प्रसिद्धशल्यचिकित्सकः जीवककोमारभच्चः
जीवनम्, चिकित्साविद्या, बौद्धसाहित्ये योगदानञ्च
१. उपक्रमः
प्राचीनभारतीयचिकित्साविद्यायाः इतिहासे बौद्धसाहित्ये च जीवककोमारभच्चस्य नाम विशेषतया स्मरणीयम् । सः गौतमबुद्धस्य समसामयिकः प्रसिद्धश्च चिकित्सकः आसीदिति बौद्धपरम्परायां वर्णितम् । तस्य जीवनचरितं केवलं चिकित्सकस्य व्यक्तिगतजीवनस्य विवरणं न, अपितु प्राचीनभारतस्य चिकित्साशिक्षायाः, औषधप्रयोगस्य, शल्यचिकित्सायाः, राजचिकित्सायाः तथा बौद्धसङ्घस्य स्वास्थ्यसेवायाश्च अध्ययनाय महत्त्वपूर्णमुपादानमस्ति ।
जीवकसम्बन्धिनः प्रमुखाः साहित्यिकस्रोतांसि पालिभाषायां रचिते विनयपिटके अन्तर्भवन्ति । विशेषतः महावग्गस्य भेसज्जक्खन्धके जीवकस्य चिकित्सासेवायाः, औषधप्रयोगस्य, बुद्धेन सह तस्य सम्बन्धस्य च विवरणानि प्राप्यन्ते । तथापि तस्य जीवनवृत्तान्ते वर्णितानि सर्वाणि वृत्तान्तानि स्वतन्त्रैः ऐतिहासिकप्रमाणैः सिद्धानीति वक्तुं न शक्यते । अतः साहित्यिकपरम्परायाः विवरणानि ऐतिहासिकतथ्यानि च विवेकपूर्वकं पृथक्कृत्य अध्येतव्यानि ।
२. जीवकस्य जन्म तथा प्रारम्भिकजीवनम्
बौद्धपरम्परानुसारं जीवकस्य प्रारम्भिकजीवनं करुणाजनकपरिस्थित्या सम्बद्धमासीत् । तस्य जन्म, परित्यक्तशिशुरूपेण प्राप्तिः, अभयराजकुमारस्य संरक्षणे पालनं च प्राचीनबौद्धकथासु वर्णितम् । अभयराजकुमारः तं स्वकीयसंरक्षणे गृहीत्वा पोषितवानिति परम्परागतं विवरणं प्राप्यते । अस्मादेव कारणात् तस्य नाम्नि ``कोमारभच्च'' इति पदस्य सम्बन्धः व्याख्यायते ।
तस्य जन्मवृत्तान्तस्य विवरणं विभिन्नासु बौद्धपरम्परासु किञ्चिद्भिन्नतया दृश्यते । अतः एतानि विवरणानि निर्विवादेतिहासरूपेण न, अपितु प्राचीनसाहित्ये संरक्षितपरम्परागतवृत्तान्तत्वेन ग्राह्याणि ।
जीवकस्य जीवनं सूचयति यत् मनुष्यस्य महत्त्वं केवलं जन्मना, कुलपरम्परया वा न निर्धारितं भवति । विद्यया, परिश्रमेण, सदाचारेण, सेवाभावेन च मनुष्यः समाजे विशिष्टं स्थानं प्राप्तुं शक्नोति ।
३. तक्षशिलायां चिकित्साशिक्षा
जीवकस्य जीवनचरिते तक्षशिलायां चिकित्साशिक्षाग्रहणस्य वृत्तान्तः प्रसिद्धः । बौद्धजीवनचरितपरम्परानुसारं सः युवावस्थायां तक्षशिलां गत्वा प्रसिद्धस्याचार्यस्य समीपे चिकित्साविद्यामधीतवान् । तत्र सः रोगलक्षणपरीक्षणम्, औषधनिर्णयः, रोगिणः शारीरिकावस्थायाः निरीक्षणम् तथा चिकित्सापद्धतीनां प्रयोगश्च अधीतवानिति परम्परागतकथासु वर्णितम् ।
प्राचीनभारते तक्षशिला विद्यानामध्ययनस्य प्रसिद्धं केन्द्रमासीत् । विविधविद्याध्ययनार्थं दूरदूरप्रदेशेभ्यः छात्राः तत्र आगच्छन्ति स्मेति ऐतिहासिकपरम्परायां प्रसिद्धम् । जीवकस्य तक्षशिलागमनवृत्तान्तः चिकित्साविद्यायाः अर्जने गुरोः मार्गदर्शनस्य, नियमिताभ्यासस्य, अनुभवस्य च महत्त्वं प्रकाशयति ।
तथापि जीवकस्य अध्ययनकालः, पाठ्यक्रमः तथा तस्याचार्यस्य परिचयः इत्यादिविषयेषु सर्वाणि विवरणानि समकालीनस्वतन्त्रप्रमाणैः सिद्धानि न सन्ति । अतः तेषां विवेचनं स्रोतस्समीक्षया करणीयम् ।
४. जीवकस्य चिकित्सानैपुण्यम्
बौद्धसाहित्ये जीवकः कुशलः, निपुणः, विवेकशीलश्च चिकित्सकः इति चित्रितः । रोगिणः लक्षणानां निरीक्षणम्, तदनुसारम् औषधस्य चयनम्, चिकित्सायाः प्रभावस्य परीक्षणं च तस्य चिकित्साकार्यस्य प्रमुखविशेषतारूपेण वर्णितम् ।
विनयपिटकस्य महावग्गे जीवकवत्थु इति प्रकरणे धनिकस्य भार्यायाः चिकित्सासम्बद्धः प्रसङ्गः वर्णितः । परम्परागतवर्णनानुसारं जीवकः तस्याः लक्षणानि परीक्ष्य औषधयुक्तं सर्पिः नासिकामार्गेण प्रयुक्तवान् । अयं वृत्तान्तः प्राचीनभारतीयचिकित्सापरम्परायां नासामार्गेण औषधप्रयोगस्य साहित्यिकमुदाहरणं भवति ।
अत्र विशेषतया ज्ञातव्यं यत् प्राचीनग्रन्थेषु वर्णिताः चिकित्सापद्धतयः आधुनिकचिकित्सायाः प्रत्यक्षनिर्देशाः न भवन्ति । तासां वैज्ञानिकप्रामाण्यं पृथक् परीक्षणेन एव निर्णेतुं शक्यते ।
जीवकस्य चिकित्सावृत्तान्ताः सूचयन्ति यत् प्राचीनभारतीयचिकित्सायां रोगलक्षणानां सूक्ष्मनिरीक्षणम्, औषधचयनम्, रोगिणः स्थित्यनुसारं चिकित्सायाः व्यवस्था च महत्त्वपूर्णानि अङ्गानि आसन् ।
५. राजचिकित्सकरूपेण जीवकः
बौद्धपरम्परायां जीवकः मगधराजपरिवारस्य चिकित्सकरूपेण प्रसिद्धः । सः बिम्बिसारराजस्य चिकित्सकः आसीदिति परम्परागतवृत्तान्तेषु वर्णितम् । राजपरिवारस्य चिकित्सकत्वं तस्य चिकित्सानैपुण्यस्य सामाजिकप्रतिष्ठायाश्च परिचायकमिति मन्तुं शक्यते ।
तस्य जीवनचरिते अवन्तिराजस्य चण्डप्रद्योतस्य चिकित्सायाः प्रसङ्गोऽपि प्राप्यते । अनेन वृत्तान्तेन जीवकस्य कीर्तिः मगधराज्यस्य सीमामतिक्रम्य अन्यप्रदेशेष्वपि प्रसृता आसीदिति बौद्धपरम्परायां चित्रितम् । तथापि अस्य प्रसङ्गस्य सर्वाणि विवरणानि स्वतन्त्रैः ऐतिहासिकसाक्ष्यैः प्रमाणितानि न सन्ति ।
जीवकस्य राजचिकित्सकरूपं प्राचीनभारते चिकित्सकानां सामाजिकप्रतिष्ठां, राजकीयसंरक्षणं तथा चिकित्साविद्यायाः व्यावहारिकमहत्त्वं च अवगन्तुं साहाय्यं करोति ।
६. गौतमबुद्धस्य चिकित्सकरूपेण जीवकः
जीवकस्य सर्वाधिकप्रसिद्धः परिचयः गौतमबुद्धस्य चिकित्सकरूपेण अस्ति । पालिविनयपिटकस्य महावग्गे जीवकस्य बुद्धेन सह सम्बन्धः तथा बौद्धसङ्घस्य प्रति तस्य सेवाभावः वर्णितः ।
बौद्धपरम्परानुसारं बुद्धस्य स्वास्थ्यसम्बद्धासु आवश्यकतासु जीवकः चिकित्सासहाय्यं प्रदत्तवान् । औषधप्रयोगः, रोगिणः अवस्थायाः निरीक्षणम् तथा आवश्यकचिकित्सायाः व्यवस्था तस्य सेवायाः अङ्गानि आसन् इति वृत्तान्तेषु प्राप्यते ।
जीवकस्य बुद्धेन सह सम्बन्धः केवलं चिकित्सकस्य रोगिणा सह सम्बन्धः नासीत् इति बौद्धपरम्परा प्रतिपादयति । सः बुद्धस्य उपदेशान् शृणोति स्म, बौद्धधर्मे श्रद्धां धारयति स्म, सङ्घस्य कल्याणाय च विविधसेवाः अकरोत् इति वर्णनं प्राप्यते ।
अतः जीवकः बौद्धसाहित्ये कुशलचिकित्सकत्वेन, धर्मनिष्ठगृहस्थोपासकत्वेन, समाजसेवकत्वेन च स्मरणीयः ।
७. जीवकस्य आम्रवनदानम्
जीवकस्य दानशीलतायाः प्रमुखमुदाहरणं तस्य आम्रवनदानम् । बौद्धपरम्परानुसारं राजगृहस्य समीपे स्थितम् आम्रवनं सः बुद्धाय बौद्धसङ्घाय च समर्पितवान् । तदाम्रवनं बुद्धस्य सङ्घस्य च निवासाय, धर्मचर्चायै तथा विश्रामाय उपयोगि अभवत् इति परम्परागतवर्णनं प्राप्यते ।
एतद्दानं केवलं भूमेः अथवा उद्यानस्य दानं नासीत्; अपितु धार्मिकसमुदायस्य आवश्यकतानां पूर्तये कृतः समाजोपयोगी प्रयासः आसीत् । अनेन जीवकस्य दानशीलता, धर्मश्रद्धा, सामाजिकदायित्वबोधश्च प्रकाशन्ते ।
बौद्धपरम्परायां दानं, करुणा, सेवाभावश्च महत्त्वपूर्णानि नैतिकमूल्यानि सन्ति । जीवकस्य आम्रवनदानवृत्तान्तः एतेषां मूल्यनाम् आचरणात्मकं स्वरूपं दर्शयति ।
८. बौद्धसङ्घस्य स्वास्थ्यसेवायां योगदानम्
जीवकस्य योगदानस्य अन्यः महत्त्वपूर्णः पक्षः बौद्धभिक्षूणां स्वास्थ्यसेवया सम्बद्धः अस्ति । विनयपिटकस्य महावग्गे भेसज्जक्खन्धके रोगिणां भिक्षूणां चिकित्सायै औषधप्रयोगाय च सम्बन्धिनः नियमाः वर्णिताः सन्ति । एतस्मिन् प्रकरणे जीवकस्य नाम तथा तस्य चिकित्सासेवायाः प्रसङ्गाः प्राप्यन्ते ।
बौद्धसङ्घे रोगिणां भिक्षूणां परिचर्या, औषधानां व्यवस्था, रोगिणः उपेक्षां विना तस्य सेवाकरणं च महत्त्वपूर्णानि विषयाणि आसन् । एतेषां प्रसङ्गानां अध्ययनात् ज्ञायते यत् बौद्धविनयसाहित्ये स्वास्थ्यरक्षणस्य तथा रोगिणः प्रति करुणापूर्णव्यवहारस्य महत्त्वं स्वीकृतम् आसीत् ।
एतत् प्राचीनभारते धार्मिकसमुदायस्य अन्तः स्वास्थ्यसेवायाः व्यवस्थायाः साहित्यिकसाक्ष्यरूपेण अध्येतुं शक्यते । किन्तु एतां व्यवस्थां आधुनिकचिकित्सालयव्यवस्थया सह पूर्णतया समानां वक्तुं न युक्तम् ।
९. जीवकस्य व्यक्तित्वम् आदर्शाश्च
जीवकस्य परम्परागतचरिते त्रयः प्रमुखाः गुणाः विशेषतया दृश्यन्ते-विद्यानुरागः, सेवाभावः, दानशीलता च ।
प्रथमं, चिकित्साविद्यायाः प्राप्तये तस्य प्रयत्नः अध्ययनस्य, अभ्यासस्य, गुरोः मार्गदर्शनस्य च महत्त्वं प्रकाशयति । द्वितीयं, राजपरिवारस्य तथा अन्येषां रोगिणां चिकित्सायाः वृत्तान्ताः तस्य सेवाभावं सूचयन्ति । तृतीयं, बुद्धस्य बौद्धसङ्घस्य च प्रति तस्य दानं धर्मश्रद्धां सामाजिकदायित्वबोधं च प्रकाशयति ।
जीवकस्य चरितं चिकित्साविद्यां केवलं जीविकोपार्जनस्य साधनरूपेण न, अपितु मानवसेवायाः महत्त्वपूर्णमाध्यमरूपेण अवगन्तुं प्रेरयति । रोगिणः दुःखस्य निवारणम्, स्वास्थ्यस्य संरक्षणम्, करुणया सह सेवाप्रदानं च चिकित्सकस्य नैतिकदायित्वस्य अङ्गानि भवन्ति ।
तथापि जीवकस्य व्यक्तित्वस्य अध्ययनं कुर्वता अस्माभिः स्मर्तव्यं यत् तस्य चरितं मुख्यतः बौद्धसाहित्ये संरक्षितम् अस्ति । अतः साहित्यिकवर्णनस्य धार्मिकादर्शस्य ऐतिहासिकतथ्यस्य च सम्यक् पृथक्करणम् आवश्यकम् ।
१०. उपसंहारः
जीवककोमारभच्चः प्राचीनभारतीयचिकित्सापरम्परायाः तथा बौद्धधर्मेतिहासस्य स्मरणीयः व्यक्तिः अस्ति । बौद्धग्रन्थेषु तस्य चिकित्सानैपुण्यं, बुद्धस्य प्रति सेवाभावः, भिक्षुसङ्घस्य स्वास्थ्यसेवायां योगदानम्, आम्रवनदानं च विशेषतया वर्णितम् ।
तस्य जीवनवृत्तान्तः शिक्षते यत् विद्यायाः वास्तविकं प्रयोजनं केवलं व्यक्तिगतप्रतिष्ठाप्राप्तिः न, अपितु समाजस्य कल्याणं, दुःखितानां सेवां, मानवजीवनस्य संरक्षणं च भवति । जीवकस्य चरिते चिकित्साविद्या, करुणा, दानशीलता, सामाजिकदायित्वबोधश्च परस्परं सम्बद्धाः दृश्यन्ते ।
यद्यपि तस्य जीवनसम्बद्धानि सर्वाणि वृत्तान्तानि स्वतन्त्रैः ऐतिहासिकप्रमाणैः सिद्धानि न सन्ति, तथापि बौद्धसाहित्यस्य, प्राचीनचिकित्सापरम्परायाः, धार्मिकसमाजस्य च अध्ययनाय जीवकस्य नाम अत्यन्तम् उपादेयम् । अतः सः प्राचीनभारतीयचिकित्सायाः इतिहासे केवलं बुद्धस्य चिकित्सकत्वेन न, अपितु मानवसेवायाः आदर्शस्य साहित्यिकप्रतिनिधित्वेनापि महत्त्वं धारयति ।
सहायकग्रन्थसूची
१. विनयपिटकं, महावग्गः, अष्टमो विभागः, जीवकवत्थु - जीवकस्य जीवनं, चिकित्साकार्यं, बुद्धेन सह सम्बन्धश्च ।
२. विनयपिटकं, महावग्गः, षष्ठो विभागः, भेसज्जक्खन्धकः - औषधप्रयोगः, भिक्षूणां चिकित्साविधानानि, स्वास्थ्यसेवासम्बद्धविषयाश्च ।
३. Great Chronicles, ``Jīvaka the Physician'' - जीवकस्य पारम्परिकजीवनचरितं तथा चिकित्सासम्बद्धाः कथाः ।
४. Journal of Research in Medical Sciences - प्राचीनभारतीयचिकित्सकानां चिकित्सापरम्परायाश्च ऐतिहासिकाध्ययनम् ।
-- प्रो. प्रदीप्तकुमारनन्दः (सेवानिवृत)
श्रीजगन्नाथसंस्कृतविश्वविद्यालयः, पुरी
Written by Dr. Pradipta Kumar Nanda, Kendrapara, Orisa pknanda65 at gmail.com
Retd.Head, Dept.of Sarvadarshan
SJSV,Puri