श्रीजगन्नाथगीतामृते अन्तरङ्गानुभूतेः- काव्यिकसमीक्षणम्
श्रीजगन्नाथगीतामृते श्रीजगन्नाथभक्तेः अन्तरङ्गानुभूतेः- एकं काव्यिकसमीक्षणम् ।
मूलपद्यम्
दीनबान्धव हे, जय जगन्नाथ हरे २
भावं देहि प्रभो भावनाग्राहक २
प्रतीक्षा ते सुखतीरे
जय जगन्नाथ हरे
दीनबान्धव हे-- ०
भ्रमामि सपदि भावविह्वलितः सुखकोमलितकोले
वाञ्छामि गच्छामि वाञ्छावटमूलं
भक्तजनकोलाहले
श्रीरंगवदने विशतु मे मनः२
देहः सदैव श्रीपुरे
जय जगन्नाथ हरे
दीनबान्धव हे -१
श्रीक्षेत्रपावने स्वकीयमन्दिरे
निरवधि वास आशा
वैतरणीसमा अग्रे प्रधावति
बेभीयते मे निराशा
वासुदेवे रतिः विश्वासो नितरां २
स्थास्यतु मूरलीधरे
जय जगन्नाथहरे
दीनबान्धव हे -२
बहुदिनात्परं तवेदं दर्शनमलौकिकं मोहनीयं
दृष्टं महाबाहो ब्रह्माण्डनायक वन्दनीयं लोभनीयं
शृणु मे भारती मधुमयगीतिं २
गायामि ते निजपुरे
जय जगन्नाथ हरे
दीनबान्धव हे -३
समीक्षणम्
एतत् पद्यं केवलं भक्तिगीतं नास्ति, अपितु श्रीजगन्नाथभक्तेः अन्तरङ्गानुभूतेः काव्यमयी अभिव्यक्तिः । अत्र भक्तस्य हृदयस्थितिः, शरणागतिः, विरहः, दर्शनलालसा, श्रीक्षेत्रनिवासाभिलाषः, भगवदनुग्रहप्रार्थना च समन्वितरूपेण प्रकाशते ।
विशेषतया निम्नलिखितानि तत्त्वानि अस्मिन् गीते दृश्यन्ते-
१. शरणागतिभावः
प्रारम्भे एव-
``दीनबान्धव हे, जय जगन्नाथ हरे ।
भावं देहि प्रभो भावनाग्राहक ॥ ''
अत्र भक्तः न धनं, न सिद्धिं, न मोक्षम् अपि याचते; केवलं ``भावम्'' एव प्रार्थयति । अयं नारदभक्तिसूत्रस्य-'' सा त्वस्मिन् परमप्रेमरूपा'' -इति सिद्धान्तस्य काव्यमयी व्यञ्जना ।
२. भावभक्तेः उत्कर्षः
``भ्रमामि सपदि भावविह्वलितः॥।''
भक्तस्य मनः जगन्नाथप्रेम्णा आकुलम् । ``भावविह्वलितः'' इति पदेन भक्तियोगस्य पराकाष्ठा व्यक्ता । अयं केवलं यात्रावर्णनं न, किन्तु अन्तःकरणस्य आध्यात्मिकपरिवर्तनम् ।
३. श्रीक्षेत्रस्य मोक्षभूमित्वम्
``श्रीक्षेत्रपावने स्वकीयमन्दिरे निरवधि वास आशा । ''
अत्र श्रीक्षेत्रे नित्यवासस्य अभिलाषः केवलं भौतिकनिवासः न, अपितु भगवन्निकटवर्तित्वस्य प्रतीकः । जगन्नाथसम्प्रदाये श्रीक्षेत्रं मोक्षक्षेत्रत्वेन प्रसिद्धम्; तस्य भावः अस्मिन् पद्ये सुन्दरतया प्रकटितः ।
४. वैतरणी-प्रतीकः
``वैतरणीसमा अग्रे प्रधावति॥।''
अयं संसारदुःखस्य, मृत्योः, भवबन्धस्य च रूपकः । तस्मात् उद्धारस्य उपायः-
``वासुदेवे रतिः विश्वासो नितराम् । ''
इति कविना प्रतिपादितम् । अयं भगवद्गीतायाः तथा भागवतस्य भक्तिमार्गस्य सारमेव ।
५. दर्शनस्य आध्यात्मिकानुभवः
``बहुदिनात्परं तवेदं दर्शनमलौकिकं मोहनीयं । ''
अत्र दर्शनं केवलं चक्षुषोः विषयः न, अपितु आध्यात्मिकानुभवः । ``अलौकिकम्'', ``मोहनीयम्'', ``ब्रह्माण्डनायक'' इत्यादिपदैः श्रीजगन्नाथस्य विश्वरूपत्वं च व्यक्तम् ।
६. गीतसमर्पणम्
अन्तिमे-
``शृणु मे भारती मधुमयगीतिं, गायामि ते निजपुरे । ''
इदं कवेः काव्यसमर्पणम् । अस्यां पङ्क्तौ कविः स्वकाव्यं भगवतः चरणयोः अर्पयति । अयं भक्तिकाव्यपरम्परायाः श्रेष्ठः आदर्शः ।
दार्शनिकदृष्ट्या
एतस्मिन् गीते भक्तिः एव साधनम्, भक्तिः एव साध्यम्, भक्तिः एव आनन्दः इति भावः प्रबलः । अत्र मोक्षस्य प्रत्यक्षोच्चारः नास्ति, किन्तु श्रीजगन्नाथचरणेषु अनन्यसमर्पणमेव परमानन्दस्वरूपा मुक्तिः इति ध्वन्यते । अतः अस्य गीतस्य दार्शनिकाधारः भागवत-वैष्णवभक्तिदर्शनम्, विशेषतः प्रेमभक्ति, शरणागति, भगवदनुभवः, क्षेत्रमहिमा, नाम-रूप-दर्शनस्य आध्यात्मिकमहत्त्वम् इत्येतैः तत्त्वैः निर्मितः ।
मम मते, एतत् गीतं केवलं गेयपद्यम् न, अपितु ``जगन्नाथभक्तेः आध्यात्मिकस्वानुभवस्य काव्यमयी गीता'' इति कथयितुं शक्यते ।
अलङ्कारचर्चा-
ध्रुवपदम्
दीनबान्धव हे, जय जगन्नाथ हरे । भावं देहि प्रभो भावनाग्राहक । प्रतीक्षा ते सुखतीरे ॥
अलङ्काराः
अनुप्रासः भावं-भावनाग्राहक इत्यत्र ``भ'' वर्णस्य पुनरावृत्तिः ।
दीनबान्धव-देहि इत्यत्र ``द'' वर्णस्य मधुरा पुनरुक्तिः ।
सम्बोधनालङ्कारः दीनबान्धव, प्रभो, जगन्नाथ, भावनाग्राहक-एतेषां प्रत्यक्षसम्बोधनम् ।
रूपकध्वनिः सुखतीरम् इति मोक्षस्य अथवा भगवत्प्राप्तेः तीररूपकल्पना ।
भक्तिरसव्यञ्जना अत्र स्थायिभावः परमभक्तिः ।
प्रथमः श्लोकः
भ्रमामि सपदि भावविह्वलितः सुखकोमलितकोले । वाञ्छामि गच्छामि वाञ्छावटमूलं भक्तजनकोलाहले ॥ श्रीरंगवदने विशतु मे मनः । देहः सदैव श्रीपुरे ॥
अलङ्काराः
(१) अनुप्रासः
भ्रमामि-भावविह्वलितः
वाञ्छामि-वाञ्छावट
श्री-श्री
(२) रूपकम्
वाञ्छावटः
वटवृक्षः केवलं वृक्षः न; आश्रयस्वरूपो भगवानिव कल्पितः ।
(३) उत्प्रेक्षा
विशतु मे मनः
मनसः श्रीरङ्गवदने प्रवेशः-कल्पनामयी काव्यव्यञ्जना ।
(४) अतिशयोक्ति
देहः सदैव श्रीपुरे
नित्यं श्रीक्षेत्रवासाभिलाषस्य भावोऽतिशयेन व्यक्तः ।
द्वितीयः श्लोकः
श्रीक्षेत्रपावने स्वकीयमन्दिरे निरवधि वास आशा । वैतरणीसमा अग्रे प्रधावति बेभीयते मे निराशा । वासुदेवे रतिः विश्वासो नितराम् । स्थास्यतु मूरलीधरे ॥
अलङ्काराः
(१) उपमा
वैतरणीसमा
संसारदुःखस्य वैतरण्या उपमा ।
(२) रूपकम्
वैतरणी = संसारबन्धः ।
(३) विरोधाभासः
भयम् = विश्वासः
एकस्मिन् श्लोके द्वयोः विरोधिनोर्भावयोः सुन्दरसमन्वयः ।
(४) अनुप्रासः
वासुदेवे-विश्वासः
तृतीयः श्लोकः
बहुदिनात्परं तवेदं दर्शनम् अलौकिकं मोहनीयं । दृष्टं महाबाहो ब्रह्माण्डनायक वन्दनीयं लोभनीयं । शृणु मे भारती मधुमयगीतिं । गायामि ते निजपुरे ॥
अलङ्काराविचारः-
(१) अनुप्रासः
मोहनीयम्-मधुमयम्
(२) पर्यायोक्ति
अलौकिकम् वन्दनीयम् लोभनीयम्
एतेन भगवतः महिमा क्रमशः विकसितः ।
(३) अतिशयोक्ति
ब्रह्माण्डनायक
समग्रविश्वस्य नायकत्वस्य काव्यमयी अभिव्यक्तिः ।
(४) समुच्चयालङ्कारः
महाबाहो ब्रह्माण्डनायक वन्दनीय लोभनीय
अनेकविशेषणानां समाहारः ।
(५) मधुरानुप्रासः
मधुमयगीतिम्
समग्रगीतस्य प्रमुखालङ्काराः
अनुप्रासः (प्रधानः)
सम्बोधनालङ्कारः
रूपकम्
उपमा
उत्प्रेक्षा
अतिशयोक्ति
समुच्चयः
पर्यायोक्ति
विरोधाभासः
भावव्यञ्जना (ध्वनि)
रसः
प्रधानरसः - भक्तिरसः
गौणरसाः
शान्तरसः
करुणरसः (दीनबान्धव, वैतरणी, निराशा)
अद्भुतरसः (अलौकिकदर्शनम्)
गुणाः
माधुर्यगुणः
प्रसादगुणः
ओजोगुणस्य सूक्ष्मप्रकाशः
रीतिः
वैदर्भी रीतिः प्रधानतया दृश्यते-मधुरपदप्रयोगः, सरलता, भावप्राधान्यं च ।
समालोचनात्मकं मतम्
एतत् गीतं न केवलं भक्तिगेयम्; अपितु भावव्यञ्जना, मधुरशब्दयोजना, स्वाभाविकलङ्कारप्रयोगः, तथा जगन्नाथभक्तेः अन्तःकरणानुभूतिः-एतेषां समन्वयेन निर्मितं उत्कृष्टं भक्तिकाव्यम् अस्ति । अलङ्काराः अत्र कृत्रिमतया न आरोपिताः, किन्तु भावानुगुणतया स्वयमेव विकसिताः; एष एव अस्य गीतस्य काव्यवैशिष्ट्यम् ।
एतत् गीतं परम्परागतवृत्तेषु न निबद्धम्, अपितु गेयपद (गीतिकाव्य)-शैलीया रचितम् । अतः अस्य लयः, यतिः, गेयता च प्रमुखाः, न तु प्रत्येकपादे समाक्षरगणना ।
तथापि छन्दःशास्त्रदृष्ट्या प्रत्येकस्य श्लोकस्य विचारः निम्नप्रकारेण प्रस्तूयते-
छन्दोविचारः
ध्रुवपदम्
दीनबान्धव हे, जय जगन्नाथ हरे । भावं देहि प्रभो भावनाग्राहक । प्रतीक्षा ते सुखतीरे । जय जगन्नाथ हरे ॥
छन्दोविचारः
अयं ध्रुवपदात्मकः गीतिछन्दः ।
प्रत्येकपङ्क्तिः समानाक्षरयुक्ता नास्ति ।
``जय जगन्नाथ हरे'' इति आवर्तनं ध्रुवपदत्वं ददाति ।
लयः भजनपरम्परायाः अनुकूलः ।
कीर्तनगायनाय अतीव उपयुक्तः ।
प्रथमः श्लोकः
भ्रमामि सपदि भावविह्वलितः सुखकोमलितकोले । वाञ्छामि गच्छामि वाञ्छावटमूलं भक्तजनकोलाहले । श्रीरंगवदने विशतु मे मनः । देहः सदैव श्रीपुरे ॥
छन्दः
गीतिकाव्यात्मकः
मात्रिकप्रवृत्तिः
स्वच्छन्दलयः
विशेषता
प्रथमद्वे पङ्क्ती दीर्घे स्तः ।
अन्तिमे द्वे लघ्वी ।
एवं संगीतलयः स्वयमेव जायते ।
द्वितीयः श्लोकः
श्रीक्षेत्रपावने स्वकीयमन्दिरे । निरवधि वास आशा । वैतरणीसमा अग्रे प्रधावति । बेभीयते मे निराशा । वासुदेवे रतिः विश्वासो नितराम् । स्थास्यतु मूरलीधरे ॥
छन्दः
गेयगीतिः
विषममात्रिकरचना
लयप्रधानः
विशेषता
``निरवधि वास आशा''
``बेभीयते मे निराशा''
इत्यनयोः समानलयः ।
तृतीयः श्लोकः
बहुदिनात्परं तवेदं दर्शनम् । अलौकिकं मोहनीयं । दृष्टं महाबाहो ब्रह्माण्डनायक । वन्दनीयं लोभनीयं । शृणु मे भारती मधुमयगीतिं । गायामि ते निजपुरे ॥
छन्दः
गीतिकाव्यछन्दः
लयात्मकपदविन्यासः
गानयोग्यरचना
विशेषता
``अलौकिकं मोहनीयं''
``वन्दनीयं लोभनीयं''
इत्यत्र समलयत्वं गीतस्य माधुर्यं वर्धयति ।
समग्रगीतस्य छन्दः
एतत् गीतं लोकभजनपरम्परानुगुणं गेयपदम् इति वक्तुं युक्तम् । एतत् न शास्त्रीयवर्णवृत्तम्, न च निश्चितमात्रावृत्तम्; अपितु भावानुगुणलयप्रधानं गीतिछन्दः अस्ति ।
अत्र गेयता उत्कृष्टा ।
ध्रुवपदस्य पुनरावृत्त्या सङ्गीतमाधुर्यवृद्धिः ।
अन्त्यानुप्रासः गायनं सुलभं करोति ।
भक्तिरसस्य अभिव्यक्तौ छन्दः सफलः ।
-- प्रो. प्रदीप्तकुमारनन्दः (सेवानिवृत)
श्रीजगन्नाथसंस्कृतविश्वविद्यालयः, पुरी
Written by Dr. Pradipta Kumar Nanda, Kendrapara, Orisa pknanda65 at gmail.com
Retd.Head, Dept.of Sarvadarshan
SJSV,Puri