श्रीजगन्नाथगीतामृत विश्लेषणात्मकञ्चाध्ययनम्
``श्रीजगन्नाथगीतामृते'' विप्रलम्भ-भक्तिः मानवीकरणञ्चः, रत्नसिंहासन-विरहगाथायाः समीक्षात्मकं विश्लेषणात्मकञ्चाध्ययनम्
प्राध्यापकः प्रदीप्तकुमारनन्दः
आचार्यचरः श्रीजगन्नाथसंस्कृतविश्वविद्यालयः,
श्रीविहारः, पुरी ।
सारसङ्क्षेपः (Abstract)
उत्कलीय-श्रीजगन्नाथ-संस्कृतिः भारतीय-भक्ति-दर्शनस्य रसमयी पराकाष्ठा अस्ति । अस्मिन् प्रवाहे श्रीजगन्नाथसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य पूर्वतन-आचार्यैः प्रो। प्रदीप्तकुमारनन्दवर्यैः विरचितं ``श्रीजगन्नाथगीतामृतम्'' इति पद्यम् आधुनिक-संस्कृत-गीतिकाव्यस्य एका अलौकिकी अमूल्या च निधिः वर्तते । अस्य शोधपत्रस्य मुख्यम् उद्देश्यम् अस्य पद्यस्य साहित्यिक-दार्शनिक-सङ्गीतशास्त्रीयाणां पक्षाणां सूक्ष्मं परीक्षणं तथा अस्मिन् निहितस्य मौलिकस्य ``मानवीकरणस्य'' (Personification) उद्घाटनं वर्तते । यदा रथयात्रायां महाप्रभुः श्रीजगन्नाथः श्रीमन्दिरात् बहिः नन्दिघोषरथेन श्रीगुण्डिचामन्दिरमायाति, तदा गर्भगृहे स्थितं रिक्तं ``रत्नसिंहासनम्'' एव स्वस्य स्वामिनं प्रति विरह-कातरतां प्रकटयति इति नूतना रसपूर्णा च दृष्टिः अस्मिन् शोधपत्रे उपस्थाप्यते ।
मुख्यशब्दाः- श्रीजगन्नाथगीतामृतम्, प्रो। प्रदीप्तकुमारनन्दः, विप्रलम्भभक्तिः, रत्नसिंहासनम्, मानवीकरणम्, अचिन्त्यभेदाभेदः, ओडिशी-सङ्गीतम् । तालम्,लयः ।
१. प्रस्तावना (Introduction)
उत्कलधरायाः आध्यात्मिकं जीवनं श्रीजगन्नाथसंस्कृतौ अलौकिकसत्तायाः परितः भ्रमति । (१) श्रीमद्भागवते तथा जयदेवस्य ``गीतगोविन्दे'' यः विप्रलम्भ-शृङ्गारः अथवा भक्तिरसः प्रतिपादितः,(२) तस्य जीवन्ती परम्परा श्रीक्षेत्रे दृश्यते । आधुनिकसंस्कृतसाहित्ये अपि एषा जगन्नाथ-भक्तिधारा अविरलभावेन प्रवहन्ती अस्ति ।
अस्मिन् अनुक्रमे ``श्रीजगन्नाथगीतामृतम्'' इति पद्यम् अतीव महत्त्वपूर्णम् अस्ति । (३) पद्यस्यास्य मूलपाठः अधो वर्तते ।
दीनबन्धो ! आसनं रौमि मन्दिरे ।
पुनीतकरुणापादरजो विना जलहीनमीनः स्मरे ॥ (०)
क्षणमपि प्रभो अदर्शनं तव असह्ययन्त्रणा मयि ।
कथं पक्षपातः स्वीकरोषि नाथ निवेदनं मम हरे ॥१॥
कैवल्यरहितं क्षुधाजर्जरितं एकाकी अशान्तमनः ।
किं करोमि अग्रेसरितुमक्षमः सम्भावयामि ते पुरे ॥२॥
दिव्यं ते स्वरूपं भुवनमोहनं अपूर्वकरुणाज्योतिः ।
दर्शनरहितं सोढुं न समर्थः चिन्तयामि भावभरे ॥३॥
भोगविरहितं शोकविकलितं भावं मे शृणु कातरं ।
सुखस्पर्शक्षुधां विनिवारय मे प्रतीक्षा ते निजपुरे ॥४॥
२. मूल-अनुसन्धान-दृष्टिः: रत्नसिंहासनस्य मानवीकरणम् (Novel Interpretation)
अस्य काव्यस्य परम्परागत-व्याख्यायां कश्चन भक्तः जगन्नाथं प्रार्थयति इति गृह्यते, किन्तु काव्यस्य गभीर-ध्वन्यर्थं-दृष्ट्या अस्मिन् पद्ये अचेतनस्य रत्नसिंहासनस्य चेतनवत् मानवीकरणम् (Personification) अभवत् । (४)
यदा आषाढस्य शुक्लद्वितीयायाम् (see footnote) अघटितघटनापटीयान् महाप्रभुः श्रीजगन्नाथः स्वस्य अनादि-आसनं (रत्नसिंहासनम्) त्यक्त्वा रथमारुह्य गुण्डिचामन्दिरं प्रति गच्छति,(५) तदा श्रीमन्दिरस्य गर्भगृहं सर्वथा शून्यं भवति । तस्मिन् समये रत्नसिंहासनमेव स्वस्य स्वामिनं प्रति वदति-
``आसनं रौमि मन्दिरे'' अत्र ``आसनम्'' इति पदं केवलं द्वितीयान्तं न भूत्वा साक्षात् प्रथमान्त-विशेष्यम् अस्ति । अर्थात् ``अहं स्वयं तव रत्नसिंहासनम् अस्य श्रीमन्दिरस्य गर्भगृहे स्थित्वा रोदनं करोमि ।
``पादरजो विना जलहीनमीनः'' नित्यं यस्य उपरि जगन्नाथस्य श्रीचरणौ विराजेते, तत् आसनं स्वकीयं नित्यसम्बन्धं स्मरत् वदति यत् तव चरणरजसः अभावे मम स्थितिः जलहीनस्य मत्स्यस्य इव जाता । (६)
``अग्रेसरितुमक्षमः सम्भावयामि ते पुरे'' पाषाणमयत्वात् रत्नसिंहासनं रथेन सह गन्तुम् असमर्थम् (अग्रेसरितुमक्षमम्) । अतः तत् गर्भगृहे (निजपुरे) तिष्ठन् एव प्रभोः बाहुडायात्रायाः पुनरारोहणस्य च प्रतीक्षां करोति ।
एषा मानवीकरण-दृष्टिः पाश्चात्त्य-साहित्यशास्त्रस्य Pathetic Fallacy इति सिद्धान्तस्य तथा भारतीय-रसशास्त्रस्य उद्दीपनावभावस्य सर्वोत्कृष्टं लक्षणम् अस्ति । (७)
३. दार्शनिकं विश्लेषणम् (Philosophical Foundations)
अस्मिन् पद्ये उत्कल-वैष्णव-दर्शनस्य मुख्यसिद्धान्ताः सुष्ठु प्रतिपादिताः सन्ति: ।
३.१. अचिन्त्यभेदाभेदतत्त्वम् (Achintya-Bhedabhedavada)
गौडीय-उत्कल-वैष्णव-दर्शने भगवान् तस्य आश्रयश्च (जीवः/प्रकृतिः/आसनं वा) युगपत् भिन्नः अभिन्नश्च भवति । (८) रत्नसिंहासनं जगन्नाथस्य ``नित्य-अङ्गम्'' इति कारणात् अभिन्नम्, किन्तु रथयात्रायां जगन्नाथस्य गमनेन यो विरहः जायते, तेन भेदः स्पष्टीभवति । अयमेव अचिन्त्यभेदाभेदः ।
३.२. विप्रलम्भस्य चरमोत्कर्षः
रसशास्त्रे सम्भोगात् (मिलनात्) अपि विप्रलम्भः (विरहः) श्रेष्ठः मन्यते, यतो हि विरहे इष्टदेवस्य स्मृतिः प्रतिक्षणं सान्द्रा भवति । (९) ``क्षणमपि प्रभो अदर्शनं तव असह्ययन्त्रणा'' इति पङ्क्त्या विरहस्य आत्यन्तिकी वेदना प्रकटीभवति ।
३.३. शरणागतिः (प्रपत्तिः)
वेदान्ते जीवस्य मोक्षाय शरणागतिः एव अन्तिमं साधनम् । (१०) ``कैवल्यरहितं(११)॥। किं करोमि अग्रेसरितुमक्षमः'' इति पद्येन स्वकीयाकिञ्चनतायाः स्वीकृत्या सह भगवत्कृपायाः आश्रयः (प्रपत्तिः) द्योत्यते ।
४. साहित्यिकं सङ्गीतशास्त्रीयं च सौन्दर्यम् (Literary and Musical Aesthetics)
४.१. रस- अलङ्कार-योजना
रसः- अस्मिन् पद्ये भक्तिरसः मुख्यः अस्ति, यस्य अङ्गी विप्रलम्भः (विरहः) अस्ति । (१२)
अलङ्कारः-उपमालङ्कारः: ``जलहीनमीनः स्मरे'' (मत्स्यस्य उपमया अनन्याश्रयत्वं दर्शितम्)।
अनुप्रासः: ``भुवनमोहनं अपूर्वकरुणाज्योतिः'' इति पदावल्यां नादसौन्दर्यम् ।
४.२. ओडिसी-सङ्गीत-परम्परा छन्दश्च
एतत् पद्यम् अक्षरवृत्तं न भूत्वा मात्रावृत्तं गेय-पद-काव्यं (Song/Giti-Kavya) च अस्ति । (१३)
संरचना- ध्रुवपदम् (Refrain/Chorus) tathA chatvAraH antarAH (Stanzas)।
कान्तता (Rhyme): प्रत्येकस्य चरणस्य अन्ते स्मरे, हरे, पुरे, भावभरे, निजपुरे इति तु कान्त-शब्दाः लयबद्धतां वर्धयन्ति ।
राग-तालौ- ओडिशी-शास्त्रीय-सङ्गीतानुसारम् अस्य पद्यस्य गायनं राग-कामोद्यां वा राग-भैरव्यां झम्पा-तालेन (१० मात्राः) वा एकतालेन विलम्बित-लये भवितुमर्हति । (१४)
५. तुलनात्मकम् अध्ययनम् (Comparative Study)
समीक्षाबिन्दुः जयदेवस्य ``गीतगोविन्दम्'' उत्कलीय-ओडिया-जणाण प्रोंअन्दस्य ``श्रीजगन्नाथगीतामृतम्'' अस्ति ।
भाषा संस्कृतम् (माधुर्यम्) ओडिया (प्राकृत-जणाण) संस्कृतम् (ओडिसी-गेय-शैल्याम्)
विरहस्य आश्रयाः- श्रीराधा / गोप्यः साधारणः भक्तः / सालबेगादयः स्वयं रत्नसिंहासनम् / गर्भगृहम् वा ।
शैली- अष्टपदी-परम्परा छान्द / चौपदी / जणाण ध्रुवपद-सहितं तु कान्त-गीतम् ।
अनेन स्पष्टं भवति यत् प्रो। नन्दवर्यैः जयदेवस्य संस्कृत-माधुर्यं तथा ओडिया-भजनानाम् आर्त्तभावः एकीकृत्य संस्कृतसाहित्ये नूतनः प्रयोगः कृतः । (१५)
६. उपसंहारः निष्कर्षश्च (Conclusion)
अस्य शोधपत्रस्य मुख्य-निष्कर्षाः अधो निर्दिष्टानुकूलं सिध्यन्ति-
``श्रीजगन्नाथगीतामृतम्'' इति काव्यम् आधुनिक-संस्कृत-भक्तिकाव्यस्य उत्कृष्टं उदाहरणम् अस्ति ।
अस्मिन् पद्ये ``रत्नसिंहासनस्य मानवीकरणम्'' इति मौलिकी व्याख्या काव्यस्य विरह-रसम् आत्यन्तिकं करोति ।
काव्यमेतत् केवलं कस्यचित् भावुकता न, अपितु अचिन्त्यभेदाभेद-शरणागति-उत्कलवैष्णवदर्शनानां च शास्त्रीयं साक्षात्करणम् अस्ति ।
ओडिशी-सङ्गीतस्य गेय-परम्परायां रचितम् इदं पद्यं जयदेवस्य अष्टपदी-साहित्यस्य आधुनिक-युगे सफलम् अवतरणम् अस्ति ।
७. पादटिप्पण्यः (Footnotes)
(१) Mishra, K. C., The Cult of Jagannath, Firma KLM Private Limited, Calcutta, 1971, p. 12.
(२) जयदेवः, गीतगोविन्दम् (कुम्भकर्ण-टीका-सहितम्), निर्णयसागर प्रेस, मुम्बई, प्रथमः सर्गः, श्लोकः ५।
(३) नन्दः, प्रो। प्रदीप्तकुमारः, श्रीजगन्नाथगीतामृतम् (मूलपाठः), आचार्यः, श्रीजगन्नाथसंस्कृतविश्वविद्यालयः, श्रीविहारः, पुरी ।
(४) मम्मटः, काव्यप्रकाशः, उल्लासः १० (अलङ्कार-प्रकरणे जडस्य चेतनवद् व्यवहार-प्रतिपादनम्)।
(५) महापात्रः, अचलानन्दः, श्रीजगन्नाथसंस्कृतिः तस्याः साहित्यं च, ग्रन्थप्रकाशकः, कटक, पृ। ४५।
(६) एषा ``जलहीनमीन'' उपमा श्रीमद्भागवतस्य ``तमेव मृगयन्तीनां न लब्धो वर्त्मनां पदम्'' इति गोपीगीतस्य अनन्यभावं स्मरयति (10/30/43)।
(७) Abrams, M. H., A Glossary of Literary Terms, Thomson Heinle, 7th Edition, p. 143 (Pathetic Fallacy).
(८) जीवगोस्वामी, षट्सन्दर्भः (भक्तिसन्दर्भः), चौखम्बा संस्कृत संस्थान, वाराणसी, पृष्ठम् २१५।
(९) रुपगोस्वामी, भक्तिरसामृतसिन्धुः, दक्षिणविभागः, पञ्चमल्लहरी (विप्रलम्भ-निरूपणम्)।
(१०) यामुनाचार्यः, स्तोत्ररत्नम्, श्लोकः २२- न धर्मनिष्ठोऽस्मि न चात्मवेदी... न भक्तिमांस्त्वच्चरणारविन्दे (प्रपत्ति-भावः)।
(११) प्रोंअन्दः, श्रीक्षेत्रसुधानिधिः,१६३-१६५ पद्यानि ।
(१२) रुपगोस्वामी, उज्ज्वलनीलमणिः, विप्रलम्भ-प्रकरणम्, कारिका ४।
(१३) पत्तानायकः, देवीप्रसन्नः, ओडिसी-सङ्गीत-परम्परा, ओडिशा सङ्गीत नाटक अकादेमी, भुवनेश्वर, पृ। ७८।
(१४) दासः, रामहरी, ओडिसी-सङ्गीतर राग-लक्षणम्, विजय-प्रकाशनम्, कटक, पृ। १०२।
(१५) मिश्रः, वनमाली, उत्कलीय-संस्कृत-साहित्य-इतिहासः, बालेश्वरः, पृ। १५०।
Footnote (१) द्वितीयायां सुदिव्यायां रथयात्रा मनोरमा ।
नवदिनात्मिका ज्ञेया भक्तकल्याणहेतवे ॥२१६
जगन्नाथप्रेम्णा सकलजनता भक्तसदया
रथारूढं दृष्ट्वा मधुरमधुवर्षासजलिताः ।
वदन्तो हे कृष्ण त्वमसि परमानन्दविषय-
स्तवेयं श्रीक्षेत्रे विमलरथयात्रा विलसतु ॥२१७ श्रीक्षेत्रसुधानिधौ
८. सहायक-ग्रन्थाः (Select Bibliography)
१. जयदेवः - गीतगोविन्दम्, निर्णयसागर प्रेस, मुम्बई ।
२. नन्दः, प्रो। प्रदीप्तकुमारः- श्रीजगन्नाथगीतामृतम् (मूलकाव्यम्)
३. श्रीजगन्नाथदर्शनम्-, प्रो. प्रदीप्तकुमार नन्दः, एसियान् प्रिण्टर्स, कोलकाता ।
४. श्रीक्षेत्रसुधानिधिः- प्रो. प्रदीप्तकुमार नन्दः, शक्तिप्रेस, कटकम् ।
५. रुपगोस्वामी - भक्तिरसामृतसिन्धुः, चौखम्बा संस्कृत संस्थान, वाराणसी ।
६. महापात्रः, अचलानन्दः - श्रीजगन्नाथसंस्कृतिः तस्याः साहित्यं च, ग्रन्थप्रकाशकः, कटकम् ।
७. Mishra, K. C. - The Cult of Jagannath, Firma KLM Private Limited, Calcutta, 1971.
Written by Dr. Pradipta Kumar Nanda, Kendrapara, Orisa pknanda65 at gmail.com