शाक्तदर्शनदृष्ट्या नवदुर्गाणां दार्शनिकं तात्त्विकं च विश्लेषणम्
१. उपक्रमः
भारतीयदर्शनपरम्परायां शक्तितत्त्वस्य महत्त्वपूर्णं स्थानं विद्यते । शाक्तदर्शने आद्याशक्तिः जगतः सृष्टेः, स्थितेः, संहारस्य च मूलभूता शक्तिः इति प्रतिपाद्यते । सा एव भगवती दुर्गा, जगज्जननी, महामाया, पराशक्तिः इत्यादिभिः नामभिः अभिधीयते । नवरात्रोत्सवे आराध्यमानानि नवदुर्गास्वरूपाणि तस्याः शक्तेः विविधप्रकाशानां प्रतीकानि इति तात्त्विकदृष्ट्या व्याख्यातुं शक्यते ।
नवदुर्गाणां विवेचनं केवलं तासां नामरूपाणां परिचयमात्रं नास्ति, अपि तु शक्तितत्त्वस्य, साधनायाः, चित्तशुद्धेः, नैतिकजीवनस्य, आत्मविकासस्य च सम्यगवबोधस्य साधनम् । अस्मिन् प्रसङ्गे द्वौ पक्षौ विशेषतः विचारणीयौ-प्रथमः, पुराणागमेषु प्रतिपादितं देव्याः स्वरूपमाहात्म्यम्; द्वितीयः, तासां स्वरूपाणाम् आध्यात्मिकः, नैतिकश्च सन्देशः ।
२. नवदुर्गाणां तात्त्विकस्वरूपविवेचनम्
२.१ शैलपुत्री - स्थैर्यस्य दृढसङ्कल्पस्य च प्रतीकः
शैलपुत्री नवदुर्गासु प्रथमा देवी । ``शैल'' इति पदस्य अर्थः पर्वतः । पर्वतः स्थैर्यस्य, दृढतायाः, अविचलत्वस्य च प्रतीकः । अतः शैलपुत्र्याः स्वरूपं साधकस्य जीवनमार्गे दृढसङ्कल्पस्य आधारभूतं तत्त्वं प्रकाशयति ।
तात्त्विकार्थः- आध्यात्मिकसाधनायां चित्तस्य स्थैर्यम् अत्यावश्यकम् । चञ्चलचित्तेन न ज्ञानस्य सम्यगधिगमः सम्भवति, न च साधनायाः फलप्राप्तिः । शैलपुत्रीतत्त्वं साधकं धैर्येण, निष्ठया, आत्मविश्वासेन च स्वलक्ष्ये स्थिरं भवितुं प्रेरयति । यथा पर्वतः प्रतिकूलवातावरणेऽपि स्वस्थानात् न चलति, तथैव साधकेन सुखदुःखयोः, लाभालाभयोः, जयपराजययोश्च समत्वं रक्षितव्यम् ।
अतः शैलपुत्री स्थिरबुद्धेः, धैर्यस्य, साधनानिष्ठायाश्च आध्यात्मिकमादर्शं प्रस्तुतयति ।
२.२ ब्रह्मचारिणी - तपसः संयमस्य च प्रतीकः
ब्रह्मचारिणीति नाम ब्रह्मणि चरन्तीं, ब्रह्मप्राप्तये साधनां कुर्वन्तीं च देवीं बोधयति । देवीस्वरूपमिदं तपसः, नियमस्य, इन्द्रियनिग्रहस्य, लक्ष्यनिष्ठायाश्च प्रतीकम् ।
तात्त्विकार्थः- तपः केवलं शारीरिकक्लेशसहनं नास्ति । मनसः परिष्कारः, इन्द्रियाणां निग्रहः, इच्छानां नियमनम्, सततसदाचारपालनं च तपसः व्यापकं स्वरूपम् । यः पुरुषः स्वेच्छाः विवेकाधीनाः करोति, स एव आत्मसंयमस्य वास्तविकं महत्त्वमवगच्छति ।
ब्रह्मचारिणीतत्त्वं शिक्षयति यत् आत्मविकासाय अनुशासनम्, धैर्यम्, नियमिताभ्यासः, लक्ष्ये च अविचला निष्ठा आवश्यकानि भवन्ति । संयमेन विना ज्ञानं स्थिरं न भवति, साधना च फलवती न जायते ।
२.३ चन्द्रघण्टा - साहसस्य धर्मरक्षणस्य च प्रतीकः
चन्द्रघण्टायाः स्वरूपे सौम्यता, शान्तिः, वीर्यं, पराक्रमश्च समन्विताः सन्ति । तस्याः स्वरूपं धर्मस्य संरक्षणे, अन्यायस्य प्रतिरोधे, सङ्कटकाले च विवेकपूर्णनिर्णयग्रहणे साहसं प्रेरयति ।
तात्त्विकार्थः- शान्तिः दुर्बलता नास्ति, अपि तु सा विवेकनियन्त्रितस्य आत्मबलस्य प्रकाशः । धर्मरक्षणाय कदाचित् दृढता, निर्भीकता, अन्यायस्य प्रतिकारश्च आवश्यकाः भवन्ति ।
चन्द्रघण्टातत्त्वं बोधयति यत् शक्तिः केवलं स्वार्थसाधनाय न, अपि तु दुर्बलानां रक्षणाय, न्यायस्य स्थापनाय, समाजस्य हिताय च प्रयोजनीया । साहसं विवेकेन संयुतं भवति चेत् तदेव धर्मस्य साधनं भवति ।
२.४ कूष्माण्डा - सृजनशक्तेः प्रकाशस्य च प्रतीकः
कूष्माण्डादेवी सृष्टिसम्बद्धायाः दिव्यशक्तेः प्रतिनिधिरूपेण पूज्यते । तस्याः स्वरूपं सृजनस्य, प्रकाशस्य, नवचेतनायाश्च प्रतीकत्वेन व्याख्यातुं शक्यते ।
तात्त्विकार्थः- सृजनशक्तिः केवलं भौतिकजगतः उत्पत्तौ निहिता नास्ति । मानवजीवने नवीनविचाराणाम्, ज्ञानस्य, कलायाः, साहित्यस्य, सेवाभावस्य च विकासोऽपि सृजनशीलतायाः प्रकाशः ।
कूष्माण्डातत्त्वं निराशायाः आशां प्रति, अन्धकारात् प्रकाशं प्रति, निष्क्रियतायाः कर्मशीलतां प्रति च गमनस्य प्रेरणां ददाति । मानवस्य अन्तर्निहिता प्रतिभा यदा लोकहिताय प्रयुज्यते, तदा सा सृजनशक्तिः आध्यात्मिकमूल्येन समन्विता भवति ।
२.५ स्कन्दमाता - मातृत्वस्य करुणायाश्च प्रतीकः
स्कन्दमाता कुमारस्य कार्त्तिकेयस्य जननीरूपेण प्रसिद्धा । तस्याः स्वरूपे मातृत्वम्, वात्सल्यम्, पोषणम्, संरक्षणं, निःस्वार्थप्रेम च अभिव्यज्यन्ते ।
तात्त्विकार्थः- मातृत्वं केवलं जैविकसम्बन्धेन सीमितं नास्ति; अन्यस्य जीवनस्य विकासाय निःस्वार्थसमर्पणमपि मातृत्वभावस्य व्यापकं स्वरूपम् । बालानां संरक्षणम्, ज्ञानदानम्, रोगिणां सेवा, दुःखितानां साहाय्यं, दुर्बलानां पालनं च करुणायाः व्यावहारिकाः प्रकाशाः सन्ति ।
स्कन्दमातातत्त्वं शिक्षयति यत् शक्तेः श्रेष्ठतमः प्रयोगः केवलं विजयप्राप्तौ न, अपि तु अन्येषां जीवनस्य संरक्षणे, पोषणे, विकासे च निहितः । करुणया विना शक्तिः कठोरता भवितुमर्हति; करुणया समन्विता शक्तिः तु लोकमङ्गलस्य साधनं भवति ।
२.६ कात्यायनी - धर्मसंरक्षणस्य निर्भीकतायाश्च प्रतीकः
कात्यायनी देवी दुर्गायाः वीररूपेषु अन्यतमा । महिषासुरमर्दिनीरूपेण देव्याः परम्परायां धर्मविरोधिनां शक्तीनां विनाशः वर्णितः । तस्याः स्वरूपं अन्यायप्रतिरोधस्य, धर्मसंस्थापनस्य, न्यायनिष्ठायाश्च प्रतीकम् ।
तात्त्विकार्थः- शक्तेः नैतिकमूल्यं तस्याः प्रयोगदिशा निर्णीयते । यदि शक्तिः स्वार्थाय, उत्पीडनाय, अहङ्काराय वा प्रयुज्यते, तर्हि सा विनाशस्य कारणं भवति । यदि सा न्यायस्य स्थापनाय, दुर्बलस्य रक्षणाय, समाजहिताय च प्रयुज्यते, तर्हि सा धर्मसाधिका भवति ।
कात्यायनीतत्त्वं मनुष्यं निर्भीकं, न्यायप्रियं, कर्तव्यनिष्ठं च भवितुं प्रेरयति । अन्यायस्य सम्मुखे मौनं सर्वदा सद्गुणः न भवति; विवेकपूर्वकः प्रतिरोधः अपि धर्माचरणस्य अङ्गं भवितुमर्हति ।
२.७ कालरात्रिः - अभयस्य अज्ञाननिवृत्तेश्च प्रतीकः
कालरात्रिः नवदुर्गासु उग्रतमं स्वरूपम् । यद्यपि तस्याः बाह्यस्वरूपं भयङ्करं वर्णितम्, तथापि सा भक्तानां कृते शुभङ्करी इति प्रसिद्धा । अत्र उग्रता तथा कल्याणकारिता परस्परविरुद्धे न स्तः ।
तात्त्विकार्थः- मानवजीवने भयम्, अज्ञानम्, अनिश्चितता, दुःखम्, मृत्युसम्बन्धिनी चिन्ता च विविधरूपेण प्रादुर्भवन्ति । कालरात्रितत्त्वं तेषां सम्मुखीकरणे साहसं प्रददाति । अज्ञानस्य निवारणाय सत्यस्य अन्वेषणम्, भयस्य अतिक्रमणाय विवेकस्य विकासः, सङ्कटस्य निवारणाय धैर्यं च आवश्यकम् ।
कालरात्रिः शिक्षयति यत् भयात् पलायनं समाधानं नास्ति; भयस्य कारणस्य सम्यगवबोधः, तस्य विवेकपूर्णं निराकरणं च वास्तविकमभयम् । अतः कालरात्रितत्त्वं भीतिं साहसेन, अज्ञानं ज्ञानेन, दुर्बलतां आत्मबलेन च पराजेतुं प्रेरयति ।
२.८ महागौरी - शुद्धेः शान्तेश्च प्रतीकः
महागौरी देवी पवित्रतायाः, निर्मलतायाः, प्रसन्नतायाः, शान्तेश्च प्रतीकरूपेण पूज्यते । तस्याः गौरवर्णः परम्परायां शुद्धेः तथा सौम्यतायाः द्योतकः इति व्याख्यायते ।
तात्त्विकार्थः- आन्तरिकशुद्धिः केवलं बाह्यशौचेन न सम्पद्यते । मनसः, वाचः, कर्मणश्च पवित्रता तस्याः प्रमुखाणि अङ्गानि । रागद्वेषयोः नियन्त्रणम्, परनिन्दायाः परित्यागः, सत्यवचनम्, निष्कपटव्यवहारः, परहितचिन्तनं च चित्तशुद्धेः साधनानि सन्ति ।
महागौरीतत्त्वं बोधयति यत् बाह्याचारस्य वास्तविकं मूल्यं तदा एव भवति, यदा सः आन्तरिकपवित्रतया समन्वितः भवति । निर्मलं चित्तं विवेकस्य, शान्तेः, सदाचारस्य च आधारः भवति ।
२.९ सिद्धिदात्री - पूर्णतायाः ज्ञानसिद्धेश्च प्रतीकः
सिद्धिदात्री नवदुर्गासु अन्तिमा देवी । ``सिद्धि'' इत्यस्य अर्थः साधनायाः सफलता, प्राप्तिः अथवा सामर्थ्यम्; ``दात्री'' इत्यस्य अर्थः प्रदात्री । सा सिद्धीनां प्रदात्रीरूपेण पूज्यते ।
तात्त्विकार्थः- आध्यात्मिकजीवनस्य चरमं प्रयोजनं केवलम् अलौकिकशक्तीनां प्राप्तिः नास्ति । विवेकस्य विकासः, आत्मज्ञानम्, समत्वम्, अहङ्कारस्य क्षयः, करुणायाः परिपक्वता, लोकहिते प्रवृत्तिश्च आध्यात्मिकपरिपक्वतायाः महत्त्वपूर्णानि लक्षणानि सन्ति ।
सिद्धिदात्रीतत्त्वं शिक्षयति यत् साधनायाः सफलता आचरणे, ज्ञानस्य उपयोगे, आत्मसंयमे, परोपकारे च प्रतिबिम्बिता भवितव्या । केवलं सिद्धिप्राप्तेः अभिलाषा यदि अहङ्कारं जनयति, तर्हि सा साधनायाः मूलप्रयोजनात् विचलनं भवति ।
अतः सिद्धिदात्री पूर्णतायाः, आत्मविकासस्य, ज्ञानस्य लोकहिताय विनियोगस्य च आदर्शं प्रस्तुतयति ।
३. शाक्तदर्शनदृष्ट्या नवदुर्गातत्त्वम्
शाक्तदर्शने देवी परमशक्तिरूपेण उपास्यते । देवीमाहात्म्ये देव्याः स्तुतिः एवं दृश्यते-
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
अस्याः स्तुतेः तात्पर्यम् अस्ति यत् देवी मङ्गलस्य, कल्याणस्य, साधनासाफल्यस्य, शरणागतपालनस्य च अधिष्ठात्री अस्ति ।
नवदुर्गासु एकैव देवी विविधरूपेण उपास्यते । अनेन शक्तेः बहुविधप्रकाशः सूचितः । यथा एकस्याः चेतनायाः विविधाः क्षमताः ज्ञानरूपेण, सृजनरूपेण, करुणारूपेण, पराक्रमरूपेण च प्रकाशन्ते, तथैव देव्याः विभिन्नानि स्वरूपाणि एकस्याः महाशक्तेः विविधप्रतीकानि इति दार्शनिकतया व्याख्यातुं शक्यते ।
अयं समन्वयः शाक्तपरम्परायाः आध्यात्मिकदृष्टिं बोधयति । तथापि एतत् व्याख्यानं सर्वेषां शाक्तागमानां शब्दशः प्रतिपादनम् इति न वक्तव्यम्; मूलग्रन्थेषु प्रतिपादितानां तत्त्वानां पृथक् परीक्षणम् आवश्यकम् ।
४. नवदुर्गा तथा मानवचेतनायाः परिष्कारः
नवदुर्गास्वरूपाणां नैतिकं मनोवैज्ञानिकं च विश्लेषणं क्रियमाणे ज्ञायते यत् तानि मानवचेतनायाः विविधपक्षान् प्रकाशयन्ति । स्थैर्यं विना साधना अस्थिरा भवति; संयमं विना ज्ञानस्य सदुपयोगः कठिनः; करुणां विना शक्तिः कठोरतां जनयितुं शक्नोति; विवेकं विना साहसं प्रमादस्य कारणं भवितुमर्हति ।
अतः नवदुर्गाणां समन्वितः सन्देशः एषः-मानवजीवने शक्तिः विवेकेन नियन्त्रिता भवेत्, ज्ञानं विनयेन युक्तं भवेत्, साहसं धर्मेण समन्वितं भवेत्, साधना च लोकहितेन सम्बद्धा भवेत् ।
नवदुर्गोपासना एवं केवलं बाह्यपूजायाः विषयः न तिष्ठति, अपि तु आत्मपरीक्षणस्य, दुर्गुणपरित्यागस्य, सद्गुणविकासस्य च प्रेरणास्रोतः भवति ।
५. उपसंहारः
नवदुर्गाणां तात्त्विकविवेचनात् ज्ञायते यत् देव्याः नवस्वरूपाणि शक्तेः, ज्ञानस्य, तपसः, साहसस्य, करुणायाः, शुद्धेः, आत्मपरिपक्वतायाश्च विविधप्रतीकत्वेन व्याख्यातुं शक्यन्ते । तासाम् आराधना भारतीयधर्मपरम्परायां धार्मिकम् आध्यात्मिकं च महत्त्वं वहति ।
नवरात्रेः वास्तविकः सन्देशः केवलं पूजाविधानस्य निर्वहणं न, अपि तु जीवनस्य नैतिकाध्यात्मिकपरिष्कारः । यदा भक्तः देव्याः गुणान् स्वजीवने आचरति, तदा उपासना व्यवहाररूपेण परिणमति । स्थैर्यम्, आत्मसंयमः, साहसम्, सृजनशीलता, करुणा, धर्मनिष्ठा, अभयम्, चित्तशुद्धिः, ज्ञानपरिपक्वता च तस्य जीवनस्य आधाराः भवन्ति ।
अतः नवदुर्गातत्त्वस्य सारः-शक्तेः सदुपयोगः, ज्ञानस्य विनयः, भक्तेः पवित्रता, साधनायाः आत्मविकासः, धर्मस्य लोकमङ्गलञ्च ।
सहायकग्रन्थसूची
१. मार्कण्डेयपुराणम् - देवीमाहात्म्यम् अथवा दुर्गासप्तशती । देव्याः माहात्म्यस्य, असुरवधस्य, शक्तितत्त्वस्य च अध्ययनाय ।
२. देवीभागवतपुराणम् - आद्याशक्तेः स्वरूपस्य, देवीभक्तेः, शक्तिमाहात्म्यस्य च विवेचनाय ।
३. देवीओपनिषत् - देव्याः परमतत्त्वस्वरूपस्य तथा शक्तिदर्शनस्य अध्ययनाय ।
४. तन्त्रसारः - शाक्ततान्त्रिकसाधनायाः अध्ययनाय । अत्र ग्रन्थकारः, संस्करणम्, प्रकाशनविवरणं च निश्चित्य उद्धरणं करणीयम् ।
-- प्रो. प्रदीप्तकुमारनन्दः (सेवानिवृत)
श्रीजगन्नाथसंस्कृतविश्वविद्यालयः, पुरी
Written by (Copyright) Dr. Pradipta Kumar Nanda,
Kendrapara, Orisa pknanda65 at gmail.com
Retd.Head, Dept.of Sarvadarshan
SJSV,Puri