śrīmadbhagavadgītā
.. oṃ śrī paramātmane namaḥ ..
.. atha śrīmadbhagavadgītā ..
atha prathamo'dhyāyaḥ . arjunaviṣādayogaḥ
dhṛtarāṣṭra uvāca .
dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ .
māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya .. 1-1..
sañjaya uvāca .
dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā .
ācāryamupasaṅgamya rājā vacanamabravīt .. 1-2..
paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm .
vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā .. 1-3..
atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi .
yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ .. 1-4..
dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān .
purujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṅgavaḥ .. 1-5..
yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān .
saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ .. 1-6..
asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama .
nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi te .. 1-7..
bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiñjayaḥ .
aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca .. 1-8..
anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ .
nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ .. 1-9..
aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam .
paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam .. 1-10..
ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ .
bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi .. 1-11..
tasya sañjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ .
siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān .. 1-12..
tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ .
sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat .. 1-13..
tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau .
mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ .. 1-14..
pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanañjayaḥ .
pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ .. 1-15..
anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ .
nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau .. 1-16..
kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ .
dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ .. 1-17..
drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate .
saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak .. 1-18..
sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat .
nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo'bhyanunādayan .. 1-19.. orlo vyanu
atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ .
pravṛtte śastrasampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ .. 1-20..
hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate .
arjuna uvāca .
senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta .. 1-21..
yāvadetānnirīkṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitān .
kairmayā saha yoddhavyamasmin raṇasamudyame .. 1-22..
yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgatāḥ .
dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ .. 1-23..
sañjaya uvāca .
evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata .
senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam .. 1-24..
bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām .
uvāca pārtha paśyaitānsamavetānkurūniti .. 1-25..
tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahān .
ācāryānmātulānbhrātṝnputrānpautrānsakhīṃstathā .. 1-26..
śvaśurānsuhṛdaścaiva senayorubhayorapi .
tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān .. 1-27..
kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdannidamabravīt .
arjuna uvāca .
dṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam .. 1-28..
sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati .
vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate .. 1-29..
gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāttvakcaiva paridahyate .
na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ .. 1-30..
nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava .
na ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave .. 1-31..
na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca .
kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogairjīvitena vā .. 1-32..
yeṣāmarthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca .
ta ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca .. 1-33..
ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ .
mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ sambandhinastathā .. 1-34..
etānna hantumicchāmi ghnato'pi madhusūdana .
api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte .. 1-35..
nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana .
pāpamevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ .. 1-36..
tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrānsvabāndhavān .
svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava .. 1-37..
yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ .
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam .. 1-38..
kathaṃ na jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum .
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana .. 1-39..
kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ .
dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta .. 1-40..
adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ .
strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṅkaraḥ .. 1-41..
saṅkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca .
patanti pitaro hyeṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ .. 1-42..
doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṅkarakārakaiḥ .
utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ .. 1-43..
utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana .
narake niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma .. 1-44..ornarake'niyataṃ
aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam .
yadrājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ .. 1-45..
yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ .
dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet .. 1-46..
sañjaya uvāca .
evamuktvārjunaḥ saṅkhye rathopastha upāviśat .
visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ .. 1-47..
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
arjunaviṣādayogo nāma prathamo'dhyāyaḥ .. 1..
atha dvitīyo'dhyāyaḥ . sāṅkhyayogaḥ
sañjaya uvāca .
taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam .
viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ .. 2-1..
śrībhagavānuvāca .
kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam .
anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna .. 2-2..
klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate .
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa .. 2-3..
arjuna uvāca .
kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana .
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana .. 2-4..
gurūnahatvā hi mahānubhāvān
śreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke .
hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva
bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān .. 2-5..
na caitadvidmaḥ kataranno garīyo
yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ .
yāneva hatvā na jijīviṣāma-
ste'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ .. 2-6..
kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ
pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ .
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme
śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam .. 2-7..
na hi prapaśyāmi mamāpanudyād
yacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām .
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ
rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam .. 2-8..
sañjaya uvāca .
evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapa .
na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha .. 2-9..
tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata .
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ .. 2-10..
śrībhagavānuvāca .
aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase .
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ .. 2-11..
na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ .
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param .. 2-12..
dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā .
tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati .. 2-13..
mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ .
āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata .. 2-14..
yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha .
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate .. 2-15..
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ .
ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ .. 2-16..
avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam .
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati .. 2-17..
antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ .
anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata .. 2-18..
ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam .
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate .. 2-19..
na jāyate mriyate vā kadācin
nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ .
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo
na hanyate hanyamāne śarīre .. 2-20..
vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam .
kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam .. 2-21..
vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya
navāni gṛhṇāti naro'parāṇi .
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇā-
nyanyāni saṃyāti navāni dehī .. 2-22..
nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ .
na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ .. 2-23..
acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca .
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ .. 2-24..
avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate .
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi .. 2-25..
atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam .
tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi .. 2-26..
jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca .
tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi .. 2-27..
avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata .
avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā .. 2-28..
āścaryavatpaśyati kaścidena-
māścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ .
āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti
śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit .. 2-29..
dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata .
tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi .. 2-30..
svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi .
dharmyāddhi yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyate .. 2-31..
yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam .
sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam .. 2-32..
atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṅgrāmaṃ na kariṣyasi .
tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi .. 2-33..
akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayām .
sambhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate .. 2-34..
bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ .
yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam .. 2-35..
avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ .
nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim .. 2-36..
hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm .
tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ .. 2-37..
sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau .
tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi .. 2-38..
eṣā te'bhihitā sāṅkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇu .
buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi .. 2-39..
nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate .
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt .. 2-40..
vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana .
bahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāyinām .. 2-41..
yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ .
vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ .. 2-42..
kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām .
kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati .. 2-43..
bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām .
vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate .. 2-44..
traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna .
nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān .. 2-45..
yāvānartha udapāne sarvataḥ samplutodake .
tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ .. 2-46..
karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana .
mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi .. 2-47..
yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya .
siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate .. 2-48..
dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjaya .
buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ .. 2-49..
buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte .
tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam .. 2-50..
karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ .
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam .. 2-51..
yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati .
tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca .. 2-52..
śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā .
samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi .. 2-53..
arjuna uvāca .
sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava .
sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim .. 2-54..
śrībhagavānuvāca .
prajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manogatān .
ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate .. 2-55..
duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ .
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate .. 2-56..
yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubham .
nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā .. 2-57..
yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ .
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā .. 2-58..
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ .
rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate .. 2-59..
yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ .
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ .. 2-60..
tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ .
vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā .. 2-61..
dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate .
saṅgātsañjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate .. 2-62..
krodhādbhavati sammohaḥ sammohātsmṛtivibhramaḥ .
smṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśātpraṇaśyati .. 2-63..
rāgadveṣavimuktaistu viṣayānindriyaiścaran . orviyuktaistu
ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati .. 2-64..
prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate .
prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate .. 2-65..
nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā .
na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham .. 2-66..
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate .
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi .. 2-67..
tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ .
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā .. 2-68..
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī .
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ .. 2-69..
āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ
samudramāpaḥ praviśanti yadvat .
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve
sa śāntimāpnoti na kāmakāmī .. 2-70..
vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ .
nirmamo nirahaṅkāraḥ sa śāntimadhigacchati .. 2-71..
eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati .
sthitvāsyāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati .. 2-72..
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
sāṅkhyayogo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ .. 2..
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ . karmayogaḥ
arjuna uvāca .
jyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana .
tatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava .. 3-1..
vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me .
tadekaṃ vada niścitya yena śreyo'hamāpnuyām .. 3-2..
śrībhagavānuvāca .
loke'smin dvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha .
jñānayogena sāṅkhyānāṃ karmayogena yoginām .. 3-3..
na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo'śnute .
na ca saṃnyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati .. 3-4..
na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt .
kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ .. 3-5..
karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran .
indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate .. 3-6..
yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna .
karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate .. 3-7..
niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ .
śarīrayātrāpi ca te na prasiddhyedakarmaṇaḥ .. 3-8..
yajñārthātkarmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥ .
tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara .. 3-9..
sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ .
anena prasaviṣyadhvameṣa vo'stviṣṭakāmadhuk .. 3-10..
devānbhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ .
parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha .. 3-11..
iṣṭānbhogānhi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ .
tairdattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ .. 3-12..
yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ .
bhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt .. 3-13..
annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasambhavaḥ .
yajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ .. 3-14..
karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam .
tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam .. 3-15..
evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ .
aghāyurindriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati .. 3-16..
yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ .
ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate .. 3-17..
naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana .
na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ .. 3-18..
tasmādasaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara .
asakto hyācarankarma paramāpnoti pūruṣaḥ .. 3-19..
karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ .
lokasaṅgrahamevāpi sampaśyankartumarhasi .. 3-20..
yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ .
sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate .. 3-21..
na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiñcana .
nānavāptamavāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi .. 3-22..
yadi hyahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ .
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ .. 3-23..
utsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham .
saṅkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ .. 3-24..
saktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti bhārata .
kuryādvidvāṃstathāsaktaścikīrṣurlokasaṅgraham .. 3-25..
na buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṅginām .
joṣayetsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ samācaran .. 3-26..
prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ .
ahaṅkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate .. 3-27..
tattvavittu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ .
guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate .. 3-28..
prakṛterguṇasammūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu .
tānakṛtsnavido mandānkṛtsnavinna vicālayet .. 3-29..
mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā .
nirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ .. 3-30..
ye me matamidaṃ nityamanutiṣṭhanti mānavāḥ .
śraddhāvanto'nasūyanto mucyante te'pi karmabhiḥ .. 3-31..
ye tvetadabhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam .
sarvajñānavimūḍhāṃstānviddhi naṣṭānacetasaḥ .. 3-32..
sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi .
prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati .. 3-33..
indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau .
tayorna vaśamāgacchettau hyasya paripanthinau .. 3-34..
śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt .
svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ .. 3-35..
arjuna uvāca .
atha kena prayukto'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ .
anicchannapi vārṣṇeya balādiva niyojitaḥ .. 3-36..
śrībhagavānuvāca .
kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ .
mahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam .. 3-37..
dhūmenāvriyate vahniryathādarśo malena ca .
yatholbenāvṛto garbhastathā tenedamāvṛtam .. 3-38..
āvṛtaṃ jñānametena jñānino nityavairiṇā .
kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca .. 3-39..
indriyāṇi mano buddhirasyādhiṣṭhānamucyate .
etairvimohayatyeṣa jñānamāvṛtya dehinam .. 3-40..
tasmāttvamindriyāṇyādau niyamya bharatarṣabha .
pāpmānaṃ prajahi hyenaṃ jñānavijñānanāśanam .. 3-41..
indriyāṇi parāṇyāhurindriyebhyaḥ paraṃ manaḥ .
manasastu parā buddhiryo buddheḥ paratastu saḥ .. 3-42..
evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānamātmanā .
jahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam .. 3-43..
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
karmayogo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ .. 3..
atha caturtho'dhyāyaḥ . jñānakarmasaṃnyāsayogaḥ
śrībhagavānuvāca .
imaṃ vivasvate yogaṃ proktavānahamavyayam .
vivasvānmanave prāha manurikṣvākave'bravīt .. 4-1..
evaṃ paramparāprāptamimaṃ rājarṣayo viduḥ .
sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa .. 4-2..
sa evāyaṃ mayā te'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ .
bhakto'si me sakhā ceti rahasyaṃ hyetaduttamam .. 4-3..
arjuna uvāca .
aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ .
kathametadvijānīyāṃ tvamādau proktavāniti .. 4-4..
śrībhagavānuvāca .
bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna .
tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa .. 4-5..
ajo'pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro'pi san .
prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya sambhavāmyātmamāyayā .. 4-6..
yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata .
abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham .. 4-7..
paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām .
dharmasaṃsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge .. 4-8..
janma karma ca me divyamevaṃ yo vetti tattvataḥ .
tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti māmeti so'rjuna .. 4-9..
vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ .
bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ .. 4-10..
ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham .
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ .. 4-11..
kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ .
kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā .. 4-12..
cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ .
tasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam .. 4-13..
na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā .
iti māṃ yo'bhijānāti karmabhirna sa badhyate .. 4-14..
evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ .
kuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam .. 4-15..
kiṃ karma kimakarmeti kavayo'pyatra mohitāḥ .
tatte karma pravakṣyāmi yajjñātvā mokṣyase'śubhāt .. 4-16..
karmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ .
akarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ .. 4-17..
karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ .
sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt .. 4-18..
yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṅkalpavarjitāḥ .
jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ .. 4-19..
tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ .
karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiñcitkaroti saḥ .. 4-20..
nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ .
śārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam .. 4-21..
yadṛcchālābhasantuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ .
samaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate .. 4-22..
gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ .
yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate .. 4-23..
brahmārpaṇaṃ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam .
brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā .. 4-24..
daivamevāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate .
brahmāgnāvapare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati .. 4-25..
śrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvati .
śabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati .. 4-26..
sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare .
ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite .. 4-27..
dravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathāpare .
svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ .. 4-28..
apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe'pānaṃ tathāpare .
prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ .. 4-29..
apare niyatāhārāḥ prāṇānprāṇeṣu juhvati .
sarve'pyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ .. 4-30..
yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam .
nāyaṃ loko'styayajñasya kuto'nyaḥ kurusattama .. 4-31..
evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe .
karmajānviddhi tānsarvānevaṃ jñātvā vimokṣyase .. 4-32..
śreyāndravyamayādyajñājjñānayajñaḥ parantapa .
sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate .. 4-33..
tadviddhi praṇipātena paripraśnena sevayā .
upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninastattvadarśinaḥ .. 4-34..
yajjñātvā na punarmohamevaṃ yāsyasi pāṇḍava .
yena bhūtānyaśeṣeṇa drakṣyasyātmanyatho mayi .. 4-35.. var aśeṣāṇi
api cedasi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ .
sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ santariṣyasi .. 4-36..
yathaidhāṃsi samiddho'gnirbhasmasātkurute'rjuna .
jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā .. 4-37..
na hi jñānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate .
tatsvayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati .. 4-38..
śraddhāvām̐llabhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ .
jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacireṇādhigacchati .. 4-39..
ajñaścāśraddadhānaśca saṃśayātmā vinaśyati .
nāyaṃ loko'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ .. 4-40..
yogasaṃnyastakarmāṇaṃ jñānasañchinnasaṃśayam .
ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya .. 4-41..
tasmādajñānasambhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinātmanaḥ .
chittvainaṃ saṃśayaṃ yogamātiṣṭhottiṣṭha bhārata .. 4-42..
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
jñānakarmasaṃnyāsayogo nāma caturtho'dhyāyaḥ .. 4..
atha pañcamo'dhyāyaḥ . saṃnyāsayogaḥ
arjuna uvāca .
saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi .
yacchreya etayorekaṃ tanme brūhi suniścitam .. 5-1..
śrībhagavānuvāca .
saṃnyāsaḥ karmayogaśca niḥśreyasakarāvubhau .
tayostu karmasaṃnyāsātkarmayogo viśiṣyate .. 5-2..
jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati .
nirdvandvo hi mahābāho sukhaṃ bandhātpramucyate .. 5-3..
sāṅkhyayogau pṛthagbālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ .
ekamapyāsthitaḥ samyagubhayorvindate phalam .. 5-4..
yatsāṅkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tadyogairapi gamyate .
ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati .. 5-5..
saṃnyāsastu mahābāho duḥkhamāptumayogataḥ .
yogayukto munirbrahma nacireṇādhigacchati .. 5-6..
yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ .
sarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyate .. 5-7..
naiva kiñcitkaromīti yukto manyeta tattvavit .
paśyañśṛṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapañśvasan .. 5-8..
pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi .
indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan .. 5-9..
brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ .
lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā .. 5-10..
kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi .
yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye .. 5-11..
yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntimāpnoti naiṣṭhikīm .
ayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nibadhyate .. 5-12..
sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī .
navadvāre pure dehī naiva kurvanna kārayan .. 5-13..
na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ .
na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate .. 5-14..
nādatte kasyacitpāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ .
ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ .. 5-15..
jñānena tu tadajñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanaḥ .
teṣāmādityavajjñānaṃ prakāśayati tatparam .. 5-16..
tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ .
gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ .. 5-17..
vidyāvinayasampanne brāhmaṇe gavi hastini .
śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ .. 5-18..
ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ .
nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ .. 5-19..
na prahṛṣyetpriyaṃ prāpya nodvijetprāpya cāpriyam .
sthirabuddhirasammūḍho brahmavid brahmaṇi sthitaḥ .. 5-20..
bāhyasparśeṣvasaktātmā vindatyātmani yatsukham .
sa brahmayogayuktātmā sukhamakṣayamaśnute .. 5-21..
ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te .
ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ .. 5-22..
śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prākśarīravimokṣaṇāt .
kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ .. 5-23..
yo'ntaḥsukho'ntarārāmastathāntarjyotireva yaḥ .
sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto'dhigacchati .. 5-24..
labhante brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ .
chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ .. 5-25..
kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām .
abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām .. 5-26..
sparśānkṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntare bhruvoḥ .
prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau .. 5-27..
yatendriyamanobuddhirmunirmokṣaparāyaṇaḥ .
vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ .. 5-28..
bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram .
suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati .. 5-29..
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
saṃnyāsayogo nāma pañcamo'dhyāyaḥ .. 5..
atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ . ātmasaṃyamayogaḥ
śrībhagavānuvāca .
anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ .
sa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnirna cākriyaḥ .. 6-1..
yaṃ saṃnyāsamiti prāhuryogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava .
na hyasaṃnyastasaṅkalpo yogī bhavati kaścana .. 6-2..
ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate .
yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate .. 6-3..
yadā hi nendriyārtheṣu na karmasvanuṣajjate .
sarvasaṅkalpasaṃnyāsī yogārūḍhastadocyate .. 6-4..
uddharedātmanātmānaṃ nātmānamavasādayet .
ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ .. 6-5..
bandhurātmātmanastasya yenātmaivātmanā jitaḥ .
anātmanastu śatrutve vartetātmaiva śatruvat .. 6-6..
jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ .
śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ .. 6-7..
jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ .
yukta ityucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ .. 6-8..
suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu .
sādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhirviśiṣyate .. 6-9..
yogī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥ .
ekākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ .. 6-10..
śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ .
nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram .. 6-11..
tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ .
upaviśyāsane yuñjyādyogamātmaviśuddhaye .. 6-12..
samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ .
samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan .. 6-13..
praśāntātmā vigatabhīrbrahmacārivrate sthitaḥ .
manaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ .. 6-14..
yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī niyatamānasaḥ .
śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati .. 6-15..
nātyaśnatastu yogo'sti na caikāntamanaśnataḥ .
na cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna .. 6-16..
yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu .
yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā .. 6-17..
yadā viniyataṃ cittamātmanyevāvatiṣṭhate .
niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ityucyate tadā .. 6-18..
yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā .
yogino yatacittasya yuñjato yogamātmanaḥ .. 6-19..
yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā .
yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati .. 6-20..
sukhamātyantikaṃ yattad buddhigrāhyamatīndriyam .
vetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ .. 6-21..
yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ .
yasminsthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate .. 6-22..
taṃ vidyād duḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam .
sa niścayena yoktavyo yogo'nirviṇṇacetasā .. 6-23..
saṅkalpaprabhavānkāmāṃstyaktvā sarvānaśeṣataḥ .
manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ .. 6-24..
śanaiḥ śanairuparamed buddhyā dhṛtigṛhītayā .
ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintayet .. 6-25..
yato yato niścarati manaścañcalamasthiram .
tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet .. 6-26..
praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamam .
upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam .. 6-27..
yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ .
sukhena brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnute .. 6-28..
sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani .
īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ .. 6-29..
yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati .
tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati .. 6-30..
sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajatyekatvamāsthitaḥ .
sarvathā vartamāno'pi sa yogī mayi vartate .. 6-31..
ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo'rjuna .
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramo mataḥ .. 6-32..
arjuna uvāca .
yo'yaṃ yogastvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana .
etasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvātsthitiṃ sthirām .. 6-33..
cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavad dṛḍham .
tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyoriva suduṣkaram .. 6-34..
śrībhagavānuvāca .
asaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calam .
abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate .. 6-35..
asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ .
vaśyātmanā tu yatatā śakyo'vāptumupāyataḥ .. 6-36..
arjuna uvāca .
ayatiḥ śraddhayopeto yogāccalitamānasaḥ .
aprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati .. 6-37..
kaccinnobhayavibhraṣṭaśchinnābhramiva naśyati .
apratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi .. 6-38..
etanme saṃśayaṃ kṛṣṇa chettumarhasyaśeṣataḥ .
tvadanyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hyupapadyate .. 6-39..
śrībhagavānuvāca .
pārtha naiveha nāmutra vināśastasya vidyate .
na hi kalyāṇakṛtkaścid durgatiṃ tāta gacchati .. 6-40..
prāpya puṇyakṛtāṃ lokānuṣitvā śāśvatīḥ samāḥ .
śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate .. 6-41..
athavā yogināmeva kule bhavati dhīmatām .
etaddhi durlabhataraṃ loke janma yadīdṛśam .. 6-42..
tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam .
yatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana .. 6-43..
pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo'pi saḥ .
jijñāsurapi yogasya śabdabrahmātivartate .. 6-44..
prayatnādyatamānastu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ .
anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim .. 6-45..
tapasvibhyo'dhiko yogī jñānibhyo'pi mato'dhikaḥ .
karmibhyaścādhiko yogī tasmādyogī bhavārjuna .. 6-46..
yogināmapi sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā .
śraddhāvānbhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ .. 6-47..
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
ātmasaṃyamayogo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ .. 6..
atha saptamo'dhyāyaḥ . jñānavijñānayogaḥ
śrībhagavānuvāca .
mayyāsaktamanāḥ pārtha yogaṃ yuñjanmadāśrayaḥ .
asaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jñāsyasi tacchṛṇu .. 7-1..
jñānaṃ te'haṃ savijñānamidaṃ vakṣyāmyaśeṣataḥ .
yajjñātvā neha bhūyo'nyajjñātavyamavaśiṣyate .. 7-2..
manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścidyatati siddhaye .
yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vetti tattvataḥ .. 7-3..
bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca .
ahaṅkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā .. 7-4..
apareyamitastvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām .
jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat .. 7-5..
etadyonīni bhūtāni sarvāṇītyupadhāraya .
ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā .. 7-6..
mattaḥ parataraṃ nānyatkiñcidasti dhanañjaya .
mayi sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva .. 7-7..
raso'hamapsu kaunteya prabhāsmi śaśisūryayoḥ .
praṇavaḥ sarvavedeṣu śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu .. 7-8..
puṇyo gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tejaścāsmi vibhāvasau .
jīvanaṃ sarvabhūteṣu tapaścāsmi tapasviṣu .. 7-9..
bījaṃ māṃ sarvabhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanam .
buddhirbuddhimatāmasmi tejastejasvināmaham .. 7-10..
balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāmarāgavivarjitam .
dharmāviruddho bhūteṣu kāmo'smi bharatarṣabha .. 7-11..
ye caiva sāttvikā bhāvā rājasāstāmasāśca ye .
matta eveti tānviddhi na tvahaṃ teṣu te mayi .. 7-12..
tribhirguṇamayairbhāvairebhiḥ sarvamidaṃ jagat .
mohitaṃ nābhijānāti māmebhyaḥ paramavyayam .. 7-13..
daivī hyeṣā guṇamayī mama māyā duratyayā .
māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te .. 7-14..
na māṃ duṣkṛtino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ .
māyayāpahṛtajñānā āsuraṃ bhāvamāśritāḥ .. 7-15..
caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino'rjuna .
ārto jijñāsurarthārthī jñānī ca bharatarṣabha .. 7-16..
teṣāṃ jñānī nityayukta ekabhaktirviśiṣyate .
priyo hi jñānino'tyarthamahaṃ sa ca mama priyaḥ .. 7-17..
udārāḥ sarva evaite jñānī tvātmaiva me matam .
āsthitaḥ sa hi yuktātmā māmevānuttamāṃ gatim .. 7-18..
bahūnāṃ janmanāmante jñānavānmāṃ prapadyate .
vāsudevaḥ sarvamiti sa mahātmā sudurlabhaḥ .. 7-19..
kāmaistaistairhṛtajñānāḥ prapadyante'nyadevatāḥ .
taṃ taṃ niyamamāsthāya prakṛtyā niyatāḥ svayā .. 7-20..
yo yo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitumicchati .
tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tāmeva vidadhāmyaham .. 7-21..
sa tayā śraddhayā yuktastasyārādhanamīhate .
labhate ca tataḥ kāmānmayaiva vihitānhi tān .. 7-22..
antavattu phalaṃ teṣāṃ tadbhavatyalpamedhasām .
devāndevayajo yānti madbhaktā yānti māmapi .. 7-23..
avyaktaṃ vyaktimāpannaṃ manyante māmabuddhayaḥ .
paraṃ bhāvamajānanto mamāvyayamanuttamam .. 7-24..
nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ .
mūḍho'yaṃ nābhijānāti loko māmajamavyayam .. 7-25..
vedāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna .
bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu veda na kaścana .. 7-26..
icchādveṣasamutthena dvandvamohena bhārata .
sarvabhūtāni sammohaṃ sarge yānti parantapa .. 7-27..
yeṣāṃ tvantagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām .
te dvandvamohanirmuktā bhajante māṃ dṛḍhavratāḥ .. 7-28..
jarāmaraṇamokṣāya māmāśritya yatanti ye .
te brahma tadviduḥ kṛtsnamadhyātmaṃ karma cākhilam .. 7-29..
sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca ye viduḥ .
prayāṇakāle'pi ca māṃ te viduryuktacetasaḥ .. 7-30..
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
jñānavijñānayogo nāma saptamo'dhyāyaḥ .. 7..
atha aṣṭamo'dhyāyaḥ . akṣarabrahmayogaḥ
arjuna uvāca .
kiṃ tad brahma kimadhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottama .
adhibhūtaṃ ca kiṃ proktamadhidaivaṃ kimucyate .. 8-1..
adhiyajñaḥ kathaṃ ko'tra dehe'sminmadhusūdana .
prayāṇakāle ca kathaṃ jñeyo'si niyatātmabhiḥ .. 8-2..
śrībhagavānuvāca .
akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo'dhyātmamucyate .
bhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ .. 8-3..
adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaścādhidaivatam .
adhiyajño'hamevātra dehe dehabhṛtāṃ vara .. 8-4..
antakāle ca māmeva smaranmuktvā kalevaram .
yaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ .. 8-5..
yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram .
taṃ tamevaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ .. 8-6..
tasmātsarveṣu kāleṣu māmanusmara yudhya ca .
mayyarpitamanobuddhirmāmevaiṣyasyasaṃśayaḥ .. 8-7.. orsaṃśayam
abhyāsayogayuktena cetasā nānyagāminā .
paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan .. 8-8..
kaviṃ purāṇamanuśāsitāra-
maṇoraṇīyaṃsamanusmaredyaḥ .
sarvasya dhātāramacintyarūpa-
mādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt .. 8-9..
prayāṇakāle manasā'calena
bhaktyā yukto yogabalena caiva .
bhruvormadhye prāṇamāveśya samyak
sa taṃ paraṃ puruṣamupaiti divyam .. 8-10..
yadakṣaraṃ vedavido vadanti
viśanti yadyatayo vītarāgāḥ .
yadicchanto brahmacaryaṃ caranti
tatte padaṃ saṅgraheṇa pravakṣye .. 8-11..
sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca .
mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇamāsthito yogadhāraṇām .. 8-12..
omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran .
yaḥ prayāti tyajandehaṃ sa yāti paramāṃ gatim .. 8-13..
ananyacetāḥ satataṃ yo māṃ smarati nityaśaḥ .
tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yoginaḥ .. 8-14..
māmupetya punarjanma duḥkhālayamaśāśvatam .
nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ .. 8-15..
ābrahmabhuvanāllokāḥ punarāvartino'rjuna .
māmupetya tu kaunteya punarjanma na vidyate .. 8-16..
sahasrayugaparyantamaharyad brahmaṇo viduḥ .
rātriṃ yugasahasrāntāṃ te'horātravido janāḥ .. 8-17..
avyaktād vyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyaharāgame .
rātryāgame pralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake .. 8-18..
bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate .
rātryāgame'vaśaḥ pārtha prabhavatyaharāgame .. 8-19..
parastasmāttu bhāvo'nyo'vyakto'vyaktātsanātanaḥ .
yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati .. 8-20..
avyakto'kṣara ityuktastamāhuḥ paramāṃ gatim .
yaṃ prāpya na nivartante taddhāma paramaṃ mama .. 8-21..
puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyastvananyayā .
yasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvamidaṃ tatam .. 8-22..
yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiṃ caiva yoginaḥ .
prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha .. 8-23..
agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam .
tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ .. 8-24..
dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam .
tatra cāndramasaṃ jyotiryogī prāpya nivartate .. 8-25..
śuklakṛṣṇe gatī hyete jagataḥ śāśvate mate .
ekayā yātyanāvṛttimanyayāvartate punaḥ .. 8-26..
naite sṛtī pārtha jānanyogī muhyati kaścana .
tasmātsarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna .. 8-27..
vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva
dāneṣu yatpuṇyaphalaṃ pradiṣṭam .
atyeti tatsarvamidaṃ viditvā
yogī paraṃ sthānamupaiti cādyam .. 8-28..
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
akṣarabrahmayogo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ .. 8..
atha navamo'dhyāyaḥ . rājavidyārājaguhyayogaḥ
śrībhagavānuvāca .
idaṃ tu te guhyatamaṃ pravakṣyāmyanasūyave .
jñānaṃ vijñānasahitaṃ yajjñātvā mokṣyase'śubhāt .. 9-1..
rājavidyā rājaguhyaṃ pavitramidamuttamam .
pratyakṣāvagamaṃ dharmyaṃ susukhaṃ kartumavyayam .. 9-2..
aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya parantapa .
aprāpya māṃ nivartante mṛtyusaṃsāravartmani .. 9-3..
mayā tatamidaṃ sarvaṃ jagadavyaktamūrtinā .
matsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ .. 9-4..
na ca matsthāni bhūtāni paśya me yogamaiśvaram .
bhūtabhṛnna ca bhūtastho mamātmā bhūtabhāvanaḥ .. 9-5..
yathākāśasthito nityaṃ vāyuḥ sarvatrago mahān .
tathā sarvāṇi bhūtāni matsthānītyupadhāraya .. 9-6..
sarvabhūtāni kaunteya prakṛtiṃ yānti māmikām .
kalpakṣaye punastāni kalpādau visṛjāmyaham .. 9-7..
prakṛtiṃ svāmavaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ .
bhūtagrāmamimaṃ kṛtsnamavaśaṃ prakṛtervaśāt .. 9-8..
na ca māṃ tāni karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya .
udāsīnavadāsīnamasaktaṃ teṣu karmasu .. 9-9..
mayādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram .
hetunānena kaunteya jagadviparivartate .. 9-10..
avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam .
paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram .. 9-11..
moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ .
rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohinīṃ śritāḥ .. 9-12..
mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ .
bhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādimavyayam .. 9-13..
satataṃ kīrtayanto māṃ yatantaśca dṛḍhavratāḥ .
namasyantaśca māṃ bhaktyā nityayuktā upāsate .. 9-14..
jñānayajñena cāpyanye yajanto māmupāsate .
ekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvatomukham .. 9-15..
ahaṃ kraturahaṃ yajñaḥ svadhāhamahamauṣadham .
mantro'hamahamevājyamahamagnirahaṃ hutam .. 9-16..
pitāhamasya jagato mātā dhātā pitāmahaḥ .
vedyaṃ pavitramoṅkāra ṛksāma yajureva ca .. 9-17..
gatirbhartā prabhuḥ sākṣī nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛt .
prabhavaḥ pralayaḥ sthānaṃ nidhānaṃ bījamavyayam .. 9-18..
tapāmyahamahaṃ varṣaṃ nigṛhṇāmyutsṛjāmi ca .
amṛtaṃ caiva mṛtyuśca sadasaccāhamarjuna .. 9-19..
traividyā māṃ somapāḥ pūtapāpā
yajñairiṣṭvā svargatiṃ prārthayante .
te puṇyamāsādya surendraloka-
maśnanti divyāndivi devabhogān .. 9-20..
te taṃ bhuktvā svargalokaṃ viśālaṃ
kṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti .
evaṃ trayīdharmamanuprapannā
gatāgataṃ kāmakāmā labhante .. 9-21..
ananyāścintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate .
teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham .. 9-22..
ye'pyanyadevatā bhaktā yajante śraddhayānvitāḥ .
te'pi māmeva kaunteya yajantyavidhipūrvakam .. 9-23..
ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhureva ca .
na tu māmabhijānanti tattvenātaścyavanti te .. 9-24..
yānti devavratā devānpitṝnyānti pitṛvratāḥ .
bhūtāni yānti bhūtejyā yānti madyājino'pi mām .. 9-25..
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati .
tadahaṃ bhaktyupahṛtamaśnāmi prayatātmanaḥ .. 9-26..
yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat .
yattapasyasi kaunteya tatkuruṣva madarpaṇam .. 9-27..
śubhāśubhaphalairevaṃ mokṣyase karmabandhanaiḥ .
saṃnyāsayogayuktātmā vimukto māmupaiṣyasi .. 9-28..
samo'haṃ sarvabhūteṣu na me dveṣyo'sti na priyaḥ .
ye bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi te teṣu cāpyaham .. 9-29..
api cetsudurācāro bhajate māmananyabhāk .
sādhureva sa mantavyaḥ samyagvyavasito hi saḥ .. 9-30..
kṣipraṃ bhavati dharmātmā śaśvacchāntiṃ nigacchati .
kaunteya pratijānīhi na me bhaktaḥ praṇaśyati .. 9-31..
māṃ hi pārtha vyapāśritya ye'pi syuḥ pāpayonayaḥ .
striyo vaiśyāstathā śūdrāste'pi yānti parāṃ gatim .. 9-32..
kiṃ punarbrāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayastathā .
anityamasukhaṃ lokamimaṃ prāpya bhajasva mām .. 9-33..
manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru .
māmevaiṣyasi yuktvaivamātmānaṃ matparāyaṇaḥ .. 9-34..
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
rājavidyārājaguhyayogo nāma navamo'dhyāyaḥ .. 9..
atha daśamo'dhyāyaḥ . vibhūtiyogaḥ
śrībhagavānuvāca .
bhūya eva mahābāho śṛṇu me paramaṃ vacaḥ .
yatte'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā .. 10-1..
na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ .
ahamādirhi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ .. 10-2..
yo māmajamanādiṃ ca vetti lokamaheśvaram .
asammūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ pramucyate .. 10-3..
buddhirjñānamasammohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ .
sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo'bhāvo bhayaṃ cābhayameva ca .. 10-4..
ahiṃsā samatā tuṣṭistapo dānaṃ yaśo'yaśaḥ .
bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ .. 10-5..
maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavastathā .
madbhāvā mānasā jātā yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ .. 10-6..
etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca mama yo vetti tattvataḥ .
so'vikampena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ .. 10-7..
ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate .
iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ .. 10-8..
maccittā madgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam .
kathayantaśca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca .. 10-9..
teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam .
dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayānti te .. 10-10..
teṣāmevānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ .
nāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā .. 10-11..
arjuna uvāca .
paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān .
puruṣaṃ śāśvataṃ divyamādidevamajaṃ vibhum .. 10-12..
āhustvāmṛṣayaḥ sarve devarṣirnāradastathā .
asito devalo vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi me .. 10-13..
sarvametadṛtaṃ manye yanmāṃ vadasi keśava .
na hi te bhagavanvyaktiṃ vidurdevā na dānavāḥ .. 10-14..
svayamevātmanātmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottama .
bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate .. 10-15..
vaktumarhasyaśeṣeṇa divyā hyātmavibhūtayaḥ .
yābhirvibhūtibhirlokānimāṃstvaṃ vyāpya tiṣṭhasi .. 10-16..
kathaṃ vidyāmahaṃ yogiṃstvāṃ sadā paricintayan .
keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo'si bhagavanmayā .. 10-17..
vistareṇātmano yogaṃ vibhūtiṃ ca janārdana .
bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śṛṇvato nāsti me'mṛtam .. 10-18..
śrībhagavānuvāca .
hanta te kathayiṣyāmi divyā hyātmavibhūtayaḥ .
prādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāstyanto vistarasya me .. 10-19..
ahamātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ .
ahamādiśca madhyaṃ ca bhūtānāmanta eva ca .. 10-20..
ādityānāmahaṃ viṣṇurjyotiṣāṃ raviraṃśumān .
marīcirmarutāmasmi nakṣatrāṇāmahaṃ śaśī .. 10-21..
vedānāṃ sāmavedo'smi devānāmasmi vāsavaḥ .
indriyāṇāṃ manaścāsmi bhūtānāmasmi cetanā .. 10-22..
rudrāṇāṃ śaṅkaraścāsmi vitteśo yakṣarakṣasām .
vasūnāṃ pāvakaścāsmi meruḥ śikhariṇāmaham .. 10-23..
purodhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim .
senānīnāmahaṃ skandaḥ sarasāmasmi sāgaraḥ .. 10-24..
maharṣīṇāṃ bhṛgurahaṃ girāmasmyekamakṣaram .
yajñānāṃ japayajño'smi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ .. 10-25..
aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ .
gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ .. 10-26..
uccaiḥśravasamaśvānāṃ viddhi māmamṛtodbhavam .
airāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam .. 10-27..
āyudhānāmahaṃ vajraṃ dhenūnāmasmi kāmadhuk .
prajanaścāsmi kandarpaḥ sarpāṇāmasmi vāsukiḥ .. 10-28..
anantaścāsmi nāgānāṃ varuṇo yādasāmaham .
pitṝṇāmaryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatāmaham .. 10-29..
prahlādaścāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatāmaham .
mṛgāṇāṃ ca mṛgendro'haṃ vainateyaśca pakṣiṇām .. 10-30..
pavanaḥ pavatāmasmi rāmaḥ śastrabhṛtāmaham .
jhaṣāṇāṃ makaraścāsmi srotasāmasmi jāhnavī .. 10-31..
sargāṇāmādirantaśca madhyaṃ caivāhamarjuna .
adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatāmaham .. 10-32..
akṣarāṇāmakāro'smi dvandvaḥ sāmāsikasya ca .
ahamevākṣayaḥ kālo dhātāhaṃ viśvatomukhaḥ .. 10-33..
mṛtyuḥ sarvaharaścāhamudbhavaśca bhaviṣyatām .
kīrtiḥ śrīrvākca nārīṇāṃ smṛtirmedhā dhṛtiḥ kṣamā .. 10-34..
bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasāmaham .
māsānāṃ mārgaśīrṣo'hamṛtūnāṃ kusumākaraḥ .. 10-35..
dyūtaṃ chalayatāmasmi tejastejasvināmaham .
jayo'smi vyavasāyo'smi sattvaṃ sattvavatāmaham .. 10-36..
vṛṣṇīnāṃ vāsudevo'smi pāṇḍavānāṃ dhanañjayaḥ .
munīnāmapyahaṃ vyāsaḥ kavīnāmuśanā kaviḥ .. 10-37..
daṇḍo damayatāmasmi nītirasmi jigīṣatām .
maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatāmaham .. 10-38..
yaccāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tadahamarjuna .
na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram .. 10-39..
nānto'sti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ parantapa .
eṣa tūddeśataḥ prokto vibhūtervistaro mayā .. 10-40..
yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā .
tattadevāvagaccha tvaṃ mama tejoṃ'śasambhavam .. 10-41..
athavā bahunaitena kiṃ jñātena tavārjuna .
viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat .. 10-42..
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
vibhūtiyogo nāma daśamo'dhyāyaḥ .. 10..
athaikādaśo'dhyāyaḥ . viśvarūpadarśanayogaḥ
arjuna uvāca .
madanugrahāya paramaṃ guhyamadhyātmasaṃjñitam .
yattvayoktaṃ vacastena moho'yaṃ vigato mama .. 11-1..
bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā .
tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyamapi cāvyayam .. 11-2..
evametadyathāttha tvamātmānaṃ parameśvara .
draṣṭumicchāmi te rūpamaiśvaraṃ puruṣottama .. 11-3..
manyase yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭumiti prabho .
yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānamavyayam .. 11-4..
śrībhagavānuvāca .
paśya me pārtha rūpāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ .
nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca .. 11-5..
paśyādityānvasūnrudrānaśvinau marutastathā .
bahūnyadṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata .. 11-6..
ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram .
mama dehe guḍākeśa yaccānyad draṣṭumicchasi .. 11-7..
na tu māṃ śakyase draṣṭumanenaiva svacakṣuṣā .
divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram .. 11-8..
sañjaya uvāca .
evamuktvā tato rājanmahāyogeśvaro hariḥ .
darśayāmāsa pārthāya paramaṃ rūpamaiśvaram .. 11-9..
anekavaktranayanamanekādbhutadarśanam .
anekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham .. 11-10..
divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam .
sarvāścaryamayaṃ devamanantaṃ viśvatomukham .. 11-11..
divi sūryasahasrasya bhavedyugapadutthitā .
yadi bhāḥ sadṛśī sā syādbhāsastasya mahātmanaḥ .. 11-12..
tatraikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ pravibhaktamanekadhā .
apaśyaddevadevasya śarīre pāṇḍavastadā .. 11-13..
tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanañjayaḥ .
praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalirabhāṣata .. 11-14..
arjuna uvāca .
paśyāmi devāṃstava deva dehe
sarvāṃstathā bhūtaviśeṣasaṅghān .
brahmāṇamīśaṃ kamalāsanastha-
mṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān .. 11-15..
anekabāhūdaravaktranetraṃ
paśyāmi tvāṃ sarvato'nantarūpam .
nāntaṃ na madhyaṃ na punastavādiṃ
paśyāmi viśveśvara viśvarūpa .. 11-16..
kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca
tejorāśiṃ sarvato dīptimantam .
paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantād
dīptānalārkadyutimaprameyam .. 11-17..
tvamakṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ
tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam .
tvamavyayaḥ śāśvatadharmagoptā
sanātanastvaṃ puruṣo mato me .. 11-18..
anādimadhyāntamanantavīrya-
manantabāhuṃ śaśisūryanetram .
paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ
svatejasā viśvamidaṃ tapantam .. 11-19..
dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hi
vyāptaṃ tvayaikena diśaśca sarvāḥ .
dṛṣṭvādbhutaṃ rūpamugraṃ tavedaṃ
lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman .. 11-20..
amī hi tvāṃ surasaṅghā viśanti
kecidbhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti .
svastītyuktvā maharṣisiddhasaṅghāḥ
stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ .. 11-21..
rudrādityā vasavo ye ca sādhyā
viśve'śvinau marutaścoṣmapāśca .
gandharvayakṣāsurasiddhasaṅghā
vīkṣante tvāṃ vismitāścaiva sarve .. 11-22..
rūpaṃ mahatte bahuvaktranetraṃ
mahābāho bahubāhūrupādam .
bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ
dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitāstathāham .. 11-23..
nabhaḥspṛśaṃ dīptamanekavarṇaṃ
vyāttānanaṃ dīptaviśālanetram .
dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā
dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo .. 11-24..
daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni
dṛṣṭvaiva kālānalasannibhāni .
diśo na jāne na labhe ca śarma
prasīda deveśa jagannivāsa .. 11-25..
amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ
sarve sahaivāvanipālasaṅghaiḥ .
bhīṣmo droṇaḥ sūtaputrastathāsau
sahāsmadīyairapi yodhamukhyaiḥ .. 11-26..
vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti
daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni .
kecidvilagnā daśanāntareṣu
sandṛśyante cūrṇitairuttamāṅgaiḥ .. 11-27..
yathā nadīnāṃ bahavo'mbuvegāḥ
samudramevābhimukhā dravanti .
tathā tavāmī naralokavīrā
viśanti vaktrāṇyabhivijvalanti .. 11-28..
yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṅgā
viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ .
tathaiva nāśāya viśanti lokā-
stavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ .. 11-29..
lelihyase grasamānaḥ samantāl-
lokānsamagrānvadanairjvaladbhiḥ .
tejobhirāpūrya jagatsamagraṃ
bhāsastavogrāḥ pratapanti viṣṇo .. 11-30..
ākhyāhi me ko bhavānugrarūpo
namo'stu te devavara prasīda .
vijñātumicchāmi bhavantamādyaṃ
na hi prajānāmi tava pravṛttim .. 11-31..
śrībhagavānuvāca .
kālo'smi lokakṣayakṛtpravṛddho
lokānsamāhartumiha pravṛttaḥ .
ṛte'pi tvāṃ na bhaviṣyanti sarve
ye'vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ .. 11-32..
tasmāttvamuttiṣṭha yaśo labhasva
jitvā śatrūn bhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham .
mayaivaite nihatāḥ pūrvameva
nimittamātraṃ bhava savyasācin .. 11-33..
droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca
karṇaṃ tathānyānapi yodhavīrān .
mayā hatāṃstvaṃ jahi mā vyathiṣṭhā
yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān .. 11-34..
sañjaya uvāca .
etacchrutvā vacanaṃ keśavasya
kṛtāñjalirvepamānaḥ kirīṭī .
namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ
sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya .. 11-35..
arjuna uvāca .
sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā
jagatprahṛṣyatyanurajyate ca .
rakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti
sarve namasyanti ca siddhasaṅghāḥ .. 11-36..
kasmācca te na nameranmahātman
garīyase brahmaṇo'pyādikartre .
ananta deveśa jagannivāsa
tvamakṣaraṃ sadasattatparaṃ yat .. 11-37..
tvamādidevaḥ puruṣaḥ purāṇa-
stvamasya viśvasya paraṃ nidhānam .
vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma
tvayā tataṃ viśvamanantarūpa .. 11-38..
vāyuryamo'gnirvaruṇaḥ śaśāṅkaḥ
prajāpatistvaṃ prapitāmahaśca .
namo namaste'stu sahasrakṛtvaḥ
punaśca bhūyo'pi namo namaste .. 11-39..
namaḥ purastādatha pṛṣṭhataste
namo'stu te sarvata eva sarva .
anantavīryāmitavikramastvaṃ
sarvaṃ samāpnoṣi tato'si sarvaḥ .. 11-40..
sakheti matvā prasabhaṃ yaduktaṃ
he kṛṣṇa he yādava he sakheti .
ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ
mayā pramādātpraṇayena vāpi .. 11-41..
yaccāvahāsārthamasatkṛto'si
vihāraśayyāsanabhojaneṣu .
eko'thavāpyacyuta tatsamakṣaṃ
tatkṣāmaye tvāmahamaprameyam .. 11-42..
pitāsi lokasya carācarasya
tvamasya pūjyaśca gururgarīyān .
na tvatsamo'styabhyadhikaḥ kuto'nyo
lokatraye'pyapratimaprabhāva .. 11-43..
tasmātpraṇamya praṇidhāya kāyaṃ
prasādaye tvāmahamīśamīḍyam .
piteva putrasya sakheva sakhyuḥ
priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum .. 11-44..
adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito'smi dṛṣṭvā
bhayena ca pravyathitaṃ mano me .
tadeva me darśaya deva rūpaṃ
prasīda deveśa jagannivāsa .. 11-45..
kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastaṃ
icchāmi tvāṃ draṣṭumahaṃ tathaiva .
tenaiva rūpeṇa caturbhujena
sahasrabāho bhava viśvamūrte .. 11-46..
śrībhagavānuvāca .
mayā prasannena tavārjunedaṃ
rūpaṃ paraṃ darśitamātmayogāt .
tejomayaṃ viśvamanantamādyaṃ
yanme tvadanyena na dṛṣṭapūrvam .. 11-47..
na vedayajñādhyayanairna dānai-
rna ca kriyābhirna tapobhirugraiḥ .
evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛloke
draṣṭuṃ tvadanyena kurupravīra .. 11-48..
mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvo
dṛṣṭvā rūpaṃ ghoramīdṛṅmamedam .
vyapetabhīḥ prītamanāḥ punastvaṃ
tadeva me rūpamidaṃ prapaśya .. 11-49..
sañjaya uvāca .
ityarjunaṃ vāsudevastathoktvā
svakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa bhūyaḥ .
āśvāsayāmāsa ca bhītamenaṃ
bhūtvā punaḥ saumyavapurmahātmā .. 11-50..
arjuna uvāca .
dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana .
idānīmasmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ .. 11-51..
śrībhagavānuvāca .
sudurdarśamidaṃ rūpaṃ dṛṣṭavānasi yanmama .
devā apyasya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ .. 11-52..
nāhaṃ vedairna tapasā na dānena na cejyayā .
śakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavānasi māṃ yathā .. 11-53..
bhaktyā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho'rjuna .
jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca parantapa .. 11-54..
matkarmakṛnmatparamo madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ .
nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa māmeti pāṇḍava .. 11-55..
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
viśvarūpadarśanayogo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ .. 11..
atha dvādaśo'dhyāyaḥ . bhaktiyogaḥ
arjuna uvāca .
evaṃ satatayuktā ye bhaktāstvāṃ paryupāsate .
ye cāpyakṣaramavyaktaṃ teṣāṃ ke yogavittamāḥ .. 12-1..
śrībhagavānuvāca .
mayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate .
śraddhayā parayopetāḥ te me yuktatamā matāḥ .. 12-2..
ye tvakṣaramanirdeśyamavyaktaṃ paryupāsate .
sarvatragamacintyañca kūṭasthamacalandhruvam .. 12-3..
sanniyamyendriyagrāmaṃ sarvatra samabuddhayaḥ .
te prāpnuvanti māmeva sarvabhūtahite ratāḥ .. 12-4..
kleśo'dhikatarasteṣāmavyaktāsaktacetasām .
avyaktā hi gatirduḥkhaṃ dehavadbhiravāpyate .. 12-5..
ye tu sarvāṇi karmāṇi mayi saṃnyasya matparāḥ .
ananyenaiva yogena māṃ dhyāyanta upāsate .. 12-6..
teṣāmahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāt .
bhavāmi nacirātpārtha mayyāveśitacetasām .. 12-7..
mayyeva mana ādhatsva mayi buddhiṃ niveśaya .
nivasiṣyasi mayyeva ata ūrdhvaṃ na saṃśayaḥ .. 12-8..
atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram .
abhyāsayogena tato māmicchāptuṃ dhanañjaya .. 12-9..
abhyāse'pyasamartho'si matkarmaparamo bhava .
madarthamapi karmāṇi kurvansiddhimavāpsyasi .. 12-10..
athaitadapyaśakto'si kartuṃ madyogamāśritaḥ .
sarvakarmaphalatyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavān .. 12-11..
śreyo hi jñānamabhyāsājjñānāddhyānaṃ viśiṣyate .
dhyānātkarmaphalatyāgastyāgācchāntiranantaram .. 12-12..
adveṣṭā sarvabhūtānāṃ maitraḥ karuṇa eva ca .
nirmamo nirahaṅkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kṣamī .. 12-13..
santuṣṭaḥ satataṃ yogī yatātmā dṛḍhaniścayaḥ .
mayyarpitamanobuddhiryo madbhaktaḥ sa me priyaḥ .. 12-14..
yasmānnodvijate loko lokānnodvijate ca yaḥ .
harṣāmarṣabhayodvegairmukto yaḥ sa ca me priyaḥ .. 12-15..
anapekṣaḥ śucirdakṣa udāsīno gatavyathaḥ .
sarvārambhaparityāgī yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ .. 12-16..
yo na hṛṣyati na dveṣṭi na śocati na kāṅkṣati .
śubhāśubhaparityāgī bhaktimānyaḥ sa me priyaḥ .. 12-17..
samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ .
śītoṣṇasukhaduḥkheṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ .. 12-18..
tulyanindāstutirmaunī santuṣṭo yena kenacit .
aniketaḥ sthiramatirbhaktimānme priyo naraḥ .. 12-19..
ye tu dharmyāmṛtamidaṃ yathoktaṃ paryupāsate .
śraddadhānā matparamā bhaktāste'tīva me priyāḥ .. 12-20..
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
bhaktiyogo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ .. 12..
atha trayodaśo'dhyāyaḥ . kṣetrakṣetrajñavibhāgayogaḥ
arjuna uvāca .
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca .
etadveditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava .. 13-1..
śrībhagavānuvāca .
idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate .
etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ .. 13-2..
kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata .
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama .. 13-3..
tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat .
sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu .. 13-4..
ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak .
brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ .. 13-5..
mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca .
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ .. 13-6..
icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ .
etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam .. 13-7..
amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam .
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ .. 13-8..
indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca .
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam .. 13-9..
asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu .
nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu .. 13-10..
mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī .
viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi .. 13-11..
adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam .
etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā .. 13-12..
jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute .
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate .. 13-13..
sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham .
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati .. 13-14..
sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam .
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca .. 13-15..
bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca .
sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat .. 13-16..
avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam .
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca .. 13-17..
jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate .
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam .. 13-18..
iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ .
madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate .. 13-19..
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi .
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān .. 13-20..
kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate .
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate .. 13-21..
puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān .
kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu .. 13-22..
upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ .
paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ .. 13-23..
ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha .
sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate .. 13-24..
dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā .
anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare .. 13-25..
anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate .
te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ .. 13-26..
yāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam .
kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha .. 13-27..
samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram .
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati .. 13-28..
samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram .
na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim .. 13-29..
prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ .
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati .. 13-30..
yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati .
tata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā .. 13-31..
anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ .
śarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate .. 13-32..
yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nopalipyate .
sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate .. 13-33..
yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ .
kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata .. 13-34..
kṣetrakṣetrajñayorevamantaraṃ jñānacakṣuṣā .
bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param .. 13-35..
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
kṣetrakṣetrajñavibhāgayogo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ .. 13..
atha caturdaśo'dhyāyaḥ . guṇatrayavibhāgayogaḥ
śrībhagavānuvāca .
paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam .
yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ .. 14-1..
idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ .
sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca .. 14-2..
mama yonirmahad brahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham .
sambhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata .. 14-3..
sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ sambhavanti yāḥ .
tāsāṃ brahma mahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā .. 14-4..
sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ .
nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam .. 14-5..
tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam .
sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha .. 14-6..
rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam .
tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam .. 14-7..
tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām .
pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata .. 14-8..
sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata .
jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayatyuta .. 14-9..
rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata .
rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā .. 14-10..
sarvadvāreṣu dehe'sminprakāśa upajāyate .
jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta .. 14-11..
lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā .
rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha .. 14-12..
aprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva ca .
tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana .. 14-13..
yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt .
tadottamavidāṃ lokānamalānpratipadyate .. 14-14..
rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate .
tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate .. 14-15..
karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam .
rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam .. 14-16..
sattvātsañjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca .
pramādamohau tamaso bhavato'jñānameva ca .. 14-17..
ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ .
jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ .. 14-18..
nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati .
guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so'dhigacchati .. 14-19..
guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān .
janmamṛtyujarāduḥkhairvimukto'mṛtamaśnute .. 14-20..
arjuna uvāca .
kairliṅgaistrīnguṇānetānatīto bhavati prabho .
kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate .. 14-21..
śrībhagavānuvāca .
prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava .
na dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati .. 14-22..
udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate .
guṇā vartanta ityevaṃ yo'vatiṣṭhati neṅgate .. 14-23..
samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ .
tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ .. 14-24..
mānāpamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ .
sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate .. 14-25..
māṃ ca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate .
sa guṇānsamatītyaitānbrahmabhūyāya kalpate .. 14-26..
brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca .
śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca .. 14-27..
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
guṇatrayavibhāgayogo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ .. 14..
atha pañcadaśo'dhyāyaḥ . puruṣottamayogaḥ
śrībhagavānuvāca .
ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam .
chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit .. 15-1..
adhaścordhvaṃ prasṛtāstasya śākhā
guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ .
adhaśca mūlānyanusantatāni
karmānubandhīni manuṣyaloke .. 15-2..
na rūpamasyeha tathopalabhyate
nānto na cādirna ca sampratiṣṭhā .
aśvatthamenaṃ suvirūḍhamūlaṃ
asaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā .. 15-3..
tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ
yasmingatā na nivartanti bhūyaḥ .
tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye .
yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī .. 15-4..
nirmānamohā jitasaṅgadoṣā
adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ .
dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñai-
rgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat .. 15-5..
na tadbhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ .
yadgatvā na nivartante taddhāma paramaṃ mama .. 15-6..
mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ .
manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati .. 15-7..
śarīraṃ yadavāpnoti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ .
gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt .. 15-8..
śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca .
adhiṣṭhāya manaścāyaṃ viṣayānupasevate .. 15-9..
utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam .
vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ .. 15-10..
yatanto yoginaścainaṃ paśyantyātmanyavasthitam .
yatanto'pyakṛtātmāno nainaṃ paśyantyacetasaḥ .. 15-11..
yadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate'khilam .
yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakam .. 15-12..
gāmāviśya ca bhūtāni dhārayāmyahamojasā .
puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ .. 15-13..
ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāśritaḥ .
prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham .. 15-14..
sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo
mattaḥ smṛtirjñānamapohanañca .
vedaiśca sarvairahameva vedyo
vedāntakṛdvedavideva cāham .. 15-15..
dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca .
kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate .. 15-16..
uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ .
yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ .. 15-17..
yasmātkṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ .
ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ .. 15-18..
yo māmevamasammūḍho jānāti puruṣottamam .
sa sarvavidbhajati māṃ sarvabhāvena bhārata .. 15-19..
iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha .
etadbuddhvā buddhimānsyātkṛtakṛtyaśca bhārata .. 15-20..
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjuna saṃvāde
puruṣottamayogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ .. 15..
atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ . daivāsurasampadvibhāgayogaḥ
śrībhagavānuvāca .
abhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayogavyavasthitiḥ .
dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam .. 16-1..
ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam .
dayā bhūteṣvaloluptvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam .. 16-2..
tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā .
bhavanti sampadaṃ daivīmabhijātasya bhārata .. 16-3..
dambho darpo'bhimānaśca krodhaḥ pāruṣyameva ca .
ajñānaṃ cābhijātasya pārtha sampadamāsurīm .. 16-4..
daivī sampadvimokṣāya nibandhāyāsurī matā .
mā śucaḥ sampadaṃ daivīmabhijāto'si pāṇḍava .. 16-5..
dvau bhūtasargau loke'smindaiva āsura eva ca .
daivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śṛṇu .. 16-6..
pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidurāsurāḥ .
na śaucaṃ nāpi cācāro na satyaṃ teṣu vidyate .. 16-7..
asatyamapratiṣṭhaṃ te jagadāhuranīśvaram .
aparasparasambhūtaṃ kimanyatkāmahaitukam .. 16-8..
etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya naṣṭātmāno'lpabuddhayaḥ .
prabhavantyugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagato'hitāḥ .. 16-9..
kāmamāśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ .
mohādgṛhītvāsadgrāhānpravartante'śucivratāḥ .. 16-10..
cintāmaparimeyāṃ ca pralayāntāmupāśritāḥ .
kāmopabhogaparamā etāvaditi niścitāḥ .. 16-11..
āśāpāśaśatairbaddhāḥ kāmakrodhaparāyaṇāḥ .
īhante kāmabhogārthamanyāyenārthasañcayān .. 16-12..
idamadya mayā labdhamimaṃ prāpsye manoratham .
idamastīdamapi me bhaviṣyati punardhanam .. 16-13..
asau mayā hataḥ śatrurhaniṣye cāparānapi .
īśvaro'hamahaṃ bhogī siddho'haṃ balavānsukhī .. 16-14..
āḍhyo'bhijanavānasmi ko'nyo'sti sadṛśo mayā .
yakṣye dāsyāmi modiṣya ityajñānavimohitāḥ .. 16-15..
anekacittavibhrāntā mohajālasamāvṛtāḥ .
prasaktāḥ kāmabhogeṣu patanti narake'śucau .. 16-16..
ātmasambhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ .
yajante nāmayajñaiste dambhenāvidhipūrvakam .. 16-17..
ahaṅkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ .
māmātmaparadeheṣu pradviṣanto'bhyasūyakāḥ .. 16-18..
tānahaṃ dviṣataḥ krūrānsaṃsāreṣu narādhamān .
kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu .. 16-19..
āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani .
māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim .. 16-20..
trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ .
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet .. 16-21..
etairvimuktaḥ kaunteya tamodvāraistribhirnaraḥ .
ācaratyātmanaḥ śreyastato yāti parāṃ gatim .. 16-22..
yaḥ śāstravidhimutsṛjya vartate kāmakārataḥ .
na sa siddhimavāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim .. 16-23..
tasmācchāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau .
jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartumihārhasi .. 16-24..
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
daivāsurasampadvibhāgayogo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ .. 16..
atha saptadaśo'dhyāyaḥ . śraddhātrayavibhāgayogaḥ
arjuna uvāca .
ye śāstravidhimutsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ .
teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvamāho rajastamaḥ .. 17-1..
śrībhagavānuvāca .
trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā .
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu .. 17-2..
sattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata .
śraddhāmayo'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ .. 17-3..
yajante sāttvikā devānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ .
pretānbhūtagaṇāṃścānye yajante tāmasā janāḥ .. 17-4..
aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ .
dambhāhaṅkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ .. 17-5..
karṣayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmamacetasaḥ .
māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tānviddhyāsuraniścayān .. 17-6..
āhārastvapi sarvasya trividho bhavati priyaḥ .
yajñastapastathā dānaṃ teṣāṃ bhedamimaṃ śṛṇu .. 17-7..
āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ .
rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ .. 17-8..
kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ .
āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ .. 17-9..
yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat .
ucchiṣṭamapi cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam .. 17-10..
aphalākāṅkṣibhiryajño vidhidṛṣṭo ya ijyate .
yaṣṭavyameveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ .. 17-11..
abhisandhāya tu phalaṃ dambhārthamapi caiva yat .
ijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam .. 17-12..
vidhihīnamasṛṣṭānnaṃ mantrahīnamadakṣiṇam .
śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate .. 17-13..
devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam .
brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate .. 17-14..
anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat .
svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate .. 17-15..
manaḥ prasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ .
bhāvasaṃśuddhirityetattapo mānasamucyate .. 17-16..
śraddhayā parayā taptaṃ tapastattrividhaṃ naraiḥ .
aphalākāṅkṣibhiryuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate .. 17-17..
satkāramānapūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat .
kriyate tadiha proktaṃ rājasaṃ calamadhruvam .. 17-18..
mūḍhagrāheṇātmano yatpīḍayā kriyate tapaḥ .
parasyotsādanārthaṃ vā tattāmasamudāhṛtam .. 17-19..
dātavyamiti yaddānaṃ dīyate'nupakāriṇe .
deśe kāle ca pātre ca taddānaṃ sāttvikaṃ smṛtam .. 17-20..
yattu pratyupakārārthaṃ phalamuddiśya vā punaḥ .
dīyate ca parikliṣṭaṃ taddānaṃ rājasaṃ smṛtam .. 17-21..
adeśakāle yaddānamapātrebhyaśca dīyate .
asatkṛtamavajñātaṃ tattāmasamudāhṛtam .. 17-22..
oṃtatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ .
brāhmaṇāstena vedāśca yajñāśca vihitāḥ purā .. 17-23..
tasmādomityudāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ .
pravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām .. 17-24..
tadityanabhisandhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ .
dānakriyāśca vividhāḥ kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ .. 17-25..
sadbhāve sādhubhāve ca sadityetatprayujyate .
praśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate .. 17-26..
yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ saditi cocyate .
karma caiva tadarthīyaṃ sadityevābhidhīyate .. 17-27..
aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat .
asadityucyate pārtha na ca tatpretya no iha .. 17-28..
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
śraddhātrayavibhāgayogo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ .. 17..
athāṣṭādaśo'dhyāyaḥ . mokṣasaṃnyāsayogaḥ
arjuna uvāca .
saṃnyāsasya mahābāho tattvamicchāmi veditum .
tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthakkeśiniṣūdana .. 18-1..
śrībhagavānuvāca .
kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ .
sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ .. 18-2..
tyājyaṃ doṣavadityeke karma prāhurmanīṣiṇaḥ .
yajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāpare .. 18-3..
niścayaṃ śṛṇu me tatra tyāge bharatasattama .
tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ samprakīrtitaḥ .. 18-4..
yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat .
yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām .. 18-5..
etānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca .
kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matamuttamam .. 18-6..
niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate .
mohāttasya parityāgastāmasaḥ parikīrtitaḥ .. 18-7..
duḥkhamityeva yatkarma kāyakleśabhayāttyajet .
sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet .. 18-8..
kāryamityeva yatkarma niyataṃ kriyate'rjuna .
saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ .. 18-9..
na dveṣṭyakuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate .
tyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ .. 18-10..
na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ .
yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate .. 18-11..
aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam .
bhavatyatyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kvacit .. 18-12..
pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me .
sāṅkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām .. 18-13..
adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham .
vividhāśca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam .. 18-14..
śarīravāṅmanobhiryatkarma prārabhate naraḥ .
nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ .. 18-15..
tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ .
paśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ .. 18-16..
yasya nāhaṅkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate .
hatvā'pi sa imām̐llokānna hanti na nibadhyate .. 18-17..
jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā .
karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṅgrahaḥ .. 18-18..
jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ .
procyate guṇasaṅkhyāne yathāvacchṛṇu tānyapi .. 18-19..
sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate .
avibhaktaṃ vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sāttvikam .. 18-20..
pṛthaktvena tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān .
vetti sarveṣu bhūteṣu tajjñānaṃ viddhi rājasam .. 18-21..
yattu kṛtsnavadekasminkārye saktamahaitukam .
atattvārthavadalpaṃ ca tattāmasamudāhṛtam .. 18-22..
niyataṃ saṅgarahitamarāgadveṣataḥ kṛtam .
aphalaprepsunā karma yattatsāttvikamucyate .. 18-23..
yattu kāmepsunā karma sāhaṅkāreṇa vā punaḥ .
kriyate bahulāyāsaṃ tadrājasamudāhṛtam .. 18-24..
anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanapekṣya ca pauruṣam .
mohādārabhyate karma yattattāmasamucyate .. 18-25..
muktasaṅgo'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ .
siddhyasiddhyornirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate .. 18-26..
rāgī karmaphalaprepsurlubdho hiṃsātmako'śuciḥ .
harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ .. 18-27..
ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naiṣkṛtiko'lasaḥ .
viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate .. 18-28..
buddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śṛṇu .
procyamānamaśeṣeṇa pṛthaktvena dhanañjaya .. 18-29..
pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye .
bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī .. 18-30..
yayā dharmamadharmaṃ ca kāryaṃ cākāryameva ca .
ayathāvatprajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī .. 18-31..
adharmaṃ dharmamiti yā manyate tamasāvṛtā .
sarvārthānviparītāṃśca buddhiḥ sā pārtha tāmasī .. 18-32..
dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ .
yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī .. 18-33..
yayā tu dharmakāmārthāndhṛtyā dhārayate'rjuna .
prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī .. 18-34..
yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ madameva ca .
na vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī .. 18-35..
sukhaṃ tvidānīṃ trividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha .
abhyāsādramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati .. 18-36..
yattadagre viṣamiva pariṇāme'mṛtopamam .
tatsukhaṃ sāttvikaṃ proktamātmabuddhiprasādajam .. 18-37..
viṣayendriyasaṃyogādyattadagre'mṛtopamam .
pariṇāme viṣamiva tatsukhaṃ rājasaṃ smṛtam .. 18-38..
yadagre cānubandhe ca sukhaṃ mohanamātmanaḥ .
nidrālasyapramādotthaṃ tattāmasamudāhṛtam .. 18-39..
na tadasti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ .
sattvaṃ prakṛtijairmuktaṃ yadebhiḥ syāttribhirguṇaiḥ .. 18-40..
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca parantapa .
karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavairguṇaiḥ .. 18-41..
śamo damastapaḥ śaucaṃ kṣāntirārjavameva ca .
jñānaṃ vijñānamāstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam .. 18-42..
śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyaṃ yuddhe cāpyapalāyanam .
dānamīśvarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam .. 18-43..
kṛṣigaurakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam .
paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam .. 18-44..
sve sve karmaṇyabhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ .
svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tacchṛṇu .. 18-45..
yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam .
svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ .. 18-46..
śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt .
svabhāvaniyataṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam .. 18-47..
sahajaṃ karma kaunteya sadoṣamapi na tyajet .
sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnirivāvṛtāḥ .. 18-48..
asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ .
naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsenādhigacchati .. 18-49..
siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me .
samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā .. 18-50..
buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca .
śabdādīnviṣayāṃstyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca .. 18-51..
viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ .
dhyānayogaparo nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ .. 18-52..
ahaṅkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham .
vimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate .. 18-53..
brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati .
samaḥ sarveṣu bhūteṣu madbhaktiṃ labhate parām .. 18-54..
bhaktyā māmabhijānāti yāvānyaścāsmi tattvataḥ .
tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram .. 18-55..
sarvakarmāṇyapi sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ .
matprasādādavāpnoti śāśvataṃ padamavyayam .. 18-56..
cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ .
buddhiyogamupāśritya maccittaḥ satataṃ bhava .. 18-57..
maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāttariṣyasi .
atha cettvamahaṅkārānna śroṣyasi vinaṅkṣyasi .. 18-58..
yadahaṅkāramāśritya na yotsya iti manyase .
mithyaiṣa vyavasāyaste prakṛtistvāṃ niyokṣyati .. 18-59..
svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā .
kartuṃ necchasi yanmohātkariṣyasyavaśo'pi tat .. 18-60..
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati .
bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā .. 18-61..
tameva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata .
tatprasādātparāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam .. 18-62..
iti te jñānamākhyātaṃ guhyādguhyataraṃ mayā .
vimṛśyaitadaśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru .. 18-63..
sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ .
iṣṭo'si me dṛḍhamiti tato vakṣyāmi te hitam .. 18-64..
manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru .
māmevaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo'si me .. 18-65..
sarvadharmānparityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja .
ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ .. 18-66..
idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadācana .
na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo'bhyasūyati .. 18-67..
ya idaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati .
bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ .. 18-68..
na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ .
bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi .. 18-69..
adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ .
jñānayajñena tenāhamiṣṭaḥ syāmiti me matiḥ .. 18-70..
śraddhāvānanasūyaśca śṛṇuyādapi yo naraḥ .
so'pi muktaḥ śubhām̐llokānprāpnuyātpuṇyakarmaṇām .. 18-71..
kaccidetacchrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā .
kaccidajñānasammohaḥ pranaṣṭaste dhanañjaya .. 18-72..
arjuna uvāca .
naṣṭo mohaḥ smṛtirlabdhā tvatprasādānmayācyuta .
sthito'smi gatasandehaḥ kariṣye vacanaṃ tava .. 18-73..
sañjaya uvāca .
ityahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ .
saṃvādamimamaśrauṣamadbhutaṃ romaharṣaṇam .. 18-74..
vyāsaprasādācchrutavānetadguhyamahaṃ param .
yogaṃ yogeśvarātkṛṣṇātsākṣātkathayataḥ svayam .. 18-75..
rājansaṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādamimamadbhutam .
keśavārjunayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhurmuhuḥ .. 18-76..
tacca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpamatyadbhutaṃ hareḥ .
vismayo me mahān rājanhṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ .. 18-77..
yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ .
tatra śrīrvijayo bhūtirdhruvā nītirmatirmama .. 18-78..
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
mokṣasaṃnyāsayogo nāma aṣṭādaśo'dhyāyaḥ .. 18..
oṃ
śāntākāraṃ bhujagaśayanaṃ padmanābhaṃ sureśam .
viśvādhāraṃ gaganasadṛśaṃ meghavarṇaṃ śubhāṅgam .
lakṣmīkāntaṃ kamalanayanaṃ yogibhirdhyānagamyam .
vande viṣṇuṃ bhavabhayaharaṃ sarvalokaikanātham ..