गायत्रीमन्त्रविधानम्
First one should do the shApavimochana and utkIlana
शापविमोचनानि
ब्रह्मशापविमोचनम् -
विनियोगः - ॐ अस्य श्रीब्रह्मशापविमोचनमन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिः,गायत्रीच्छन्दो भुक्ति-मुक्तिप्रदा ब्रह्मानुगृहीता ब्रह्मशापविमोचनी गायत्रीशक्तिर्देवता ब्रह्मशापविमोचनार्थे जपे विनियोगः ।
मन्त्रः - ``ॐ गायत्रीं ब्रह्मेत्युपासीत यद्रूपं ब्रह्मविदो विदुः । तां पश्यन्ति धीराः सुमनसा वाचामग्रतः ॥''
ॐ वेदान्तनाथाय विद्महे हिरण्यगर्भाय धीमहि । तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात् ॥
ॐ देवि ! गायत्री ! त्वं ब्रह्मशापाद् विमुक्ता भव ॥
वशिष्ठशापविमोचनम् -
विनियोगः -
ॐ अस्य श्रीवशिष्ठशापविमोचनमन्त्रस्य निग्रहानुग्रहकर्ता वशिष्ठ ऋषिर्विश्वोद्भवा गायत्रीच्छन्दो वशिष्ठनुगृहीता गायत्रीशक्तिर्देवता वशिष्ठशापविमोचनार्थे जपे विनियोगः ।
मन्त्रः - ``सोऽहमर्कमयं ज्योतिरर्कज्योतिरहं शिवः । आत्मज्योतिरहं शुक्लः सर्वज्योति रसोऽस्म्यहम् ॥''
ॐ देवि ! गायत्री! त्वं वशिष्ठशापाद् विमुक्ता भव ॥
विश्वामित्रशापविमोचनम् -
विनियोगः - ॐ अस्य श्री विश्वामित्रशापविमोचनमन्त्रस्य नूतनसृष्टिकर्त्ता विश्वामित्र ऋषिर्वाग्देहा गायत्री छन्दः, विश्वामित्रनुगृहीता गायत्रीशक्तिर्देवता विश्वामित्रशापविमोचनार्थे जपे विनियोगायः ।
मन्त्रः - ``ॐ गायत्रीं भजाम्यग्निमुखीं विश्वगर्भा यदुद्भवाः । देवाश्चक्रिरे विश्वसृष्टिं यन्मुखान्निः सृतो ऽखिलवेदगर्भः ॥'' तां कल्याणीमिष्टकरीं प्रपद्ये ।
ॐ देवि ! गायत्रि! त्वं विश्वामित्रशापाद् विमुक्ता भव ॥
शुक्रशापविमोचनं
विनियोग- ॐ अस्य श्रीशुकशापविमोचनमन्त्रस्य सञ्जीवनकर्त्ता शुकऋषिः कामदुघा गायत्री छन्दः शुकानुगृहीता गायत्री शक्तिदेवता शुकशापविमोचनार्थे जपे विनियोगायः ।
मन्त्रः - ``ॐ ईदृशीं चैव गायत्रीं ध्यायेद्यस्तु नित्यशः । सर्वं पापं परित्यज्य स गच्छेत् परमं पद्म् ॥''
ॐ भगवति ! गायत्रि ! त्वं शुकशापाद् विमुक्ता भव ॥
वरुणशापविमोचनम् -
विनियोगः - ॐ अस्य श्री वरुणशापविमोचनमन्त्रस्य गौतमवामदेवसप्तसागरा ऋषयः अनुष्टुप् छन्दो वरुणो देवता वरुणशापविमोचनार्थे जपे विनियोगः ।
मन्त्रः - ``ॐ धाम्नो धाम्नो राजन्नितो वरुणः नो मुञ्चः । यदापोऽघ्निया वरुणेति शपामहे ततो वरुणनो मुञ्चः ॥''
ॐ भगवति ! गायत्रि! त्वं वरुणशापाद् विमुक्ता भव ॥
अग्निशापविमोचनम् -
विनियोगः -
ॐ अस्य श्रीअग्निशापविमोचनमन्त्रस्य चतुःशृङ्गवामदेवो ऋषिर्गायत्री छन्दोऽग्नेरनुगृहीता गायत्री शक्तिर्देवता अग्निशापविमोचने जपे विनियोगः ।
मन्त्रः - ``ॐ शीर्षण्वन्ती कर्णवन्ती विषरूपा भयङ्करी प्रचोदयात् नः यो धियो धीमहि देवस्य भर्गो वरेण्यं सवितुस्तत् । यदग्रहिण्यौ दिहाह्यत्वावितत्य योजया सुवहन् हुं फट् ॥''
ॐ भगवति ! गायत्रि! त्वमखिलाग्निशापाद् विमुक्ता भव ॥
प्रार्थना मन्त्रः -
ॐ अहो देवि महादेवि सन्ध्ये विद्ये सरस्वति ! अजरे अमरे चैव ब्रह्मयोनिर्नमोऽस्तु ते ॥ ॐ देवि गायत्रि त्वं ब्रह्मशापाद्विमुक्ता भव, वसिष्ठशापाद्विमुक्ता भव, विश्वामित्रशापाद्विमुक्ता भव, शुकशापाद्विमुक्ता भव, वरुणशापादिमुक्ता भव, अग्निशापाद्विमुक्ता भव ॥
उत्कीलनम् -
ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ हौं जूं सः भूः तत्सवितुर्वरेण्यं सः जूं हौं ॐ । ॐ ॐ ॐ ॐॐॐॐ ॐ ॐ हौं जूं सः भुवः भर्गो देवस्य धीमहि सः जूं हौं ॐ । ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ हौं जूं सः स्वः धियो यो नः प्रचोदयात् सः जूं हौं ॐ ।
ॐ भगवति गायत्रि त्वमुत्कीलिता भव ॥
गायत्रीमन्त्रविनियोगः -
ॐकारस्य ब्रह्मा ऋषिगार्यत्री छन्दः, परमात्मा देवता, ॐ भूर्भवः स्वरिति महाव्याहृतीनां परमेष्ठी प्रजापतिऋषिः, गायत्र्युष्णिगनुष्टुभछन्दासि, अग्निवायुसूर्या देवताः, तत्सवितुरित्यस्य विश्वामित्रऋषिर्गायत्री छन्दः सविता देवता जपे विनियोगः ।
Note- Gayatri have three parts :- Pranav, Vyahriti and Main Gayatri
करन्यासः -
ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । भर्गो देवस्य तर्जनीभ्यां नमः । धीमहि मध्यमाभ्यां नमः । धियो यो अनामिकाभ्यां नमः । नः प्रचोदयात् कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ॥
षडङ्गन्यासः -
ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं हृदयाय नमः । भर्गो देवस्य शिरसे स्वाहा । धीमहि शिखायै वषट् । धियो यो कवचाय हुम् । नः प्रचोदयात् नेत्रत्रयाय वौषट् । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् अस्त्राय फट् ॥
व्यापकन्यासः -
ॐ भूः पादादिशिरःपर्यन्तं व्यापयामि । ॐ भुवः शिरसः पादपर्यन्तं व्यापयामि । ॐ स्वः सर्वाङ्गेषु व्यापयामि । ॐ महः अन्तरात्मनि व्यापयामि । ॐ जनः सर्वनाडीषु व्यापयामि । ॐ तपः सर्वचैतन्ये व्यापयामि । ॐ सत्यं सर्वतो मयि व्यापयामि ॥
अक्षरन्यासः -
तत् हृदि । स वामबाहौ । वि दक्षिणबाहौ । तु वामपादे । र्व दक्षिणपादे । रे नाभौ । ण्यं कण्ठे । भः मुखे । र्गः दक्षिणनेत्रे । दे वामनेत्रे । वस्य भ्रूमध्ये । धी ललाटे । म शिरसि । हि शिखायाम् । धि दक्षिणकर्णे । यो वामकर्णे । यो नासिकायाम् । नः मुखमण्डले । प्र हृदि । चो नाभौ । द या गुह्ये । यात् सर्वाङ्गेषु ॥
मातृकान्यासः -
अं शिरसि । आं मुखे । इं दक्षिणनेत्रे । ईं वामनेत्रे । उं दक्षिणकर्णे । ऊं वामकर्णे । ऋं दक्षिणनासायाम् । ॠं वामनासायाम् । ऌं दक्षिणगण्डे । ॡं वामगण्डे । एं ओष्ठे । ऐं जिह्वायाम् । ओं कण्ठे । औं हृदि । अं नाभौ । अः मूलाधारे ।
कं खं गं घं ङं दक्षिणबाहौ । चं छं जं झं ञं वामबाहौ । टं ठं डं ढं णं दक्षिणपादे । तं थं दं धं नं वामपादे । पं फं बं भं मं उदरे । यं रं लं वं हृदि । शं षं सं हं क्षं सर्वाङ्गेषु ॥
चक्रन्यासः -
ॐ भूः मूलाधारे । ॐ भुवः स्वाधिष्ठाने । ॐ स्वः मणिपूरे । ॐ महः अनाहते । ॐ जनः विशुद्धौ । ॐ तपः आज्ञाचक्रे । ॐ सत्यं सहस्रारे ॥
तत्सवितुर्वरेण्यं मूलाधारे । भर्गो देवस्य स्वाधिष्ठाने । धीमहि मणिपूरे । धियो यो अनाहते । नः विशुद्धौ । प्रचोदयात् आज्ञायाम् । ॐ सहस्रारे ॥
हृदयन्यासः -
ॐ हृदयकमले गायत्र्यै नमः । भर्गः प्राणेषु । देवः चित्ते । धीमहि बुद्धौ । धियः आत्मनि । प्रचोदयात् परब्रह्मणि ॥
सर्वाङ्गन्यासः -
ॐ गायत्र्यै नमः शिरसि । ॐ सावित्र्यै नमः मुखे । ॐ सरस्वत्यै नमः हृदि । ॐ वेदमात्रे नमः नाभौ । ॐ ब्रह्मशक्त्यै नमः सर्वाङ्गेषु । ॐ परं ज्योतिः मयि सदा विराजताम् ॥
पदन्यासः -
ॐ तत् दक्षिणपादाङ्गुष्ठे नमः । स वामपादाङ्गुष्ठे नमः । वि दक्षिणतर्जनीपादाङ्गुलौ नमः । तु वामतर्जनीपादाङ्गुलौ नमः । र्व दक्षिणमध्यपादाङ्गुलौ नमः । रे वाममध्यपादाङ्गुलौ नमः । ण्यं दक्षिणानामिकापादाङ्गुलौ नमः । भर्गो वामानामिकापादाङ्गुलौ नमः । देवस्य दक्षिणकनिष्ठिकापादाङ्गुलौ नमः । धीमहि वामकनिष्ठिकापादाङ्गुलौ नमः । धियो यो दक्षिणपादतले नमः । नः प्रचोदयात् वामपादतले नमः । ॐ भूर्भुवः स्वः सर्वपादयोर्नमः ॥
बीजन्यासः -
अस्य श्रीगायत्रीमहामन्त्रस्य बीजान्यासः ।
ॐ अं हृदयाय नमः । आं शिरसे स्वाहा । इं शिखायै वषट् । ईं कवचाय हुम् । उं नेत्रत्रयाय वौषट् । ऊं अस्त्राय फट् ।
ऋं दक्षिणबाहवे नमः । ॠं वामबाहवे नमः । ऌं दक्षिणपादाय नमः । ॡं वामपादाय नमः । एं नाभ्यै नमः । ऐं कण्ठाय नमः । ॐ मुखाय नमः । औं ललाटाय नमः । अं सर्वाङ्गेषु नमः । अः परब्रह्मणे नमः ॥
॥ इति बीजन्यासः ॥
शक्तिन्यासः -
अस्य श्रीगायत्रीमहामन्त्रस्य शक्तिन्यासः ।
ॐ गायत्र्यै हृदयाय नमः । ॐ सावित्र्यै शिरसे स्वाहा । ॐ सरस्वत्यै शिखायै वषट् । ॐ वेदमात्रे कवचाय हुम् । ॐ ब्रह्मशक्त्यै नेत्रत्रयाय वौषट् । ॐ पराशक्त्यै अस्त्राय फट् ॥
ॐ इच्छाशक्त्यै हृदि नमः । ॐ ज्ञानशक्त्यै शिरसि नमः । ॐ क्रियाशक्त्यै सर्वाङ्गेषु नमः ॥
॥ इति शक्तिन्यासः ॥
कीलकन्यासः -
अस्य श्रीगायत्रीमहामन्त्रस्य कीलकन्यासः ।
ॐ तत् हृदयाय नमः । ॐ सवितुः शिरसे स्वाहा । ॐ वरेण्यं शिखायै वषट् । ॐ भर्गः कवचाय हुम् । ॐ देवस्य नेत्रत्रयाय वौषट् । ॐ धीमहि अस्त्राय फट् ।
ॐ धियो गुह्याय नमः । ॐ यो नाभ्यै नमः । ॐ नः कण्ठाय नमः । ॐ प्रचोदयात् सर्वाङ्गेषु नमः ॥
॥ इति कीलकन्यासः ॥
व्याहृतिन्यासः -
अस्य श्रीगायत्रीमहामन्त्रस्य व्याहृतिन्यासः ।
ॐ भूः हृदयाय नमः । ॐ भुवः शिरसे स्वाहा । ॐ स्वः शिखायै वषट् । ॐ भूः कवचाय हुम् । ॐ भुवः नेत्रत्रयाय वौषट् । ॐ स्वः अस्त्राय फट् ॥
ॐ भूः पादयोः नमः । ॐ भुवः नाभौ नमः । ॐ स्वः ब्रह्मरन्ध्रे नमः ॥
॥ इति व्याहृतिन्यासः ॥
सप्तव्याहृतिन्यासः -
अस्य श्रीगायत्रीमहामन्त्रस्य सप्तव्याहृतिन्यासः ।
ॐ भूः मूलाधारे नमः । ॐ भुवः स्वाधिष्ठाने नमः । ॐ स्वः मणिपूरे नमः । ॐ महः अनाहते नमः । ॐ जनः विशुद्धौ नमः । ॐ तपः आज्ञाचक्रे नमः । ॐ सत्यं सहस्रारे नमः ॥
ॐ भूर्भुवःस्वर्महर्जनस्तपःसत्यं सर्वाङ्गेषु व्यापयामि नमः ॥
॥ इति सप्तव्याहृतिन्यासः ॥
चतुर्विंशत्यक्षरन्यासः -
अस्य श्रीगायत्रीमहामन्त्रस्य चतुर्विंशत्यक्षरन्यासः ।
तत् हृदयाय नमः । स शिरसे नमः । वि शिखायै नमः । तु दक्षिणबाहवे नमः । र्व वामबाहवे नमः । रे दक्षिणहस्ताय नमः । ण्यं वामहस्ताय नमः । भः कण्ठाय नमः । र्गः मुखाय नमः । दे दक्षिणनेत्राय नमः । वस्य वामनेत्राय नमः । धी भ्रूमध्याय नमः । म ललाटाय नमः । हि मस्तकाय नमः । धि दक्षिणकर्णाय नमः । यो वामकर्णाय नमः । यो नासिकायै नमः । नः ओष्ठयोः नमः । प्र जिह्वायै नमः । चो हृदयाय नमः । द नाभ्यै नमः । य गुह्याय नमः । आत् मूलाधाराय नमः । ॐ सर्वाङ्गेषु नमः ॥
॥ इति चतुर्विंशत्यक्षरन्यासः ॥
त्रिपदान्यासः -
अस्य श्रीगायत्रीमहामन्त्रस्य त्रिपदान्यासः ।
प्रथमपदं
ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं हृदयाय नमः ॥
द्वितीयपदं
भर्गो देवस्य धीमहि शिरसे स्वाहा ॥
तृतीयपदं
धियो यो नः प्रचोदयात् शिखायै वषट् ॥
तत्सवितुर्वरेण्यं कवचाय हुम् । भर्गो देवस्य धीमहि नेत्रत्रयाय वौषट् । धियो यो नः प्रचोदयात् अस्त्राय फट् ॥
॥ इति त्रिपदान्यासः ॥
गायत्रीहृदयन्यासः -
अस्य श्रीगायत्रीमहामन्त्रस्य गायत्रीहृदयन्यासः ।
ॐ गायत्र्यै हृदयाय नमः । ॐ सावित्र्यै शिरसे स्वाहा । ॐ सरस्वत्यै शिखायै वषट् । ॐ वेदमात्रे कवचाय हुम् । ॐ ब्रह्मरूपिण्यै नेत्रत्रयाय वौषट् । ॐ परज्योतिषे अस्त्राय फट् ॥
तत्सवितुर्वरेण्यं हृदयकमले न्यसेत् । भर्गो देवस्य दक्षिणहृदयभागे न्यसेत् । धीमहि वामहृदयभागे न्यसेत् । धियो बुद्धौ न्यसेत् । यो चित्ते न्यसेत् । नः प्राणेषु न्यसेत् । प्रचोदयात् आत्मनि न्यसेत् ॥
ॐ गायत्रीहृदयदेव्यै नमः ॥
॥ इति गायत्रीहृदयन्यासः ॥
देवतान्यासः -
अस्य श्रीगायत्रीमहामन्त्रस्य देवतान्यासः ।
ॐ ब्रह्मणे शिरसि नमः । ॐ विष्णवे हृदि नमः । ॐ रुद्राय कण्ठे नमः । ॐ सावित्रे नाभौ नमः । ॐ गायत्र्यै हृदयकमले नमः । ॐ सरस्वत्यै जिह्वायै नमः । ॐ अग्नये मुखे नमः । ॐ सूर्याय नेत्रयोः नमः । ॐ चन्द्राय ललाटे नमः । ॐ प्रजापतये मूलाधारे नमः । ॐ परमात्मने सहस्रारे नमः ॥
॥ इति देवतान्यासः ॥
लोकन्यासः -
अस्य श्रीगायत्रीमहामन्त्रस्य लोकन्यासः ।
ॐ भूर्लोकाय पादयोः नमः । ॐ भुवर्लोकाय जानुभ्यां नमः । ॐ स्वर्लोकाय ऊरुभ्यां नमः । ॐ महर्लोकाय नाभ्यै नमः । ॐ जनलोकाय हृदयाय नमः । ॐ तपोलोकाय कण्ठाय नमः । ॐ सत्यलोकाय ब्रह्मरन्ध्रे नमः ॥
सप्तलोकान् स्वदेहे चिन्तयेत् । सर्वलोकमयं देहं भावयेत् ॥
॥ इति लोकन्यासः ॥
तत्त्वन्यासः -
अस्य श्रीगायत्रीमहामन्त्रस्य तत्त्वन्यासः ।
ॐ पृथिवीतत्त्वाय पादयोः नमः । ॐ आपस्तत्त्वाय गुह्ये नमः । ॐ तेजस्तत्त्वाय नाभ्यै नमः । ॐ वायुतत्त्वाय हृदयाय नमः । ॐ आकाशतत्त्वाय कण्ठाय नमः ।
ॐ मनस्तत्त्वाय भ्रूमध्ये नमः । ॐ बुद्धितत्त्वाय ललाटे नमः । ॐ अहङ्कारतत्त्वाय शिरसि नमः । ॐ प्रकृतितत्त्वाय सहस्रारे नमः । ॐ पुरुषतत्त्वाय सर्वाङ्गेषु नमः । ॐ परब्रह्मतत्त्वाय आत्मनि नमः ॥
॥ इति तत्त्वन्यासः ॥
दिक्पालन्यासः -
अस्य श्रीगायत्रीमहामन्त्रस्य दिक्पालन्यासः ।
ॐ इन्द्राय पूर्वदिशि नमः । ॐ अग्नये आग्नेयदिशि नमः । ॐ यमाय दक्षिणदिशि नमः । ॐ नैऋतये नैऋत्यदिशि नमः । ॐ वरुणाय पश्चिमदिशि नमः । ॐ वायवे वायव्यदिशि नमः । ॐ कुबेराय उत्तरदिशि नमः । ॐ ईशानाय ईशानदिशि नमः ।
ॐ ब्रह्मणे ऊर्ध्वदिशि नमः । ॐ अनन्ताय अधोदिशि नमः ।
दशदिक्पालान् स्वदेहे प्रतिष्ठाप्य सर्वतो रक्षां भावयेत् ॥
॥ इति दिक्पालन्यासः ॥
कालन्यासः -
अस्य श्रीगायत्रीमहामन्त्रस्य कालन्यासः ।
ॐ क्षणाय पादयोः नमः । ॐ लवाय गुल्फयोः नमः । ॐ निमेषाय जानुभ्यां नमः । ॐ मुहूर्ताय ऊरुभ्यां नमः । ॐ अहोरात्राय नाभ्यै नमः । ॐ पक्षाय हृदयाय नमः । ॐ मासाय कण्ठाय नमः । ॐ ऋतवे मुखे नमः । ॐ अयनाय ललाटे नमः । ॐ संवत्सराय शिरसि नमः । ॐ कालाय सहस्रारे नमः । ॐ महाकालाय सर्वाङ्गेषु नमः ॥
कालं ब्रह्मस्वरूपं ध्यात्वा सर्वं गायत्रीमयं भावयेत् ॥
॥ इति कालन्यासः ॥
प्राणन्यासः -
अस्य श्रीगायत्रीमहामन्त्रस्य प्राणन्यासः ।
ॐ प्राणाय हृदयाय नमः । ॐ अपानाय मूलाधारे नमः । ॐ समानाय नाभ्यै नमः । ॐ उदानाय कण्ठाय नमः । ॐ व्यानाय सर्वाङ्गेषु नमः ॥
ॐ नागाय उदरे नमः । ॐ कूर्माय नेत्रयोः नमः । ॐ कृकराय कण्ठे नमः । ॐ देवदत्ताय मुखे नमः । ॐ धनञ्जयाय सर्वदेहे नमः ॥
सर्वप्राणशक्तिं गायत्र्यात्मिकां ध्यात्वा स्वदेहे प्रतिष्ठापयेत् ॥
॥ इति प्राणन्यासः ॥
There are many types of nyāsa described in the Brihad Sadhana .
However, as far as practicable, only Kara Nyasa and Sadanga Nyasa should
be practiced,as these are generally sufficient for most practitioners .
After that one should show the 24 Mudras
सुमुखं सम्पुटं चैव विततं विस्तृतं तथा ।
द्विमुखं त्रिमुखं चैव चतुःपञ्चमुखं तथा ॥
षण्मुखमथोमुखं चैव व्यापकाञ्जलिमेव च ।
शकटं यमपाशं च ग्रथितं सम्मुखोन्मुखम् ॥
प्रलम्बं मुष्टिकं चैव मत्स्यं कूर्मं वराहकम् ।
सिंहाक्रान्तं महाक्रान्तं मुद्गरं पल्लवं तथा ॥
After jAp one should show last 8 mudras
सुरभि, ज्ञान, वैराग्य, योनि, शऽ,ण्ख पञ्ज,क लिङ्ग, निर्वाण
गायत्री महामन्त्रः -
ॐ भूर्भुवः स्वः ।
तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ॥
Nyasas are different in different texts, some are given here.
Note- If there is no time, then doing (shApavimochana) is enough.
One should recite this text before reciting lekhinIshvarItrishati
as a qualification.
Encoded and proofread by Durga Sharma