.. हंसगीता ..
   
 २८८
 य्
सत्यं क्षमां दमं प्रज्ञां प्रशंसन्ति पितामह . 
विद्वांसो मनुजा लोके कथमेतन्मतं तव .. १..
 भी
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् . 
साध्यानामिह संवादं हंसस्य च युधिष्ठिर .. २..
हंसो भूत्वाथ सौवर्णस्त्वजो नित्यः प्रजापतिः . 
स वै पर्येति लोकांस्त्रीनथ साध्यानुपागमत् .. ३..
 साध्या
शकुने वयं स्म देवा वै साध्यास्त्वाम् अनुयुज्महे . 
पृच्छामस्त्वां मोक्षधर्मं भवंश्च किल मोक्षवित् .. ४..
श्रुतोऽसि नः पण्डितो धीरवादी 
साधु शब्दः पतते ते पतत्रिन् . 
किं मन्यसे श्रेष्ठतमं द्विज त्वं 
कस्मिन्मनस्ते रमते महात्मन् .. ५..
तन्नः कार्यं पक्षिवरप्रशाधि 
यत्कार्याणां मन्यसे श्रेष्ठमेकम् . 
यत्कृत्वा वै पुरुषः सर्वबन्धैर् 
विमुच्यते विहगेन्द्रेह शीघ्रम् .. ६..
 हम्स
इदं कार्यममृताशाः शृणोमि 
तपो दमः सत्यमात्माभिगुप्तिः . 
ग्रन्थीन्विमुच्य हृदयस्य सर्वान् 
प्रियाप्रिये स्वं वशमानयीत .. ७..
नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी 
न हीनतः परमभ्याददीत . 
ययास्य वाचा पर उद्विजेत 
न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम् .. ८..
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति 
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि . 
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति 
तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु .. ९..
परश्चेदेनमतिवाद बानैर् 
भृशं विध्येच्छम एवेह कार्यः . 
संरोष्यमाणः प्रतिमृष्यते यः 
स आदत्ते सुकृतं वै परस्य .. १०..
क्षेपाभिमानादभिषङ्ग व्यलीकं 
निगृह्णाति ज्वलितं यश् च मन्युम् . 
अदुष्टचेतो मुदितोऽनसूयुः 
स आदत्ते सुकृतं वै परेषाम् .. ११..
आक्रुश्यमानो न वदामि किं चित् 
क्षमाम्यहं ताद्यमानश् च नित्यम् . 
श्रेष्ठं ह्येतत्क्षममप्याहुरार्याः 
सत्यं तथैवार्जवमानृशंस्यम् .. १२..
वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः . 
दमस्योपनिषन्मोक्ष एतत्सर्वानुशासनम् .. १३..
वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं 
विवित्सा वेगमुदरोपस्थ वेगम् . 
एतान्वेगान्यो विषहत्युदीर्णांस् 
तं मन्येऽहं ब्राह्मणं वै मुनिं च .. १४..
अक्रोधनः क्रुध्यतां वै विशिष्टस् 
तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः . 
अमानुषान्मानुषो वै विशिष्टस् 
तथाज्ञानाज्ज्ञानवान्वै प्रधानः .. १५..
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः . 
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दते .. १६..
यो नात्युक्तः प्राह रूक्षं प्रियं वा 
यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात् . 
पापं च यो नेच्छति तस्य हन्तुस् 
तस्मै देवाः स्पृहयन्ते सदैव .. १७..
पापीयसः क्षमेतैव श्रेयसः सदृशस्य च . 
विमानितो हतोऽऽक्रुष्ट एवं सिद्धिं गमिष्यति .. १८..
सदाहमार्यान्निभृतोऽप्युपासे 
न मे विवित्सा न चमेऽस्ति रोषः . 
न चाप्यहं लिप्समानः परैमि 
न चैव किं चिद्विषमेण यामि .. १९..
नाहं शप्तः प्रतिशपामि किं चिद् 
दमं द्वारं ह्यमृतस्येह वेद्मि . 
गुह्यं ब्रह्म तदिदं वो ब्रवीमि 
न मानुषाच्छ्रेष्ठतरं हि किं चित् .. २०..
विमुच्यमानः पापेभ्यो धनेभ्य इव चन्द्रमः . 
विरजः कालमाकाङ्क्षन्धीरो धैर्येण सिध्यति .. २१..
यः सर्वेषां भवति ह्यर्चनीय 
उत्सेचने स्तम्भ इवाभिजातः . 
यस्मै वाचं सुप्रशस्तां वदन्ति 
स वै देवान्गच्छति संयतात्मा .. २२..
न तथा वक्तुमिच्छन्ति कल्यानान्पुरुषे गुणान् . 
यथैषां वक्तुमिच्छन्ति नैर्गुण्यमनुयुज्ञकाः .. २३..
यस्य वाङ्मनसी गुप्ते सम्यक्प्रनिहिते सदा . 
वेदास्तपश्च त्यागश्च स इदं सर्वमाप्नुयात् .. २४..
आक्रोशनावमानाभ्यामबुधाद्वर्धते बुधः . 
तस्मान्न वर्धयेदन्यं न चात्मानं विमिंसयेत् .. २५..
अमृतस्येव सन्तृप्येदवमानस्य वै द्विजः . 
सुखं ह्यवमतः शेते योऽवमन्ता स नश्यति .. २६..
यत्क्रोधनो यजते यद्ददाति 
यद्वा तपस्तप्यति यज्जुहोति . 
वैवस्वतस्तद्धरतेऽस्य सर्वं 
मोघः श्रमो भवति क्रोधनस्य .. २७..
चत्वारि यस्य द्वाराणि सुगुप्तान्यमरोत्तमाः . 
उपस्थमुदरं हस्तौ वाक्चतुर्थी स धर्मवित् .. २८..
सत्यं दमं ह्यार्जवमानृशंस्यं 
धृतिं तितिक्षामभिसेवमानः . 
स्वाध्यायनित्योऽस्पृहयन्परेषाम् 
एकान्तशील्यूर्ध्वगतिर्भवेत्सः .. २९..
सर्वानेताननुचरन्वत्सवच्चतुरः स्तनान् . 
न पावनतमं किं चित्सत्यादध्यगमं क्व चित् .. ३०..
आचक्षाहं मनुष्येभ्यो देवेभ्यः प्रतिसञ्चरन् . 
सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव .. ३१..
यादृशैः संनिवसति यादृशांश् चोपसेवते . 
यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः .. ३२..
यदि सन्तं सेवते यद्यसन्तं 
तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव . 
वासो यथा रङ्ग वशं प्रयाति 
तथा स तेषां वशमभ्युपैति .. ३३..
सदा देवाः साधुभिः संवदन्ते 
न मानुषं विषयं यान्ति द्रष्टुम् . 
नेन्दुः समः स्यादसमो हि वायुर् 
उच्चावचं विषयं यः स वेद .. ३४..
अदुष्टं वर्तमाने तु हृदयान्तर पूरुषे . 
तेनैव देवाः प्रीयन्ते सतां मार्गस्थितेन वै .. ३५..
शिश्नोदरे येऽभिरताः सदैव 
स्तेना नरा वाक्परुषाश् च नित्यम् . 
अपेद दोषानिति तान्विदित्वा 
दूराद्देवाः सम्परिवर्जयन्ति .. ३६..
न वै देवा हीनसत्त्वेन तोष्याः 
सर्वाशिना दुष्कृत कर्मणा वा . 
सत्यव्रता ये तु नराः कृतज्ञा 
धर्मे रतास्तैः सह सम्भजन्ते .. ३७..
अव्याहृतं व्याकृताच्छ्रेय आहुः 
सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम् . 
धर्मं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं 
प्रियंवदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम् .. ३८..
 साध्या
केनायमावृतो लोकः केन वा न प्रकाशते . 
केन त्यजति मित्राणि केन स्वर्गं न गच्छति .. ३९..
 हम्स
अनानेनावृतो लोको मात्सर्यान्न प्रकाशते . 
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति .. ४०..
 साध्याह्
कः स्विदेको रमते ब्राह्मणानां 
कः स्विदेको बहुभिर्जोषमास्ते . 
कः स्विदेको बलवान्दुर्बलोऽपि 
कः स्विदेषां कलहं नान्ववैति .. ४१..
 हम्स
प्राज्ञ एको रमते ब्राह्मणानां 
प्राज्ञ एको बहुभिर्जोषमास्ते . 
प्राज्ञ एको बलवान्दुर्बलोऽपि 
प्राज्ञ एषां कलहं नान्ववैति .. ४२..
 साध्याह्
किं ब्राह्मणानां देवत्वं किं च साधुत्वमुच्यते . 
असाधुत्वं च किं तेषां किमेषां मानुषं मतम् .. ४३..
 हम्स
स्वाध्याय एषां देवत्वं व्रतं साधुत्वमुच्यते . 
असाधुत्वं परीवादो मृत्युर्मानुषमुच्यते .. ४४..
 भी
संवाद इत्ययं श्रेष्ठः साध्यानां परिकीर्तितः . 
क्षेत्रं वै कर्मणां योनिः सद्भावः सत्यमुच्यते .. ४५..

.. इति हंसगीता समाप्ता ..


Please send corrections to Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com OR sanskrit@cheerful.com); 

This page uses Unicode utf-8 encoding for devanagari. Please set the fonts and languages setting in your web browser to display the correct Unicode font. Questions, comments:sanskrit@cheerful.com