.. ब्रह्मविद्योपनिषत्  ..
स्वाविद्यातत्कार्यजातं यद्विद्यापह्नवं गतम् .
तद्धंसविद्यानिष्पन्नं रामचन्द्रपदं भजे ..
ॐ सह नाववतु .. सह नौ भुनक्तु ..
सह वीर्यं करवावहै ..
तेजस्विनावधीतमस्तु  मा विद्विषावहै ..
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ..
अथ ब्रह्मविद्योपनिषदुच्यते ..
प्रसादाद्ब्रह्मणस्तस्य विष्णोरद्भुतकर्मणः .
रहस्यं ब्रह्मविद्याया ध्रुवाग्निं संप्रचक्षते .. १..
ॐइत्येकाक्षरं ब्रह्म यदुक्तं ब्रह्मवादिभिः .
शरीरं तस्य वक्ष्यामि स्थानं कालत्रयं तथा .. २..
तत्र देवास्त्रयः प्रोक्ता लोका वेदास्त्रयोऽग्नयः .
तिस्रो मात्रार्धमात्रा च त्र्यक्षरस्य शिवस्य तु .. ३..
ऋग्वेदो गार्हपत्यं च पृथिवी ब्रह्म एव च .
आकारस्य शरीरं तु व्याख्यातं ब्रह्मवादिभिः .. ४..
यजुर्वेदोऽन्तरिक्षं च दक्षिणाग्निस्तथैव च .
विष्णुश्च भगवान्देव उकारः परिकीर्तितः .. ५..
सामवेदस्तथा द्यौश्चाहवनीयस्तथैव च .
ईश्वरः परमो देवो मकारः परिकीर्तितः .. ६..
सूर्यमण्डलमध्येऽथ ह्यकारः शङ्खमध्यगः .
उकारश्चन्द्रसंकाशस्तस्य मध्ये व्यवस्थितः .. ७..
मकारस्त्वग्निसंकाशो विधूमो विद्युतोपमः .
तिस्रो मात्रास्तथा ज्ञेया सोमसूर्याग्निरूपिणः  .. ८..
शिखा तु दीपसंकाशा तस्मिन्नुपरि वर्तते .
अर्धमात्र तथा ज्ञेया प्रणवस्योपरि स्थिता .. ९..
पद्मसूत्रनिभा सूक्ष्मा शिखा सा दृश्यते परा .
सा नाडी सूर्यसंकाशा सूर्यं भित्त्वा तथापरा .. १०..
द्विसप्ततिसहस्राणि नाडीं भित्त्वा च मूर्धनि .
वरदः सर्वभूतानां सर्वं व्याप्यावतिष्ठति .. ११..
कांस्यघण्टानिनादस्तु यथा लीयति शान्तये .
ओङ्कारस्तु तथा योज्यः शान्तये सर्वमिच्छता .. १२..
यस्मिन्विलीयते शब्दस्तत्परं ब्रह्म गीयते .
धियं हि लीयते ब्रह्म सोऽमृतत्वाय कल्पते .. १३..
वायुः प्राणस्तथाकाशस्त्रिविधो जीवसंज्ञकः .
स जीवः प्राण इत्युक्तो वालाग्रशतकल्पितः .. १४..
नाभिस्थाने स्थितं विश्वं शुद्धतत्त्वं सुनिर्मलम् .
आदित्यमिव दीप्यन्तं रश्मिभिश्चाखिलं शिवम् .. १५..
सकारं च हकारं च जीवो जपति सर्वदा .
नाभिरन्ध्राद्विनिष्क्रान्तं विषयव्याप्तिवर्जितम् .. १६..
तेनेदं निष्कलं विद्यात्क्षीरात्सर्पिर्यथा तथा .
कारणेनात्मना युक्तः प्राणायामैश्च पञ्चभिः .. १७..
चतुष्कला समायुक्तो भ्राम्यते च हृदिस्थितः .
गोलकस्तु यदा देहे क्षीरदण्डेन वा हतः .. १८..
एतस्मिन्वसते शीघ्रमविश्रान्तं महाखगः .
यावन्निश्वसितो जीवस्तावन्निष्कलतां गतः .. १९..
नभस्थं निष्कलं ध्यात्वा मुच्यते भवबन्धनात्
अनाहतध्वनियुतं हंसं यो वेद हृद्गतम् .. २०..
स्वप्रकाशचिदानन्दं स हंस इति गीयते .
रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकेन स्थितः सुधीः .. २१..
नाभिकन्दे समौ कृत्वा प्राणापानौ समाहितः .
मस्तकस्थामृतास्वादं पीत्वा ध्यानेन सादरम् .. २२..
दीपाकारं महादेवं ज्वलन्तं नाभिमध्यमे .
अभिषिच्यामृतेनैव हंस हंसेति यो जपेत् .. २३..
जरामरणरोगादि न तस्य भुवि विद्यते .
एवं दिने दिने कुर्यादणिमादिविभूतये .. २४..
ईश्वरत्वमवाप्नोति सदाभ्यासरतः पुमान् .
बहवो नैकमार्गेण प्राप्ता नित्यत्वमागताः .. २५..
हंसविद्यामृते लोके नास्ति नित्यत्वसाधनम् .
यो ददाति महाविद्यां हंसाख्यां पारमेश्वरीम् .. २६..
तस्य दास्यं सदा कुर्यात्प्रज्ञया परया सह .
शुभं वाऽशुभमन्यद्वा यदुक्तं गुरुणा भुवि .. २७..
तत्कुर्यादविचारेण शिष्यः सन्तोषसंयुतः .
हंसविद्यामिमां लब्ध्वा गुरुशुश्रूषया नरः .. २८..
आत्मानमात्मना साक्षाद्ब्रह्म बुद्ध्वा सुनिश्चलम् .
देहजात्यादिसम्बन्धान्वर्णाश्रमसमन्वितान् .. २९..
वेदशास्त्राणि चान्यानि पदपांसुमिव त्यजेत् .
गुरुभक्तिं सदा कुर्याच्छ्रेयसे भूयसे नरः .. ३०..
गुरुरेव हरिः साक्षान्नान्य इत्यब्रवीच्छृतिः .. ३१..
श्रुत्या यदुक्तं परमार्थमेव
          तत्संशयो नात्र ततः समस्तम् .
श्रुत्या विरोधे न भवेत्प्रमाणं
          भवेदनर्थाय विना प्रमाणम् .. ३२..
देहस्थः सकलो ज्ञेयो निष्कलो देहवर्जितः .
आप्तोपदेशगम्योऽसौ सर्वतः समवस्थितः .. ३३..
हंसहंसेति यो ब्रूयाद्धंसो ब्रह्मा हरिः शिवः .
गुरुवक्त्रात्तु लभ्येत प्रत्यक्षं सर्वतोमुखम् .. ३४..
तिलेषु च यथा तैलं पुष्पे गन्ध इवाश्रितः .
पुरुषस्य शरीरेऽस्मिन्स बाह्याभ्यन्तरे तथा .. ३५..
उल्काहस्तो यथालोके द्रव्यमालोक्य तां त्यजेत् .
ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्य पश्चाज्ज्ञानं परित्यजेत् .. ३६..
पुष्पवत्सकलं विद्याद्गन्धस्तस्य तु निष्कलः .
वृक्षस्तु सकलं विद्याच्छाया तस्य तु निष्कला .. ३७..
निष्कलः सकलो भावः सर्वत्रैव व्यवस्थितः .
उपायः सकलस्तद्वदुपेयश्चैव निष्कलः .. ३८..
सकले सकलो भावो निष्कले निष्कलस्तथा .
एकमात्रो द्विमात्रश्च त्रिमात्रश्चैव भेदतः .. ३९..
अर्धमात्र परा ज्ञेया तत ऊर्ध्वं परात्परम् .
पञ्चधा पञ्चदैवत्यं सकलं परिपठ्यते .. ४०..
ब्रह्मणो हृदयस्थानं कण्ठे विष्णुः समाश्रितः .
तालुमध्ये स्थितो रुद्रो ललाटस्थो महेश्वरः .. ४१..
नासाग्रे अच्युतं विद्यात्तस्यान्ते तु परं पदम् .
परत्वात्तु परं नास्तीत्येवं शास्त्रस्य निर्णयः .. ४२..
देहातीतं तु तं विद्यान्नासाग्रे द्वादशाङ्गुलम् .
तदन्तं तं विजानीयात्तत्रस्थो व्यापयेत्प्रभुः .. ४३..
मनोऽप्यन्यत्र निक्षिप्तं चक्षुरन्यत्र पातितम् .
तथापि योगिनां योगो ह्यविच्छिन्नः प्रवर्तते .. ४४..
एतत्तु परमं गुह्यमेतत्तु परमं शुभम् .
नातः परतरं किञ्चिन्नातः परतरं शुभम् .. ४५..
शुद्धज्ञानामृतं प्राप्य परमाक्षरनिर्णयम् .
गुह्याद्गुह्यतमं गोप्यं ग्रहणीयं प्रयत्नतः .. ४६..
नापुत्राय प्रदातव्यं नाशिष्याय कदाचन .
गुरुदेवाय भक्ताय नित्यं भक्तिपराय च .. ४७..
प्रदातव्यमिदं शास्त्रं नेतरेभ्यः प्रदापयेत् .
दातास्य नरकं याति सिद्ध्यते न कदाचन .. ४८..
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थश्च भिक्षुकः .
यत्र तत्र स्थितो ज्ञानी परमाक्षरवित्सदा .. ४९..
विषयी विषयासक्तो याति देहान्तरे शुभम् .
ज्ञानादेवास्य शास्त्रस्य सर्वावस्थोऽपि मानवः .. ५०..
ब्रह्महत्याश्वमेधाद्यैः पुण्यपापैर्न लिप्यते .
चोदको बोधकश्चैव मोक्षदश्च परः स्मृतः .. ५१..
इत्येषं त्रिविधो ज्ञेय आचार्यस्तु महीतले .
चोदको दर्शयेन्मार्गं बोधकः स्थानमाचरेत् .. ५२..
मोक्षदस्तु परं तत्त्वं यज्ज्ञात्वा परमश्नुते .
प्रत्यक्षयजनं देहे संक्षेपाच्छृणु गौतम .. ५३..
तेनेष्ट्वा स नरो याति शाश्वतं पदमव्ययम् .
स्वयमेव तु संपश्येद्देहे बिन्दुं च निष्कलम् .. ५४..
अयने द्वे च विषुवे सदा पश्यति मार्गवित् .
कृत्वायामं पुरा वत्स रेचपूरककुम्भकान् .. ५५..
पूर्वं चोभयमुच्चार्य अर्चयेत्तु यथाक्रमम् .
नमस्कारेण योगेन मुद्रयारभ्य चार्चयेत् .. ५६..
सूर्यस्य ग्रहणं वत्स प्रत्यक्षयजनं स्मृतम् .
ज्ञानात्सायुज्यमेवोक्तं तोये तोयं यथा तथा .. ५७..
एते गुणाः प्रवर्तन्ते योगाभ्यासकृतश्रमैः .
तस्माद्योगं समादाय सर्वदुःखबहिष्कृतः .. ५८..
योगध्यानं सदा कृत्वा ज्ञानं तन्मयतां व्रजेत् .
ज्ञानात्स्वरूपं परमं हंसमन्त्रं समुच्चरेत् .. ५९..
प्राणिनां देहमध्ये तु स्थितो हंसः सदाच्युतः .
हंस एव परं सत्यं हंस एव तु शक्तिकम् .. ६०..
हंस एव परं वाक्यं हंस एव तु वादिकम् .
हंस एव परो रुद्रो हंस एव परात्परम् .. ६१..
सर्वदेवस्य मध्यस्थो हंस एव महेश्वरः .
पृथिव्यादिशिवान्तं तु अकाराद्याश्च वर्णकाः .. ६२..
कूटान्ता हंस एव स्यान्मातृकेति व्यवस्थिताः .
मातृकारहितं मन्त्रमादिशन्ते न कुत्रचित् .. ६३..
हंसज्योतिरनूपम्यं मध्ये देवं व्यवस्थितम् .
दक्षिणामुखमाश्रित्य ज्ञानमुद्रां प्रकल्पयेत् .. ६४..
सदा समाधिं कुर्वीत हंसमन्त्रमनुस्मरन् .
निर्मलस्फटिकाकारं दिव्यरूपमनुत्तमम् .. ६५..
मध्यदेशे परं हंसं ज्ञानमुद्रात्मरूपकम् .
प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः .. ६६..
पञ्चकर्मेन्द्रियैरुक्ताः क्रियाशक्तिबलोद्यताः .
नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः .. ६७..
पञ्चज्ञानेन्द्रियैर्युक्ता ज्ञानशक्तिबलोद्यताः .
पावकः शक्तिमध्ये तु नाभिचक्रे रविः स्थितः .. ६८..
बन्धमुद्रा कृता येन नासाग्रे तु स्वलोचने .
अकारेवह्निरित्याहुरुकारे हृदि संस्थितः .. ६९..
मकारे च भ्रुवोर्मध्ये प्राणशक्त्या प्रबोधयेत् .
ब्रह्मग्रन्थिरकारे च विष्णुग्रन्थिर्हृदि स्थितः .. ७०..
रुद्रग्रन्थिर्भ्रुवोर्मध्ये भिद्यतेऽक्षरवायुना .
अकारे संस्थितो ब्रह्मा उकारे विष्णुरास्थितः .. ७१..
मकारे संस्थितो रुद्रस्ततोऽस्यान्तः परात्परः .
कण्ठं सङ्कुच्य नाड्यादौ स्तम्भिते येन शक्तितः .. ७२..
रसना पीड्यमानेयं षोडशी वोर्ध्वगामिनि .
त्रिकूटं त्रिविधा चैव गोलाखं निखरं तथा .. ७३..
त्रिशङ्खवज्रमोङ्कारमूर्ध्वनालं भ्रुवोर्मुखम् .
कुण्डलीं चालयन्प्राणान्भेदयन्शशिमण्डलम् .. ७४..
साधयन्वज्रकुम्भानि नवद्वाराणि बन्धयेत् .
सुमनःपवनारूढः सरागो निर्गुणस्तथा .. ७५..
ब्रह्मस्थाने तु नादः स्याच्छाकिन्यामृतवर्षिणी .
षट्चक्रमण्डलोद्धारं ज्ञानदीपं प्रकाशयेत् .. ७६..
सर्वभूतस्थितं देवं सर्वेशं नित्यमर्चयेत् .
आत्मरूपं तमालोक्य ज्ञानरूपं निरामयम् .. ७७..
दृश्यन्तं दिव्यरूपेण सर्वव्यापी निरञ्जनः .
हंस हंस वदेद्वाक्यं प्राणिनां देहमाश्रितः .
सप्राणापानयोर्ग्रन्थिरजपेत्यभिधीयते .. ७८..
सहस्रमेकं द्वयुतं षट्शतं चैव सर्वदा .
उच्चरन्पठितो हंसः सोऽहमित्यभिधीयते .. ७९..
पूर्वभागे ह्यधोलिङ्गं शिखिन्यां चैव पश्चिमम् .
ज्योतिर्लिङ्गं भ्रुवोर्मध्ये नित्यं ध्यायेत्सदा यतिः .. ८०..
अच्युतोऽहमचिन्त्योऽहमतर्क्योऽहमजोऽस्म्यहम् .
अप्राणोऽहमकायोऽहमनङ्गोऽस्म्यभयोऽस्म्यहम् .. ८१..
अशब्दोऽहमरूपोऽहमस्पर्शोऽस्म्यहमद्वयः .
अरसोऽहमगन्धोऽहमनादिरमृतोऽस्म्यहम् .. ८२..
अक्षयोऽहमलिङ्गोऽहमजरोऽस्म्यकलोऽस्म्यहम् .
अप्राणोऽहममूकोऽहमचिन्त्योऽस्म्यकृतोऽस्म्यहम् .. ८३..
अन्तर्याम्यहमग्राह्योऽनिर्देश्योऽहमलक्षणः .
अगोत्रोऽहमगात्रोऽहमचक्षुष्कोऽस्म्यवागहम् .. ८४..
अदृश्योऽहमवर्णोऽहमखण्डोऽस्म्यहमद्भुतः .
अश्रुतोऽहमदृष्टोऽहमन्वेष्टव्योऽमरोऽस्म्यहम् .. ८५..
अवायुरप्यनाकाशोऽतेजस्कोऽव्यभिचार्यहम् .
अमतोऽहमजातोऽहमतिसूक्ष्मोऽविकार्यहम् .. ८६..
अरजस्कोऽतमस्कोऽहमसत्त्वोस्म्यगुणोऽस्म्यहम् .
अमायोऽनुभवात्माहमनन्योऽविषयोऽस्म्यहम् .. ८७..
अद्वैतोऽहमपूर्णोऽहमबाह्योऽहमनन्तरः .
अश्रोतोऽहमदीर्घोऽहमव्यक्तोऽहमनामयः .. ८८..
अद्वयानन्दविज्ञानघनोऽस्म्यहमविक्रियः .
अनिच्छोऽहमलेपोऽहमकर्तास्म्यहमद्वयः .. ८९..
अविद्याकार्यहीनोऽहमवाग्रसनगोचरः .
अनल्पोऽहमशोकोऽहमविकल्पोऽस्म्यविज्वलन् .. ९०..
आदिमध्यान्तहीनोऽहमाकाशसदृशोऽस्म्यहम् .
आत्मचैतन्यरूपोऽहमहमानन्दचिद्घनः .. ९१..
आनन्दामृतरूपोऽहमात्मसंस्थोहमन्तरः .
आत्मकामोहमाकाशात्परमात्मेश्वरोस्म्यहम् .. ९२..
ईशानोस्म्यहमीड्योऽहमहमुत्तमपूरुषः .
उत्कृष्टोऽहमुपद्रष्टा अहमुत्तरतोऽस्म्यहम् .. ९३..
केवलोऽहं कविः कर्माध्यक्षोऽहं करणाधिपः .
गुहाशयोऽहं गोप्ताहं चक्षुषश्चक्षुरस्म्यहम् .. ९४..
चिदानन्दोऽस्म्यहं चेता चिद्घनश्चिन्मयोऽस्म्यहम् .
ज्योतिर्मयोऽस्म्यहं ज्यायाञ्ज्योतिषां ज्योतिरस्म्यहम् .. ९५..
तमसः साक्ष्यहं तुर्यतुर्योऽहं तमसः परः .
दिव्यो देवोऽस्मि दुर्दर्शो दृष्टाध्यायो ध्रुवोऽस्म्यहम् .. ९६..
नित्योऽहं निरवद्योऽहं निष्क्रियोऽस्मि निरञ्जनः .
निर्मलो निर्विकल्पोऽहं निराख्यातोऽस्मि निश्चलः .. ९७..
निर्विकारो नित्यपूतो निर्गुणो निःस्पृहोऽस्म्यहम् .
निरिन्द्रियो नियन्ताहं निरपेक्षोऽस्मि निष्कलः .. ९८..
पुरुषः परमात्माहं पुराणः परमोऽस्म्यहम् .
परावरोऽस्म्यहं प्राज्ञः प्रपञ्चोपशमोऽस्म्यहम् .. ९९..
परामृतोऽस्म्यहं पूर्णः प्रभुरस्मि पुरातनः .
पूर्णानन्दैकबोधोऽहं प्रत्यगेकरसोऽस्म्यहम् .. १००..
प्रज्ञातोऽहं प्रशान्तोऽहं प्रकाशः परमेश्वरः .
एकदा चिन्त्यमानोऽहं द्वैताद्वैतविलक्षणः .. १०१..
बुद्धोऽहं भूतपालोऽहं भारूपो भगवानहम् .
महाज्ञेयो महानस्मि महाज्ञेयो महेश्वरः .. १०२..
विमुक्तोऽहं विभुरहं वरेण्यो व्यापकोऽस्म्यहम् .
वैश्वानरो वासुदेवो विश्वतश्चक्षुरस्म्यहम् .. १०३..
विश्वाधिकोऽहं विशदो विष्णुर्विश्वकृदस्म्यहम् .
शुद्धोऽस्मि शुक्रः शान्तोऽस्मि शाश्वतोऽस्मि शिवोऽस्म्यहम् .. १०४..
सर्वभूतान्तरात्महमहमस्मि सनातनः .
अहं सकृद्विभातोऽस्मि स्वे महिम्नि सदा स्थितः .. १०५..
सर्वान्तरः स्वयंज्योतिः सर्वाधिपतिरस्म्यहम् .
सर्वभूताधिवासोऽहं सर्वव्यापी स्वराडहम् .. १०६..
समस्तसाक्षी सर्वात्मा सर्वभूतगुहाशयः .
सर्वेन्द्रियगुणाभासः सर्वेन्द्रियविवर्जितः .. १०७..
स्थानत्रयव्यतीतोऽहं सर्वानुग्राहकोऽस्म्यहम् .
सच्चिदानन्द पूर्णात्मा सर्वप्रेमास्पदोऽस्म्यहम् .. १०८..
सच्चिदानन्दमात्रोऽहं स्वप्रकाशोऽस्मि चिद्घनः .
सत्त्वस्वरूपसन्मात्रसिद्धसर्वात्मकोऽस्म्यहम् .. १०९..
सर्वाधिष्ठानसन्मात्रः स्वात्मबन्धहरोऽस्म्यहम् .
सर्वग्रासोऽस्म्यहं सर्वद्रष्टा सर्वानुभूरहम् .. ११०..
एवं यो वेद तत्त्वेन स वै पुरुष उच्यत इत्युपनिषत् ..
ॐ सह नाववतु .. सह नौ भुनक्तु .. सह वीर्यं करवावहै ..
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ..
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ..
इति ब्रह्मविद्योपनिषत्समाप्ता ..

Encoded by Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com)

This page uses Unicode utf-8 encoding for devanagari. Please set the fonts and languages setting in your web browser to display the correct Unicode font. Questions, comments:sanskrit@cheerful.com