श्रीगणेशाष्टकस्य साहित्यिक-दार्शनिकसमीक्षणम्
प्रस्तुतं ``श्रीगणेशाष्टकम्'' वस्तुतः गणेशभक्तिपरकं स्तोत्रकाव्यम् अस्ति । अत्र श्रीगणपतिः केवलं विघ्नविनाशकरूपेण न वर्णितः, अपितु मङ्गलस्वरूपः, ज्ञानदाता, योगकरः, शरणागतपालकः, भवभयहारकः, मोक्षमार्गप्रदर्शकः तथा विश्वमङ्गलविधायकः इति स्वरूपेण प्रतिष्ठापितः । काव्यस्य नाम अष्टकम् इति प्रसिद्धम्, किन्तु प्रदत्तपाठे नव पद्यानि दृश्यन्ते; अतः अन्तिमं नवमं पद्यं फलश्रुतिरूपं, कविप्रशस्तिरूपं अथवा उपसंहारपद्यम् इति मन्तुं शक्यते ।
१. काव्यस्य विषयवस्तु तथा भक्तिभावः
काव्यस्य प्रथमपद्ये गणेशस्य स्वरूपं बहुगुणसमन्विततया वर्णितम्-
शिवपुत्रविनायकयोगकरं
सुखशान्तिधरं भवभीतिहरम् ।
शरणागतपालकशूरवरं
भज मंगलश्रीगणराजवरम् ॥ १॥
अत्र ``शिवपुत्र'' इति पदेन गणेशस्य शैवपरम्परासम्बन्धः सूचितः । ``विनायक'' शब्दः तस्य स्वतन्त्रनायकत्वं, विघ्ननियन्त्रणशक्तिं च सूचयति । ``योगकरम्'' इति विशेषणं विशेषतः दार्शनिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णम् । गणेशः केवलं लौकिककार्यसिद्धेः देवता नास्ति, किन्तु जीवस्य चित्तविक्षेपान् दूरीकृत्य आत्मसंयमस्य तथा योगसिद्धेः सहायकः इति भावः अत्र प्रतीयते । ``सुखशान्तिधरम्'' इति पदद्वयेन लौकिकसुखस्य आध्यात्मिकशान्तेश्च समन्वयः दृश्यते । ``भवभीतिहरम्'' इत्यनेन संसारभयस्य निवारकत्वं प्रतिपादितम् ।
२. मङ्गलतत्त्वस्य प्रतिष्ठा
काव्ये पुनः पुनः-
भज मंगलश्रीगणराजवरम्
इति चरणस्य प्रयोगः कृतः । अयं काव्यस्य ध्रुवपदः इव कार्यं करोति । साहित्यदृष्ट्या अस्य पुनरावृत्तेः कारणेन स्तोत्रे-
सङ्गीतात्मकता, स्मरणसुलभता, भक्तिरसस्य पुनरुत्पत्तिः, भावैक्यता च सुदृढा भवति । दार्शनिकदृष्ट्या ``मङ्गल'' शब्दः अत्यन्तं व्यापकः । भारतीयपरम्परायां मङ्गलं केवलं शुभकार्यस्य आरम्भः न, अपितु अमङ्गलनिवृत्तिः तथा परमकल्याणप्राप्तिः इत्यर्थः । अतः गणेशः अत्र मङ्गलस्य अधिष्ठाता इति कल्पितः ।
३. देववैदिकप्रतिष्ठा
द्वितीयपद्ये-
सुरवृन्दसुपूजितदेववरं
श्रुतिगुन्थितगौरवसिद्धिकरम् ।
शुभलाभविनोदितयोगिवरं
भज मंगलकारकविघ्नहरम् ॥ २॥
अत्र गणेशस्य द्विविधा प्रतिष्ठा दृश्यते-
(क) देवसमाजे प्रतिष्ठा
``सुरवृन्दसुपूजितदेववरम्'' -देवगणैरपि पूजितः देवश्रेष्ठः ।
(ख) श्रुतिसम्प्रदायेन सम्बन्धः
``श्रुतिगुन्थितगौरवसिद्धिकरम्'' इति प्रयोगे गणेशस्य वैदिकमहत्त्वं सूचितम् । गणपति अथर्वशीर्षादिषु गणेशस्य ब्रह्मस्वरूपता प्रतिपादिता दृश्यते । अतः कविः गणेशं केवलं पौराणिकदेवतारूपेण न, अपितु वैदिक-दार्शनिकपरम्परायां प्रतिष्ठितं तत्त्वम् इव प्रस्तुतवान् ।
``शुभलाभ'' इति द्वन्द्वेन भारतीयलोकजीवनस्य सांस्कृतिकभावनापि प्रतिबिम्बिता अस्ति । गणेशपूजायां शुभस्य लाभस्य च कामना प्राचीनपरम्परातः प्रवर्तते ।
४. सौन्दर्यवर्णनम् एवं मूर्तिकल्पना
तृतीयपद्ये-
करुणाकरसुन्दरमूर्तिधरं
मुनिमुग्धकरं गणबन्धुवरम् ।
हिमलोहितचन्दनदेहधरं
भज मंगलश्रीगणराजवरम् ॥ ३॥
अत्र भक्ति तथा सौन्दर्य उभयोरपि समन्वयः दृश्यते ।
``करुणाकरः'' -करुणायाः समुद्रः ।
``सुन्दरमूर्तिधरम्'' -दिव्यसौन्दर्ययुक्तः ।
``मुनिमुग्धकरम्'' -यस्य दर्शनं मुनिजनानपि मोहितान् करोति ।
``हिमलोहितचन्दनदेहधरम्'' इति प्रयोगः वर्णवैचित्र्यपूर्णः । हिमस्य श्वेतता, लोहितस्य रक्तिमा तथा चन्दनस्य पवित्रसुगन्धः-एतेषां समन्वयेन गणेशस्य दिव्यदेहरूपस्य काव्यमयी कल्पना निर्मिता । अत्र चित्रात्मकता काव्यस्य प्रमुखं साहित्यिकवैशिष्ट्यम् अस्ति ।
५. गणेशस्य प्रतीकात्मकस्वरूपम्
चतुर्थपद्ये-
शिशुचन्द्रविभूषितभालतलं
गजवक्त्रसुकोमललास्यकरम् ।
गुणनेत्रधरं रणमोदकरं
भज मंगलश्रीगणराजवरम् ॥ ४॥
गणेशस्य-
-- चन्द्रविभूषितभालम्,
-- गजवक्त्रम्,
-- सुकोमललास्यम्
इत्यादीनां माध्यमेन मूर्तिसौन्दर्यं वर्णितम् ।
गजवक्त्रं भारतीयदार्शनिकपरम्परायां केवलं शारीरिकवैचित्र्यं नास्ति । गजः-
बुद्धेः, धैर्यस्य, बलस्य, स्मृतिशक्तेः प्रतीकः इति मन्यते । अतः गणेशस्य गजमुखं स्थूलबुद्धेः स्थैर्यस्य च प्रतीकात्मकव्यञ्जना इति ग्रहीतुं शक्यते ।
६. योग, तपः एवं शरणागतिरक्षा
पञ्चमपद्ये-
मुनिमानसमज्जितमोहकरं
प्रभुतुन्दिलमूषकपत्रधरम् ।
सृणिपाशविशोभितरंगकरं
भज मंगलश्रीगणराजवरम् ॥ ५॥
अत्र गणेशस्य पौराणिकमूर्तिस्वरूपं प्रमुखतया दृश्यते ।
मूषकवाहनम् विशेषतः दार्शनिकव्याख्यायाः विषयः भवति । मूषकः चञ्चलमनसः, इच्छायाः अथवा वासनाप्रवृत्तेः प्रतीकः इति व्याख्यातुं शक्यते । गणेशस्य तस्योपरि आधिपत्यं सूचयति यत्-
वासनाचञ्चलतायाः नियन्त्रणं ज्ञानशक्त्या भवति ।
पाशः बन्धनस्य प्रतीकः, अङ्कुशः नियन्त्रणस्य प्रतीकः । अतः गणेशस्य आयुधद्वयं जीवस्य निग्रहः, संयमः, मार्गदर्शनम् इत्येतत् त्रयं सूचयति ।
७. लौकिकसमृद्धेः पारमार्थिकमोक्षस्य च समन्वयः
षष्ठपद्ये-
धनमानमहासुखदानकरं
भवसागरतारकपोतवरं
मतिदानकरं पतिराजवरं
भज मंगलश्रीगणराजवरम् ॥ ६॥
अयं पद्यः काव्यस्य दार्शनिकदृष्ट्या अत्यन्तं महत्त्वपूर्णः ।
गणेशः-
धनदाता, मानदाता, सुखदाता, मतिदाता, भवसागरतारकः इति रूपेण वर्णितः । अत्र भारतीयजीवनदर्शनस्य अभ्युदय-निःश्रेयससमन्वयः दृश्यते । केवलं धनं न पर्याप्तम्, केवलं मोक्षोऽपि लौकिककर्तव्यविमुखतां न सूचयति । गणेशः जीवनस्य लौकिकसमृद्धिं तथा पारमार्थिककल्याणम् उभयं प्रददाति ।
``भवसागरतारकपोतवरम्'' इति रूपकं अत्यन्तं सुन्दरम् । संसारः सागरः, जीवः तत्र भ्रमणशीलः, गणेशः च तारणनौका । अत्र रूपकालङ्कारस्य रमणीयप्रयोगः दृश्यते ।
८. असुरविनाशः तथा धर्मसंरक्षणम्
सप्तमपद्ये-
वदनामृतसुन्दरमुग्धझरं
रणनिर्जितदानवहानकरम् ।
शुभभाद्रवजन्मितपूज्यवरं
भज मंगलश्रीगणराजवरम् ॥ ७॥
अत्र गणेशस्य सौम्यं तथा उग्रम् उभयं रूपं दृश्यते । एकतः वदनामृतसुन्दरम् अर्थात् अमृतसदृशमाधुर्ययुक्तं मुखम् । अपरतः रणनिर्जितदानवहानकरम् अर्थात् अधर्मशक्तीनां विनाशकः । भारतीयदेवतादर्शने अयं विशेषः करुणा तथा शक्ति परस्परविरोधिन्यौ न, अपितु परस्परपूरकौ । सज्जनानां प्रति करुणा, दुष्टप्रवृत्तीनां प्रति निग्रहः एषः धर्मस्य स्वरूपः ।
९. कामविजयः एवं आत्मसंयमः
अष्टमपद्ये-
सुरमानवमोहनमूर्तिचिरं
बुधवन्दितनिन्दितकामसुरम् ।
वरदानकरं गरहानकरं
भज मंगलश्रीगणराजवरम् ॥ ८॥
अत्र गणेशः सुरमानवमोहनमूर्तिः इति वर्णितः । तस्य सौन्दर्यं केवलं बाह्यरूपे न सीमितम्, किन्तु दिव्यतेजः, ज्ञानम् तथा करुणा, एतेषां समन्वयः तस्य वास्तविकं सौन्दर्यम् ।
``बुधवन्दित'' इति पदेन विद्वज्जनानां प्रति गणेशस्य आदरणीयत्वं सूचितम् । गणेशः ज्ञानस्य अधिदेवता इति भारतीयपरम्परायां प्रसिद्धः । अतः काव्यस्य आरम्भादन्तं यावत् बुद्धि-ज्ञान-योग इत्येषां तत्त्वानां प्रवाहः दृश्यते ।
१०. नवमपद्यस्य काव्यशास्त्रीयमहत्त्वम्
प्रियतोटकगुन्थितशर्मधरं
कविनन्दविलोभितवृत्तकरम् ।
मधु देहि गणेश सुविज्ञपरं
भज मंगलश्रीगणराजवरम् ॥ ९॥
अयं पद्यः काव्यस्य विशेषरूपेण काव्योपसंहारात्मकः दृश्यते । अत्र कविः गणेशात् केवलं लौकिकसम्पत्तिं न याचते, किन्तु, ``मधु देहि'' इति प्रार्थयन् काव्यमाधुर्यस्य, वाणीमाधुर्यस्य अथवा ज्ञानरसस्य कामनाम् अभिव्यनक्ति ।
``कविनन्दविलोभितवृत्तकरम्'' इत्यनेन काव्यरचनायाः छन्दः, वृत्तम्, काव्यमाधुर्यम् इत्यादीनां प्रति कवेरभिरुचिः स्पष्टा भवति । अतः अयं स्तोत्रकारः केवलं भक्तः न, अपितु काव्यशिल्पसचेतनः रचनाकारः इति ज्ञायते ।
११. साहित्यिकवैशिष्ट्यानि
(क) अनुप्रासालङ्कारः
काव्ये ध्वनिसौन्दर्यं पर्याप्तमात्रया दृश्यते । यथा-
-- मङ्गलश्रीगणराजवरम्
-- करुणाकरसुन्दरमूर्तिधरम्
-- भवसागरतारकपोतवरम्
-- सुरवृन्दसुपूजितदेववरम्
इत्यादिषु वर्णपुनरावृत्त्या श्रवणमाधुर्यं वर्धते ।
(ख) विशेषणबहुलता
कविः गणेशस्य एकैकं स्वरूपं पृथक् विशेषणेन प्रकाशितवान्-शिवपुत्रः, विनायकः, योगकरः, सुखशान्तिधरः, भवभीतिहरः, शरणागतपालकः, करुणाकरः, विघ्नहरः, मतिदाता, भवतारकः इत्यादयः । एषा विशेषणपरम्परा स्तोत्रकाव्यस्य स्वाभाविकं लक्षणम् अस्ति ।
(ग) रूपकात्मकता
भवसागरतारकपोतवरम्
इति संसारसागरस्य रूपकं भारतीयभक्तिकाव्यपरम्परायाः अत्यन्तं प्रभावशाली प्रतीकम् अस्ति ।
(घ) ध्रुवपदप्रयोगः
``भज मंगलश्रीगणराजवरम्'' इत्यस्य पुनरावृत्त्या स्तोत्रस्य लयः, गेयता, भक्तिरसः, संरचनात्मकैकता सुदृढा भवति ।
१२. दार्शनिकसारः
प्रस्तुतस्य स्तोत्रस्य दार्शनिकपक्षः निम्नरूपेण सङ्क्षेपेण ज्ञायते-
१. गणेशः मङ्गलतत्त्वम्
सः सर्वविघ्नानां नाशकः तथा जीवनस्य शुभप्रवर्तकः ।
२. गणेशः ज्ञानतत्त्वम्
``मतिदानकरम्'', ``योगकरम्'', ``बुधवन्दितम्'' -इत्यादिभिः ज्ञानस्य अधिष्ठातृत्वं प्रतिपादितम् ।
३. गणेशः करुणातत्त्वम्
``करुणाकरम्'', ``शरणागतपालकम्'' -इति पदाभ्यां भक्तवत्सलता प्रकाशिता ।
४. गणेशः शक्तितत्त्वम्
दानवविनाशः, विघ्ननिवारणम्, रणमोदः-एते शक्तिस्वरूपं सूचयन्ति ।
५. गणेशः मोक्षमार्गस्य सहायः
``भवभीतिहरम्'', ``भवसागरतारकपोतवरम्'' -इत्यादिभिः संसारबन्धमोचनस्य विचारः प्रकाशितः ।
उपसंहारः
समग्रतया ``श्रीगणेशाष्टकम्'' भक्तिरसप्रधानं, स्तुतिकाव्यपरम्परानुगतं तथा दार्शनिकभावनया समन्वितं सुन्दरं संस्कृतस्तोत्रकाव्यम् अस्ति । अस्य काव्यस्य मुख्यविशेषता एषा यत् गणेशस्य स्वरूपं केवलं विघ्नहर्तृरूपेण न प्रस्तुतम्, अपितु ज्ञानस्य दाता, योगस्य प्रवर्तकः, करुणायाः सागरः, शरणागतानां रक्षकः, संसारसागरस्य तारकः तथा परममङ्गलस्य अधिष्ठाता इति व्यापकदृष्ट्या वर्णितम् । अतः अस्य स्तोत्रस्य मूलदार्शनिकसन्देशः एवं वक्तुं शक्यते-
विघ्नविनाशेन जीवनस्य आरम्भः,
ज्ञानप्राप्त्या जीवनस्य विकासः,
योगेन चित्तस्य शुद्धिः,
करुणया मानवतायाः विस्तारः,
अन्ते भवसागरात् परित्राणमेव श्रीगणेशभक्तेः परमं तात्पर्यम् ।
काव्यशैली, भक्तिभाव, ध्वनिमाधुर्य तथा दार्शनिकव्यञ्जना-एतेषां सुन्दरसमन्वयेन ``श्रीगणेशाष्टकम्'' आधुनिकसंस्कृतस्तोत्रकाव्यपरम्परायां प्रशंसनीयस्थानं वहति ।
-- प्रो. प्रदीप्तकुमारनन्दः (सेवानिवृताचार्यः)
श्रीजगन्नाथसंस्कृतविश्वविद्यालयः, पुरी
Written by Dr. Pradipta Kumar Nanda, Kendrapara, Orisa pknanda65 at gmail.com
Retd.Head, Dept.of Sarvadarshan
SJSV,Puri