.. रामगीता ..

           .. श्रीरामगीता ..

श्रीमहादेव उवाच ..

ततो जगन्मङ्गलमङ्गलात्मना
       विधाय रामायणकीर्तिमुत्तमाम् .
चचार पूर्वाचरितं रघूत्तमो
       राजर्षिवर्यैरभिसेवितं यथा  .. १..

सौमित्रिणा पृष्ट उदारबुद्धिना
       रामः कथाः प्राह पुरातनीः शुभाः .
राज्ञः प्रमत्तस्य नृगस्य शापतो
       द्विजस्य तिर्यक्त्वमथाह राघवः .. २..

कदाचिदेकान्त उपस्थितं प्रभुं
       रामं रमालालितपादपङ्कजम् .
सौमित्रिरासादितशुद्धभावनः
       प्रणम्य भक्त्या विनयान्वितोऽब्रवीत् .. ३..

त्वं शुद्धबोधोऽसि हि सर्वदेहिना-
       मात्मास्यधीशोऽसि निराकृतिः स्वयम् .
प्रतीयसे ज्ञानदृशां महामते
       पादाब्जभृङ्गाहितसङ्गसङ्गिनाम् .. ४..

अहं प्रपन्नोऽस्मि पदाम्बुजं प्रभो
       भवापवर्गं तव योगिभावितम् .
यथाञ्जसाज्ञानमपारवारिधिं
       सुखं तरिष्यामि तथानुशाधि माम् .. ५..

श्रुत्वाथ सौमित्रवचोऽखिलं तदा
       प्राह प्रपन्नार्तिहरः प्रसन्नधीः .
विज्ञानमज्ञानतमःप्रशान्तये
       श्रुतिप्रपन्नं क्षितिपालभूषणः .. ६..

श्रीरामचन्द्र उवाच ..

आदौ स्ववर्णाश्रमवर्णिताः क्रियाः
       कृत्वा समासादितशुद्धमानसः .
समाप्य तत्पूर्वमुपात्तसाधनः
       समाश्रयेत्सद्गुरुमात्मलब्धये .. ७..

क्रिया श्रीरोद्भवहेतुरादृता
       प्रियाप्रियौ तौ भवतः सुरागिणः .
धर्मेतरौ तत्र पुनः शरीरकम्
       पुनः क्रिया चक्रवदीर्यते भवः .. ८..

अज्ञानमेवास्य हि मूलकारणं
       तद्धानमेवात्र विधौ विधीयते .
विद्यैव तन्नाशविधौ पटीयसी
       न कर्म तज्जं सविरोधमीरितम् .. ९..

नाज्ञानहानिर्न च रागसंक्षयो
       भवेत्ततः कर्म सदोषमुद्भवेत् .
ततः पुनः संसृतिरप्यवारिता
       तस्माद्बुधो ज्ञानविचारवान्भवेत् .. १०..

ननु क्रिया वेदमुखेन चोदिता
       तथैव विद्या पुरुषार्थसाधनम् .
कर्तव्यता प्राणभृतः प्रचोदिता
       विद्यासहायत्वमुपैति सा पुनः .. ११..

कर्माकृतौ दोषमपि श्रुतिर्जगौ
       तस्मात्सदा कार्यमिदं मुमुक्षुणा .
ननु स्वतन्त्रा ध्रुवकार्यकारिणी
       विद्य न किञ्चिन्मनसाप्यपेक्षते .. १२..

न सत्यकार्योऽपि हि यद्वदध्वरः
       प्रकाङ्क्षतेऽन्यानपि कारकादिकान् .
तथैव विद्या विधितः प्रकाशितै-
       र्विशिष्यते कर्मभिरेव मुक्तये .. १३..

केचिद्वदन्तीति वितर्कवादिन-
       स्तदप्यसदृष्टविरोधकारणात् .
देहाभिमानादभिवर्धते क्रिया
       विद्या गताहङ्कृतितः प्रसिध्द्यति .. १४..

विशुद्धविज्ञानविरोचनाञ्चिता
      विद्यात्मवृत्तिश्चरमेति भण्यते .
उदेति कर्माखिलकारकादिभि-
       र्निहन्ति विद्याखिलकारकादिकम् .. १५..

तस्मात्त्यजेत्कार्यमशेषतः सुधी-
       र्विद्याविरोधान्न समुच्चयो भवेत् ..
आत्मानुसन्धानपरायणः सदा
       निवृत्तसर्वेन्द्रियवृत्तिगोचरः .. १६..

यावच्छारीरादिषु माययात्मधी-
       स्तावद्विधेयो विधिवादकर्मणाम् .
नेतीति वाक्यैरखिलं निषिध्य तत्
       ज्ञात्वा परात्मानमथ त्यजेत्क्रियाः .. १७..

यदा परात्मात्मविभेदभेदकं
       विज्ञानमात्मन्यवभाति भास्वरम् .
तदैव माया प्रविलीयतेऽञ्जसा
       सकारका कारणमात्मसंसृतेः .. १८..

श्रुतिप्रमाणाभिविनाशिता च सा
       कथं भविषत्यपि कार्यकारिणी .
विज्ञानमात्रादमलाद्वितीयत-
       स्तस्मादविद्या न पुनर्भविष्यति .. १९..

यदि स्म नष्टा न पुनः प्रसूयते
       कर्ताहमस्येति मतिः कथं भवेत् .
तस्मात्स्वतन्त्रा न किमप्यपेक्षते
       विद्य विमोक्षाय विभाति केवला .. २०..

सा तैत्तिरीयश्रुतिराह सादरं
       न्यासं प्रशस्ताखिलकर्मणां स्फुटम् .
एतावदित्याह च वाजिनां श्रुति-
       र्ज्ञानं विमोक्षाय न कर्म साधनम् .. २१..

विद्यासमत्वेन तु दर्शितस्त्वया
       क्रतुर्न दृष्टान्त उदाहृतः समः .
फलैः पृथक्त्वाद्बहुकारकैः क्रतुः
       संसाध्यते ज्ञानमतो विपर्ययम् .. २२..

सप्रत्यवायो ह्यहमित्यनात्मधी-
       रज्ञप्रसिद्धा न तु तत्त्वदर्शिनः .
तस्माद्बुधैस्त्याज्यमविक्रियात्मभि-
       र्विधानतः कर्म विधिप्रकाशितम् .. २३..

श्रद्धान्वितस्तत्त्वमसीति वाक्यतो
       गुरोः प्रसादादपि शुद्धमानसः .
विज्ञाय चैकात्म्यमथात्मजीवयोः
       सुखी भवेन्मेरुरिवाप्रकम्पनः .. २४..

आदौ पदार्थावगतिर्हि कारणं
       वाक्यार्थविज्ञानविधौ विधानतः .
तत्त्वम्पदार्थौ परमात्मजीवका-
      वसीति चैकात्म्यमथानयोर्भवेत् .. २५..

प्रत्यक्परोक्षादि विरोधमात्मनो-
       र्विहाय सङ्गृह्य तयोश्चिदात्मताम् .
संशोधितां लक्षणया च लक्षितां
       ज्ञात्वा स्वमात्मानमथाद्वयो भवेत् .. २६..

एकात्मकत्वाज्जहती न सम्भवे-
       त्तथाजहल्लक्षणता विरोधतः .
सोऽयम्पदार्थाविव भागलक्षणा
       युज्येत तत्त्वम्पदयोरदोषतः .. २७..

रसादिपञ्चीकृतभूतसम्भवं
       भोगालयं दुःखसुखादिकर्मणाम् .
शरीरमाद्यन्तवदादिकर्मजं
       मायामयं स्थूलमुपाधिमात्मनः .. २८..

सूक्ष्मं मनोबुद्धिदशेन्द्रियैर्युतं
       प्राणैरपञ्चीकृतभूतसम्भवम् .
भोक्तुः सुखादेरनुसाधनं भवेत्
       शरीरमन्यद्विदुरात्मनो बुधाः .. २९..

अनाद्यनिर्वाच्यमपीह कारणं
       मायाप्रधानं तु परं शरीरकम् .
उपाधिभेदात्तु यतः पृथक्स्थितं
       स्वात्मानमात्मन्यवधारयेत्क्रमात् .. ३०..

कोशेष्वयं तेषु तु तत्तदाकृति-
       र्विभाति सङ्गात्स्फतिकोपलो यथा .
असङ्गरूपोऽयमजो यतोऽद्वयो
       विज्ञायतेऽस्मिन्परितो विचारिते .. ३१..

बुद्धेस्त्रिधा वृत्तिरपीह दृश्यते
       स्वप्नादिभेदेन गुणत्रयात्मनः  .
अन्योन्यतोऽस्मिन्व्यभिचारितो मृषा
       नित्ये परे ब्रह्मणि केवले शिवे .. ३२..

देहेन्द्रियप्राणमनश्चिदात्मनां
       सङ्घादजस्त्रं परिवर्तते धियः .
वृत्तिस्तमोमूलतयाज्ञलक्षणा
       यावद्भवेत्तावदसौ भवोद्भवः .. ३३..

नेतिप्रमाणेन निराकृताखिलो
       हृदा समास्वादितचिद्घनामृतः .
त्यजेदशेषं जगदात्तसद्रसं
       पीत्वा यथाम्भः प्रजहाति तत्फलम् .. ३४..

कदाचिदात्मा न मृतो न जायते
       न क्षीयते नापि विवर्धतेऽनवः .
निरस्तसर्वातिशयः सुखात्मकः
       स्वयंप्रभः सर्वगतोऽयमद्वयः .. ३५..

एवंविधे ज्ञानमये सुखात्मके
       कथं भवो दुःखमयः प्रतीयते .
अज्ञानतोऽध्यासवशात्प्रकाशते
       ज्ञाने विलीयेत विरोधतः क्षणात् .. ३६..

यदन्यदन्यत्र विभाव्यते भ्रमा-
      दध्यासमित्याहुरमुं विपश्चितः .
असर्पभूतेऽहिविभावनं यथा
       रज्ज्वादिके तद्वदपीश्वरे जगत् .. ३७..

विकल्पमायारहिते चिदात्मके-
       . अहङ्कार एष प्रथमः प्रकल्पितः .
अध्यास एवात्मनि सर्वकारणे
       निरामये ब्रह्मणि केवले परे .. ३८..

इच्छादिरागादि सुखादिधर्मिकाः
      सदा धियः संसृतिहेतवः परे .
यस्मात्प्रसुप्तौ तदभावतः परः
       सुखस्वरूपेण विभाव्यते हि नः .. ३९..

अनाद्यविद्योद्भवबुद्धिबिम्बितो
       जीवप्रकाशोऽयमितीर्यते चितः .
आत्माधियः साक्षितया पृथक्स्थितो
       बुध्द्यापरिच्छिन्नपरः स एव हि .. ४०..

चिद्बिम्बसाक्ष्यात्मधियां प्रसङ्गत-
       स्त्वेकत्र वासादनलाक्तलोहवत् .
अन्योन्यमध्यासवशात्प्रतीयते
       जडाजडत्वं च चिदात्मचेतसोः .. ४१..

गुरोः सकाशादपि वेदवाक्यतः
       सञ्जातविद्यानुभवो निरीक्ष्य तम् .
स्वात्मानमात्मस्थमुपाधिवर्जितं
       त्यजेदशेषं जडमात्मगोचरम् .. ४२..

प्रकाशरूपोऽहमजोऽहमद्वयो-
       . असकृद्विभातोऽहमतीव निर्मलः .
विशुद्धविज्ञानघनो निरामयः
       सम्पूर्ण आनन्दमयोऽहमक्रियः .. ४३..

सदैव मुक्तोऽहमचिन्त्यशक्तिमा-
       नतीन्द्रियज्ञानमविक्रियात्मकः .
अनन्तपारोऽहमहर्निशं बुधै-
       र्विभावितोऽहं हृदि वेदवादिभिः .. ४४..

एवं सदात्मानमखण्डितात्मना
       विचारमाणस्य विशुद्धभावना .
हन्यादविद्यामचिरेण कारकै
       रसायनं यद्वदुपासितं रुजः .. ४५..

विविक्त आसीन उपारतेन्द्रियो
       विनिर्जितात्मा विमलान्तराशयः .
विभावयेदेकमनन्यसाधनो
       विज्ञानदृक्केवल आत्मसंस्थितः .. ४६..

विश्वं यदेतत्परमात्मदर्शनं
       विलापयेदात्मनि सर्वकारणे .
पूर्णश्चिदानन्दमयोऽवतिष्ठते
       न वेद बाह्यं न च किञ्चिदान्तरम् .. ४७..

पूर्वं समाधेरखिलं विचिन्तये-
       दोङ्कारमात्रं सचराचरं जगत् .
तदेव वाच्यं प्रणवो हि वाचको
       विभाव्यतेऽज्ञानवशान्न बोधतः .. ४८..

अकारसंज्ञः पुरुषो हि विश्वको
       ह्युकारकस्तैजस ईर्यते क्रमात् .
प्राज्ञो मकारः परिपठ्यतेऽखिलैः
       समाधिपूर्वं न तु तत्त्वतो भवेत् .. ४९..

विश्वं त्वकारं पुरुषं विलापये-
       दुकारमध्ये बहुधा व्यवस्थितम् .
ततो मकारे प्रविलाप्य तैजसं
       द्वितीयवर्णं प्रणवस्य चान्तिमे .. ५०..

मकारमप्यात्मनि चिद्घने परे
       विलापयेत्प्राज्ञमपीह कारणम् .
सोऽहं परं ब्रह्म सदा विमुक्तिम-
       द्विज्ञानदृङ् मुक्त उपाधितोऽमलः .. ५१..

एवं सदा जातपरात्मभावनः
       स्वानन्दतुष्टः परिविस्मृताखिलः .
आस्ते स नित्यात्मसुखप्रकाशकः
       साक्षाद्विमुक्तोऽचलवारिसिन्धुवत् .. ५२..

एवं सदाभ्यस्तसमाधियोगिनो
       निवृत्तसर्वेन्द्रियगोचरस्य हि .
विनिर्जिताशेषरिपोरहं सदा
       दृश्यो भवेयं जितषड्गुणात्मनः .. ५३..

ध्यात्वैवमात्मानमहर्निशं मुनि-
       स्तिष्ठेत्सदा मुक्तसमस्तबन्धनः .
प्रारब्धमश्नन्नभिमानवर्जितो
       मय्येव साक्षात्प्रविलीयते ततः .. ५४..

आदौ च मध्ये च तथैव चान्ततो
       भवं विदित्वा भयशोककारणम् .
हित्वा समस्तं विधिवादचोदितं
       भजेत्स्वमात्मानमथाखिलात्मनाम् .. ५५..

आत्मन्यभेदेन विभावयन्निदं
       भवत्यभेदेन मयात्मना तदा .
यथा जलं वारिनिधौ यथा पयः
       क्षीरे वियद्व्योम्न्यनिले यथानिलः .. ५६..

इत्थं यदीक्षेत हि लोकसंस्थितो
       जगन्मृषैवेति विभावयन्मुनिः .
निराकृतत्वाच्छ्रुतियुक्तिमानतो
       यथेन्दुभेदो दिशि दिग्भ्रमादयः .. ५७..

यावन्न पश्येदखिलं मदात्मकं
       तावन्मदाराधनतत्परो भवेत् .
श्रद्धालुरत्यूर्जितभक्तिलक्षणो
       यस्तस्य दृश्योऽहमहर्निशं हृदि .. ५८..

रहस्यमेतच्छ्रुतिसारसङ्ग्रहं
       मया विनिश्चित्य तवोदितं प्रिय .
यस्त्वेतदालोचयतीह बुद्धिमान्
       स मुच्यते पातकराशिभिः क्षणात् .. ५९..

भ्रातर्यदीदं परिदृश्यते जग-
       न्मायैव सर्वं परिहृत्य चेतसा .
मद्भावनाभावितशुद्धमानसः
       सुखी भवानन्दमयो निरामयः .. ६०..

यः सेवते मामगुणं गुणात्परं
       हृदा कदा वा यदि वा गुणात्मकम् .
सोऽहं स्वपादाञ्चितरेणुभिः स्पृशन्
       पुनाति लोकत्रितयं यथा रविः .. ६१..

विज्ञानमेतदखिलं श्रुतिसारमेकं
       वेदान्तवेदचरणेन मयैव गीतम् .
यः श्रद्धया परिपठेद्गुरुभक्तियुक्तो
       मद्रूपमेति यदि मद्वचनेषु भक्तिः .. ६२..

          .. इति श्रीमदध्यात्मरामायणे उमामहेश्वरसंवादे उत्तरकाण्डे पञ्चमः सर्गः ..


 Please send corrections to Sunder Hattangadi 

This page uses Unicode utf-8 encoding for devanagari. Please set the fonts and languages setting in your web browser to display the correct Unicode font. Questions, comments:sanskrit@cheerful.com