन्यसंहारनिशां कृपाणीम् । अवेक्ष्य मृत्योर्भ्रुकुटीमनन्दन् वीराः स्वविक्रान्तिशिरीषमालाम् ॥ २०-६४॥ मनस्विनः संयति वीरशय्या- मभूषयन् प्रीतिकृतः शिवानाम् । सुखावहाः स्वर्गविलासिनीनां विहारशय्यामपि वीरलोके ॥ २०-६५॥ समाश्रितैराहवसत्रदीक्षां कुर्वद्भिरन्योन्यमिवोपकारम् । अलभ्यत श्लाघितमप्सरोभिः दैत्यैर्मनुष्यैरपि देवभूयम् ॥ २०-६६॥ पर्यस्तपादं पतितैः पृथिव्यां वज्राहतैरद्रिगणैरिवान्यैः । द्विपेन्द्रयूथैर्द्रुतसर्पिणीनां द्वीपायितं शोणितवाहिनीनाम् ॥ २०-६७॥ हतावशिष्टा दनुजेन्द्रभृत्याः प्रद्युम्नविक्रान्तिभयान्निवृत्ताः । तत्केतुचिह्नस्मरणेन बिभ्युः निशाम्य दृष्टीर्निजवल्लभानाम् ॥ २०-६८॥ स्वकोपचापेन ततः प्रणुन्नो महेश्वरानुग्रहसंहितात्मा । अतीत्य मौर्वीमिव दैत्यसेनां बाणः स्वयं शौरिबलं विवेश ॥ २०-६९॥ व्यभज्यत व्याप्तहयोर्मिजालं बलं यदूनां बलिनन्दनेन । एकेन पर्याप्तभुजाद्रिभूम्ना नाथो नदीनां नलसेतुनेव ॥ २०-७०॥ अस्त्राणि तेन प्रहितानि तूर्णं विहारभूम्ना वितथानि कृत्वा । युगान्तसूर्यायुतयोगदीप्तं रामानुजन्मा जगृहे रथाङ्गम् ॥ २०-७१॥ अथाच्छिनद्भीषणसत्त्वसारां भुजाटवीं भूतपतेस्समक्षम् । चक्रेण सङ्कल्पनिभेन कृष्णः किं वा विधौ वैरिणि केन रक्ष्यम् ॥ २०-७२॥ अवृण्वत क्ष्मां हरिचक्रलूना महत्तरा बाणभुजाः पतन्तः । महेन्द्रहस्तप्रहितेन पूर्वं वज्रेण भिन्ना इव सानुमन्तः ॥ २०-७३॥ अमर्त्यशत्रोरवलेपहेतौ बहिर्द्वये बाहुवने विलूने । दयाधनः (घनः)संयति दैत्यहन्ता प्रदीप्तमस्त्रं प्रतिसञ्जहार ॥ २०-७४॥ अनीकिनीमाश्रितदीर्घनिद्रां बाणो निकृत्तामपि बाहुपङ्क्तिम् । अजातखेदो बुबुधे न नूनं विपद्भिरश्रान्तधियो हि वीराः ॥ २०-७५॥ अशान्तदर्पस्त्वसुरो भुजाभ्यां विकृष्टधन्वा विससर्ज बाणान् । तदैनमन्वीक्ष्य निहन्तुमैच्छत् जन्योद्धतं दैत्यमनन्यजन्यः ॥ २०-७६॥ ततस्तमव्याहतदिव्यशक्तिं मध्याह्नमार्ता(र्त)ण्डविदीप्तहेतिम् । पश्यन् मुकुन्दं प्रतिबोधभूम्ना जयोक्तिपूर्वं गिरिशो जगाद ॥ २०-७७॥ मैवं प्रभो मत्परिवारभूतं बलेस्सुतं बाधितुमर्हसि त्वम् । मयैष रक्ष्यो दनुजस्त्वयाऽपि स्वभक्तबुद्ध्यैव समीक्षणीयः ॥ २०-७८॥ त्वमादिदेवः त्रियुगस्त्रिधामा शुद्धामशुद्धां च विभाव्य सृष्टिम् । अकर्मतन्त्रैरवतारभेदैः क्रीडस्यनन्तैरपि जन्तुजातैः ॥ २०-७९॥ अयं स ते वेदमयो गरुत्मान् वेदैरशेषैरपि वेद्यसे त्वम् । विभागमृच्छन्त्यमरास्त्वदन्ये शाखैकदेशेषु शकुन्तकल्पाः ॥ २०-८०॥ सिसृक्षतस्ते भुवनानि सप्त प्रसादतो नाथ बभूव वेधाः । संहर्तुकामस्य तवैव कोपात् अहं त्वया दत्तनिजाधिकारः ॥ २०-८१॥ अविक्रियश्चेष्टयसि त्वमेको विश्वानि भूतानि विहारशक्त्या । अचेष्टमानप्रकृतीन्ययांसि स्थाता(स्वतोऽ)ऽप्ययस्कान्त इवाभिमुख्यात् ॥ २०-८२॥ अलङ्घ्यमायागुणजालभीतान् अनन्यचित्तान् अनुकम्पमानः । स्वदत्तयैव स्वपदाब्जभाजा भक्त्या स्वयं तारयसे भवाब्धिम् ॥ २०-८३॥ भारावताराय भुवोऽवतीर्णं भवन्तमन्तर्हितदिव्यभावम् । संस्थापयन्तं नियमेन धर्मं धर्मं परं वेदविदो विदुस्त्वाम् ॥ २०-८४॥ विधाय दैत्यप्रकृतीन् अशेषान् नामावशेषान् नरलोकपालान् । करिष्यसि त्वं करुणार्द्रचेताः नाथ क्षितिं नावमिवास्तभाराम् ॥ २०-८५॥ दयाक्षमाभ्यामिह दीव्यसि त्वं लक्ष्मीमहीभ्यामिव लालितात्मा । तत् क्षम्यतामस्य मदेकभक्तेः आजानतः स्वात्मचमत्क्रियेयम् ॥ २०-८६॥ नाथो यदूनामिति भूतनाथे स्वभक्तरक्षामभियाचमाने । अतर्कितप्रत्युपकारलेशा- माकस्मिकीमाद्रियतानुकम्पाम् ॥ २०-८७॥ प्रविश्य देहं पुनरुत्पतन्त्या स्वमौलिभाजेव सुरस्रवन्त्या । वाचा मनः प्रीतिमिवोद्वमन्तं शौरिस्तदा शूलिनमित्युवाच ॥ २०-८८॥ तवैष भक्तो मम चेति मन्ये क्षान्तस्ततो नित्यमसौ मयाऽपि । न चास्ति बन्धोरपि साम्पराये वीरव्रतं धारयतोपकारः ॥ २०-८९॥ विहारनृत्तानि वितन्वतस्ते वल्गुध्वनिं वादयिता मृदङ्गम् । भजत्वविच्छिन्नधृतिर्भवन्तं दत्ताभयो दैत्यपतिर्मयाऽसौ ॥ २०-९०॥ अथान्वमंस्त त्रिजगन्नियन्ता पत्युः पशूनां प्रणयानुरोधात् । बाणावरोधप्रमदाजनानां स्थायीनि मङ्गल्यविभूषणानि ॥ २०-९१॥ ततोऽसुरेन्द्रः प्रणिपातपूर्वं जगत्परित्राणरतं जगाद । उषानिरुद्धान्वयतः समीक्ष्याः भृत्या वयं प्रीतधिया त्वयेति ॥ २०-९२॥ हिरण्यरत्नानि हिरण्यपूर्वैः बलादुपात्तान्युपदाय बाणः । निरोधखिन्नावुचितोपचारैः आनर्च सस्नेहमुषानिरुद्धौ ॥ २०-९३॥ सम्बन्धिभावप्रतिपत्तिभाजा सन्धाय बाणेन स सत्यसन्धः । उषापतेर्यौतकलाभलक्ष्या(क्षा)त् जेता जहारैव विपक्षलक्ष्मीम् ॥ २०-९४॥ हरेण दत्तां हरिणाऽपि बाणः स्थिरीकृतामप्रतिघामभीतिम् । तनुत्रयन् वर्जितलेखवैरः शमान्वितामास्थित शम्भुसेवाम् ॥ २०-९५॥ यथार्थनामानमथानिरुद्धं कृत्वा सभार्यं कृतकृत्यचेताः । सबन्धुसैन्यः सविशेषदृश्यां प्रत्याययौ विश्वपतिः पुरीं स्वाम् ॥ २०-९६॥ देवाः सहस्रनयनं दनुजेन्द्रमन्ये निर्धूतमानमनघेन निशामयन्तः । कूपोदकप्रभवकूर्मनयेन जातां अस्वामिकप्रभुपरिग्रहबुद्धिमौज्झन् ॥ २०-९७॥ नीतस्त्रिलोकपतिना निजराजधानीं भूयः प्रजात इव पौरजनैः प्रतीतः । दैत्येश्वरस्य सुतया सहितः स रेमे रागाधिको रतिपतेरनघः कुमारः ॥ २०-९८॥ अथ तमुषासहायमुपयातमुपायनवान् जनपदपत्तनप्रभृतिकादुपगम्य जनः । उपचरति स्म सम्यगुपपन्नधृतिर्बहुधा यदुनगरे विवाहविजयोत्सवयन्त्रितधीः ॥ २०-९९॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य श्रीमद्वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये उषाविवाहो नाम विंशस्सर्गः

॥ पौण्ड्रकादिवधो नाम एकविंशः सर्गः २१॥

वासुदेव इति नाम दधानः पौण्ड्रकस्तदनु भूरिमदान्धः । मानुषत्वकवचान्तरितेन स्पर्धते स्म हरिणा हतचित्तः ॥ २१-१॥ हेतिपञ्चकमधारयत श्री- वत्सकौस्तुभमुखानि च मूढः । ऐश्वराणि चरितानि च पूर्वा- ण्यात्मनः स्वयमजूघुषदाप्तैः ॥ २१-२॥ इन्द्रजालकुहनादिषु दाक्ष्यात् ईश एष इति मोहितलोकः । अध्यशेत भुजगेश्वरशय्यां आरुरोह विहगेन्द्रविवर्तम् ॥ २१-३॥ अन्वहं च महतीं वनमालां माल्यकृद्भिरुपकल्प्य बभार । नामधेयमदिशत् सचिवानां नाकनायकविशेषनिरूढम् ॥ २१-४॥ बद्धकृत्रिमभुजान्तरयुग्मं शस्यमानमनुजीविजनेन । विश्वकर्तुरवतार इति स्वं बह्वमंस्त बधिरो निगमेषु ॥ २१-५॥ इत्थमीश्वरविडम्बनरूपं नाटकीयमनुरुध्य विहारम् । शोच्यतामपि परावरविद्भिः हास्यतामपि जगाम जगद्भिः ॥ २१-६॥ मस्तकस्थितदुरत्ययमृत्योः तस्य दूत उपसृत्य जगाद । कृत्यशेषविनिवेशितचित्तं निर्भयो नृपतिसंसदि नाथम् ॥ २१-७॥ कृष्णकृष्ण गदतो गिरमर्थ्यां संश‍ृणुष्व महतीमिह मत्तः । अप्रमत्तमतिभिस्सह मित्रैः आप्तवाक्यमवधीर्य न सिद्धिः ॥ २१-८॥ अस्ति कश्चिदवधारितभूमा पूरुषः श्रुतिगणेषु पुराणः । स क्षितिं परिगृहीतविहारः पौण्ड्रकत्वमधिगम्य भुनक्ति ॥ २१-९॥ तस्य नित्यनिरुपाधिकभूम्नो विश्वभोक्तुरधिगम्य तितिक्षाम् । भुज्यते नियतकर्मविपाकैः युष्मदादिभिरिला बहुभागा ॥ २१-१०॥ अर्थतत्त्वमिदमश्रुतपूर्वं श‍ृण्वताऽत्र(द्य)भवताभवितव्यम् । निश्चलीकृतहिताहितसीम्ना जिष्णुना यदुकुलस्य विभूत्यै ॥ २१-११॥ आदिशत्यखिललोकनियन्ता त्वामसौ भजनसौहृदनिघ्नः । ईशितव्यगणनालिखितस्त्वं मा कृथा वितथमीश्वरमानम् ॥ २१-१२॥ बाह्यवर्त्मनि परावरतत्त्व- व्यत्ययेन विनिवृत्तसतत्वे । चित्तवृत्तिमधिरोप्य विमूढाः श्रेयसो हि बहिरेव भवन्ति ॥ २१-१३॥ ईश्वरस्त्वमसि चेत् कुत एवं न(स)त्वदग्रज इति प्रमितिः स्यात् । द्वौ युवां परम इत्यपि दुःस्थं कस्ततो विषम एव न चान्यः ॥ २१-१४॥ अर्थवादकुहनाभिरपि स्वान् ईश्वरान् विगणयन्ति सुरेन्द्राः । निष्प्रमाणजनुषो जनवादात् कःस्विदीश इति विश्वसिति स्वम् ॥ २१-१५॥ गोपिकाभिरपि कर्मभिरास्तां बद्ध एव यदि मुक्तिविधाता । अदूभुतस्थितिरनान्तरबाह्यः सप्तमस्तु समयोऽयमपूर्वः ॥ २१-१६॥ इष्ट एव तु मदीश्वरभावः त्वन्मुखैर्न खलु शक्यनिरोधः । मत्सुखादिषु कथं विशयानैः मत्परत्वमपदं प्रतिषेध्यम् ॥ २१-१७॥ नामधेयमनपायि मदीयं त्यज्यतां प्रथय दासतया वा । चिह्नधारणमनेन गतार्थं कल्पनेन कथमीश्वरभावः ॥ २१-१८॥ तादधीन्यनियमं यदि बुद्ध्वा सोऽहमित्यनुबुभूषसि तत् स्यात् । अन्यथा तु निगृहीतिरलङ्घ्या राजभावतृषितैरिव भृत्यैः ॥ २१-१९॥ पाप्मनां तमसि पातयितॄणां आत्मचौर्यमधिराजपदस्थम् । चोदितेन नियतोऽपि हृतात्मा चोरदण्डमवशादुपयाति ॥ २१-२०॥ अभ्युपेतबडिशामिषनीतिं प्राप्तुमिच्छुरधिकारमयोग्यम् । इष्टमर्थमनवाप्य वराकः प्रत्यवैति सहसा परतन्त्रः ॥ २१-२१॥ नापराध्यति क एव नियत्या पण्डितस्तु विनिवृत्य समिन्धे अस्ति चाद्य शरणागतिरर्थ्या मत्परस्य तव जीवितुमिच्छोः ॥ २१-२२॥ इत्युदीरितवति प्रणिधौ तं प्रत्युवाच विहसन् प्रभुराद्यः । पथ्यमद्य वचनं तव मन्ये यद्ब्रवीषि चिरलिप्सितमेतत् ॥ २१-२३॥ उग्रसेनभृतका वयमेते नेशितार इति विभ्रमवन्तः । सम्प्रति त्वदुपदेशमहिम्ना भावयेमहि तवेश्वरभावम् ॥ २१-२४॥ त्वय्यनीश्वरमतिं न च कुर्मः त्वं परोऽसि नियमेन परस्मात् । त्वां दिदृक्षव इमे वयमाशु त्वत्पदं गतभियः प्रतियामः (म )॥ २१-२५॥ त्वादृशं प्रमितिमत्तमदृष्ट्वा त्वय्यनादरवतामतिलोके । यामिमां वदसि वाचमनूचीं भागधेयमिव पक्वमिदं नः ॥ २१-२६॥ द्रक्ष्यते शरणमेत्य विभुस्ते क्षेप्य(प्स्य?)ते च न मयैव न चक्रम् । गच्छ शीघ्रमभिधत्स्व तमीशं त्वामुपैति कुकुरध्वजिनीति ॥ २१-२७॥ आत्तहेतिरपसर्पनिवृत्तौ चिन्तिताप्तमधिरुह्य सुपर्णम् । प्रास्थित प्रतिबलावसथाय प्राणितत्रिदशभूतिरनन्तः ॥ २१-२८॥ साहसैकरसिकेन ततोऽसौ पौण्ड्रकेण युयुधे यदुवीरः । तत्सखित्वमुपगम्य च पार्ष्णिं गृह्णता सपदि काशिनृपेण ॥ २१-२९॥ तत्र वैरिपृतने समकालं पूर्वपश्चिमतया प्रपतन्त्यौ । भावयन्नुभयतोमुखभावं प्रत्यविध्यदधिसायकधन्वा ॥ २१-३०॥ वैरिसैन्यविततेषु समन्तात् दिङ्मुखेषु सममेव पृषत्कैः । तस्य दीप्तरुचिभिर्विनिपेते मध्यगस्य किरणैरिव पूष्णः ॥ २१-३१॥ विद्विषौ युगपदुत्थितवन्तौ सागराविव विलिङ्घितवेलौ । रूपिणी इव रजस्तमसी द्वे सत्त्ववृत्ति(मूर्ति?)रनघः स जघान ॥ २१-३२॥ अस्तमेवमनयद् यदुभास्वान् तावुभौ जगदुपद्रवहेतू । पूर्वतश्च परतश्च भवन्तौ दुर्ग्रहाविव दुरासददीप्तिः ॥ २१-३३॥ तस्य तावुभयतो निपतन्तौ भग्नबाहुविटपायुधपुष्पौ । जग्मतुः पृथुकभावविहार- क्षिप्यमाणयमलार्जुनकक्ष्याम् ॥ २१-३४॥ नामचिह्नवसनाभरणाद्यैः नाथसम्पदनुकारनिरूढैः । पौण्ड्रकस्थितिमवाप्य सृगालो- ऽप्यन्वभूत् किल गतिं च तदीयाम् ॥ २१-३५॥ विद्विषां विहितवीरगतीनां द्वारकोपगमितैर्द्विरदाद्यैः । कौरवाध्युषितभागविभक्तेः(क्तैः) आहितप्रतिभरा क्षितिरासीत् ॥ २१-३६॥ पातितेषु विमतेष्विति नाम प्राप्य यादवपुरं परमेष्ठी । प्रेयसीभिरविभक्तरसाभि- र्वीतरागसुभगो विजहार ॥ २१-३७॥ जीवयुक्तमितरच्च विचित्रं द्यूतमर्पितपणं विदधानः । भाविभारतमहाहवसिद्धेः सूचनं वितनुते स्म शुभंयुः ॥ २१-३८॥ तोषितत्रिनयनस्य नृशंसः काशिराजतनयस्य पुरोधाः । कल्पिताहुतिरजीजनदुग्रां कालवह्निपदवीमिव कृत्याम् ॥ २१-३९॥ साऽभिपत्य यदुवीरसकाशं हेतिराजविभवेन हताशा । जन्मधामनि निजे नियमस्थं जञ्जपूकमभिसृत्य जघान ॥ २१-४०॥ निर्ददाह नगरीमथ काशीं विस्फुलिङ्ग इव माधवदीप्तेः । यादवग्रसनकौतुकवत्या कृत्यया सह (स च)रथाङ्गकृशानुः ॥ २१-४१॥ स्यन्दनद्विरदवाजिपदाति- प्राज्यसौधपरिपाटिसमृद्ध्या । चक्रवह्निविभवेन तदाऽभूत् चन्द्रशेखरविलेपनभूमा ॥ २१-४२॥ क्षेत्रमेतदविमुक्तसमाख्यं मुक्तियोग्यमुपसृष्टमयोग्यैः । इत्यवेक्ष्य दहनेन तदर्हां संस्क्रियामिव चकार सुदृष्टिः ॥ २१-४३॥ अप्रशान्तरुषमद्भुतदीप्तं दग्धवैरिपुरमायुधराजम् । निर्जराः प्रतिनिशामयमानाः बिभ्यति स्म जगदुश्च जयोक्तिम् ॥ २१-४४॥ दैवतैरपि चतुर्मुखमुख्यैः दत्तसत्कृतिरसौ जितकाशी । इष्टनिर्वहणनिर्वृतचित्तं विष्टरश्रवसमभ्युपपेदे ॥ २१-४५॥ आसुरप्रकृतिकेषु निरस्ते- ष्वेवमेभिरनुपालितसख्यः । वानरो भुजबलेन बबाधे दुर्मतिर्जगदिदं द्विविदाख्यः ॥ २१-४६॥ भूधरान् उदहरद् भुजशाली प्रक्षिपंश्च नगराणि ममर्द । क्षोभयन् जलनिधीन् अनुवेलं प्लावयंश्च वसुधां प्रजहर्ष ॥ २१-४७॥ अन्यवीररहितामिव मत्वा वारिराशिरशनामवलिम्पन् । आत्मनः सदृशमाद्रियतैकं धेनुकप्रमथनेन नियुद्धम् ॥ २१-४८॥ एकदा हलधरस्य विहारे सम्पतन् अमितचापलचेष्टः । द्वारकोपवनपादपभेदी विश्वतः किलकिलां विततान ॥ २१-४९॥ तालकेतुयुवतीर्विहरन्तीः त्रासयन् मुखविकारविशेषैः । क्रीडनोपकरणानि विभिन्दन् क्ष्वेडितानि विदधे विधिलूनः ॥ २१-५०॥ तं प्रवृत्तकपिकृत्यमदूरात् बाधितप्रतिबलो बलदेवः । जङ्गमस्फटिकभूधरकल्पो रुक्मशैलरुचिरं निरुरोध ॥ २१-५१॥ वानरेण सुहृदा दनुजानां यातुधानसमरप्रथितेन । प्रेषितां द्रुमशिलोच्चयवृष्टिं निष्पिपेष मुसलेन हलास्त्रः ॥ २१-५२॥ आपतन् अपसरन्नपि भेजे ग्राह्यतामिव च दुर्ग्रहतां च । अग्रतोऽभवदलक्ष्यत पश्चात् अप्रतर्क्यरभसो हरिवीरः ॥ २१-५३॥ तौ परस्परगवेषितरन्ध्रौ कामपालकपिसैनिकपालौ । योजितोद्धतकरौ युयुधाते दर्पदारुणदिशागजसत्तौ ॥ २१-५४॥ तं प्रलम्बदमनः प्लवगेन्द्रं विप्लुतं पुनरपि प्लवमानम् । कालपाशनिगृहीतमरातिं कल्पमानमभवाय विवेद ॥ २१-५५॥ सव्यदक्षिणपरिक्रमणाभ्यां द्रागलातमयचक्रनिरीक्ष्यः । आततान हलपाणिमदूरा- दग्निसालवलयस्थमिवारिः ॥ २१-५६॥ तं गृहीतगरुडानिलवेगं सर्वतो युगपदेव समीक्ष्य । लाङ्गली जलधिलङ्घनदक्षं लाघवेन लघयन् विचचार ॥ २१-५७॥ अन्धकारमिव तं प्रतिरुन्धन् अर्यमेव मुसली निजदीप्त्या । दिङ्मुखान्यकलुषाणि वितन्वन् विश्वदृष्टिविभवाय बभूव ॥ २१-५८॥ घूर्णिताकुलितकौरवधाम्ना लाङ्गलेन ललितोद्धतलीलः । यूथनाथमवरुध्य कपीनां मौलिघातमवधीन्मुसलेन ॥ २१-५९॥ वज्रपाणिमहिताद्भुतभूम्ना वानरेण निहतेन स रामः । व्याचकार विनताभयदाता पूर्वरामचरितं पुनरुक्तम् ॥ २१-६०॥ धर्ममर्मभिदि दैवविपाकात् उद्धृते द्विविदनामनि शल्ये । रेवतीरमणरेचितखेदा नाकिनश्च मुनयश्च ननन्दुः ॥ २१-६१॥ त्रासितेषु विबुधेषु तदग्रे पीतवन्तममृतं बलभद्रः । प्रापयत् प्लवगमुख्यमितीव स्वर्गिभिस्सह सुधाशनभावम् ॥ २१-६२॥ भूतले हलधराहितगुप्तौ सारभूतसुभटग्रहणेन । उञ्छवृत्तिरुदरभ्भरिरासीत् तादृशेन तपसैव कृतान्तः ॥ २१-६३॥ एवमीषदवरोपितभारां भावयन् भुवमतोषयदार्यान् । पूर्वदेवजनितान् अभिनिघ्नन् पूर्वजेन सहितो यदुनाथः ॥ २१-६४॥ भार्गवादिभिरबाधितभूम्नां निर्ममेष्वपि निकारपराणाम् । सौभहंसडिभिकप्रभृतीनां सूदनैरलघयच्च धरित्रीम् ॥ २१-६५॥ उग्रसेनविनिवेशितराज्यां उन्नमय्य यदुवंशविभूतिम् । तस्य दिग्विजयकौतुकमाद्यः सप्तलोकतिलको विततान ॥ २१-६६॥ तन्नियोगमथ शेखरयित्वा स्वप्रशासनवशंवदविश्वः । यावदुक्तनियताखिलवृत्तीन् यादवान् उपनिनाय सुधर्माम् ॥ २१-६७॥ आत्मकल्पितधृतेरथ राज्ञः सन्निधौ सचिवपीठनिविष्टः । मन्त्रणाय महतो यदुमुख्यान् सम्मुखान् प्रतिननन्द मुकुन्दः ॥ २१-६८॥ अभजत नरपालमुग्रसेनं बहुमनुते स्म यदूंस्तथाऽपि तुङ्गः । क्वचिदभिलपने विभक्तिशक्त्या स्वगुणविभूतिगुणीभवन्निवैकः ॥ २१-६९॥ अधिगुणहरिवंशवीरसङ्गात् अपचितवासवसङ्गमाभिलाषा । अतिशयरुचिरां वहन्त्यभिख्यां अचकमतेव सभा(सदा)तदाधिराज्यम् ॥ २१-७०॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य श्रीमद्वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये पौण्ड्रकादिवधो नाम एकविंशःसर्गः ॥

॥ द्विग्विजयो नाम द्वाविंशः सर्गः २२॥

अथ देवानिवाऽऽहूतान् नरदेवान् अभाषत । देवदानवसामान्यदैवतं देवकीसुतः ॥ २२-१॥ एष वः क्ष्मापतिः शास्ति विधातेव प्रजापतीन् । महेन्द्र इव धर्मेण सुधर्मामास्थितः स्वयम् ॥ २२-२॥ शेखरीकृतभूभारः शेषत्वेन विभोः स्थितः । वेदयत्ययमार्योऽपि मित्रभूतान् अमित्रजित् ॥ २२-३॥ वयं भवन्तो ये चान्ये महान्तः सर्व एव ते । विश्वगुप्तौ जगत्कर्त्रा विनियुक्ता विभूतयः ॥ २२-४॥ तदस्माभिरवस्थेयं धर्मवर्त्मनि शाश्वते । बिभ्यद्भिरनघादेशात् वज्रादिव समुद्यतात् ॥ २२-५॥ द्विषन्तः ख्यातनामानो नामशेषास्तथाऽप्यसौ । समुद्रवसना विष्वक् तामसैरवकुण्ठिता ॥ २२-६॥ अंसकस्तूरिका भूमिर्भवतां बाहुशालिनाम् । अजुगुप्सापदं न स्यादसद्वृत्तिमलीमसा ॥ २२-७॥ शङ्कितप्रचयः शेषः शूत्रणां शुष्मणामिव । आयतौ सुखमिच्छद्भिर्न युक्तः क्षन्तुमीश्वरैः ॥ २२-८॥ अतस्त्राणाय साधूनां दुष्कृतां दमनं क्षमम् । कडङ्करीयरोधो हि कलमोत्सेधकारणम् ॥ २२-९॥ पुष्यतां पाण्डरं छत्त्रं पुण्डरीकमिव श्रियः । धर्मोऽधर्मश्च नान्योऽस्ति रक्षणोपेक्षणे(णात्)भुवः ॥ २२-१०॥ पूर्वपूर्वनरेन्द्राणामुच्छिष्टमपि मेदिनी । सोमपीथिनयात् ग्राह्या स्वधर्माध्वरमास्थितैः ॥ २२-११॥ अविवेकविभावर्यां धर्ममार्गमपङ्किलम् । द्रष्टुं दीप इव न्यस्तो नायकेन नयागमः ॥ २२-१२॥ अवलम्ब्य जगद्धातुर्हस्तमागमविग्रहम् । स्वयमुद्धरताऽऽत्मानं स्वैरं पातालपातिनम् ॥ २२-१३॥ व्यसनासारवेगानां वारणं न प्रकल्प(ल्प्य)ते । उपदेशैरनार्याणामुत्तानच्छत्रसन्निभैः ॥ २२-१४॥ पण्डितप्रहतेनैव सत्पथेन सदोदिताः । विषमेषु स्खलन्तोऽपि न दुर्गतिमवाप्स्यथ ॥ २२-१५॥ भूपरिक्रमणादन्या भवतामतिभास्वताम् । तमसामिव शूत्रूणां निरासे कीदृशी क्रिया ॥ २२-१६॥ जिगीषूणां च युष्माकं न जेतव्यपदे स्थितम् । कौरवैरनुकूलानां विपाकैरिव कर्मणाम् ॥ २२-१७॥ अवरोध्याः स्वयं दक्षैरक्षिपद्भिरनेहसम् । करिणां कर्णडोलाभिः कम्पिता इव सम्पदः ॥ २२-१८॥ नीतिपद्धतिरक्षोभ्या भवद्भिरधिगम्यताम् । नियता स्वर्गसौधस्य निश्श्रेणिरिव शाश्वती ॥ २२-१९॥ खलत्यागः सुहृत्प्राप्तिरितीदं कवचद्वयम् । वहध्वं मन्त्रदेहस्य भेदं परिजिहीर्षवः ॥ २२-२०॥ धातूनामिव कोपेषु प्रकृतीनामचेतसाम् । पातुमर्हथ पर्याप्तं प्रसादनरसायनम् ॥ २२-२१॥ अनीतिमदिरां त्यक्त्वा लोभादिविषदूषिताम् । अगदङ्कारमादद्ध्वं प्रज्ञाऽमृतमनुत्तमम् ॥ २२-२२॥ लुलिताशेषसन्मार्गं लोकवेदविरोधिनम् । परित्यजत दुर्मानं पाषण्डमतजीवितम् ॥ २२-२३॥ गुणशैलाग्रमारोप्य शनैरात्मानमात्मना । नित्यशङ्कितविभ्रंशं निध्यायत शुभंयवः ॥ २२-२४॥ त्रिविधानि विधेयानि सम्पत्सु च विपत्सु च । करणानीव मित्राणि गोपायत गुणग्रहात् ॥ २२-२५॥ अप्रशान्तेषु विस्रम्भमतिशङ्कां सुहृत्सु च । नीतिसन्दंशिना ऋद्धेः समुद्धरत कण्टकौ ॥ २२-२६॥ सपञ्चाङ्गेन मन्त्रेण नीतिमाहात्म्यनिर्विषाम् । नियच्छत निजाङ्गेषु भुजङ्गीमिव सम्पदम् ॥ २२-२७॥ अवधीरयताधर्म्यामर्थकामैकसाधिकाम् । नृशंसप्रेयसीं नीतिं नारीहृदयदारुणाम् ॥ २२-२८॥ प्रमादसप्तकं त्यक्त्वा प्रबुध्योपायसप्तकम् । अङ्गसप्तकसम्पत्त्या जयत द्वीपसप्तकम् ॥ २२-२९॥ अरातिगणकूटस्थान् आदौ जयत दुर्जयान् । अपदक्रोधलोभादीन् अशेषार्थविरोधिनः ॥ २२-३०॥ आन्तरेण बलेनैव द्विविधां वहत क्षमाम् । यस्य सत्त्वेऽप्यसत्त्वेऽपि गतार्थं षड्विधं बलम् ॥ २२-३१॥ न शापो नाभिचरणं न वह्निर्न विषं तथा । नास्त्राणि न च शस्त्राणि यथा तीक्ष्णतमा क्षमा ॥ २२-३२॥ विपक्षजातिभाजोऽपि क्षुद्रान् अनपकुर्वतः । सुपर्ण इव भूनागान् उपेक्षध्वं तरस्विनः ॥ २२-३३॥ कृपणान् क्षममाणोऽपि महासत्त्वो न दैन्यभाक् । मृगेन्द्र इव भिन्नेभः स्वदंष्ट्रालेहिनः खगान् ॥ २२-३४॥ देवान् अतिशयानानां दैत्यदानवरक्षसाम् । विनिपातनिदानानि स्वयमन्वीक्ष्य सुख्यत ॥ २२-३५॥ यशःप्राणहरान् घोरान् व्यामोहविषपादपान् । समीक्षाशाणघृष्टेन द्यत शास्त्रेण शस्त्रिणः ॥ २२-३६॥ श्रुतशी(शा)लिभिरुक्तानि दुरुत्सेकज्वरातुराः । अप्रियाण्यपि पथ्यानि मा जिहासत जातुचित् ॥ २२-३७॥ कलिसन्धिसमाघ्रातं त्यजन्तः कर्म कर्बुरम् । सदसत्प्रेक्षणे स्यात सर्वतो दत्तदृष्टयः ॥ २२-३८॥ पल्लवोपमकौमारे प्रसूनोपमयौवने । स्थिरं फलमुपादद्ध्वं जङ्गमे जीवितद्रुमे ॥ २२-३९॥ मिषतां मीलतां वाऽपि द्रुतं धावति जीविते । अनघं तनुत क्षेम्यमान्तरं धनमक्षयम् ॥ २२-४०॥ अकालनियतोच्छ्रायमतिसूर्येन्दुपावकम् । क्षात्त्रं क्षपितजाड्यं वः क्षमं तेजः समेधितुम् ॥ २२-४१॥ असम्प्लावितसप्ताब्धिरत्रिलोकीतमोपहा । अदिक्सूतसुधालिप्तिर्यस्य कीर्तिः स किम्प्रभुः ॥ २२-४२॥ सुधां सुमनसो यस्य स्वादयन्ति यशोमयीम् । स राजा वृद्धिमाप्नोति क्षीयते न च कालतः ॥ २२-४३॥ त्यक्तसान्त्वेन कठिनान् विद्रावयत तेजसा । अयसस्तापसेकाभ्यामवस्था कादृशी भवेत् ॥ २२-४४॥ प्रसाधितदिशो युष्मान् विमुक्तान्यमहीभृतः । सम्पदः प्रतिपत्स्यन्ते सरितः सागरानिव ॥ २२-४५॥ स एष पुरतो याता प्राज्ञः परिमृशन् पथः । सङ्कल्प इव युष्माकं सात्यकिःसत्यविक्रमः ॥ २२-४६॥ परिवारेण सम्पन्नस्त्यक्तकोशश्च कार्यतः । नन्दकोऽयमनिस्त्रिंशः सम्मतो मम शत्रुजित् ॥ २२-४७॥ जैत्रं ध्वजमिवोदग्रमेनमाहितलक्षणम् । अनुयात दिशो जेतुमस्त्रवेदमिवापरम् ॥ २२-४८॥ वनसिंहनयाद् गुप्तिर्मानतर्कक्रमादपि । परस्परपुरस्कारात् भवित्री भवतामिह ॥ २२-४९॥ अपि युष्माभिरेतावदहङ्कारग्रहोज्झितैः । अङ्गीकृतममुह्यद्भिरातुरैरिव भेषजं (भोजनम्)॥ २२-५०॥ इति सूक्तिसुधां पीत्वा शौरिवक्त्रेन्दुनिस्सृताम् । सहसा नरदेवास्ते सौमनस्यं प्रपेदिरे ॥ २२-५१॥ तदुक्तिं शुकवत् सर्वे सँल्लपन्तः परस्परम् । प्रहर्षमदधुस्तस्य प्रविष्टा नीतिपञ्जरम् ॥ २२-५२॥ तृषितैरिव ते श्रोत्रैः सम्भू(भृ)तश्रुतिसौरभाम् । पपुः प्रियहितां तस्य परिशुद्धां सरस्वतीम् ॥ २२-५३॥ असन्देहविपर्यासामसङ्कीर्णहिताहिताम् । त्रयीमिव गिरं तस्य मानयन्ति स्म ते नृपाः ॥ २२-५४॥ अथ यादवयूथेन सहितः संयुगप्रियः । सात्यकिः प्रचितोत्तंसः प्रतस्थे भर्तुराज्ञया ॥ २२-५५॥ धर्मगुप्तिकृतादेशः स मेने मधुवैरिणा । अपृथक्त्वमिवापन्नमन्यदायुधपञ्चकम् ॥ २२-५६॥ स्वकेतुकल्पनापूर्वं नियुक्तं हरिणा स्वयम् । तमेव तादृशाकारं तममन्यन्त यादवाः ॥ २२-५७॥ स वीरः शासनं भर्तुः शिरस्त्राणमिवोद्वहन् । अमन्यत जितप्रायाः सह दिक्पतिभिर्दिशः ॥ २२-५८॥ पयोधिं तर्णकपदं पर्वतं सिकतामयम् । पातालं च स्थलीपृष्ठं प्रैक्षतामितविक्रमः ॥ २२-५९॥ प्रयाणपटहस्तस्य प्रलयाम्बुदडम्बरः । नूनमानर्तयामास भुवं सह पयोधिभिः ॥ २२-६०॥ प्रयान्ती पृतना सद्यः प्रणादैर्द्यामपूरयत् । वैरिवासकसज्जानां गणैरप्सरसामपि ॥ २२-६१॥ अधिरुह्य रथं जैत्रं स बभौ तार्क्ष्यसन्निभम् । जिगीषितदिशाचक्रश्चक्रपाणिरिवापरः ॥ २२-६२॥ दिव्यदुन्दुभिघोषेण पुष्पवर्षेण भूयसा । अशरीरिजयोक्त्या च तेन जज्ञे जितं जगत् ॥ २२-६३॥ स विष्णुरिव विक्रान्त्या बलिध्वंसोद्यतो बली । सुषुवे त्रिषु लोकेषु कीर्ंइत त्रिपथगामिव ॥ २२-६४॥ ततो बुद्बुदफेनाभैः प्रचितां छत्रचामरैः । निनाय पृतनां प्राचीं गङ्गामिव भगीरथः ॥ २२-६५॥ पृतनासागरौघेन पालयन् सागराम्बराम् । वीरो वेतसवृत्तीनां न भङ्गमभिसन्दधे ॥ २२-६६॥ महद्भिरपि तत्सैन्ये सम्पतद्भिः सुहृद्बलैः । न वृद्धिरभवद् दृश्या वर्षतोयैरिवाम्बुधौ ॥ २२-६७॥ अशोभत पताकाग्रैरग्रहस्तैरनीकिनी । निर्दिश्य गणयन्तीव जेतव्यविषयान् निजैः ॥ २२-६८॥ तमीदिवसयोस्तत्र पृथिव्याकाशयोरपि । समपद्यत तादात्म्यं सैन्यरेणुसमुत्थितम् ॥ २२-६९॥ असूचीमुखभेद्यं तत् अचन्द्रार्कप्रतिक्रियम् । रुरोध द्विषतां दृष्टिं रजसा जनितं तमः ॥ २२-७०॥ अप्रतीपमरुत्क्षिप्तः परागः प्रसरन् पुरः । आसन्नविनिपातानां वैवर्ण्यमदिशत् द्विषाम् ॥ २२-७१॥ धूमकम्बलसान्द्रेण रेणुना गगनस्थली । नमन्तीं सैन्यभारेण शनैरनुजगाम गाम् ॥ २२-७२॥ पृथिवीं वर्धयन्तीव पृतना खण्डयन्त्यपि । परागैः पूरयामास खातं सगरजन्मनाम् ॥ २२-७३॥ ध्वजपल्लविता सेना शस्त्रपुष्पा परागिणी । बभौ चञ्चूर्यमाणेव मृत्योरुपवनस्थली ॥ २२-७४॥ सा नूनमनुकुर्वाणा सिन्धुपत्न्यौ सितासिते । कुटिलप्रतिकूलर्द्धि(र्द्धिः)कूलङ्कषगतिर्ययौ ॥ २२-७५॥ विश्वतःप्रसृतिस्तस्या बभूव बहुपद्धतेः । वाहबन्धनकीलानामपर्याप्तवनद्रुमा ॥ २२-७६॥ अविच्छिन्नगुणांश्चक्रे निस्त्रासान्निजसेनया । हारानिव भुवः शुद्धान् अग्रहारान् परार्पितान् ॥ २२-७७॥ अनाश्रमपदासन्नामभीषितकृषीवलाम् । अनैषीन्महतीं सेनामविरुन्धानगोपनीम् ॥ २२-७८॥ स्वदेशादविशेषेण स्वीकृते शत्रुमण्डले । न योधा जगृहुस्तत्र किञ्चिदस्वामिसम्मतम् ॥ २२-७९॥ विहारास्तस्य जन्येषु विमतानेव निघ्नतः । समं ददृशिरे देवैस्तत्तज्जानपदैरपि ॥ २२-८०॥ अदीनसत्त्वः शत्रूणां दीनसंरक्षणव्रती । अन्वकम्पत धात्रीभिरुपनीतान् स्तनन्धयान् ॥ २२-८१॥ अदृष्टसैन्यरजसामबाणस्पर्शवेदिनाम् । पश्यन् क्वचिदमित्राणां स जिह्राय पलायनम् ॥ २२-८२॥ स मिथश्शौर्यसङ्घर्षादरातीन् अभिनिघ्नतः । पुनरुद्दीपयामास सत्कारेण गरीयसा ॥ २२-८३॥ क्रोधपावकदीप्तानां हेतीनां यदुपुङ्गवाः । विदधुस्तत्र वैरिस्त्रीबाष्पतोयेन सेचनम् ॥ २२-८४॥ निहतप्रतिमातङ्गदन्तत्सरुपरिष्कृतान् । द्विषतां मौलिशाणेषु खड्गान् मुहुरशातयन् ॥ २२-८५॥ शस्त्रधाराधरैस्तत्र विक्रमारण्यबर्हिणीम् । विपुले भुजशैलाग्रे वीरश्रियमनर्तयन् ॥ २२-८६॥ नियतं हेतयस्तेषां निपीते वह्निवारिणी । निदधुः शत्रुनारीणां चित्तेषु नयनेषु च ॥ २२-८७॥ अलभन्त क्षणात् तेषां पुरतः परिपन्थिनः । धनुषा नमता स्वर्गं वपुषा तु वसुन्धराम् ॥ २२-८८॥ घूर्जरान् पारशीकांश्च प्रागेव भृतकीकृतान् । अपश्चात्पदविन्यासान् अकरोदग्रयायिनः ॥ २२-८९॥ मध्यदेशं वशीकृत्य योगीव प्रथमं मनः । प्रत्यन्तबहिरक्षाणि त्याजितार्थान्यथा(र्थानि सोऽ)करोत् ॥ २२-९०॥ गृहीतचरमाभ्भोधीन् गरुत्मानिव जग्रसे । धन्विनस्तुरगोपेतान् विमुखान् भुजगानिव ॥ २२-९१॥ यदवस्तत्र निस्त्रासा यवनैः स्तनयित्नुभिः । शैला इव दधुर्भीमां शरवृष्टिमुदीरिताम् ॥ २२-९२॥ रक्तचन्दनदिग्धास्ते यशोभिः स्रग्विणस्तदा । जयश्रीपरिरम्भार्थं नैपथ्यमिव भेजिरे ॥ २२-९३॥ कपिचूषिततालभैः कृत्तैर्यवनमूर्धभिः । ददृशे कालभृत्यानां दत्तपिण्डेव मेदिनी ॥ २२-९४॥ पीते यवनसैन्याब्धौ तत्कोपबडबाग्निना । शकाद्याः शरणं जग्मुः शङ्कातङ्केनसात्यकिम् ॥ २२-९५॥ प्रवाळपल्लवास्तीर्णां रत्नपुष्पौघकर्बुराम् । विहारपदवीं मेने वेलामपरवारिधेः ॥ २२-९६॥ प्रचेतसाऽपि दुष्प्रापैः प्रवालमणिमौक्तिकैः । तं पोतवणिजस्तत्र प्रभूतैः पर्यतोषयन् ॥ २२-९७॥ निर्धूतनिगमांस्तत्र नैगमान् अपरान्तजान् । स वैद्य इव दुर्व्याधीन् दुर्जयान् अजयद् विभुः ॥ २२-९८॥ विहरन् वारुणीभाजा स वीरो विजयश्रिया । बभूव बर्बरस्त्रीणां परिदेवनदेशिकः ॥ २२-९९॥ उदनह्यन्त वार्ष्णेयाः कुन्तलान् समरश्लथान् । प्रवाळैरपराम्भोधेरान्त्रैरिव समुद्धृतैः ॥ २२-१००॥ ततो विलुलितम्लेच्छः पश्चिमोदधिवेलया । अनिलप्रेयसीमाशाममनुष्यपदं ययो ॥ २२-१०१॥ हारीतहरितैस्तत्र महार्घैर्मणिराशिभिः । गृहीतैरन्वगृह्यन्त तेन पोतोपजीविनः ॥ २२-१०२॥ पश्चिमां दिशमाक्रम्य प्राङ्मुखं रथमास्थितम् । विपरीतगतिं सूर्यमुदीच्यास्तमजानत ॥ २२-१०३॥ स कृष्णवर्त्मविहृतिर्युगान्त इव संयुगे । अमित्रलोकमदहत् दीप्तहेतिगणोल्बणः ॥ २२-१०४॥ अनभ्रविद्युत्प्रतिमाः सायकास्तस्य धन्विनः । अभवन् हूणनारीणामश्रुवर्षपुरस्सराः ॥ २२-१०५॥ द्विषतो देवदृश्येषु रणरङ्गेषु दीव्यतः । ताण्डवं ग्राहयामास निपातितशिरोधरान् ॥ २२-१०६॥ अपरस्परसापेक्षान् अतूणीरप्रकाशकान् । अशंसत् प्रतियोधानप्यवधीरितजीवितान् ॥ २२-१०७॥ महान्तो मण्डलं चेरुर्मध्येप्रतिबलं द्विपाः । प्रलयोदन्वदावर्ते भ्रमन्त इव पर्वताः ॥ २२-१०८॥ तत्र सैन्यरजश्चक्रे प्रतीचीरपि वाहिनीः । असमाहितबुद्धीनां चित्तवृत्तीरिवाऽऽविलाः ॥ २२-१०९॥ त्रासमुक्तं पुनस्तत्र सिन्धुकाम्भोजयोषिताम् । अश्रुबिन्दुभिराबन्धि मौक्तिकस्तनमण्डनम् ॥ २२-११०॥ अकृष्टपच्यघुसृणामच्छिन्नौघमहापगाम् । अघर्मग्लपितारण्यामनघां भुवमन्वभूत् ॥ २२-१११॥ अश्वीयखुरनिष्पिष्टभूधरक्षोदभूयसा । राजवीथीसमां चक्रे रजसा वालुकां नदीम् ॥ २२-११२॥ ग्रामणेरिव तैस्तस्य सैनिकैरवरोधिताः । स्त्रियः पुरुषधर्माणः स्त्रीत्वमेवोपलम्भिताः ॥ २२-११३॥ बलेन महताऽऽस्कन्द्य मैनाकपितरं गिरिम् । प्रलयोदन्वदारोहमाकालिकमलम्भयत् ॥ २२-११४॥ समाजमिव शैलानां विश्वरूपमिव प्रभुम् । उत्तम्भनमिव व्योम्नः स निदध्यौ सकौतुकम् ॥ २२-११५॥ श्वशुरं भूतनाथस्य स्कन्दमातामहं गिरिम् । प्रसूतिं सर्वरत्नानां पृथिवीधेनुतर्णकम् ॥ २२-११६॥ गृहीतास्त्याजितत्रासा मेनापतिवनौकसः । मार्गमादिदिशुस्तस्य वह्नेरिव समीरणाः ॥ २२-११७॥ तमारुह्य निरैक्षन्त जिघृक्षन्त इवान्धकाः । विकल्पितरवीन्द्वग्नीन् मेरुकैलासमन्दरान् ॥ २२-११८॥ ददृशे (ददर्श)गगनं तत्र दिवाऽपि व्यक्ततारकम् । गौरीहारमणिप्रख्यैर्गङ्गानिर्झरशीकरैः ॥ २२-११९॥ सुभगां किन्नरीणां च स्वगुणामोदमेदुराम् । गीतिं निशामयामासुः(स)गजशार्दूलकर्षणीम् ॥ २२-१२०॥ गुहासु यमिनां मेने सैन्यघोषमश‍ृण्वताम् । श‍ृण्वतामपि सिंहानां समं सामिनिमीलनम् ॥ २२-१२१॥ अपश्यत् तत्र(श्यंस्तत्र)दूरस्थमन्तिकस्थमिवोन्मुखः । कैलासं किन्नरेन्द्रस्य कीर्तिकन्दमिवोत्थितम् ॥ २२-१२२॥ चमरान् सिंहशाबांश्च गन्धनाभिमृगानपि । जगृहुस्तत्र वार्ष्णेयाः प्रियासम्प्रीणनार्थिनः ॥ २२-१२३॥ गुञ्जाहारभृतः श्यामा बर्होल्लासितकुन्तलाः । प्रवालवसनाः प्रेक्ष्य जहसुः शबराङ्गनाः ॥ २२-१२४॥ शिखरांसपरिष्कारैः सैन्यद्विपमदैर्बभौ । कल्कितः क्ष्माभृतां नाथः कस्तूरीस्थासकैरिव ॥ २२-१२५॥ श्रुत्वा गिरिगुहानूक्तं तत्सैन्यगजगर्जितम् । अपि सिंहाः पलायन्त वन्यद्विरदभेदिनः ॥ २२-१२६॥ प्रदीप्तरत्नशिरसं प्रालेयपरिपाण्ड(ण्डु)रम् । प्रदक्षिणं व्यतीयाय शेषयित्वा महीधरम् ॥ २२-१२७॥ अथ कस्तूरिकामोदैरधिवासितभूधरान् । यशसाऽऽवास्य नेपालान् यदुवीरः स्वदेशयत् (न् )॥ २२-१२८॥ पर्वतेन्द्रप्रतिनिधीन् प्रागुत्तरमहीधरान् । सुप्रतीकविषाणाग्रैरवैक्षत गवाक्षितान् ॥ २२-१२९॥ द्वीपपर्वतदुर्गेषु द्विपसिंहनिभान् द्विषः । सङ्ग्राममृगयास्थायी जग्राह च जघान च ॥ २२-१३०॥ प्रभञ्जन इवाम्भोदान् पक्षीन्द्र इव पन्नगान् । प्राच्यान् प्रच्यावयामास पञ्चवक्त्र इव द्विपान् ॥ २२-१३१॥ शोषितप्राच्यजलधिः शौर्यबाडबवह्निना । ससर्ज तद्वधूचित्तेष्वशोष्यं शोकवारिधिम् ॥ २२-१३२॥ यदूनां हेतयस्तत्र शत्रुशोणितपाटलाः । प्रतापज्वलनज्वालासम्पदं प्रतिपेदिरे ॥ २२-१३३॥ कृपाणिकाभिः कुकुराः कम्पिताभिरकम्पयन् । द्विषतां तद्वधूनां च चित्तदक्षिणलोचने ॥ २२-१३४॥ विजह्रुर्यादवास्तत्र विबुधस्त्रीवरप्रदाः । शराणां लक्षदातारः शत्रुसम्मतविक्रमाः ॥ २२-१३५॥ (यादवास्तत्र शत्रूणां कृत्तेषुं (षून्)नूनमप्रतीन् । आशातधान्वा दृश्येषु शिरोजालेषु सायकान् ॥ (अधिज्यधन्वा व्यकिरत् शिरोजातेषु सायकान् ) विक्रमप्रभवे तेषां विजयश्रीस्वयंवरे । वन्दिकृत्यं द्विषश्चक्रुरप्सरोभिः स्वयंवृताः ॥ २२-१३६॥ रमापतिपदोत्पन्नां रत्नाकरपतिंवराम् । पुण्यां सरितमासीदत् पुरभिन्मौलिमालिकाम् ॥ २२-१३७॥ स मेने जाह्नवीं यान्तीमर्थमेकमिवार्णवम् । प्रवाहैर्बहुधा भिन्नैर्भाषाभिरिव भारतीम् ॥ २२-१३८॥ कृपाणधारातीर्थेन शोधयित्वा कृतागसः । त्रिदिवं प्रापयामास वङ्गांस्त्रिपथगान्तरे ॥ २२-१३९॥ विक्षिपन् भुवि निस्त्रिंशो वक्त्रपुष्पाणि वैरिणाम् । रणरङ्गनटस्यास्य सूत्रधार इवाभवत् ॥ २२-१४०॥ सैन्यदन्तिमदोपेतैः शत्रुस्त्रीबाष्पकज्जलैः । गङ्गां रविसुतां चक्रे यशसा तां च तन्मयीम् ॥ २२-१४१॥ आत्तसारा द्विषस्तत्र मुक्तास्तेन महीयसा । अदृश्यन्त यथापूर्वं दन्तिभुक्तकपित्थवत् ॥ २२-१४२॥ पृथुवीचिगणां तीर्त्वा पृथिवीसहजां नदीम् । बाधिताशेषगौडेन बलेनार्णवमाद्रवत् ॥ २२-१४३॥ अलभन्त महीपालाः पुरतस्तस्य निर्भयाः । नतेन धनुषा नाकं वपुषा च वसुन्धराम् ॥ २२-१४४॥ विशन्तो वाहिनीं तस्य त्रिस्रोतसमिवापराम् । त्रिदिवं प्रत्यपद्यन्त प्रतियोधा निरागसः ॥ २२-१४५॥ कुटिलान् प्रगुणीकृत्य स्वनामाक्षरभूषितान् । जङ्गमान् दर्शयामास जयस्तम्भान् महीतले ॥ २२-१४६॥ शालीनिव सतस्त्रातुं तत्र तत्र प्ररोहतः । यवसौघनिभान् याप्यान् उज्जहार यदूद्वहः ॥ २२-१४७॥ प्रतापाग्निं पुरस्कृत्य भुव(भूय)स्सागरवाससः । वेलावलयसम्पन्नं करं जग्राह तत्र सः ॥ २२-१४८॥ पुरन्दरसमः पूर्वं जित्वा पौरन्दरीं दिशम् । दीक्षितः सत्परित्राणे दक्षिणाभिमुखोऽभवत् ॥ २२-१४९॥ उपदीकृत्य सर्वस्वमुपसन्नयदूद्वहाः । प्राचीमविकलामृद्धिमुत्कलाः प्रतिपेदिरे ॥ २२-१५०॥ प्रहितानथ कालिङ्गैः पन्थानमुपरुन्धतः । रुरोध सिंहनादेन यदुसिंहः स सिन्धुरान् ॥ २२-१५१॥ स तान् गैरिकरक्ताङ्गान् सप्तधा स्रुतनिर्झरान् । जङ्गमानिव विन्ध्यादीन् जगृहे गन्धहस्तिनः ॥ २२-१५२॥ प्रतियुध्य परिश्रान्तान् गृहीत्वा गजयोधिनः । चक्रलिङ्गधरांश्चक्रे कालिङ्गान्किङ्करीकृतान् ॥ २२-१५३॥ स तेषामपि सामन्तान् आहूतान् विन्ध्यदुर्गतः । दक्षान् द्विरदशिक्षायां चक्रे निजनिषादिसात् ॥ २२-१५४॥ वैरिवारणमूर्धन्यैर्मौक्तिकैर्लाजतां गतैः । रणाग्निर्दर्शयामास व्यूढां तेन जयश्रियम् ॥ २२-१५५॥ दारितद्विरदांस्तत्र सिंहानिव महाजवान् । ननन्द स्वभटान् दृष्ट्वा नखरश्रितमौक्तिकान् ॥ २२-१५६॥ विपक्षान् भूभृतस्तत्र कुर्वता निर्विचेष्टितान् । देवो हरिहयस्तेन द्विरूपत्वमिवान्वभूत् ॥ २२-१५७॥ अपर्युषितपानीयामनघस्रोतसं शुभाम् । गङ्गामिव विभक्ताङ्गीं प्राप गोदावरीं ततः ॥ २२-१५८॥ अशालीनमनस्त्वेऽपि स्वाश्रितत्राणमिच्छताम् । आन्ध्राणामात्मदातॄणां ददावभयदक्षिणाम् ॥ २२-१५९॥ पतिरक्षणतुष्टानां स्वगुणग्रथिताक्षरैः । आन्ध्रेश्वरपुरन्ध्रीणां सङ्गीतैः प्रत्यनन्द(न्द्य)त ॥ २२-१६०॥ आद्यं द्रमिडदेशानां तुण्डीरमथ मण्डलम् । विवेश भूषितं यूपैर्वेधसो वाजिमेधिकैः ॥ २२-१६१॥ क्षिप्तदोषः स तं देशं क्षीरसिन्धुगुणाधिकम् । शुद्धधर्मपरिष्कारं श्वेतद्वीपममन्यत ॥ २२-१६२॥ परित्यक्तपथांस्तत्र स काञ्चीकटकत्यजः । आहूय स्थापयामास धर्म्यान् धर्मधुरन्धरः ॥ २२-१६३॥ प्रलोभयन्तीं ललितैस्ततः प्रथमलक्षितैः । दर्शनीयेषु चोलेषु दिदृक्षामन्ववर्तत ॥ २२-१६४॥ अथ कन्यां कवेरस्य ददर्श कनकाश्रिताम् । अपदिष्टनदीरूपाममृतस्येव देवताम् ॥ २२-१६५॥ उदारलहरीलास्यां ललितावर्तरासिकाम् । रसिकः प्रैक्षत नदीं रङ्गपर्यन्तनर्तकीम् ॥ २२-१६६॥ रथसेतुनिरुद्धा सा रत्नाकरमनोरथात् । अवरुह्य जगामेव सह्यस्य पितुरन्तिकम् ॥ २२-१६७॥ दक्षिणापथगङ्गायाः स तस्या दिव्यसम्पदः । ददौ रविसुताश्लेषं दानवर्षेण दन्तिनाम् ॥ २२-१६८॥ जननीमिव तां लक्ष्म्याः पाथोनिधिपतिव्रताम् । नियमैरुचितैर्भेजे निगमख्यातवैभवाम् ॥ २२-१६९॥ यशोभिस्सह चोलानामिक्षुनिष्यन्दसम्मितं (निभम्)। पयः सह्यपयस्विन्याः पपुर्यादवयूथपाः ॥ २२-१७०॥ जहसुर्जागरूकास्ते जङ्घालगुणशालिनाम् । दृष्ट्वा द्रमिडयोधानामवस्कन्दमनोरथम् ॥ २२-१७१॥ त्रिविष्टपनिभांस्तत्र दृष्ट्वा जनपदान् बहून् । अचमत्कारमन्येषु भूमिभागेष्वधत्त सः ॥ २२-१७२॥ तत्र दर्पममित्राणां मित्राणामपि साध्वसम् । अखण्डयदपर्यायात् अत्याखण्डलविक्रमः ॥ २२-१७३॥ रङ्गमात्मभुवस्तत्र रम्यनिर्माणमातृकाम् । अनन्तपीठिकारूढमभ्यर्च्य मुदितो ययौ ॥ २२-१७४॥ दिवाऽपि दीपसापेक्षं गहनं संश्रितान् गजैः । स चोरांश्चूर्णयामास चोलपाण्ड्योपघातिनः ॥ २२-१७५॥ रम्यपत्तनसम्बाधां रत्नसैकतशोभिनीम् । व्यलोकयत सम्प्रीतो वेलाविपिनपद्धतिम् ॥ २२-१७६॥ मैनाकमहसा दीप्तं सेतुसीमन्तितोदकम् । दमितं रघुवीरेण ददर्शाब्धिं स दक्षिणम् ॥ २२-१७७॥ परिखां प्रेक्ष्य लङ्कायाः पयोधिं प्रजहर्ष सः । ताराभूषितदेहस्य त्रिदिवस्येव दर्पणम् ॥ २२-१७८॥ सहसोत्पततां तत्र धन्विनो लघुविक्रमाः । उदधिं दन्तिनक्राणां कुम्भरत्नै(क्तै)रपूरयन् ॥ २२-१७९॥ गगनं च निरालम्बमगाधं च महोदधिम् । वीक्ष्य ते बह्वमन्यन्त हनूमन्तं गतागतम् ॥ २२-१८०॥ स भेजे सरितां पत्युः पुलिनं वृष्णिपुङ्गवः । आसीदविधवा गङ्गा प्रसन्ने यत्र राघवे ॥ २२-१८१॥ व्यलोकत च विस्मेरो लङ्कागोपुरमुत्तरम् । रघुवीरशरव्रातपरिकल्पितजालकम् ॥ २२-१८२॥ परिभूतरवस्तस्य सैन्यघोषेण सागरः । अधिकं क्षोभमापन्नस्त्रासभिन्न इवाभवत् ॥ २२-१८३॥ तमालान् प्रतिमातङ्गत्रासादालानमण्डलान् । ममृदुर्नूनमावार्य मदान्धा गन्धसिन्धुराः ॥ २२-१८४॥ नलसेतुं ततो नीत्वा दृष्टमुक्तानदीमुखः । वीरो विश्रमयामास दुर्निवारां वरूथिनीम् ॥ २२-१८५॥ कृतव्यावर्तनास्तत्र केतकीरेणुरूषिताः । द्विषः स्कन्धांश्च दुधुवुर्हयास्तुमुलहेषिताः ॥ २२-१८६॥ धनुषा शार्ङ्गभीमेन सामिविष्फारितेन सः । लज्जितोदधिघोषेण लङ्काद्वीपमकम्पयत् ॥ २२-१८७॥ प्रतापदूतवशगाः प्राज्यरत्नोपहारिणः । अजीवन् यदुसिंहस्य पादमाश्रित्य सिंहलाः ॥ २२-१८८॥ महतीमुपदां तेषां द्विपरत्नादिशालिनीम् । स सङ्गृह्य पुनश्चक्रे न मनः सेतुबन्धने ॥ २२-१८९॥ द्विरदान् सिंहलेन्द्रस्य द्विचतुर्दन्तशोभिनः । पोतभूतांस्त्रिकूटस्य पोतानीतान् अमन्यत ॥ २२-१९०॥ यशोरत्नाकरस्तस्य बभौ पाण्ड्यसमर्पितैः । सैन्यकञ्चुकपर्याप्तैर्मुक्तापुलिनमण्डलैः ॥ २२-१९१॥ सोमवंशभुवां तत्र भूभृतां यदुपुङ्गवः । सयूथ्यभावमुद्भाव्य शङ्काज्वरमपानुदत् ॥ २२-१९२॥ स मारुतिपदन्यासादञ्चिताग्रामधित्यकाम् । प्रभुः प्रदक्षिणीचक्रे महेन्द्रस्य महीभृतः ॥ २२-१९३॥ उपभुक्ता बभौ तेन मलयस्य वनस्थली । सैन्यसम्मर्दसम्भूतैरेलाचन्दनसौरभैः ॥ २२-१९४॥ पतगेन्द्रध्वजत्रासात् भ्रष्टकुण्डलितात्मनाम् । जगृहुर्यादवास्तत्र फणारत्नानि भोगिनाम् ॥ २२-१९५॥ पृतनां तस्य सम्प्रेक्ष्य पृषद्भावितसागराम् । मानमात्मनि तत्याज मलयाश्रमतापसः ॥ २२-१९६॥ मरुतस्तत्र नागानां मृदितैलासुगन्धयः । चन्दनद्रुमसक्तानां प्रीतिकोपकृतोऽभवन् ॥ २२-१९७॥ पटीरस्कन्धविषयास्तत्र तेषां भुजङ्गमाः । अभजन्त फणारत्नैरवातक्षोभ(क्षेप)दीपताम् ॥ २२-१९८॥ मुक्ताभरणभूयिष्ठा रत्न(क्त)चन्दनरञ्जिता । चकाशे यादवी सेना सतारेव पितृप्रसूः ॥ २२-१९९॥ निदाघमिव पर्जन्यो निरासे सात्यकिः परम् । प्रयुक्तैरग्रतो नागैः प्रावृषेण्यैरिवाम्बुदैः ॥ २२-२००॥ युगपत् प्रत्यविध्यन्त युद्धे तस्य शरैर्द्विषः । अपाङ्गैश्च सुरस्त्रीणामसितोत्पलमेचकैः ॥ २२-२०१॥ शस्त्रकेलिं परित्यज्य स्वकान्ताकेशभङ्गुराम् । जगृहुः केरलास्तत्र जैत्रमस्त्रमिवाञ्जलिम् ॥ २२-२०२॥ अदूरावस्थितो रामस्तत्र वृष्णिवरूथिनीम् । शशङ्के विस्मयाविद्धः सप्तार्णवसमाहृतिम् ॥ २२-२०३॥ भुग्नभागस्ततः सह्यस्तदाक्रमणयन्त्रितः । प्रणिनंसुरिवाबोधि पर्यस्तशकटोपमः ॥ २२-२०४॥ अग्रस्कन्धेन गोकर्णं महेन्द्रमपि मूलतः । अवस्कन्द्य यदुश्रेष्ठः स्कन्धावारं न्यवीविशत् ॥ २२-२०५॥ जित्वा सह्याश्रितं वीरो जामदग्न्य इवापरः । दूरमुत्सारयामास द्विषद्बलमहार्णवम् ॥ २२-२०६॥ चारुचन्दनसम्पन्नशैलस्तनमनोहराम् । बुभुजे दक्षिणामाशां मौक्तिकाकरमेखलाम् ॥ २२-२०७॥ तत्र वेलानिलोद्धूतराजतालरवान्वितम् । स्वर्गीतं स्वादु शुश्राव भुजङ्गस्त्रीमुखोदितम् ॥ २२-२०८॥ चोलकेरलपाण्ड्यानां पश्यन् अनुगतिं प्रभुः । चकार पुनराधानं धर्म्यं हुतभुजामिव ॥ २२-२०९॥ कालदृष्टिकरालाभिरुल्काभिरिव हेतिभिः । दुर्मदद्विरदोदग्रान् त्रासयामास तौलुवान् ॥ २२-२१०॥ खेटकर्परगूढाङ्गान् कीलयित्वा शरैर्द्विषः । स्थलकूर्मैरिवाकीर्णं चकार रणभूतलम् ॥ २२-२११॥ शरैरभ्यर्चितास्तेन कोङ्कणाः समराङ्कणे । पुष्पवृष्टिभिरानर्चुस्तमेव त्रिदशीकृताः ॥ २२-२१२॥ कु पिताः कोङ्कणस्त्रीणां गण्डूषमधुगर्भितान् । बभञ्जुरमितामोदान् वकुलान् वृष्णिकुञ्जराः ॥ २२-२१३॥ प्रमादानिव तान् सप्त देशान् अतिपतन् प्रभुः । स ममर्द महाराष्ट्रं सैन्यदक्षिणभागतः ॥ २२-२१४॥ अपश्यद् ऋश्यमूकान्ते शेषमौलिमणिप्रभाम् । रामसायकरन्ध्रेण निस्सरन्तीं नभस्स्पृशम् ॥ २२-२१५॥ कामक्रोधाविवास्कन्द्य सह्यविन्ध्यौ समाहितः । विजिग्ये विषमांस्तत्र विषयान् सत्त्वमास्थितः ॥ २२-२१६॥ चापघोषेण निर्भिन्नचक्रवालाद्रिसन्धिना । कुञ्जलीनान् द्विषस्तत्र दिवाभीतान् अभे(भी)षयत् ॥ २२-२१७॥ अवन्ध्यतपसा विन्ध्यः स्तम्भितः कुम्भजन्मना । यदुपुङ्गवमातङ्गैर्वर्धमान इवाभवत् ॥ २२-२१८॥ सूर्यरोधितरुच्छन्नां असूर्यम्पश्यवीचिकाम् । सोमवंश्याः सुधां तत्र पपुः सोमसमुद्भवाम् ॥ २२-२१९॥ तेषां विहरतां तत्र शिञ्जिनीबद्धरावणाम् । कार्तवीर्यजलक्रीडां कथयन्ति स्म तापसाः ॥ २२-२२०॥ नगरीं हेहयेन्द्रस्य कारार्पितदशाननाम् । नलादीनां च शिथिलां सनिर्वेदमदर्शयन् ॥ २२-२२१॥ रथवाजिपदक्षुण्णविन्ध्यमस्तकरेणुभिः । रेवामाचामयामास रिपुस्त्रीबाष्पवर्धिताम् ॥ २२-२२२॥ ववृधे समरस्तत्र सुभग(ट?)स्वर्गसङ्क्रमः । सिद्धगन्धर्वयूथानां चित्तताण्डवदेशिकः ॥ २२-२२३॥ स्फुलिङ्गैः खड्गनिष्पिष्टदन्तदम्भोलिसम्भवैः । आसीत् द्विरदमेघानामचिरद्युतिकल्पना ॥ २२-२२४॥ सव्यालमृगसङ्कीर्णा रम्यतुङ्गरथद्रुमा । विससर्प चमूस्तत्र विन्ध्यवन्येव जङ्गमा ॥ २२-२२५॥ तालद्वयसजङ्घाग्र्याः कुम्भैरुत्तम्भिताम्बराः । गर्जितैस्त्रासयामासुर्गजा वनमतङ्गजान् ॥ २२-२२६॥ बलयन्त्रणया तत्र गृहीतैर्विपिनद्विपैः । व्यवर्धयत तां सेनां विन्ध्यपादैरिवोन्नतैः ॥ २२-२२७॥ यूथैर्द्विरदशैलानां कनत्कदलिकावनैः । अन्तरं पूरयामास विन्ध्यनीहारभूभृतोः ॥ २२-२२८॥ अरातिवनितानेत्रैरश्रुधाराधरैरिमाम् । वीरो वसुमतीमित्थं विदधे देवमातृकाम् ॥ २२-२२९॥ धर्मयूपनिभैस्तस्य जयस्तम्भैः समन्ततः । प्ररूढाद्भुतरोमाञ्चा प्रत्यभासत मेदिनी ॥ २२-२३०॥ जिताशेषविपक्षस्य बद्धमुक्तावभासिनी । अभवत् ककुभां तस्य कीर्तिः श्रवणभूषणम् ॥ २२-२३१॥ इति ग्राह्यकराश्चक्रे हरितो हरितोषकृत् । वीरः सुरभिणा स्वेन यशसाऽऽवासिताम्बराः ॥ २२-२३२॥ हृतसर्वस्वदीनानां व्रीडामपनुदन्निव । अदिशत् क्षौममाशानां यशोभिर्हंसलक्षणैः ॥ २२-२३३॥ स चक्रवत् परिक्रम्य क्षमाचक्रमरिन्दमः । क्षपयित्वा रिपून् सर्वान् शौरिपार्श्वं पुनर्ययौ ॥ २२-२३४॥ सैन्यसिन्धुपथस्तस्य स्थलीशेषितकण्टकः । विदधे विस्मयोन्निद्रप्रीतिकण्टकितां भुवम् ॥ २२-२३५॥ तमेवमखिलामाशां परिक्रम्योदयस्थितम् । प्रद्योतनसमं पौराः प्रहृष्टाः प्रत्युपासत ॥ २२-२३६॥ सैन्यघोषसमाहूतौ ततो हरिहलायुधौ । तमभ्याजग्मतुर्दूरादुग्रसेनपुरोगमौ ॥ २२-२३७॥ ददृशे सात्यकिस्तत्र राममुख्यैः सराजकः । अन्यैः सह दिशापालैराखण्डल इवापरः ॥ २२-२३८॥ अभिवन्द्य स तान् वन्द्यान् अभिव्यक्तपराक्रमः । तदनुप्लवभावेन प्राविशत् द्वारकां पुरीम् ॥ २२-२३९॥ प्रस्थितौ परिमेयानि पश्चादुपचितानि सा । जग्रसे यदुसैन्यानि जगन्तीव हरेस्तनुः ॥ २२-२४०॥ अष्टासु दिक्षु विभवैरुपसङ्गृहीतैः यक्षास्पदप्रहसनी यदुराजधानी । सत्यानुभाववसुदेवसुतप्रसत्त्यै सम्भूतदिक्पतिविभूतिरिवाबभासे ॥ २२-२४१॥ अभ्यर्च्य पूर्वविभवादधिकैः प्रदिष्टैः नाकाधिपानिव नवोपहृतान् नरेन्द्रान् । धर्मानुपालननियोगनिरूढचित्तान् प्रास्थापयत् प्रतिदिशं प्रथमो यदूनाम् ॥ २२-२४२॥ मणिमकुटसहस्रैर्वासुदेवस्य भूपाः पदसविधनिषण्णां पादुकामर्चयित्वा । प्रतिययुरुपलब्धैः पारिजातप्रसूनैः सुरभयितुमुपेत्य स्वावरोधान् प्रसाद्यान् ॥ २२-२४३॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य श्रीमद्वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये द्विग्विजयो नाम द्वाविंशःसर्गः

॥ भूभारहरणं नाम त्रयोविंशः सर्गः २३॥

अथाधिकारच्यवनात् य इन्द्राः पञ्चाभवन् पाण्डुसुताः पृथिव्याम् । जयार्थिनस्ते जगदेकनाथं प्रपेदिरे सत्त्वधनाः सदाराः ॥ २३-१॥ तमोपहैस्तत्त्वविदामृषीणां वाक्यैस्त्रिवेदीमनुसञ्जिहानैः । कृ ष्णं यथावत् कृतिनो विदन्तः तस्याभवन् प्राणसमाः सखायः ॥ २३-२॥ तदाश्रयास्तत्प्रणिधेयकृत्याः तेनैव नाथेन सदा सनाथाः । अपारयन् योगिभिरप्यजय्यान् बाह्यान्तरान् जेतुमरातिवर्गान् ॥ २३-३॥ प्रतिक्रियाः प्राग्भवदुष्कृतानां प्राणोपरोधेऽपि निरुद्धपापाः । धीरास्त्रिलोकीसुहृदः प्रसादात् विपाकरम्या विपदः प्रसेहुः ॥ २३-४॥ अलङ्घयन् विश्वपतेः प्रसादात् वृत्तिं पराचीमिव वीतरागाः । अरातिभिश्छद्मविधिप्रवीणैः आपादितामग्निजलादिपीडाम् ॥ २३-५॥ कलिङ्गनीतिं कलहैकतानां कर्णं च पार्थेन निबद्धवैरम् । आस्थाय दुश्शासनपूर्वजन्मा धर्मोत्तरान् जेतुमियेष पार्थान् ॥ २३-६॥ स राजसूयक्रतुधर्मपत्नीं भीमेन गाण्डीवभृता च मान्याम् । द्यूतच्छलप्रापितदासभावां साध्वीं मुधा पर्यभवत् सभायाम् ॥ २३-७॥ अनन्यनाथां स्थितिमाप्नुवत्या नाथः स्वसम्बोधननामगर्भम् । शुश्राव दूरान्तरितोऽपि शौरिः प्राक्रोशनं पार्थपतिव्रतायाः ॥ २३-८॥ मिथ्याविचारान्मिषतां गुरूणां प्रभुः सतां पाण्डवधर्मपत्नीम् । दुश्शासनव्याकुलितोत्त(तान्त)रीया- मक्षय्यकौशेयवतीमकार्षीत् ॥ २३-९॥ अवाप्तुकामाः प्रबलैरमित्रैः अक्षच्छलेनापहृतं स्वराज्यम् । निक्षिप्तकर्तव्यभरा बभूवुः सत्त्वाधिकाः सात्वत(सात्त्विक)यूथनाथे ॥ २३-१०॥ स्वातन्त्र्यगन्धद्विरदाङ्कुशेन स्वेनैव शीलेन विनीयमानः । अनन्यलभ्यं प्रतिलम्भितोऽभूत् प्रभुः स्वयं पाण्डवदूतभावम् ॥ २३-११॥ स तादृशीमाद्रियत त्रिधामा प्रेष्यक्रियां प्रेषितदेववृन्दः । ननु प्रभूणां निरपेक्षभूम्नां प्रसाधनं भक्तजने गुणत्वम् ॥ २३-१२॥ अपि प्रभूतानुगुणक्रियाभ्यः श्लाघापदं तत्त्वविदां बभूव । अनन्यतन्त्रस्य विभोस्तदेतत् नाथोचितं नन्तृषु पारतन्त्रयम् ॥ २३-१३॥ तपस्यतः पुत्रसमुद्भवार्थं मार्गागतं मोचयतः पिशाचम् । अजन्मनो जन्मभृतश्च शौरेः स्वामित्वसंवादि बभूव दूत्यम् ॥ २३-१४॥ सरोषसीरायुधहेतिशक्त्या साचीकृतां कौरवराजधानीम् । अद्यापि गङ्गासलिलप्रवाहे प्रक्रान्तपातामिव सम्प्रपेदे ॥ २३-१५॥ खद्योतवत् दर्शितखञ्जदीप्तीन् प्रज्ञादृशो भूमिभृतः सभायाम् । प्राप्तोदयो भानुरिव त्रिधामा प्रच्छादयामास कुरून् स्वधाम्ना ॥ २३-१६॥ तदागमेन प्रतिपन्नहर्षाः तद्दर्शनेनाऽऽहितपारवश्याः । अतर्कितप्रस्मृतवैरबन्धाः वृत्तिं द्विषन्तो विदधुर्यथार्हम् ॥ २३-१७॥ उलूखले भक्तगुणे च बद्धं गुणोत्तरे गोपवधूस्तने च । इयेष बन्धुं जगदेकबन्धुं दुर्योधनो दुस्त्यजमृत्युपाशः ॥ २३-१८॥ प्रकाशयन् किञ्चिदिवाप्रमेयः प्रभावमात्मीयमनन्यवेद्यम् । मुहुः प्रतीपाचरणोत्सुकानां मोघाशतां मूढधियामकार्षीत् ॥ २३-१९॥ स्ववेदितं संसदि धार्तराष्ट्रे सन्धित्सतो धर्मसुतस्य वाक्यम् । अनाददाने मुरभिन्निवृत्तः सानुग्रहो विग्रहमन्वमंस्त ॥ २३-२०॥ नरांशजुष्टेन धनञ्जयेन रथी भवन् सारथिरात्मना च । धनुर्भृता तोत्त्रभृता च भेजे पृथक्त्वमैक्यं च यथाप्रमाणम् ॥ २३-२१॥ रथाधिरूढं च रथं च रक्षन् यथार्थतो दर्शयति स्म यन्ता । त्रय्यन्तचिन्तानिरपेक्षमीशः तत्तादृशं तत्त्वविभागमाद्यम् ॥ २३-२२॥ पुरःस्थिते गोप्तरि विश्वहेतौ पश्चादवस्थायिनि तत्प्रवर्त्ये (तन्नियम्ये)। अनन्ययोगात् स रथो बभार प्राधीतवेद्यां प्रणवप्रवृत्तिम् ॥ २३-२३॥ प्रभुर्बभौ प्रग्रहतोत्त्रपाणिः कालात्मना भावितपाशदण्डः । यदा, तदा देवगणेन मेने शान्तं बलं शान्तनवप्रधानम् ॥ २३-२४॥ धुरन्धरः स्वर्गनिकेतनानां धुर्योत्थितैर्धूसरितो रजोभिः । रराज मध्ये रथयूथपानां गोष्ठे पशूनामिव गोपवेषः ॥ २३-२५॥ समुद्रसङ्घातनिभे नृपाणां सैन्यद्वये संयति सम्प्रवृत्ते । अस्थानकारुण्यवशान्निवृत्तं धनञ्जयं वीतशुचं वितेने ॥ २३-२६॥ फलादपि स्वादुतमप्ररोहं प्रोत्साहने सख्युरिवोद्यतः सः । जगद्धितार्थाय जगौ दयावान् अन्यैरविज्ञेयमनन्यधर्मम् ॥ २३-२७॥ चिरन्तनस्नेहदयादिमूलं चिन्तार्णवं निस्तरतो दुरन्तम् । किरीटिनः केशवसूक्तिरासीत् कालोचिता काचन पोतपात्री ॥ २३-२८॥ अभङ्गुरैर्धौतफलानुषङ्गात् विद्याशरैर्विश्वगुरोरुपात्तैः । विवेकधन्वा विषमान् अजैषीत् अन्तस्स्थितान् जिष्णुररातिसङ्घान् ॥ २३-२९॥ उपघ्नभूतां श्रुतिवल्लरीणा- मुपास्त तुष्यन् उपदेशमुद्राम् । नखांशुभिः क्षिप्ततमःकलङ्कां नाथस्य पार्थो नतपूर्वभागः ॥ २३-३०॥ विभक्तसामान्यविशेषधर्मा प्रादुर्बभूवोपनिषत् प्रभोर्या । स एव तां व्यासमुनिः समीचीं पर्यग्रहीत् भारतवेदवक्ता ॥ २३-३१॥ अभञ्जनीयां परधर्मसत्तां (क्तां) अनश्वरीं भारतसूर्यदीप्तिम् । विदुः श्रुतीनामनघां वयस्यां गीतामसम्मूढजनाविगीताम् ॥ २३-३२॥ कपिध्वजस्तस्य विभोरपश्यत् तदर्पितं चक्षुरवाप्य दिव्यम् । विरिञ्चि(ञ्च)पूर्वैरपि दुर्निरीक्षं विश्वाश्रयं रूपमशेषमूर्तेः ॥ २३-३३॥ तस्मिन् अभिव्याप्तसमस्तलोके स तत्स्वरूपेण विकल्प्यमाने । विडम्बितान् गोपुरधारिबिम्बैः देवान् विभोरैक्षत दिव्यदेहे ॥ २३-३४॥ प्रख्यातदीक्षं प्रणतार्तिभङ्गे पार्थस्तदा दैत्यरिपुं प्रपन्नः । विनाशयामास बलं रिपूणां विपत्प्रतीकारपरेण सख्या ॥ २३-३५॥ स्वहस्तपद्माञ्चिततोत्त्रपाशः स्वच्छन्दलीलासहधर्मचारी । गतागतैरप्रतिमैः स चक्रे जयश्रियो जैत्ररथेन डोलाम् ॥ २३-३६॥ सविस्मयः संयति सव्यसाची तत्तादृशा सारथिना समेतः । मनोजवानां निजसायकाना- मग्रेसरं स्यन्दनमन्वपश्यत् ॥ २३-३७॥ यथा नियच्छत्ययमिन्द्रियाश्वान् जीवाश्रये देहरथे निबद्धान् । तथाऽर्जुनस्यन्दनधुर्यनेता बभूव नान्येन निदर्शनीयः ॥ २३-३८॥ यदेकदेशे निखिलं तदन्यत् त(य)द्देहभागेषु च संविभक्तम् । रथैकदेशे तमवेक्ष्य पार्थः प्राबुद्ध तं सारथिमप्रतर्क्यम् ॥ २३-३९॥ निवर्तितं वैरिजनोपमर्दात् न्यस्तं रथे चक्रमुपाददानः । नतप्रतिज्ञानुपरोधहेतोः आत्मप्रतिज्ञामजहात् स्वतन्त्रः ॥ २३-४०॥ द्विषत्प्रयुक्तं दुरपोहमस्त्रं भुजान्तरालेन विभुः प्रतीच्छन् । विधाय वैकल्पिकवैजयन्तीं प्रच्छादितं प्राणयति स्म पार्थम् ॥ २३-४१॥ निवेशितां तस्य पदे च पूजां निशाम्य गङ्गामिव चन्द्र(शम्भु)मौलौ । अनन्यसामान्यममंस्त सख्युः सङ्कोचवैदेशिकमीश्वरत्वम् ॥ २३-४२॥ दिवाकरेऽनस्तमितेऽतिगाढं तमः सृजंस्तामसमोहनार्थम् । प्रपन्नरक्षाप्रतिपन्नदीक्षः सत्याभिसन्धं विदधे सखायम् ॥ २३-४३॥ सुरैरशेषैरपि जातरोषैः स दुर्जयान् भीष्ममुखान् जिगाय । सहायशक्त्या युधि सव्यसाची किं दुष्करं केशवमाश्रितानाम् ॥ २३-४४॥ स्वप्नः किमासीदथवेन्द्रजालं बभूव गन्धर्वपुरी किमेषा । इतीव शङ्कां विदधे प्रलीना पताकिनी कौरवपाण्डवानाम् ॥ २३-४५॥ आकृष्टदेवासुरसाम्परायैः ओजस्विनां शस्त्रभृतामुदन्तैः । प्रायस्तदा प्रत्यवहारलीलां आकालिकीं विश्वभुगन्वभुङ्क्त ॥ २३-४६॥ जिघांसुरष्टादश सम्पतन्तीः अक्षौहिणीरद्भुतभीमरूपाः । स्वतन्त्रयामास मिथः प्रतीपान् सूत्रावसक्तानिव दारुमर्त्यान् ॥ २३-४७॥ कृषीवलः स्थावरजङ्गमानां क्षेत्रे कुरूणां समकालपाकान् । अनीकशालीन् भुजशालिवर्गैः फलोपपन्नान् प्रभुरित्यलावीत् ॥ २३-४८॥ निस्तीर्य सङ्ग्राममहासमुद्रं संसारपोतेन परेण सख्या । धनञ्जयस्तत्पदमेव भेजे निर्धूतनीहारदिवाकराभः ॥ २३-४९॥ द्रौणिस्तदा सौप्तिकमाददा(धा)नः कृपेण सार्धं कृतवर्मणा च । हताहितैः पाण्डुसुतैरवाप्तं सैन्यावशेषं शमयाम्बभूव ॥ २३-५०॥ इत्थं दशाष्टौ च निपात्य भूमा- वक्षौहिणीरद्भुतभीमरूपाः । सतां पतिः सत्त्वसमृद्धिरोगात् (योगात्) उल्लाघितामातनुतेव पृथ्वीम् ॥ २३-५१॥ विभुः स्वसङ्कल्पहतान् विनिघ्नन् धर्मैकतानेन धनञ्जयेन । प्रतोदसन्दंशिकयोदहार्षीत् पाञ्चालकन्यापरिभूतिशल्यम् ॥ २३-५२॥ परास्त्रविस्रंसितमुत्तरायाः पद्मासनाद्यैरपि पूजितेन । गङ्गाधरण्योः प्रभवेन गर्भं पस्पर्श पादेन परावरेशः ॥ २३-५३॥ विप्लोषितं द्रौणिशरेण बालं सञ्जीवयन् पादरजः प्रभावात् । वधूकृतक्षुद्रशिलाविशेषं रामानुजो राममिवान्वकार्षीत् ॥ २३-५४॥ तस्य श्रुतिश्रेणिशिरोधृतानां स्पर्शः प्रजेशादिभिरीप्सितोऽभूत् । परीक्षिदुत्थानपरीक्षितानां अघच्छिदामङ्घ्रिरजःकणानाम् ॥ २३-५५॥ अजातदीनां (अजस्तदानीं)कालस्य दीप्तामिव खड्गरेखाम् । विपक्षसंहारमहाभुजङ्गीं वेणीं प्रियैः संय(श)मयाम्बभूव ॥ २३-५६॥ पितामहाय प्रततान पार्थः शरप्रयुक्तं शयनं यदग्र्यम् । योगासनं योजितचित्तधैर्यं तदेव पर्याप्तगुणं तदाऽऽसीत् ॥ २३-५७॥ विन्यस्य धर्मतनये विजयाधिकारं सख्याऽर्जुनेन यशसेव धनुर्धराणाम् । दध्मौ स दैत्यमथनो युधि पाञ्चजन्यं वृष्ण्यन्धकादिपरिशेषितभूमिभारः ॥ २३-५८॥ प्रत्यानिनाय रथमात्तजयः स जन्यात् धन्यावलोकनधनञ्जयदर्शनीयः । सारथ्यसंविदवधीरितहेतिजुष्टः सेनापरागपरिधूसरकुन्तलश्रीः ॥ २३-५९॥ आलिङ्ग्य गाढमवगाढरसं रणाब्धौ वीरव्रणैः कृतविभूषणमिन्द्रसूनुम् । अन्यावतारपरिकल्पनकेलिलोभात् ऐक्यं निनाय निजमंशमिवान्यनिष्ठम् ॥ २३-६०॥ रणभुवि शरतल्पे लीलया शायितेन स्वपदसमुदितायाः सूनुना सिद्धसिन्धोः । अनतिचिरविलम्बादाप्तकामं धरित्रीं कलिमिव शमयिष्यन् ख्यापयामास धर्मान् ॥ २३-६१॥ अप्रत्यूहितसार्वभौमविभवैरभ्यर्चितः पाण्डवैः प्रत्यावृत्ति(त्त)महोत्सवेन मुदितां प्राप्तः पुरीं द्वारकाम् । प्रत्यक्षं प्रथयाम्बभूव विहरन् प्रीतः प्रियाभिः समं शुद्धः सामपदागमैरधिगतां स्वाधीनतां श्रीपतिः ॥ २३-६२॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य श्रीमद्वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये भूभारहरणं नाम त्रयोविंशः सर्गः ॥

॥ भोगाभ्युदयो नाम चतुर्विंशः सर्गः २४॥

अथ निजविभवादजातशत्रौ प्रशमितशत्रुबले निवेश्य भूमिम् । परिचरणफलं प्रभुः प्रयच्छन् अमितगुणाभिररंस्त वल्लभाभिः ॥ २४-१॥ क्रतुविधिनियतोऽप्यकर्मवश्यः परिचितकामरसोऽपि वीतरागः । नगरवसतिरप्यशेषवासः कथमिव केन विभुः स वर्णनीयः ॥ २४-२॥ अनुगमितमिदं स्वदाररक्षां अनघमनोभवतन्त्रमाननीयम् । निरुपधिकरसस्य नेतुरासीत् नृपतिमहर्षिभिरञ्चितं चरित्रम् ॥ २४-३॥ श्रुतिशतमहिते पदे परस्मिन् सितजलधौ रविमण्डले च सिद्धाम् । बहुमतिमतिशय्य सा बभासे नरकरिपोरवरोधभूमिरग्र्या ॥ २४-४॥ निधिगणमुखवान्तनिष्कराशिः प्रचितगुणा मणिभिः स्यमन्तकाद्यैः । प्रमुदितमहिषीगणेन चक्रे यदुनगरी विभुना निवासभूमिः ॥ २४-५॥ अविकलविभवस्य विश्वमूर्ते- रधिवसनं यदुवीरराजधान्याम् । अनुदिनमनपायिनीं प्रतिष्ठा- मभिलषतामनुचिन्तनीयमासीत् ॥ २४-६॥ सह मुनिभिरुपास्त धर्ममाद्यं व्यवहरणानि ददर्श वेदविद्भिः । अरमत च वधूजनैर्यथार्हं बहुतनुरक्रमतो विचित्रशक्तिः ॥ २४-७॥ अपि युगपदवाप्तनैकदेहैः उपनतयोगबलैः स्वकर्मनिघ्नैः । धृतबहुवपुषा जगद्विधात्रा जितकरणेन तु भुज्यते तदर्थः ॥ २४-८॥ यदुपतिरधिरूढचन्द्रशालः सह दयिताभिरनन्यमानसाभिः । जलनिधिमभितः प्रदर्शयंस्ताः निजमिव धाम निवेदयाम्बभूव ॥ २४-९॥ निजपदमनपायमाश्रितानां प्रभुरपवर्गदशामिव प्रयच्छन् । अमितबहुगुणामनन्यलभ्यां अतनुत कामपि सम्पदं प्रियाणाम् ॥ २४-१०॥ स्वयमुदवसिते स्ववासधन्ये त्रिषु भुवनेषु समामिवाद्भुतानाम् । अतनुत समवायमात्मयोगात् अतिशयिनीमथवा विभुः समृद्धिम् ॥ २४-११॥ विधिसदनमुखेष्वदृष्टपूर्वां प्रथितपरस्परसम्मतिं समृद्धिम् । यदुपतिदयितागृहेषु पश्यन् मुदमभजद्भुवि नारदो मुनीन्द्रः ॥ २४-१२॥ ललितरुचिषु कल्पवृक्षपोतैः उपवनराजिषु तस्य सञ्चरिष्णोः । अदधुरवयवैर्मुदं मुरारेः अनुकृतपुष्पफलादिकैस्तरुण्यः ॥ २४-१३॥ अधिगतकुसुमापचायलीलः प्रमदवनानि विभूषयन् स्वधाम्ना । प्रजनितमदनो मनस्विनीभिः गुणसुरभिः सुरभिः स्वयं स मेने ॥ २४-१४॥ परिपणमिव मन्मथोत्सवानां प्रथमविकस्वरपद्मदर्शनीयम् । अनुदितबहुविभ्रमं वधूनां अभिनवयौवनमन्वभुङ्क्त नाथः ॥ २४-१५॥ अमृतमयपयःपरिप्लुतानां विषमगुणेषु विहारवापिकानाम् । कमलकुवलयादिषु प्रियाणां मुखनयनस्मितकान्तिमभ्यनन्दत् ॥ २४-१६॥ अवितथमहिमा निजप्रसादात् अनघमनोरथतोषितासु तासु । स्वपरिजनतया सुरैर्नियुक्ताः निरदिशदप्सरसो निदेशभाजः ॥ २४-१७॥ बहिरुपनगरं बलानि दृष्ट्वा सह यदुभिः समये निवर्तमानम् । ददृशुरधिगवाक्षमेकचित्ताः रथतुरगादिषु रामपश्चिमं तम् ॥ २४-१८॥ विधिवदनुविधाय देवयात्रां प्रतिपुरवीथिपरिक्रमेण दृश्यम् । पतिमनुददृशुस्तमेव दूरात् अचरमदेवमनन्यदेवतास्ताः ॥ २४-१९॥ बहुविधमुपहारजातमग्र्यं सुरपतिभिः स्वयमाहृतं मुकुन्दः । अपि गगनचरैरदृष्टपूर्वं सममवरोधजनस्य संविभेजे ॥ २४-२०॥ उपचितशिखरे वदान्यरत्नैः उचितगुहाश्रितहंसतूलतल्पे । बहुरिव स बभौ विहारशैले प्रतिमणिभित्तिविभक्तचारुबिम्बः ॥ २४-२१॥ युगपदखिलमादरेण साक्षात् युवतिजनस्य निदर्शयन् मुकुन्दः । असकृदुपगमय्य चित्रशालाः अनघसमाधिदशामिवाऽऽततान ॥ २४-२२॥ अनितरमनसां स्ववल्लभानां नरकजिता निरपायवैभवेन । भवभयविनिवारिणी स्वभक्तिः ललितविहारमुखेन लम्भिताऽभूत् ॥ २४-२३॥ प्रमुदितविबुधाहृतप्रकॢप्तैः कनकसरोजवनैरलङ्कृतानाम् । अतिशयमवरोधदीर्घिकाणा- मधिसुरसिन्धु समीक्षितं निदध्यौ ॥ २४-२४॥ विहरति वनिताजने तदीयैः अपलपितामवलोकनप्रभावैः । पुनरपि हरिनीलरत्नभासा दधुरसितोत्पलसम्पदं सरस्यः ॥ २४-२५॥ स्थिरधृतिमधिरोप्य रत्नडोलां गुणघटितामिव माधवः स्वमायाम् । अगमयत गतागतान्यभीक्ष्णं सुकृतजुषः स्वयमङ्गनाः स्वतन्त्रः ॥ २४-२६॥ रुचिरकनकश‍ृङ्गवक्त्रवान्तैः प्रतितनु कुङ्कुमवारिभिः प्रसिञ्चन् । अजनयदनुरागयोगमन्त- र्बहिरपि तोयविहारतो वधूनाम् ॥ २४-२७॥ नवमणिपरिकल्पितेषु नाथः कमलवनान्तरकेलिमन्दिरेषु । श्रिय इव सुदृशो गृहीतपद्माः हृदि निदधे पुरुषोत्तमः प्रतीतः ॥ २४-२८॥ दिशिदिशि मकरन्दवर्षदिग्धां विविधपरागविभक्तचूर्णचित्राम् । भुवमभजत साकमङ्गनाभिः पुल(चुल)कितदृष्टिषु पुष्पमण्डपेषु ॥ २४-२९॥ अनुविहितमहोत्सवो यथार्हं वितरणतोषितवन्दिबन्धुवर्गः । परिणयनविधिं लतावधूना- मतनुत चूतवरैः प्रियार्पितानाम् ॥ २४-३०॥ सुतबहुमत(ति)भागिनां शुकाना- मुपहृतदिव्यरसोपभोगभाजाम् । श्रुतिमधुरगिरां स्वशिक्षिताना- मतिशयसिद्धिमदर्शयत् प्रियाभ्यः ॥ २४-३१॥ अनुकृतनिजशक्तिभिः प्रियाभिः सह गुणबन्धविभक्तसन्निवेशैः । मुहुरिह निपतद्भिरुत्पतद्भिः करणवशैरिव कन्दुकैरदीव्यत् ॥ २४-३२॥ निजयुवतिषु यद्यपि त्रिधामा नयनपिधानविहारमाजहार । न तदनुचरितं तथाऽपि ताभिः त्रिभुवनदृष्टिनिरोधशङ्किनीभिः ॥ २४-३३॥ श्रुतिविहितमवन्ध्य(र्ज)यन् स्वधर्मं प्रतिदिनमन्यपरो यदा बभूव । तदुपचरणतस्तदाऽपि (स चापि?)तासां समजनयत् प्रियभोगमेव कालः ॥ २४-३४॥ मणिपरुवकमञ्जुलस्तनीभिः मधुसमयापगमे वराङ्गनाभिः । सितमणिविहितान् स यन्त्रधारा- व्यतिकरशीतलितान् अभुङ्क्त सौधान् ॥ २४-३५॥ स्फटिकसदनदीप्तिदत्तहस्तां मुरभिदसेवत सादरं सदारः । अपजलदनिशोदितस्य शोभां हलधरकान्तिभृतस्तुषारभासः ॥ २४-३६॥ अगुरुभिरसितैरनूरुगौरैः नवघुसृणैरपि निर्विवेश नाथः । हिमऋतुमवरोधसुन्दरीणां स्तनपरिरम्भसमर्पितैर्विलिप्तः ॥ २४-३७॥ अनलशकटिकाभिरप्यजय्यं शिशिरसमीरणमञ्जसा जिगाय । अविरलपरिरम्भलम्भनीयैः स्तनकलशोष्मभिरात्मवल्लभानाम् ॥ २४-३८॥ उपनिषदुपदेशसाभिलाषैः उपचरितो मुनिभिः सनन्दनाद्यैः । रतिपतिसमयस्थितो वधूनां ललितकलागमदेशिको बभूव ॥ २४-३९॥ कलमधुरगिरां कलाप्रसङ्गात् अतिमदनोपनिषत् परं रहस्यम् । प्रियहितरुचिराक्षरं प्रियाणां श्रुतिषु चकर शिखामणिः श्रुतीनाम् ॥ २४-४०॥ निरुपधिकनिजप्रभावगर्भं परिषदि विश्वपतिः प्रियासहायः । किमपि निशमयाम्बभूव गीतं प्रमुदितकिन्नरदम्पतिप्रयुक्तम् ॥ २४-४१॥ मृदुकरतललीलया मृदङ्गान् असमयनर्तितनीलकण्ठयूथान् । ध्वनयति दयिते विडूरभूमेः श्रियमिव ताः पुलकोद्गमैरपुष्यन् ॥ २४-४२॥ करकमलपरिग्रहेण धन्यां वरतनुसंसदि वादयन् विपञ्चीम् । अविदितगमनाय गायकैः स्वैः उपरतगीतिभिरुन्मुखैः सिषेवे ॥ २४-४३॥ श्रुतिमधुसुभगैरदीनहृद्यैः श्रुतघननादशिखण्डिनीगणश्रीः । मधुरिपुवनिताजनः समाजे ध्वनिभिरमाद्यत दिव्यदुन्दुभीनाम् ॥ २४-४४॥ सललितकरणाङ्गहारहृद्यं सह दयिताभिरुदारदिव्यनाट्यम् । अनुदिनमनिमेषदर्शनीयं जितमधुरप्सरसां ददर्श नृत्यम् ॥ २४-४५॥ अभिनयमभिनन्द्य नर्तकीनां स्वयमुपदिष्टमलङ्घितोपदेशम् । पुनरपि मुदितस्तमेव युञ्जन् अविदितपूर्वमिवाऽऽदरादपश्यत् ॥ २४-४६॥ प्रतियुवतिगृहीतनैकरूपः प्रणयवतीभिरनन्य इत्युपेतः । अपहृतमणिपादुकः कयाचित् पदमपि गन्तुमशक्नुवन्निवासीत् ॥ २४-४७॥ अनवहिततया सखीसमक्षं द्रुतमुपहूय समाख्ययेतरस्याः । मु(रु)षितमनसमद्भुतैर्विलासैः इदमपि नाम तवेत्युवाच मुग्धाम् ॥ २४-४८॥ समुचितदिनलङ्घनं सपत्न्याः परिपणितं स्वयमभ्युपेत्य नाथः । स्मितमधुरमुखो जितः कयाचित् विवश इवाक्षविहारतो बभूव ॥ २४-४९॥ अनुगतनिजबिम्बमेनमन्या मणिमुकुरस्थमवेक्ष्य मन्दहासम् । न खलु तदवलोकनाय पश्चात् व्यतनुत साचिविधिं तदेकतृप्ता ॥ २४-५०॥ पुलकिनि कुचकुड्मले परस्याः कथमपि साध्वसकम्पिताग्रहस्तः । स्थिरचरजगदेकदिव्यशिल्पी विषमतमं विलिलेख पत्रभङ्गम् ॥ २४-५१॥ मृदुसुरभिसुजातबन्धुराभिः प्रणिदधदग्रनिबद्धपङ्कजाभिः । मुहुरसितदृशां स्वकण्ठयोग्यां भुजलतिकाममिमीत मालिकाभिः ॥ २४-५२॥ अभजत स च ताश्च दूतिकानां अमृतपरिप्लुतभेषजायमानैः । प्रतिदिनमिदमादिमं प्रमोदं प्रणयविरोधसितासितैर्वचोभिः ॥ २४-५३॥ निजपदपरिचारकाङ्क्षिणीभिः कतिषु भवेषु समर्चिताङ्घ्रिपद्मः । प्रतिविधिमभजत् प्रसाधिकावत् प्रियपरिकर्मविधानतः स तासाम् ॥ २४-५४॥ निजसमुदयसम्भवैर्निशायां प्रणयपयोनिधिवीचिकाविसर्पैः । प्रणतिभिरिव विभ्रमैः प्रियाणां बहुमतिभेदमवाप यादवेन्दुः ॥ २४-५५॥ शरदुपगमशोधिता इवाऽऽपः तुहिनकरोदयनिर्मला इवाशाः । मुरभिदुपगमप्रशान्तखेदाः प्रतिययुरुन्मनसस्तमायताक्ष्यः ॥ २४-५६॥ अमृतमयमिवोदधिं तमुच्चैः अनुसखि लोचनशुक्तिभिः पिबन्त्यः । अवशनियतचित्तवृत्तिमेकां अदधुरदृष्टपरस्परामवस्थाम् ॥ २४-५७॥ स्मरजनकतनुः स्वदर्शिनीनां ननु विरहः सुदृशां निमेष एव । इति किल विगणय्य विश्वकर्ता नियतमकल्पयदप्सरस्त्वमासाम् ॥ २४-५८॥ अनुचरबहुमानमाप्तुकामैः अवसरबिद्भिरनुस्मृतात्मरक्षैः । अनुदिनमुपनीतमादितेयैः अमृतमपाययत प्रियाः प्रतीतः ॥ २४-५९॥ प्रियवचनशतैरुदारवादी रहसि मनुश्श्रुतिरञ्जकैर्विचित्रैः । मुखकमलमधूपमैः प्रकामं मदमुदिता इव मानिनीरकार्षीत् ॥ २४-६०॥ अतिशयितगुणैः प्रियोपभोगात् वसनविभूषणमालिकादिभिस्ताः । मुदमधिकतमां दधुस्तरुण्यः प्रणयरसो हि रसप्रकर्षहेतुः ॥ २४-६१॥ अभिलपनमनस्क्रियातिपाति- न्यनुबुभुजे यदुपुङ्गवेन तासाम् । अतिशयमितरेतरं प्रयच्छ- न्त्यभिनवयौवनसम्पदप्रकम्प्या ॥ २४-६२॥ अजनिषत कुतो नु भागधेयात् त्रिभुवनमङ्गलदीपिकाः शुभाङ्ग्यः । यदुपतिसहधर्मचारिणीभिः सुखमनघं भुवि याभिरन्वभावि ॥ २४-६३॥ अधिभुजगपति श्रियोपभुक्तं युगपरिपाकविहारिणं युवानम् । नरपतिबहुमानतो नताङ्ग्यः सुलभमिवान्वभवन् स्वतल्पभाजम् ॥ २४-६४॥ शकयुवतिकपोलपाण्डराभैः शशिशकलैरिव नागवल्लिपत्रैः । स्मरसुभटयशोनिभैरनन्दत् युवतिजनोपहृतैस्तदर्पितैस्ताः ॥ २४-६५॥ जगदुपजननादिजातभूम्नः क इव वधूजनमोहनो विहारः । कथमिव स कुतश्च कीर्तनीयः प्रथितमनोभवतन्त्रपारदृश्वा ॥ २४-६६॥ यतिभिरनुबुभूषितः स ताभिः यदुपतिरद्भुतरूपवेषशीलः । निरुपधिकरसामृतौघसिन्धुः सततमपूर्वमपूर्वमन्वभावि ॥ २४-६७॥ हरिपरिचरणेन तोषितानां हरिणदृशां विभवं विभावयन्तः । अपजहसुरवाप्तसंयमाः स्वान् अपरिमितान् अणिमादिसिद्धिभेदान् ॥ २४-६८॥ सरित इव मृगीदृशस्तमेकं महितगुणौघमहोदधिं भजन्त्यः । अबिभरुरनपायमैकरस्यं मुनिगणितश्च स एव मुक्तभोगः ॥ २४-६९॥ अनुभवरसतो जगत्प्रसूतेः अपचितसुप्तिसुषुप्तिसम्भवास्ताः । वितमसि विषये स्थिता इवासन् विरतिविहीनविहारजागरेण ॥ २४-७०॥ प्रतिदिनमितरेतरानुगुण्यात् प्रचितमयोगवियोगसम्प्रयोगैः । रसमधिकमवापुरायताक्ष्यः प्रणयिनि शार्ङ्गिणि भागधेयभूम्ना ॥ २४-७१॥ रविरुचिरमणिप्रदीपकेषु स्फुरदसितागुरुधूमधूपितेषु । सह युवतिगणैः (जनैः)क्षणोपमेयां अनयत वासगृहेषु वासतेयीम् ॥ २४-७२॥ पुलकितवपुषां सवेपथूनां घनरसभावितघर्मबिन्दुभाजाम् । श्लथमिव सुदृशाममुष्टिमेयं चिकुरमगुम्भयदद्भुतं चिरेण ॥ २४-७३॥ स्ववधूरवधूतभौमभावाः स्वदमानाः स्वयमात्मनैव तृप्तः । अनुभूय न तृप्यति स्म नाथः तमपि प्रेमविलीनचेतसस्ताः ॥ २४-७४॥ चपलप्रतिकूलतीक्ष्णरूक्षाः स्त्रिय इत्यागमिकैर्निदर्शितार्थः । प्रथितो यदुवीरवल्लभाभिः परिवादोऽयमपाकृतः पृथिव्याम् ॥ २४-७५॥ शरणागतसर्वपापमोक्षे कृतसङ्कल्पमिहानुभूय कृष्णम् । परितोऽपि तथाविधानुभूतिः स्मरलब्धा प्रतिलम्भिता प्रियाभिः ॥ २४-७६॥ अनघामनपायभक्तिरूपां अनुभूतिं यदुवीरवल्लभानाम् । अनुकर्तुमपि प्रवर्तमानैः अवशैरेव समाहितैरभावि ॥ २४-७७॥ उदधौ बहवो रमा बभूवुः यदि वैकैव गृहीतनैकरूपा । इति नाम विमर्शमादधानाः दयिताः प्रेक्ष्य ननन्द देववन्द्यः ॥ २४-७८॥ अजितस्य विशालतुङ्गभूम्ना भुजमध्येन पयोधरैश्च तासाम् । इतरेतरसंवृतत्वमासीत् परिरम्भे परितो मिथस्समत्वम् ॥ २४-७९॥ परिहासकुतूहली प्रियाणां विहितद्यूतविहारकौतुकानाम् । उभयत्र जयं जगाद पृष्टः कितवस्थेयपदे निवेशितस्सन् ॥ २४-८०॥ स्वयमादिकविः प्रकल्पिताभिः प्रणयोल्लङ्घनरौक्ष्यमुत्तितीर्षुः । प्रहसन् बहुशः प्रहेलिकाभिः मतिमौढ्यं विदधे मनस्विनीनाम् ॥ २४-८१॥ एकीभवद्भिरयुतैरपि मन्मथानां यत्कान्तिबिन्दु(सिन्धु)पृषतानुकृतिर्न शक्या । सम्प्रेक्ष्य तं यदुपतिं यमिनोऽपि नूनं स्त्रीभावमेव मनसा बिभराम्बभूवुः ॥ २४-८२॥ कृष्णानुभूतिविभवेन कृतार्थभावाः तद्वल्लभास्त्रिदशमातृतयाऽचकासुः । यत्पादपङ्कजपरागजुषां शशंसुः जन्माद्भुतं जगति गुल्मलतादिकानाम् ॥ २४-८३॥ श्यामो बभूव किमसौ सुदृशां कटाक्षैः श्यामास्तदन्वयवशादथवा तरुण्यः । ताभिः किमस्य ववृधे महिमा महीयान् तासामनेन यदि वेति बुधैः शशङ्के ॥ २४-८४॥ अग्राम्यमेव परिहासरसं वितेने नाश्लीलमाह न मृषा न च मर्मभेदि । धर्माविरुद्धविभवोचितकामकामः स्त्रीणां वरेण बुभुजे वरदो वरस्त्रीः ॥ २४-८५॥ ताराभिरिन्दुरिव भानुरिव प्रभाभिः युक्तो वशाभिरिव वारणयूथनाथः । विद्याभिरात्मविदिवाभ्यधिकं विरेजे योगेश्वरो युवतिभिस्सह मोदमानः ॥ २४-८६॥ पायम्पायं प्रेयसः कान्तिमाध्वीं माद्यन्तीभिर्मञ्जुलालापिनीभिः । प्रत्येकोक्तिश्लाघनप्रीणिताभिः प्रायो भोगाः पर्यवाह्यन्त ताभिः ॥ २४-८७॥ करणव्यपायसमये पुनर्भवं विनिवर्त्य शाश्वतसुखं प्रदास्यता । स्वपदानुभूतिरुदपादि तादृशी सुदृशां स्वसम्मति(सन्मति?)भृतां गदाभृता ॥ २४-८८॥ तद्गतेन मनसा विवशानां तन्मयीकृतधियामिव तासाम् । अप्रलुप्तरहसामभजेतां स्वप्नजागरदशे अविशेषम् ॥ २४-८९॥ श्रियमनपायिनीं वसुमतीमिव दत्तकरां सह महिषीगणेन विभुरेक इवानुभवन् । यदुभिरनन्त-तार्क्ष्य-पृतनेशनिभैस्सहितो निजपदमस्मरन्निह निवासमरोचयत ॥ २४-९०॥ उपचितचित्रधर्ममुपशान्तविपक्षभयं मुदितवधूजनः स मुखरं निगमध्वनिभिः । बहुविधरत्नशालि बहुमान्यसमग्रगुणं वलयसमं भुजस्य वसुधावलयं बुभुजे ॥ २४-९१॥ अनितरजनलभ्यां प्रीतिमासेदुषीभिः सुचिरमनुबभूवे स्वर्गमोक्षातिशायी (दिदायी)। निरुपधिकरसाब्धिं निर्विशन्तीभिराद्यः (द्यं) कुलयुवतिभिरित्थं कोऽपि श‍ृङ्गारभूमा ॥ २४-९२॥ सहजबलसमेतः शक्रपूर्वैरजय्यः समुदितविषमास्त्रस्तादृशानन्दहेतुः । अविदित(तथ?)रचनेन स्वेन पार्थाय गीतः स्वयमजनि स कामः कोऽपि धर्माविरुद्धः ॥ २४-९३॥ स्वपदनलिनभाजां स्वर्गमोक्षौ यथार्हं करणविगमकाले कल्पयिष्यन् क्रमेण । मधुरिपुरिह नूनं मन्दपुण्यैरलभ्यौ समतनुत विहारैस्तावुभौ सम्प्रयुक्तौ ॥ २४-९४॥ नारीदृष्ट्या नियमितधियो नाकनाथेश्वरत्वं सम्भोगे च प्रवणमनसः शाश्वतं ब्रह्मचर्यम् । अत्रैकस्यां पुरि निवसतः सर्वलोकाधिकत्वं निध्यायन्तस्त्वरितमतरन् दुस्तरां तस्य मायाम् ॥ २४-९५॥ आसीदेवं परिणतमधिद्वारकं द्वापरान्ते व्यासप्रख्याविभजनभवद्वेदशाखोपमानाम् । चिन्तातीतं यदुपतिमनःप्रीतिचिन्तामणीना- मेकं तासां भवरसभुजां भाग्यमेकातपत्रम् ॥ २४-९६॥ गुरुभिरनघचित्तैराहितोदारभूमा सुरभितरसमेतत् सूनृतं वेङ्कटेशः । व्यतनुत यदुवीरप्रीतिमिच्छन् प्रभूतां कविकथकमृगेन्द्रः क्षेमदं काव्यरत्नम् ॥ २४-९७॥ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य श्रीमद्वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये भोगाभ्युदयो नाम चतुर्ंविंशः सर्गः ॥ कवितार्किकसिंहाय कल्याणगुणशालिने । श्रीमते वेङ्कटनाथाय वेदान्तगुरवे नमः ॥ Compiled by Seshadri